%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{2}## ##\begin{center}## \section{vanaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} j eva.n dyUtajitAH pArthAH kopitAshcha durAtmabhiH . dhArtarAShTraiH sahAmAtyairnikR^ityA dvijasattama .. 1..\\ shrAvitAH paruShA vAchaH sR^ijadbhirvairamuttamam . kimakurvanta kauravyA mama pUrvapitAmahAH .. 2..\\ katha.n chaishvaryavibhraShTAH sahasA duHkhameyuShaH . vane vijahrire pArthAH shakra pratimatejasaH .. 3..\\ ke chainAnanvavartanta prAptAnvyasanamuttamam . kimAhArAH kimAchArAH kva cha vAso mahAtmanAm .. 4..\\ katha.n dvAdasha varShANi vane teShAM mahAtmanAm . vyatIyurbrAhmaNashreShTha shUrANAmarighAtinAm .. 5..\\ katha.n cha rAjaputrI sA pravarA sarvayoShitAm . pativratA mahAbhAgA satata.n satyavAdinI . vanavAsamaduHkhArhA dAruNaM pratyapadyata .. 6..\\ etadAchakShva me sarva.n vistareNa tapodhana . shrotumichchhAmi charitaM bhUri draviNa tejasAm . kathyamAna.n tvayA vipra paraM kautUhala.n hi me .. 7..\\ v eva.n dyUtajitAH pArthAH kopitAshcha durAtmabhiH . dhArtarAShTraiH sahAmAtyairniryayurgajasAhvayAt .. 8..\\ vardhamAnapuradvAreNAhiniShkramya te tadA . uda~NmukhaH shastrabhR^itaH prayayuH saha kR^iShNayA .. 9..\\ indrasenAdayashchainAnbhR^ityAH parichaturdasha . rathairanuyayuH shIghraiH striya AdAya sarvashaH .. 10..\\ vrajatastAnviditvA tu paurAH shokAbhipIDitAH . garhayanto.asakR^idbhIShma vidura droNa gautamAn . UchurvigatasantrAsAH samAgamya parasparam .. 11..\\ nedamasti kula.n sarvaM na vayaM na cha no gR^ihAH . yatra duryodhanaH pApaH saubaleyena pAlitAH . karNa duHkhAsanAbhyA.n cha rAjyametachchikIrShati .. 12..\\ no chetkulaM na chAchAro na dharmo.arthaH kutaH sukham . yatra pApasahAyo.ayaM pApo rAjyaM bubhUShate .. 13..\\ duryodhano guru dveShI tyaktAchAra suhR^ijjanaH . arthalubdho.abhimAnI cha nIchaH prakR^itinirghR^iNaH .. 14..\\ neyamasti mahIkR^itsnA yatra duryodhano nR^ipaH . sAdhu gachchhAmahe sarve yatra gachchhanti pANDavAH .. 15..\\ sAnukrosho mahAtmAno vijitendriya shatravaH . hrImantaH kIrtimantashcha dharmAchAra parAyaNAH .. 16..\\ evamuktvAnujagmustAnpANDavA.nste sametya cha . UchuH prA~njalayaH sarve tAnkuntI mAdrinandanAn .. 17..\\ kva gamiShyatha bhadra.n vastyaktvAsmAnduHkhabhAginaH . vayamapyanuyAsyAmo yatra yUya.n gamiShyatha .. 18..\\ adharmeNa jitA~nshrutvA yuShmA.nstyaktaghR^iShaiH paraiH . udvignAH sma bhR^isha.n sarve nAsmAnhAtumihArhatha .. 19..\\ bhaktAnuraktAH suhR^idaH sadA priyahite ratAn . kurAjAdhiShThite rAjye na vinashyema sarvashaH .. 20..\\ shrUyatA.n chAbhidhAsyAmo guNadoShAnnararShabhAH . shubhAshubhAdhivAsena sa.nsarga.n kurute yathA .. 21..\\ vastramApastilAnbhUmi.n gandho vAsayate yathA . puShpANAmadhivAsena tathA sa.nsargajA guNAH .. 22..\\ mohajAlasya yonirhi mUDhaireva samAgamaH . ahanyahani dharmasya yoniH sAdhu samAgamaH .. 23..\\ tasmAtprAGYaishcha vR^iddhaishcha susvabhAvaistapasvibhiH . sadbhishcha saha sa.nsargaH kAryaH shama parAyaNaiH .. 24..\\ yeShA.n trINyavadAtAni yonirvidhyA cha karma cha . tAnsevettaiH samAsyA hi shAstrebhyo.api garIyasI .. 25..\\ nirArambhA hyapi vayaM puNyashIleShu sAdhuShu . puNyamevApnuyAmeha pApaM pApopasevanAt .. 26..\\ asatA.n darshanAtsparshAtsa~njalpana sahAsanat . dharmAchAraH prahIyante na cha sidhyanti mAnavAH .. 27..\\ buddhishcha hIyate pu.nsAM nIchaiH saha samAgamAt . madhyamairmadhyatA.n yAti shreShThatAM yAti chottamaiH .. 28..\\ ye guNAH kIrtitA loke dharmakAmArtha sambhavAH . lokAchArAtma sambhUtA vedoktAH shiShTasaMmatAH .. 29..\\ te yuShmAsu samastAshcha vyastAshchaiveha sadguNAH . ichchhAmo guNavanmadhye vastu.n shreyo.abhikA~NkShiNaH .. 30..\\ y dhanyA vaya.n yadasmAkaM snehakAruNyayantritAH . asato.api guNAnAhurbrAhmaNa pramukhAH prajAH .. 31..\\ tadahaM bhrAtR^isahitaH sarvAnviGYApayAmi vaH . nAnyathA taddhi kartavyamasmatsnehAnukampayA .. 32..\\ bhIShmaH pitAmaho rAjA viduro jananI cha me . suhR^ijjanashcha prAyo me nagare nAgasAhvaye .. 33..\\ te tvasmaddhitakAmArthaM pAlanIyAH prayatnataH . yuShmAbhiH sahitaiH sarvaiH shokasantApa vihvalAH .. 34..\\ nivartatAgatA dUra.n samAgamana shApitAH . svajane nyAsabhUte me kAryA snehAnvitA matiH .. 35..\\ etaddhi mama kAryANAM parama.n hR^idi sa.nsthitam . sukR^itAnena me tuShTiH satkArAshcha bhaviShyati .. 36..\\ v tathAnumantritAstena dharmarAjena tAH prajAH . chakrurArtasvara.n ghora.n hA rAjanniti duHkhitAH .. 37..\\ guNAnpArthasya sa.nsmR^itya duHkhArtAH paramAturAH . akAmAH saMnyavartanta samAgamyAtha pANDavAn .. 38..\\ nivR^itteShu tu paureShu rathAnAsthAya pANDavAH . prajagmurjAhnavItIre pramANAkhyaM mahAvaTam .. 39..\\ ta.n te divasasheSheNa vaTaM gatvA tu pANDavAH . UShustA.n rajanIM vIrAH sa.nspR^ishya salilaM shuchi . udakenaiva tA.n rAtrimUShuste duHkhakarshitAH .. 40..\\ anujagmushcha tatraitAnsnehAtke chiddvijAtayaH . sagnayo.anagnayashchaiva sashiShya gaNabAndhavAH . sa taiH parivR^ito rAjA shushubhe brahmavAdibhiH .. 41..\\ teShAM prAduShkR^itAgnInAM muhUrte ramyadAruNe . brahmaghoShapuraskAraH sa~njalpaH samajAyata .. 42..\\ rAjAna.n tu kurushreShThaM te ha.nsamadhurasvarAH . AshvAsayanto viprAgryAH kShapA.n sarvAM vyanodayan .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} v prabhAtAyA.n tu sharvaryAM teShAmakliShTakarmaNAm . vana.n yiyAsatAM viprAstasthurbhikShA bhujo.agrataH . tAnuvAcha tato rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 1..\\ vaya.n hi hR^itasarvasvA hR^itarAjyA hR^itashriyaH . phalamUlAmiShAhArA vana.n yAsyAma duHkhitAH .. 2..\\ vana.n cha doShabahulaM bahu vyAlasarIsR^ipam . parikleshashcha vo manye dhruva.n tatra bhaviShyati .. 3..\\ brAhmaNAnAM pariklesho daivatAnyapi sAdayet . kiM punarmAmito viprA nivartadhva.n yatheShTataH .. 4..\\ br gatiryA bhavatA.n rAja.nstAM vaya.n gantumudyatAH . nArhathAsmAnparityaktuM bhaktAnsaddharmadarshinaH .. 5..\\ anukampA.n hi bhakteShu daivatAnyapi kurvate . visheShato brAhmaNeShu sadAchArAvalambiShu .. 6..\\ y mamApi paramA bhaktirbrAhmaNeShu sadA dvijAH . sahAyaviparibhraMshastvaya.n sAdayatIva mAm .. 7..\\ Ahareyurhi me ye.api phalamUlamR^igA.nstathA . ta ime shokajairduHkhairbhrAtaro me vimohitAH .. 8..\\ draupadyA viprakarSheNa rAjyApaharaNena cha . duHkhAnvitAnimAnkleshairnAha.n yoktumihotsahe .. 9..\\ br asmatpoShaNajA chintA mA bhUtte hR^idi pArthiva . svayamAhR^itya vanyAni anuyAsyAmahe vayam .. 10..\\ anudhyAnena japyena vidhAsyAmaH shiva.n tava . kathAbhishchAnukUlAbhiH saha ra.nsyAmahe vane .. 11..\\ y evametanna sandeho rameyaM brAhmaNaiH saha . nyUna bhAvAttu pashyAmi pratyAdeshamivAtmanaH .. 12..\\ katha.n drakShyAmi vaH sarvAnsvayamAhR^ita bhojanAn . madbhaktyA klishyato.anarhAndhikpApAndhR^itarAShTrajAn .. 13..\\ v ityuktvA sa nR^ipaH shochanniShasAda mahItale . tamadhyAtmaratirvidvA~nshaunako nAma vai dvijaH . yoge sA~Nkhye cha kushalo rAjAnamidamabravIt .. 14..\\ shokasthAna sahasrANi bhayasthAna shatAni cha . divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 15..\\ na hi GYAnaviruddheShu bahudoSheShu karmasu . shreyo ghAtiShu sajjante buddhimanto bhavadvidhAH .. 16..\\ aShTA~NgAM buddhimAhuryA.n sarvAshreyo vighAtinIm . shrutismR^itisamAyuktA.n sA rAja.nstvayyavasthitA .. 17..\\ arthakR^ichchhreShu durgeShu vyApatsu svajanasya cha . shArIra mAnasairduHkhairna sIdanti bhavadvidhAH .. 18..\\ shrUyatA.n chAbhidhAsyAmi janakena yathA purA . AtmavyavasthAna karA gItAH shlokA mahAtmanA .. 19..\\ mano dehasamutthAbhyA.n duHkhAbhyAmarditaM jagat . tayorvyAsa samAsAbhyA.n shamopAyamimaM shR^iNu .. 20..\\ vyAdheraniShTa sa.nsparshAchchhramAdiShTavivarjanAt . duHkha.n chaturbhirshArIraM kAraNaiH sampravartate .. 21..\\ tadAshu pratikArAchcha satata.n chAvichintanAt . AdhivyAdhiprashamana.n kriyAyogadvayena tu .. 22..\\ matimanto hyato vaidyAH shamaM prAgeva kurvate . mAnasasya priyAkhyAnaiH sambhogopanayairnR^iNAm .. 23..\\ mAnasena hi duHkhena sharIramupatapyate . ayaH piNDena taptena kumbbha sa.nsthAm ivodakam .. 24..\\ mAnasa.n shamayettasmAjGYAnenAgimivAmbunA . prashAnte mAnase duHkhe shArIramupashAmyati .. 25..\\ manaso duHkhamUla.n tu sneha ityupalabhyate . snehAttu sajjate janturduHkhayogamupaiti cha .. 26..\\ snehamUlAni duHkhAni snehajAni bhayAni cha . shokaharShau tathAyAsaH sarva.n snehAtpravartate .. 27..\\ snehatkaraNa rAgashcha prajaGYe vaiShayastathA . ashreyaskAvubhAvetau pUrvastatra guruH smR^itaH .. 28..\\ koTarAgniryathAsheSha.n samUlaM pAdapa.n dahet . dharmArthina.n tathAlpo.api rAgadoSho vinAshayet .. 29..\\ viprayoge na tu tyAgI doShadarshI samAgamAt . virAgaM bhajate janturnirvairo niShparigrahaH .. 30..\\ tasmAtsneha.n svapakShebhyo mitrebhyo dhanasa~ncayAt . svasharIrasamuttha.n tu GYAnena vinivartayet .. 31..\\ GYAnAnviteShu mukhyeShu shAstraGYeShu kR^itAtmasu . na teShu sajjate snehaH padmapatreShvivodakam .. 32..\\ rAgAbhibhUtaH puruShaH kAmena parikR^iShyate . ichchhA sa~njAyate tasya tatastR^iShNA pravartate .. 33..\\ tR^iShNA hi sarvapApiShThA nityodvega karI nR^iNAm . adharmabahulA chaiva ghorA pApAnubandhinI .. 34..\\ yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH . yo.asau prANAntiko rogastA.n tR^iShNAM tyajataH sukham .. 35..\\ anAdyantA tu sA tR^iShNA antardehagatA nR^iNAm . vinAshayati sambhUtA ayonija ivAnalaH .. 36..\\ yathaidhaH svasamutthena vahninA nAshamR^ichchhati . tathAkR^itAtmA lobhena sahajena vinashyati .. 37..\\ rAjataH salilAdagneshchorataH svajanAdapi . bhayamarthavatAM nityaM mR^ityoH prANabhR^itAm iva .. 38..\\ yathA hyAmiShamAkAshe pakShibhiH shvApadairbhuvi . bhakShyate salile matsyaistathA sarveNa vittavAn .. 39..\\ artha eva hi keShA.n chidanartho bhavitA nR^iNAm . arthashreyasi chAsakto na shreyo vindate naraH . tasmAdarthAgamAH sarve mano mohavivardhanAH .. 40..\\ kArpaNya.n darpamAnau cha bhayamudvega eva cha . arthajAni viduH prAGYA duHkhAnyetAni dehinAm .. 41..\\ arthasyopArjane duHkhaM pAlane cha kShaye tathA . nAshe duHkha.n vyaye duHkha.n ghnanti chaivArtha kAraNAt .. 42..\\ arthA duHkhaM parityaktuM pAlitAshchApi te.asukhAH . duHkhena chAdhigamyante teShAM nAshaM na chintayet .. 43..\\ asantoSha parA mUDhAH santoSha.n yAnti paNDitAH . anto nAsti pipAsAyAH santoShaH parama.n sukham .. 44..\\ tasmAtsantoShameveha dhanaM pashyanti paNDitAH . anitya.n yauvanaM rUpa.n jIvitaM dravyasa~ncayaH . aishvaryaM priya sa.nvAso gR^idhyedeShu na paNDitaH .. 45..\\ tyajeta sa~ncayA.nstasmAttajja.n klesha.n saheta kaH . na hi sa~ncayavAnkashchiddR^ishyate nirupadravaH .. 46..\\ atashcha dharmibhiH pumbhiranIhArthaH prashasyate . prakShAlanAddhi pa~Nkasya dUrAdasparshana.n varam .. 47..\\ yudhiShThiraivamartheShu na spR^ihA.n kartumarhasi . dharmeNa yadi te kArya.n vimuktechchho bhavArthataH .. 48..\\ y nArthopabhoga lipsArthamiyamarthepsutA mama . bharaNArtha.n tu viprANAM brahmankA~NkShe na lobhataH .. 49..\\ katha.n hyasmadvidho brahmanvartamAno gR^ihAshrame . bharaNaM pAlana.n chApi na kuryAdanuyAyinAm .. 50..\\ sa.nvibhAgo hi bhUtAnA.n sarveShAmeva shiShyate . tathaivopachamAnebhyaH pradeya.n gR^ihamedhinA .. 51..\\ tR^iNAni bhUmirudaka.n vAkchaturthI cha sUnR^itA . satAmetAni geheShu nochchhidyante kadA chana .. 52..\\ deyamArtasya shayana.n sthitashrAntasya chAsanam . tR^iShitasya cha pAnIya.n kShudhitasya cha bhojanam .. 53..\\ chakShuradyAnmano dadyAdvAcha.n dadyAchcha sUnR^itAm . pratyudgamyAbhigamana.n kuryAnnyAyena chArchanam .. 54..\\ aghi hotramanaDvAMshcha GYAtayo.atithibAndhavAH . putradArabhR^itAshchaiva nirdaheyurapUjitAH .. 55..\\ nAtmArthaM pAchayedannaM na vR^ithA ghAtayetpashUn . na cha tatsvayamashnIyAdvidhivadyanna nirvapet .. 56..\\ shvabhyashcha shvapachebhyashcha vayobhyashchAvapedbhuvi . vaishvadeva.n hi nAmaitatsAyamprAtarvidhIyate .. 57..\\ vighasAshI bhavettasmAnnitya.n chAmR^itabhojanaH . vighasaM bhR^ityasheSha.n tu yaGYasheShaM tathAmR^itam .. 58..\\ etA.n yo vartate vR^ittiM vartamAno gR^ihAshrame . tasya dharmaM paraM prAhuH katha.n vA vipra manyase .. 59..\\ z aho bata mahatkaShTa.n viparItamida.n jagat . yenApatrapate sAdhurasAdhustena tuShyati .. 60..\\ shishnodara kR^ite.aprAGYaH karoti vighasaM bahu . moharAgasamAkrAnta indriyArtha vashAnugaH .. 61..\\ hriyate budhyamAno.api naro hAribhirindriyaiH . vimUDhasa~nj~no duShTAshvairudbhrAntairiva sArathiH .. 62..\\ ShaDindriyANi viShaya.n samAgachchhanti vai yadA . tadA prAdurbhavatyeShAM pUrvasa~NkalpajaM manaH .. 63..\\ mano yasyendriya grAmaviShayaM prati choditam . tasyautsukya.n sambhavati pravR^ittishchopajAyate .. 64..\\ tataH sa~NkalpavIryeNa kAmena viShayeShubhiH . viddhaH patati lobhAgnau jyotirlobhAtpata~Ngavat .. 65..\\ tato vihArairAhArairmohitashcha vishAM pate . mahAmohamukhe magne nAtmAnamavabudhyate .. 66..\\ evaM patati sa.nsAre tAsu tAsviha yoniShu . avidyA karma tR^iShNAbhirbhrAmyamANo.atha chakravat .. 67..\\ brahmAdiShu tR^iNAnteShu hUteShu parivartate . jale bhuvi tathAkAshe jAyamAnaH punaH punaH .. 68..\\ abudhAnA.n gatistveShA budhAnAmapi me shR^iNu . ye dharme shreyasi ratA vimokSharatayo janAH .. 69..\\ yadida.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha . tasmAddharmAnimAnsarvAnnAbhimAnAtsamAcharet .. 70..\\ ijyAdhyayana dAnAni tapaH satya.n kShamA damaH . alobha iti mArgo.aya.n dharmasyAShTa vidhaH smR^itaH .. 71..\\ tatra pUrvashchaturvargaH pitR^iyAnapathe sthitaH . kartavyamiti yatkAryaM nAbhimAnAtsamAcharet .. 72..\\ uttaro deva yAnastu sadbhirAcharitaH sadA . aShTA~Ngenaiva mArgeNa vishuddhAtmA samAcharet .. 73..\\ samyaksa~NkalpasambandhAtsamyakchendriyanigrahAt . samyagvratavisheShAchcha samyakcha guru sevanAt .. 74..\\ samyagAhArayogAchcha samyakchAdhyayanAgamAt . samyakkarmopasaMnyAsAtsamyakchittanirodhanAt . eva.n karmANi kurvanti sa.nsAravijigIShavaH .. 75..\\ rAgadveShavinirmuktA aishvarya.n devatA gatAH . rudrAH sAdhyAstathAdityA vasavo.athAshvinAvapi . yogaishvaryeNa sa.nyuktA dhArayanti prajA imAH .. 76..\\ tathA tvamapi kaunteya shamamAsthAya puShkalam . tapasA siddhimanvichchha yogasiddhi.n cha bhArata .. 77..\\ pitR^imAtR^imayI siddhiH prAptA karmamayI cha te . tapasA siddhimanvichchha kurvate tadanugrahAt .. 78..\\ siddhA hi yadyadichchhanti kurvate tadanugrahAt . tasmAttapaH samAsthAya kuruShvAtma manoratham .. 79..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} v shaunakenaivamuktastu kuntIputro yudhiShThiraH . purohitamupAgamya bhrAtR^imadhye.abravIdidam .. 1..\\ prasthitaM mAnuyAntIme brAhmaNA vedapAragAH . na chAsmi pAlane shakto bahuduHkhasamanvitaH .. 2..\\ parityaktuM na shaknomi dAnashaktishcha nAsti me . kathamatra mayA kAryaM bhagavA.nstadbravItu me .. 3..\\ muhUrtamiva sa dhyAtvA dharmeNAnviShya tA.n gatim . yudhiShThiramuvAcheda.n dhaumyo dharmabhR^itA.n varaH .. 4..\\ purA sR^iShTani bhUtAni pIDyante kShudhayA bhR^isham . tato.anukampayA teShA.n savitA svapitA iva .. 5..\\ gatvottarAyaNa.n tejo rasAnuddhR^itya rashmibhiH . dakShiNAyanamAvR^itto mahIM nivishate raviH .. 6..\\ kShetrabhUte tatastasminnoShadhIroShadhI patiH . divastejaH samuddhR^itya janayAmAsa vAriNA .. 7..\\ niShiktashchandra tejobhiH sUyate bhUgato raviH . oShadhyaH ShaDrasA medhyAstadannaM prANinAM bhuvi .. 8..\\ evaM bhAnumaya.n hyannaM bhUtAnAM prANadhAraNam . pitaiSha sarvabhUtAnA.n tasmAtta.n sharaNaM vraja .. 9..\\ rAjAno hi mahAtmAno yonikarma vishodhitAH . uddharanti prajAH sarvAstapa AsthAya puShkalam .. 10..\\ bhImena kArtavIryeNa vainyena nahuSheNa cha . tapoyogasamAdhisthairuddhR^itA hyApadaH prajAH .. 11..\\ tathA tvamapi dharmAtmankarmaNA cha vishodhitaH . tapa AsthAya dharmeNa dvijAtInbhara bhArata .. 12..\\ evamuktastu dhaumyena tatkAlasadR^isha.n vachaH . dharmarAjo vishuddhAtmA tapa AtiShThaduttamam .. 13..\\ puShpopahArairbalibhirarchayitvA divAkaram . yogamAsthAya dharmAtmA vAyubhakSho jitendriyaH . gA~Ngeya.n vAryupaspR^iShya prANAyAmena tasthivAn .. 14..\\ j katha.n kurUNAmR^iShabhaH sa tu rAjA yudhiShThiraH . viprArthamArAdhitavAnsUryamadbhutavikramam .. 15..\\ v shR^iNuShvAvahito rAja~nshuchirbhUtvA samAhitaH . kShaNa.n cha kuru rAjendra sarva.n vakShyAmyasheShataH .. 16..\\ dhaumyena tu yatha proktaM pArthAya sumahAtmane . nAmnAmaShTa shataM puNya.n tachchhR^iNuShva mahAmate .. 17..\\ sUryo.aryamA bhagastvaShTA pUShArkaH savitA raviH . gabhastimAnajaH kAlo mR^ityurdhAtA prabhA karaH .. 18..\\ pR^ithivyApashcha tejashcha kha.n vAyushcha parAyaNam . somo bR^ihaspatiH shukro budho.a~NgAraka eva cha .. 19..\\ indro vivasvvAndIptAMshuH shuchiH shauriH shanaishcharaH . brahmA viShNushcha rudrashcha skando vaishvaraNo yamaH .. 20..\\ vaidyuto jATharashchAgiraindhanastejasAM patiH . dharmadhvajo veda kartA vedA~Ngo veda vAhanaH .. 21..\\ kR^ita.n tretA dvAparashcha kaliH sarvAmarAshrayaH . kalA kAShThA muhurtAshcha pakShA mAsA R^itustathA .. 22..\\ sa.nvatsarakaro.ashvatthaH kAlachakro vibhAvasuH . puruShaH shAshvato yogI vyaktAvyaktaH sanAtanaH .. 23..\\ lokAdhyakShaH prajAdhyakSho vishvakarmA tamonudaH . varuNaH sAgaro.aMshushcha jImUto jIvano.arihA .. 24..\\ bhUtAshrayo bhUtapatiH sarvabhUtaniShevitaH . maNiH suvarNo bhUtAdiH kAmadaH sarvato mukhaH .. 25..\\ jayo vishAlo varadaH shIghragaH prANadhAraNaH . dhanvantarirdhUmaketurAdidevo.aditeH sutaH .. 26..\\ dvAdashAtmAravindAkShaH pitA mAtA pitAmahaH . svargadvAraM prajA dvAraM mokShadvAra.n triviShTapam .. 27..\\ dehakartA prashAntAtmA vishvAtmA vishvatomukhaH . charAcharAtmA sUkShmAtmA maitreNa vapuShAnvitaH .. 28..\\ etadvai kIrtanIyasya sUryasyaiva mahAtmanaH . nAmnAmaShTa shataM puNya.n shakreNoktaM mahAtmanA .. 29..\\ shakrAchcha nAradaH prApto dhaumyash cha tadanantaram . dhaumyAdyudhiShThiraH prApya sarvAnkAmAnavAptavAn .. 30..\\ surapitR^igaNayakShasevitaM hyasuranishAcharasiddhavanditam . varakanakahutAshanaprabhaM tvamapi manasyabhidhehi bhAskaram .. 31..\\ sUryodaye yastu samAhitaH paThet saputralAbha.n dhanaratnasa~ncayAn . labheta jAtismaratA.n sadA naraH smR^iti.n cha medhAM cha sa vindate parAm .. 32..\\ ima.n stava.n devavarasya yo naraH prakIrtayechchhuchi sumanAH samAhitaH . sa muchyate shokadavAgnisAgarAl labheta kAmAnmanasA yathepsitAn .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} v tato divAkaraH prIto darshayAmAsa pANDavam . dIpyamAnaH svavapuShA jvalanniva hutAshanaH .. 1..\\ yatte.abhilaShita.n rAjansarvametadavApsyasi . ahamannaM pradAsyAmi sapta pa~ncha cha te samAH .. 2..\\ phalamUlAmiSha.n shAkaM sa.nskR^itaM yanmahAnase . chaturvidha.n tadannAdyamakShayyaM te bhaviShyati . dhana.n cha vividhaM tubhyamityuktvAntaradhIyata .. 3..\\ labdhvA vara.n tu kaunteyo jalAduttIrya dharmavit . jagrAha pAdau dhaumyasya bhrAtR^IMshchAsvajatAchyutaH .. 4..\\ draupadyA saha sa~Ngamya pashyamAno.abhyayAtprabhuH . mahAnase tadAnna.n tu sAdhayAmAsa pANDavaH .. 5..\\ sa.nskR^itaM prasava.n yAti vanyamanna.n chaturvidham . akShayya.n vardhate chAnna.n tena bhojayate dvijAn .. 6..\\ bhuktavatsu cha vipreShu bhojayitvAnujAnapi . sheSha.n vighasa sa~nj~na.n tu pashchAdbhu~Nkte yudhiShThiraH . yudhiShThiraM bhojayitvA sheShamashnAti pArShatI .. 7..\\ eva.n divAkarAtprApya divAkarasamadyutiH . kAmAnmano.abhilaShitAnbrAhmaNebhyo dadau prabhuH .. 8..\\ purohita purogAshcha tithi nakShatraparvasu . yaGYiyArthaH pravartante vidhimantrapramANataH .. 9..\\ tataH kR^itasvastyayanA dhaumyena saha pANDavAH . dvijasa~NghaiH parivR^itAH prayayuH kAmyaka.n vanam .. 10..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} v vanaM praviShTeShvatha pANDaveShu praGYA chakShustapyamAno.ambikeyaH . dharmAtmAna.n viduramagAdha buddhiM sukhAsIno vAkyamuvAcha rAjA .. 1..\\ praGYA cha te bhArgavasyeva shuddhA dharma.n cha tvaM parama.n vettha sUkShmam . samashcha tva.n saMmataH kauravANAM pathya.n chaiShAM mama chaiva bravIhi .. 2..\\ eva~Ngate vidura yadadya kAryaM paurAshcheme kathamasmAnbhajeran . te chApyasmAnnoddhareyuH samUlAn na kAmaye tAMshcha vinashyamAnA .. 3..\\ vi trigarto.aya.n dharmamUlo narendra rAjya.n chedaM dharmamUla.n vadanti . dharme rAjanvartamAnaH svashaktyA putrAnsarvAnpAhi kuntIsutAMsh cha .. 4..\\ sa vai dharmo vipraluptaH sabhAyAM pApAtmabhiH saubaleya pradhAnaiH . AhUya kuntIsutamakShavatyAM parAjaiShItsatyasandha.n sutaste .. 5..\\ etasya te duShpraNItasya rAja~n sheShasyAhaM paripashyAmyupAyam . yathA putrastava kauravya pApAn mukto loke pratitiShTheta sAdhu .. 6..\\ tadvai sarvaM pANDuputrA labhantAM yattadrAjannatisR^iShTa.n tvayAsIt . eSha dharmaH paramo yatsvakena rAjA tuShyenanparasveShu gR^idhyet .. 7..\\ etatkArya.n tava sarvapradhAnaM teShA.n tuShTiH shakuneshchAvamAnaH . eva.n sheShaM yadi putreShu te syAd etadrAja.nstvaramANaH kuruShva .. 8..\\ athaitadevaM na karoShi rAjan dhruva.n kurUNAM bhavitA vinAshaH . na hi kruddho bhImaseno.arjuno vA sheSha.n kuryAchchhAtravANAmanIke .. 9..\\ yeShA.n yoddhA savyasAchI kR^itAstro dhanuryeShAM pANDiva.n lokasAram . yeShAM bhImo bAhushAlI cha yoddhA teShA.n loke kiM nu na prApyamasti .. 10..\\ uktaM pUrva.n jAtamAtre sute te mayA yatte hitamAsIttadAnIm . putra.n tyajemamahitaM kulasyety etadrAjanna cha tattva.n chakartha . idAnI.n te hitamuktaM na chettvaM kartAsi rAjanparitaptAsi pashchAt .. 11..\\ yadyetadevamanumantA sutaste samprIyamANaH pANDavairekarAjyam . tApo na te vai bhavitA prItiyogAt tva.n chenna gR^ihNAsi suta.n sahAyaiH . athAparo bhavati hi taM nigR^ihya pANDoH putraM prakuruShvAdhipatye .. 12..\\ ajAtashatrurhi vimuktarAgo dharmeNemAM pR^ithivI.n shAstu rAjan . tato rAjanpArthivAH sarva eva vaishyA ivAsmAnupatiShThantu sadyaH .. 13..\\ duryodhanaH shakuniH sUtaputraH prItyA rAjanpANDuputrAnbhajantAm . duHshAsano yAchatu bhImasenaM sabhAmadhye drupadasyAtmajA.n cha .. 14..\\ yudhiShThira.n tvaM parisAntvayasva rAjye chaina.n sthApayasvAbhipUjya . tvayA pR^iShThaH kimahamanyadvadeyam etatkR^itvA kR^itakR^ityo.asi rAjan .. 15..\\ dhr etadvAkya.n vidura yatte sabhAyAm iha proktaM pANDavAnprApya mA.n cha . hita.n teShAmahitaM mAmakAnAm etatsarvaM mama nopaiti chetaH .. 16..\\ ida.n tvidAnIM kuta eva nishchitaM teShAmarthe pANDavAnA.n yadAttha . tenAdya manye nAsi hito mameti katha.n hi putraM pANDavArthe tyajeyam .. 17..\\ asaMshaya.n te.api mamaiva putrA duryodhanastu mama dehAtprasUtaH . sva.n vai dehaM parahetostyajeti ko nu brUyAtsamatAmanvavekShan .. 18..\\ sa mA jihma.n vidura sarvaM bravIShi mAna.n cha te.ahamadhikaM dhArayAmi . yathechchhaka.n gachchha vA tiShTha vA tvaM susAntvyamAnApyasatI strI jahAti .. 19..\\ v etAvaduktvA dhR^itarAShTro.anvapadyad antarveshma sahasotthAya rAjan . nedamastItyatha viduro bhAShamANaH samprAdravadyatra pArtha babhUvuH .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} v pANDavAstu vane vAsamuddishya bharatarShabhAH . prayayurjAhnavI kUlAtkurukShetra.n sahAnugAH .. 1..\\ sarasvatI dR^iShadvatyau yamunA.n cha niShevya te . yayurvanenaiva vana.n satataM pashchimA.n disham .. 2..\\ tataH sarasvatI kUle sameShu maru dhanvasu . kAmyakaM nAma dadR^ishurvanaM munijanapriyam .. 3..\\ tatra te nyavasanvIrA vane bahumR^igadvije . anvAsyamAnA munibhiH sAntvyamAnAshcha bhArata .. 4..\\ vidurastvapi pANDUnA.n tadA darshanalAlasaH . jagAmaika rathenaiva kAmyaka.n vanamR^iddhivat .. 5..\\ tato yAtvA viduraH kAnana.n tach chhIghrairashvairvAhinA syandanena . dadarshAsIna.n dharmarAja.n vivikte sArdha.n draupadyA bhrAtR^ibhirbrAhmaNaish cha .. 6..\\ tato.apashyadvidura.n tUrNamArAd abhyAyAnta.n satyasandhaH sa rAjA . athAbravIdbhrAtaraM bhImasenaM kiM nu kShattA vakShyati naH sametya .. 7..\\ kachchinnAya.n vachanAtsaubalasya samAhvAtA devanAyopayAti . kachchitkShudraH shakunirnAyudhAni jeShyatyasmAnpunarevAkShavatyAm .. 8..\\ samAhUtaH kena chidAdraveti nAha.n shakto bhImasenApayAtum . gANDIve vA saMshayite katha.n chid rAjyaprAptiH saMshayitA bhavennaH .. 9..\\ tata utthAya viduraM pANDaveyAH pratyagR^ihNannR^ipate sarva eva . taiH satkR^itaH sa cha tAnAjamIDho yathochitaM pANDuputrAnsameyAt .. 10..\\ samAshvasta.n vidura.n te nararShabhAs tato.apR^ichchhannAgamanAya hetum . sa chApi tebhyo vistarataH shasha.nsa yathAvR^itto dhR^itarAShTro.a.ambikeyaH .. 11..\\ vi avochanmA.n dhR^itarAShTro.anuguptam ajAtashatro parigR^ihyAbhipUjya . eva~Ngate samatAm abbhyupetya pathya.n teShAM mama chaiva bravIhi .. 12..\\ mayApyukta.n yatkShama.n kauravANAM hitaM pathya.n dhR^itarAShTrasya chaiva . tadvai pathya.n tanmano nAbhyupaiti tatashchAha.n kShamamanyanna manye .. 13..\\ para.n shreyaH pANDaveyA mayoktaM na me tachcha shrutavAnAmbikeyaH . yathAturasyeva hi pathyamannaM na rochate smAsya taduchyamAnam .. 14..\\ na shreyase nIyate.ajAtashatro strI shrotriyasyeva gR^ihe praduShTA . bruvanna ruchyai bharatarShabhasya patiH kumAryA iva ShaShTivarShaH .. 15..\\ dhruva.n vinAsho nR^ipa kauravANAM na vai shreyo dhR^itarAShTraH paraiti . yathA parNe puShkarasyeva siktaM jalaM na tiShThetpathyamukta.n tathAsmin .. 16..\\ tataH kruddho dhR^itarAShTro.abravInmAM yatra shraddhA bhArata tatra yAhi . nAhaM bhUyaH kAmaye tvA.n sahAyaM mahImimAM pAlayituM pura.n vA .. 17..\\ so.aha.n tyakto dhR^itarAShTreNa rAja.ns tvA.n shAsitumupayAtastvarAvAn . tadvai sarva.n yanmayoktaM sabhAyAM taddhAryatA.n yatpravakShyAmi bhUyaH .. 18..\\ kleshaistIvrairyujyamAnaH sapatnaiH kShamA.n kurvankAlamupAsate yaH . sa.n vardhayanstokamivAgnimAtmavAn sa vai bhu~Nkte pR^ithivIm eka eva .. 19..\\ yasyAvibhakta.n vasu rAjansahAyais tasya duHkhe.apyaMshabhAjaH sahAyAH . sahAyAnAmeSha sa~NgrahaNe.abhyupAyaH sahAyAptau pR^ithivI prAptimAhuH .. 20..\\ satya.n shreShThaM pANDava niShpralApaM tulya.n chAnna.n saha bhojyaM sahAyaiH . AtmA chaiShAmagrato nAtivarted eva.nvR^ittirvardhate bhUmipAlaH .. 21..\\ y eva.n kariShyAmi yathA bravIShi parAM buddhimupagamyApramattaH . yachchApyanyaddeshakAlopapannaM tadvai vAchya.n tatkariShyAmi kR^itsnam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} v gate tu vidure rAjannAshramaM pANDavAnprati . dhR^itarAShTro mahAprAGYaH paryatapyata bhArata .. 1..\\ sa sabhA dvAramAgamya vidura smara mohitaH . samakShaM pArthivendrANAM papAtAviShTa chetanaH .. 2..\\ sa tu labdhvA punaH sa~nj~nA.n samutthAya mahItalAt . samIpopasthita.n rAjA sa~njayaM vAkyamabravIt .. 3..\\ bhrAtA mama suhR^ichchaiva sAkShAddharma ivAparaH . tasya smR^itvAdya subhR^isha.n hR^idaya.n dIryatIva me .. 4..\\ tamAnayasva dharmaGYaM mama bhrAtaramAshu vai . iti bruvansa nR^ipatiH karuNaM paryadevayat .. 5..\\ pashchAttApAbhisantapto vidura smAra karshitaH . bhrAtR^isnehAdida.n rAjansa~njayaM vAkyamabravIt .. 6..\\ gachchha sa~njaya jAnIhi bhrAtara.n viduraM mama . yadi jIvati roSheNa mayA pApena nirdhutaH .. 7..\\ na hi tena mama bhrAtrA susUkShmamapi ki.n chana . vyalIka.n kR^itapUrvaM me prAGYenAmita buddhinA .. 8..\\ sa vyalIka.n kathaM prApto mattaH paramabuddhimAn . na janyAjjIvitaM prAGYasta.n gachchhAnaya sa~njaya .. 9..\\ tasya tadvachana.n shrutvA rAGYastamanumAnya cha . sa~njayo bADhamityuktvA prAdravatkAmyaka.n vanam .. 10..\\ so.achireNa samAsAdya tadvana.n yatra pANDavAH . rauravAjinasa.nvIta.n dadarshAtha yudhiShThiram .. 11..\\ vidureNa sahAsInaM brAhmaNaishcha sahasrashaH . bhrAtR^ibhishchAbhisa~Ngupta.n devairiva shatakratum .. 12..\\ yudhiShThiramathAbhyetya pUjayAmAsa sa~njayaH . bhImArjunayamAMshchApi tadarhaM pratyapadyata .. 13..\\ rAGYA pR^iShTaH sa kushala.n sukhAsInashcha sa~njayaH . shasha.nsAgamane hetumida.n chaivAbravIdvachaH .. 14..\\ rAjA smarati te kShattardhR^itarAShTro.ambikA sutaH . taM pashya gatvA tva.n kShipra.n sa~njIvaya cha pArthivam .. 15..\\ so.anumAnya narashreShThAnpANDavAnkurunandanAn . niyogAdrAjasi.nhasya gantumarhasi mAnada .. 16..\\ evamuktastu viduro dhImAnsvajanavatsalaH . yudhiShThirasyAnumate punarAyAdgajAhvayam .. 17..\\ tamabravInmahAprAGYa.n dhR^itarAShTraH pratApavAn . diShTyA prApto.asi dharmaGYa diShTyA smarasi me.anagha .. 18..\\ adya rAtrau divA chAha.n tvatkR^ite bharatarShabha . prajAgare papashyAmi vichitra.n dehamAtmanaH .. 19..\\ so.a~NkamAdAya viduraM mUrdhnyupAghrAya chaiva ha . kShamyatAmiti chovAcha yadukto.asi mayA ruShA .. 20..\\ vi kShAntameva mayA rAjangururnaH paramo bhavAn . tathA hyasmyAgataH kShipra.n tvaddarshanaparAyaNaH .. 21..\\ bhavanti hi naravyAghra puruShA dharmachetasaH . dInAbhipAtino rAjannAtra kAryA vichAraNA .. 22..\\ pANDoH sutA yAdR^ishA me tAdR^ishA me sutAstava . dInA iti hi me buddhirabhipannAdya tAnrpati .. 23..\\ v anyonyamanunIyaivaM bhrAtarau tau mahAdyutI . viduro dhR^itarAShTrashcha lebhAte paramAM mudam .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} v shrutvA cha viduraM prApta.n rAGYA cha parisAntvitam . dhR^itarATrAtmajo rAjA paryatapyata durmatiH .. 1..\\ sa saubala.n samAnAyya karNa duHshAsanAvapi . abravIdvachana.n rAjA pravishyAbuddhija.n tamaH .. 2..\\ eSha praptyagato mantrI dhR^itarAShTrasya saMmataH . viduraH pANDuputrANA.n suhR^idvidvAnhite rataH .. 3..\\ yAvadasya punarbuddhi.n viduro nApakarShati . pANDavAnayane tAvanmantrayadhva.n hitaM mama .. 4..\\ atha pashyAmyahaM pArthAnprAptAniha katha.n chana . punaH shoSha.n gamiShyAmi nirAsurniravagrahaH .. 5..\\ viShamudbandhana.n vApi shastramagnipraveshanam . kariShye na hi tAnR^iddhAnpunardraShTumihotsahe .. 6..\\ za kiM bAliShAM mati.n rAjannAsthito.asi vishAM pate . gatAste samaya.n kR^itvA naitadevaM bhaviShyati .. 7..\\ satyavAkye sthitAH sarve pANDavA bharatarShabha . pituste vachana.n tAta na grahIShyanti karhi chit .. 8..\\ atha vA te grahIShyanti punareShyanti vA puram . nirasya samayaM bhUyaH paNo.asmAkaM bhaviShyati .. 9..\\ sarve bhavAmo madhyasthA rAGYashchhandAnuvartinaH . chhidraM bahu prapashyantaH pANDavAnA.n susa.nvR^itAH .. 10..\\ duh evametanmahAprAGYa yathA vadasi mAtula . nitya.n hi me kathayatastava buddhirhi rochate .. 11..\\ kar kAmamIkShAmahe sarve duryodhana tavepsitam . aikamatya.n hi no rAjansarveShAmeva lakShyate .. 12..\\ v evamuktastu karNena rAjA duryodhanastadA . nAtihR^iShTamanAH kShipramabhavatsa parA~NmukhaH .. 13..\\ upalabhya tataH karNo vivR^itya nayane shubhe . roShAdduHshAsana.n chaiva saubaleyaM cha tAvubhau .. 14..\\ uvAcha paramakruddha udyamyAtmAnamAtmanA . aho mama mata.n yattannibodhata narAdhipAH .. 15..\\ priya.n sarve chikIrShAmo rAGYaH ki~NkarapANayaH . na chAsya shaknumaH sarve priye sthAtumatandritAH .. 16..\\ vaya.n tu shastrANyAdAya rathAnAsthAya daMshitAH . gachchhAmaH sahitA hantuM pANDavAnvanagocharAn .. 17..\\ teShu sarveShu shAnteShu gateShaviditA.n gatim . nirvivAdA bhaviShyanti dhArtarAShTrAstathA vayam .. 18..\\ yAvadeva paridyUnA yAvachchhokaparAyaNAH . yAvanmitra vihInAshcha tAvachchhakyA mataM mama .. 19..\\ tasya tadvachana.n shrutvA pUjayantaH punaH punaH . bADhamityeva te sarve pratyUchuH sUtaja.n tadA .. 20..\\ evamuktvA tu sa~NkruddhA rathaiH sarve pR^ithakpR^ithak . niryayuH pANDavAnhantu.n sa~NghashaH kR^itanishchayAH .. 21..\\ tAnprasthitAnpariGYAya kR^iShNadvaipAyanastadA . AjagAma vishuddhAtmA dR^iShTvA divyena chakShuShA .. 22..\\ pratiShidhyAtha tAnsarvAnbhagavA.NllokapUjitaH . praGYA chakShuShamAsInamuvAchAbhyetya satvaraH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} vy dhR^itarAShTra mahAprAGYa nibodha vachanaM mama . vakShyAmi tvA kauravANA.n sarveShAM hitamuttamam .. 1..\\ na me priyaM mahAbAho yadgatAH pANDavA vanam . nikR^ityA nirjitAshchaiva duryodhana vashAnugaiH .. 2..\\ te smarantaH parikleshAnvarShe pUrNe trayodashe . vimokShyanti viSha.n kruddhAH karaveyeShu bhArata .. 3..\\ tadaya.n kiM nu pApAtmA tava putraH sumandadhIH . pANDavAnnityasa~Nkruddho rAjyahetorjighA.nsati .. 4..\\ vAryatA.n sAdhvayaM mUDhaH shama.n gachchhatu te sutaH . vanasthA.nstAnaya.n hantumichchhanprANairvimokShyate .. 5..\\ yathAha viduraH prAGYo yathA bhIShmo yathA vayam . yathA kR^ipashcha droNashcha tathA sAdhu vidhIyatAm .. 6..\\ vigraho hi mahAprAGYa svajanena vigarhitaH . adhArmyamayashasya.n cha mA rAjanpratipadyathAH .. 7..\\ samIkShA yAdR^ishI hyasya pANDavAnprati bhArata . upekShyamANA sA rAjanhamAntamanaya.n spR^ishet .. 8..\\ atha vAya.n sumandAtmA vana.n gachchhatu te sutaH . pANDavaiH sahito rAjanneka evAsahAya vAn .. 9..\\ tataH sa.nsargajaH snehaH putrasya tava pANDavaiH . yadi syAtkR^itakAryo.adya bhavestvaM manujeshvara .. 10..\\ atha vA jAyamAnasya yachchhIlamanujAyate . shrUyate tanmahArAja nAmR^itasyapasarpati .. 11..\\ katha.n vA manyate bhIShmo droNo vA viduro.api vA . bhavAnvAtra kShama.n kAryaM purA chArtho.ativartate .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} dhr bhagavannAhamapyetadrochaye dyUtasa.nstavam . manye tadvidhinAkramya kArito.asmIti vai mune .. 1..\\ naitadrochayate bhIShmo na droNo viduro na cha . gAndhArI nechchhati dyUta.n tachcha mohAtpravartitam .. 2..\\ parityaktuM na shaknomi duryodhanamachetanam . putrasnehena bhagava~njAnannapi yatavrata .. 3..\\ vy vaichitra vIryanR^ipate satyamAha yathA bhavAn . dR^iDha.n vedmi paraM putraM paraM putrAnna vidyate .. 4..\\ indro.apyashrunipAtena surabhyA pratibodhitaH . anyaiH samR^iddhairapyarthairna sutAdvidyate param .. 5..\\ atra te vartayiShyAmi mahadAkhyAnamuttamam . surabhyAshchaiva sa.nvAdamindrasya cha vishAM pate .. 6..\\ triviShTapagatA rAjansurabhiH prArudatkila . gavAM mAta purA tAta tAmindro.anvakR^ipAyata .. 7..\\ in kimida.n rodiShi shubhe kachchitkShema.n divaukasAm . mAnuSheShvatha vA goShu naitadalpaM bhaviShyati .. 8..\\ su vinipAto na vaH kashchiddR^ishyate tridashAdhipa . aha.n tu putra.n shochAmi tena rodimi kaushika .. 9..\\ pashyaina.n karShaka.n raudraM durbalaM mama putrakam . pratodenAbhinighnanta.n lA~Ngalena nipIDitam .. 10..\\ eta.n dR^iShTvA bhR^isha.n shrantaM vadhyamAnaM surAdhipa . kR^ipAviShTAsmi devendra manash chodvijate mama .. 11..\\ ekastatra balopeto dhuramudvahate.adhikAm . aparo.alpabalaprANaH kR^isho dhamani santataH . kR^ichchhrAdudvahate bhAra.n ta.n vai shochAmi vAsava .. 12..\\ vadhyamAnaH pratodena tudyamAnaH punaH punaH . naiva shaknomi taM bhAramudvoDhuM pashya vAsava .. 13..\\ tato.aha.n tasya duHkhArtA viraumi bhR^ishaduHkhitA . ashrUNyAvartayantI cha netrAbhyA.n karuNAyatI .. 14..\\ in tava putrasahasreShu pIDyamAneShu shobhane . ki.n kR^ipAyitamastyatra putra eko.atra pIDyate .. 15..\\ su yadi putrasahasraM me sarvatra samameva me . dInasya tu sataH shakraputrasyAbhyadhikA kR^ipA .. 16..\\ vy tadindraH surabhI vAkyaM nishamya bhR^ishavismitaH . jIvitenApi kauravya mene.abhyadhikamAtmajam .. 17..\\ pravavarSha cha tatraiva sahasA toyamulbaNam . karShakasyAcharanvighnaM bhagavAnpAkashAsanaH .. 18..\\ tadyathA surabhiH prAha samamevAstu me tathA . suteShu rAjansarveShu dIneShvabhyadhikA kR^ipA .. 19..\\ yAdR^isho me sutaH paNDustAdR^isho me.asi putraka . vidurashcha mahAprAGYaH snehAdetadvramImyaham .. 20..\\ chirAya tava putrANA.n shatamekashcha pArthiva . pANDoH pa~nchaiva lakShyante te.api mandAH suduHkhitAH .. 21..\\ katha.n jIveyuratyantaM katha.n vardheyurityapi . iti dIneShu pArtheShu mano me paritapyate .. 22..\\ yadi pArthiva kauravyA~njIvamAnAnihechchhasi . duryodhanastava sutaH shama.n gachchhatu pANDavaiH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} dhr evametanmahAprAGYa yathA vadasi no mune . aha.n chaiva vijAnAmi sarve cheme narAdhipAH .. 1..\\ bhavA.nstu manyate sAdhu yatkurUNA.n sukhodayam . tadeva viduro.apyAha bhIShmo droNashcha mAM mune .. 2..\\ yadi tvahamanugrAhyaH kauraveShu dayA yadi . anushAdhi durAtmAnaM putra.n duryodhanaM mama .. 3..\\ vy ayamAyAti vai rAjanmaitreyo bhavagAnR^iShiH . anvIya pANDavAnbhrAtR^InihaivAsmaddidR^ikShayA .. 4..\\ eSha duryodhanaM putra.n tava rAjanmahAnR^iShiH . anushAstA yathAnyAya.n shamAyAsya kulasya te .. 5..\\ brUyAdyadeSha rAjendra tatkAryamavisha~NkayA . akriyAyA.n hi kAryasya putra.n te shapsyate ruShA .. 6..\\ vai evamuktvA yayau vyAso maitreyaH pratyadR^ishyata . pUjayA pratijagrAha saputrastaM narAdhipaH .. 7..\\ dattvArghyAdyAH kriyAH sarvA vishrAntaM munipu~Ngavam . prashrayeNAbravIdrAjA dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .. 8..\\ sukhenAgamana.n kachchidbhagavankurujA~Ngale . kachchitkushalino vIrA bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH .. 9..\\ samaye sthAtumichchhanti kachchichcha puruSharShabhAH . kachchitkurUNA.n saubhrAtramavyuchchhannaM bhaviShyati .. 10..\\ mai tIrthayAtrAmanukrAmanprApto.asmi kurujA~Ngalam . yadR^ichchhayA dharmarAja.n dR^iShTavAnkAmyake vane .. 11..\\ ta.n jaTAjinasa.nvItaM tapovananivAsinam . samAjagmurmahAtmAna.n draShTuM munigaNAH prabho .. 12..\\ tatrAshrauShaM mahArAja putrANA.n tava vibhramam . anaya.n dyUtarUpeNa mahApApamupasthitam .. 13..\\ tato.aha.n tvAmanuprAptaH kauravANAmavekShayA . sadA hyabhyadhikaH snehaH prItish cha tvayi me prabho .. 14..\\ naitadaupayika.n rAja.nstvayi bhIShme cha jIvati . yadanyonyena te putrA virudhyante narAdhipa .. 15..\\ meDhI bhUtaH svaya.n rAjannigrahe rpagrahe bhavAn . kimarthamanaya.n ghoramutpatantamupekShase .. 16..\\ dasyUnAmiva yadvR^itta.n sabhAyA.n kurunandana . tena na bhrAjase rAja.nstApasAnA.n samAgame .. 17..\\ vai tato vyAvR^itya rAjAna.n duryodhanamamarShaNam . uvAcha shlakShNayA vAchA maitreyo bhagavAnR^iShiH .. 18..\\ duryodhana mahAbAho nibodha vadatA.n vara . vachanaM me mahAprAGYa bruvato yaddhita.n tava .. 19..\\ mA druhaH pANDavAnrAjankuruShva hitamAtmanaH . pANDavAnA.n kurUNAM cha lokasya cha nararShabha .. 20..\\ te hi sarve naravyAghrAH shUrA vikrAntayodhinaH . sarve nAgAyuta prANA vajrasa.nhananA dR^iDhAH .. 21..\\ satyavrataparAH sarve sarve puruShamAninaH . hantAro devashatrUNA.n rakShasA.n kAmarUpiNAm . hiDimbabakamukhyAnA.n kirmIrasya cha rakShasaH .. 22..\\ itaH prachyavatA.n rAtrau yaH sa teShAM mahAtmanAm . AvR^itya mArga.n raudrAtmA tasthau giririvAchalaH .. 23..\\ taM bhImaH samarashlAghI balena balinA.n varaH . jaghAna pashumAreNa vyAghraH kShudramR^iga.n yathA .. 24..\\ pashya digvijaye rAjanyathA bhImena pAtitaH . jarAsandho maheShvAso nAgAyuta balo yudhi .. 25..\\ sambandhI vAsudevashcha yeShA.n shyAlashcha pArShataH . kastAnyudhi samAsIta jarAmaraNavAnnaraH .. 26..\\ tasya te shama evAstu pANDavairbharatarShabha . kuru me vachana.n rAjanmA mR^ityuvashamanvagAH .. 27..\\ eva.n tu bruvatastasya maitreyasya vishAM pate . Uru.n gajakarAkAraM kareNAbhijaghAna saH .. 28..\\ duryodhanaH smita.n kR^itvA charaNenAlikhanmahIm . na ki.n chiduktvA duryodhAstasthau kiM chidavA~NmukhaH .. 29..\\ tamashushrUShamANa.n tu vilikhanta.n vasundharAm . dR^iShTvA duryodhana.n rAjanmaitreya.n kopa Avishat .. 30..\\ sa kopavashamApanno maitreyo munisattamaH . vidhinA samprayuktashcha shApAyAsya mano dadhe .. 31..\\ tataH sa vAryupaspR^ishya kopasa.nrakta lochanaH . maitreyo dhArtarAShTra.n tamashapadduShTachetasam .. 32..\\ yasmAttvaM mAmanAdR^itya nemA.n vAcha.n chikIrShasi . tasmAdasyAbhimAnasya sadyaH phalamavApnuhi .. 33..\\ tvadabhidroha sa.nyukta.n yuddhamutpatsyate mahat . yatra bhImo gadApAtaistavoruM bhetsyate balI .. 34..\\ ityevamukte vachane dhR^itarAShTro mahIpatiH . prasAdayAmAsa muniM naitadevaM bhavediti .. 35..\\ mai shama.n yAsyati chetputrastava rAjanyathAtathA . shApo na bhavitA tAta viparIte bhaviShyati .. 36..\\ vai sa vilakShastu rAjendra duryodhana pitA tadA . maitreyaM prAha kirmIraH kathaM bhImena pAtitaH .. 37..\\ mai nAha.n vakShyAmyasUrA te na te shushrUShate sutaH . eSha te viduraH sarvamAkhyAsyati gate mayi .. 38..\\ vai ityevamuktvA maitreyaH prAtiShThata yathAgatam . kirmIravadhasa.nvigno bahirduryodhano.agamat .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} dhr kirmIrasya vadha.n kShattaH shrotumichchhAmi kathyatAm . rakShasA bhImasenasya kathamAsItsamAgamaH .. 1..\\ vi shR^iNu bhImasya karmedamatimAnuSha karmaNaH . shrutapUrvaM mayA teShA.n kathAnteShu punaH punaH .. 2..\\ itaH prayAtA rAjendra pANDavA dyUtanirjitAH . jagmustribhirahorAtraiH kAmyakaM nAma tadvanam .. 3..\\ rAtrau nishIthe svAbhIle gate.arthasamaye nR^ipa . prachAre puruShAdAnA.n rakShasAM bhImakarmaNAm .. 4..\\ tadvana.n tApasA nitya.n sheShAshcha vanachAriNaH . dUrAtpariharanti sma puruShAdabhayAtkila .. 5..\\ teShAM pravishatA.n tatra mArgamAvR^itya bhArata . dIptAkShaM bhIShaNa.n rakShaH solmukaM pratyadR^ishyata .. 6..\\ bAhU mahAntau kR^itvA tu tathAsya.n cha bhayAnakam . sthitamAvR^itya panthAna.n yena yAnti kurUdvahAH .. 7..\\ daShTauShTha daMShTra.n tAmrAkShaM pradIptordhva shiroruham . sArkarashmitaDichchakra.n sabalAkamivAmbudam .. 8..\\ sR^ijanta.n rAkShasIM mAyAM mahArAva virAviNam . mu~nchanta.n vipulaM nAdaM satoyamiva toyadam .. 9..\\ tasya nAdena santrastAH pakShiNaH sarvatodisham . vimuktanAdAH sampetuH sthalajA jalajaiH saha .. 10..\\ sampradruta mR^igadvIpimahiSharkSha samAkulam . tadvana.n tasya nAdena samprasthitamivAbhavat .. 11..\\ tasyoruvAtAbhihatA tAmrapallava bAhavaH . vidUra jAtAshcha latAH samAlshiShyanta pAdapAn .. 12..\\ tasminkShaNe.atha pravavau mAruto bhR^ishadAruNaH . rajasA sa.nvR^ita.n tena naShTarShkamabhavannabhaH .. 13..\\ pa~nchAnAM pANDuputrANAmaviGYAto mahAripuH . pa~nchAnAmindriyANA.n tu shokavega ivAtulaH .. 14..\\ sa dR^iShTvA pANDavAndUrAtkR^iShNAjinasamAvR^itAn . AvR^iNottadvanadvAraM mainAka iva parvataH .. 15..\\ ta.n samAsAdya vitrastA kR^iShNA kamalalochanA . adR^iShTapUrva.n santrAsAnnyamIlayata lochane .. 16..\\ duHshAsana karotsR^iShTaviprakIrNashiroruhA . pa~ncha parvatamadhyasthA nadIvAkulatA.n gatA .. 17..\\ momuhyamAnA.n tAM tatra jagR^ihuH pa~ncha pANDavAH . indriyANi prasaktAni viShayeShu yathA ratim .. 18..\\ atha tA.n rAkShasIM mAyAmutthitA.n ghoradarshanAm . rakShoghnairvividhairmantrairdhaumyaH samyakprayojitaiH . pashyatAM pANDuputrANAM nAshayAmAsa vIryavAn .. 19..\\ sa naShTamAyo.atibalaH krodhavisphAritekShaNaH . kAmamUrti dharaH kShudraH kAlakalpo vyadR^ishyata .. 20..\\ tamuvAcha tato rAjA dIrghapraGYo yudhiShThiraH . ko bhavAnkasya vA ki.n te kriyatAM kAryamuchyatAm .. 21..\\ pratyuvAchAtha tadrakSho dharmarAja.n yudhiShThiram . ahaM bakasya vai bhrAtA kirmIra iti vishrutaH .. 22..\\ vane.asminkAmyake shUnye nivasAmi gatajvaraH . yudhi nirjitya puruShAnAhAraM nityamAcharan .. 23..\\ ke yUyamiha samprAptA bhakShyabhUtA mamAntikam . yudhi nirjitya vaH sarvAnbhakShayiShye gatajvaraH .. 24..\\ yudhiShThirastu tachchhrutvA vachastasya durAtmanaH . AchachakShe tataH sarva.n gotra nAmAdi bhArata .. 25..\\ pANDavo dharmarAjo.aha.n yadi te shrotramAgataH . sahito bhrAtR^ibhiH sarvairbhImasenArjunAdibhiH .. 26..\\ hR^itarAjyo vanevAsa.n vastu.n kR^itamitastataH . vanamabhyAgato ghoramida.n tava parigraham .. 27..\\ kirmIrastvabravIdena.n diShTyA devairidaM mama . upapAditamadyeha chirakAlAnmanogatam .. 28..\\ bhImasenavadhArtha.n hi nityamabhyudyatAyudhaH . charAmi pR^ithivI.n kR^itsnAM nainamAsAdayAmyaham .. 29..\\ so.ayamAsAdito diShTyA bhrAtR^ihA kA~NkShitash chiram . anena hi mama bhrAtA bako vinihataH priyaH .. 30..\\ vetrakIya gR^ihe rAjanbrAhmaNachchhadma rUpiNA . vidyA balamupAshritya na hyastyasyaurasaM balam .. 31..\\ hiDimbashcha sakhA mahya.n dayito vanagocharaH . hato durAtmanAnena svasA chAsya hR^itA purA .. 32..\\ so.ayamabhyAgato mUDha mameda.n gahana.n vanam . prachAra samaye.asmAkamardharAtre samAsthite .. 33..\\ adyAsya yAtayiShyAma tadvaira.n chirasambhR^itam . tarpayiShyAmi cha baka.n rudhireNAsya bhUriNA .. 34..\\ adhyAhamanR^iNo bhUtvA bhrAtuH sakhyustathaiva cha . shAnti.n labdhAsmi paramAM hatva rAkShasakaNTakam .. 35..\\ yadi tena purA mukto bhImaseno bakena vai . adyainaM bhakShayiShyAmi pashyataste yudhiShThira .. 36..\\ ena.n hi vipulaprANamadya hatvA vR^ikodaram . sambhakShya jarayiShyAmi yathAgastyo mahAsuram .. 37..\\ evamuktastu dharmAtmA satyasandho yudhiShThiraH . naitadastIti sakrodho bhartsayAmAsa rAkShasam .. 38..\\ tato bhImo mahAbAhurArujya tarasA druma . dashavyAmamivodviddhaM niShpatramakarottadA .. 39..\\ chakAra sajya.n gANDIva.n vajraniShpeSha gauravam . nimeShAntaramAtreNa tathaiva vijayo.arjunaH .. 40..\\ nivArya bhImo jiShNu.n tu tadrakSho ghoradarshanam . abhidrutyAbravIdvAkya.n tiShTha tiShTheti bhArata .. 41..\\ ityuktvainamabhikruddhaH kakShyAmutpIDya pANDavaH . niShpiShya pANinA pANi.n sandaShTauShTha puTo balI . tamabhyadhAvadvegena bhImo vR^ikShAyudhastadA .. 42..\\ yamadaNDapratIkAsha.n tatastaM tasya mUrdhani . pAtayAmAsa vegena kulishaM maghavAniva .. 43..\\ asambhrAnta.n tu tadrakShaH samare pratyadR^ishyata . chikShepa cholmika.n dIptamashaniM jvalitAm iva .. 44..\\ tadudastamalAta.n tu bhImaH praharatA.n varaH . padA savyena chikShepa tadrakShaH punarAvrajat .. 45..\\ kirmIrashchApi sahasA vR^ikShamutpATya pANDavam . daNDapANiriva kruddhaH samare pratyayudhyata .. 46..\\ tadvR^ikShayuddhamabhavanmahIruha vinAshanam . vAlisugrIvayorbhrAtroryathA shrIkA~NkShiNoH purA .. 47..\\ shIrShayoH patitA vR^ikShA bibhidurnaikadhA tayoH . yathaivotpala padmAni mattayordvipayostathA .. 48..\\ mu~njavajjArjarI bhUtA bahavastatra pAdapAH . chIrANIva vyudastAni rejustatra mahAvane .. 49..\\ tadvR^ikShayuddhamabhavatsumuhUrta.n vishAM pate . rAkShasAnA.n cha mukhyasya narANAm uttamasya cha .. 50..\\ tataH shilA.n samutkShipya bhImasya yudhi tiShThataH . prAhiNodrAkShasaH kruddho bhImasenashchachAla ha .. 51..\\ ta.n shilA tADanajaDaM paryadhAvatsa rAkShasaH . bAhuvikShipta kiraNaH svarbhAnuriva bhAskaram .. 52..\\ tAvanyonya.n samAshliShya prakarShantau parasparam . ubhAvapi chakAshete prayuddhau vR^iShabhAviva .. 53..\\ tayorAsItsutumulaH samprahAraH sudAruNaH . nakhadaMShTrAyudhavatorvyAghrayoriva dR^iTtayoH .. 54..\\ duryodhana nikArAchcha bAhuvIryAchcha darpitaH . kR^iShNA nayanadR^iShTashcha vyavardhata vR^ikodaraH .. 55..\\ abhipatyAtha bAhubhyAM pratyagR^ihNAdamarShitaH . mAta~Nga iva mAta~NgaM prabhinnakaraTA mukhaH .. 56..\\ ta.n chApyAtha tato rakShaH pratijagrAha vIryavAn . tamAkShipadbhImaseno balena balinA.n varaH .. 57..\\ tayorbhujaviniShpeShAdubhayorvalinostadA . shabdaH samabhavadghoro veNusphoTa samo yudhi .. 58..\\ athainamAkShipya balAdgR^ihya madhye vR^ikodaraH . dhUnayAmAsa vegena vAyushchaNDa iva drumam .. 59..\\ sa bhImena parAmR^iShTo durbalo balinA raNe . vyaspandata yathAprANa.n vichakarSha cha pANDavam .. 60..\\ tata enaM parishrAntamupalabhya vR^ikodaraH . yoktrayAmAsa bAhubhyAM pashu.n rashanayA yathA .. 61..\\ vinadantaM mahAnAdaM bhinnabherI samasvanam . bhrAmayAmAsa suchira.n visphurantamachetasam .. 62..\\ ta.n viShIdantamAGYAya rAkShasaM pANDunandanaH . pragR^ihya tarasA dorbhyAM pashumAramamArayan .. 63..\\ Akramya sa kaTI deshe jAnunA rAkShasAdhamam . apIDayata bAhubbhyA.n kaNThaM tasya vR^ikodaraH .. 64..\\ atha ta.n jaDa sarvA~Nga.n vyAvR^ittanayanolbaNam . bhUtale pAtayAmAsa vAkya.n chedamuvAcha ha .. 65..\\ hiDimbabakayoH pApana tvamashrupramArjanam . kariShyasi gatashchAsi yamasya sadanaM prati .. 66..\\ ityevamuktvA puruShapravIras ta.n rAkShasa.n krodhavivR^itta netraH . prasrastavastrAbharaNa.n sphurantam udbbhrAnta chitta.n vyasumutsasarja .. 67..\\ tasminhate toyadatulyarUpe kR^iShNAM puraskR^itya narendraputrAH . bhImaM prashasyAtha guNairanekair hR^iShTAstato dvaitavanAya jagmuH .. 68..\\ eva.n vinihataH sa~Nkhye kirmIro manujAdhipa . bhImena vachanAdasya dharmarAjasya kaurava .. 69..\\ tato niShkaNTaka.n kR^itvA vanaM tadaparAjitaH . draupadyA sahadharmaGYo vasati.n tAmuvAsa ha .. 70..\\ samAshvAsya cha te sarve draupadIM bharatarShabhAH . prahR^iShTamanasaH prItyA prashasha.nsurvR^ikodaram .. 71..\\ bhIma bAhubalotpiShTe vinaShTe rAkShase tataH . vivishustadvana.n vIrAH kShemaM nihatakaNTakam .. 72..\\ sa mayA gachchhatA mArge vinikIrNo bhayAvahaH . vane mahati duShTAtmA dR^iShTo bhImabalAddhataH .. 73..\\ tatrAshrauShamaha.n chaitatkarma bhImasya bhArata . brAhmaNAnA.n kathayatA.n ye tatrAsansamAgatAH .. 74..\\ eva.n vinihataM sa~Nkhye kirmIraM rAkShasottamam . shrutvA dhyAnaparo rAjA nishashvAsArtavattadA .. 75..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} vai bhojAH pravrajitA~nshrutvA vR^iShNayashchAndhakaiH saha . pANDavAnduHkhasantaptAnsamAjagmurmahAvane .. 1..\\ pA~nchAlasya cha dAyAdA dhR^iShTaketushcha chedipaH . kekayAshcha mahAvIryA bhrAtaro lokavishrutAH .. 2..\\ vane te.abhiyayuH pArthAnkrodhAmarsha samanvitAH . garhayanto dhArtarAShTrAnki.n kurma iti chAbruvan .. 3..\\ vAsudevaM puraskR^itya sarve te kShatriyarShabhAH . parivAryopavivishurdharmarAja.n yudhiShThiram .. 4..\\ vaa duryodhanasya karNasya shakuneshcha durAtmanaH . duHshAsanachaturthAnAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 5..\\ tataH sarve.abhiShi~nchAmo dharmarAja.n yudhiShThiram . nikR^ityopacharanvadhya eva dharmaH sanAtanaH .. 6..\\ vai pArthAnAmabhiSha~NgeNa tathA kruddha.n janArdanam . arjunaH shamayAmAsA didhakShantamiva prajAH .. 7..\\ sa~Nkruddha.n keshavaM dR^iShTvA pUrvadeheShu phalgunaH . kIrtayAmAsa karmANi satyakIrtermahAtmanaH .. 8..\\ puruShasyAprameyasya satyasyAmita tejasaH . prajApatipaterviShNorlokanAthasya dhImataH .. 9..\\ ar dashavarShasahasrANi yatrasAya.n gR^iho muniH . vyacharastvaM purA kR^iShNa parvate gandhamAdane .. 10..\\ dashavarShasahasrANi dashavarShashatAni cha . puShkareShvavasaH kR^iShNa tvamapo bhakShayanpurA .. 11..\\ UrdhvabAhurvishAlAyAM badaryAM madhusUdana . atiShTha ekapAdena vAyubhakShaH shata.n samAH .. 12..\\ apakR^iShTottarAsa~NgaH kR^isho dhamani santataH . AsIH kR^iShNa sarasvatyA.n satre dvAdasha vArShike .. 13..\\ prabhAsa.n chApyathAsAdya tIrthaM puNyajanochitam . tathA kR^iShNa mahAtejA divya.n varShasahasrakam . AtiShThastapa ekena pAdena niyame sthitaH .. 14..\\ kShetrajaH sarvabhUtAnAmAdirantashcha keshava . nidhAna.n tapasAM kR^iShNa yaGYastvaM cha sanAtanaH .. 15..\\ nihatya narakaM bhaumamAhR^itya maNikuNDale . prathamotpAdita.n kR^iShNa medhyamashvamavAsR^ijaH .. 16..\\ kR^itvA tatkarma lokAnAmR^iShabhaH sarvalokajit . avadhIstva.n raNe sarvAnsametAndaityadAnavAn .. 17..\\ tataH sarveshvaratva.n cha sampradAya shachIpateH . mAnuSheShu mahAbAho prAdurbhUto.asi keshava .. 18..\\ sa tvaM nArAyaNo bhUtvA harirAsIH parantapa . brahmA somashcha sUryashcha dharmo dhAtA yamo.analaH .. 19..\\ vAyurvaishravaNo rudraH kAlaH khaM pR^ithivI dishaH . ajashcharAcharaguruH sraShTA tvaM puruShottama .. 20..\\ turAyaNAdibhirdevakratubhirbhUridakShiNaiH . ayajo bhUri tejA vai kR^iShNa chaitraratho vane .. 21..\\ shata.n shatasahasrANi suvarNasya janArdana . ekaikasmi.nstadA raGYe paripUrNAni bhAgashaH .. 22..\\ aditerapi putratvametya yAdavanandana . tva.n viShNuriti vikhyAta indrAdavarajo bhuvi .. 23..\\ shishurbhUtvA diva.n khaM cha pR^ithivIM cha parantapa . tribhirvikramaNaiH kR^iShNa krAntavAnasi tejasA .. 24..\\ samprApya divamAkAshamAdityasadane sthitaH . atyarochashcha bhUtAtmanbhAskara.n svena tejasA .. 25..\\ sAditA mauravAH pAshA nisunda narakau hatau . kR^itaH kShemaH punaH panthAH puraM prAgjyotiShaM prati .. 26..\\ jArUthyAmAhutiH krAthaH shishupAlo janaiH saha . bhImasenashcha shaibyashcha shatadhanvA cha nirjitaH .. 27..\\ tathA parjanyaghoSheNa rathenAdityavarchasA . avAkShIrmahiShIM bhojyA.n raNe nirjitya rukmiNam .. 28..\\ indra dyumno hataH kopAdyavanashcha kasherumAn . hataH saubhapatiH shAlvastvayA saubha.n cha pAtitam .. 29..\\ irAvatyA.n tathA bhojaH kArtavIryasamo yudhi . gopatistAlaketushcha tvayA vinihatAvubhau .. 30..\\ tA.n cha bhogavatIM puNyAmR^iShikAntAM janArdana . dvArakAmAtmasAtkR^itvA samudra.n gamayiShyasi .. 31..\\ na krodho na cha mAtsaryaM nAnR^itaM madhusUdana . tvayi tiShThati dAshArha na nR^isha.nsya.n kuto.anagha .. 32..\\ AsIna.n chittamadhye tvAM dIpyamAna.n svatejasA . Agamya R^iShayaH sarve.ayAchantAbhayamachyuta .. 33..\\ yugAnte sarvabhUtAni sa~NkShipya madhusUdana . AtmanyevAtma sAtkR^itvA jagadAsse parantapa .. 34..\\ naivaM pUrve nApare vA kariShyanti kR^itAni te . karmANi yAni deva tvaM bAla eva mahAdyute .. 35..\\ kR^itavAnpuNDarIkAkSha baladeva sahAyavAn . vairAja bhavane chApi brahmaNA nyavasaH saha .. 36..\\ vai evamuktvA tadAtmAnamAtmA kR^iShNasya pANDavaH . tUShNImAsIttataH pArthamityuvAcha janArdanaH .. 37..\\ mamaiva tva.n tavaivAha.n ye madIyAstavaiva te . yastvA.n dveShTi sa mAM dveShTi yastvAmanu sa mAm anu .. 38..\\ narastvamasi durdharSha harirnArAyaNo hyaham . lokAllokamimaM praptau naranArAyaNAvR^iShI .. 39..\\ ananyaH pArtha mattastvamaha.n tvattashcha bhArata . nAvayorantara.n shakyaM vedituM bharatarShabha .. 40..\\ tasminvIra samAvAye sa.nrabdheShvatha rAjasu . dhR^iShTadyumnamukhairvIrairbhrAtR^ibhiH parivAritA .. 41..\\ pA~nchAlI puNDarIkAkShamAsIna.n yAdavaiH saha . abhigamyAbravItkR^iShNA sharaNya.n sharaNaiShiNI .. 42..\\ pUrve prajA nisarve tvAmAhurekaM prajApatim . sraShTAra.n sarvabhUtAnAmasito devalo.abravIt .. 43..\\ viShNustvamasi durdharSha tva.n yaGYo madhusUdana . yaShTA tvamasi yaShTavyo jAmadagnyo yathAbravIt .. 44..\\ R^iShayastvA.n kShamAmAhuH satyaM cha puruShottama . satyAdyaGYo.asi sambhUtaH kashyapastvA.n yathAbravIt .. 45..\\ sAdhyAnAmapi devAnA.n vasUnAmIshvareshvara . lobhabhAvena lokesha yathA tvAM nArado.abravIt .. 46..\\ diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM cha pR^ithivI vibho . jaThara.n te ime lokAH puruSho.asi sanAtanaH .. 47..\\ vidyA tapo.abhitaptAnA.n tapasA bhAvitAtmanAm . AtmadarshanasiddhAnAmR^iShINAmR^iShisattama .. 48..\\ rAjarShINAM puNyakR^itAmAhaveShvanivartinAm . sarvadharmopapannAnA.n tvaM gatiH puruShottama .. 49..\\ tvaM prabhustva.n vibhustvaM bhUrAtmabhUstvaM sanAtanaH . lokapAlAshcha lokAshcha nakShatrANi disho dasha . nabhashchandrashcha sUryashcha tvayi sarvaM pratiShThitam .. 50..\\ martyatA chaiva bhUtAnAmamaratva.n divaukasAm . tvayi sarvaM mahAbAho lokakAryaM pratiShThitam .. 51..\\ sA te.aha.n duHkhamAkhyAsye praNayAnmadhusUdana . Ishastva.n sarvabhUtAnAM ye divyA ye cha mAnuShAH .. 52..\\ kathaM nu bhAryA pArthAnA.n tava kR^iShNa sakhI vibho . dhR^iShTadyumnasya bhaginI sabhA.n kR^iShyeta mAdR^ishI .. 53..\\ strI dharmiNI vepamAnA rudhireNa samukShitA . ekavastrA vikR^iShTAsmi duHkhitA kurusa.nsadi .. 54..\\ rAjamadhye sabhAyA.n tu rajasAbhisamIritAm . dR^iShTvA cha mA.n dhArtarAShTraH prAhasanpApachetasaH .. 55..\\ dAsI bhAvena bhoktuM mAmIShuste madhusUdana . jIvatsu pANDuputreShu pA~nchAleShvatha vR^iShNiShu .. 56..\\ nanvaha.n kR^iShTabhIShmasya dhR^itarAShTrasya chobhayoH . snuShA bhavAmi dharmeNa sAha.n dAsI kR^itA balAt .. 57..\\ garhaye pANDavA.nstveva yudhi shreShThAnmahAbalAn . ye klishyamAnAM prekShante dharmapatnI.n yashasvinIm .. 58..\\ dhigbalaM bhImasenasya dhikpArthasya dhanuShmatAm . yau mA.n viprakR^itA.n kShudrairmarShayetAM janArdana .. 59..\\ shAshvato.aya.n dharmapathaH sadbhirAcharitaH sadA . yadbhAryAM parirakShanti bhartAro.alpabalA api .. 60..\\ bhAryAyA.n rakShyamANAyAM prajA bhavati rakShitA . prajAyA.n rakShyamANAyAmAtmA bhavati rakShitaH .. 61..\\ AtmA hi jAyate tasyA.n tasmAjjAyA bhavatyuta . bhartA cha bhAryayA rakShyaH katha.n jAyAnmamodare .. 62..\\ nanvime sharaNaM prAptAnna tyajanti kadA chana . te mA.n sharaNamApAnnAM nAnvapadyanta pANDavAH .. 63..\\ pa~ncheme pa~nchabhirjAtAH kumArAshchAmitaujasaH . eteShAmapyavekShArtha.n trAtavyAsmi janArdana .. 64..\\ prativindhyo yudhiShThirAtsuta somo vR^ikodarAt . arjunAchchhruta kIritstu shatAnIkastu nAkuliH .. 65..\\ kaniShTAchchhruta karmA tu sarve satyaparAkramAH . pradyumno yAdR^ishaH kR^iShNa tAdR^ishAste mahArathAH .. 66..\\ nanvime dhanuShi shreShThA ajeyA yudhi shAtravaiH . kimartha.n dhArtarAShTrANA.n sahante durbalIyasAm .. 67..\\ adhArmeNa hR^ita.n rAjyaM sarve dAsAH kR^itAstathA . sabhAyAM parikR^iShTAhamekavastrA rajasvalA .. 68..\\ nAdhijyamapi yachchhakya.n kartumanyena gANDivam . anyatrArjuna bhImAbhyA.n tvayA vA madhusUdana .. 69..\\ dhigbhImasenasya bala.n dhikpArthasya cha gANDivam . yatra duryodhanaH kR^iShNa muhUrtamapi jIvati .. 70..\\ ya etAnAkShipadrAShTrAtsaha mAtrAvihi.nsakAn . adhIyAnAnpurA bAlAnvratasthAnmadhusUdana .. 71..\\ bhojane bhImasenasya pApaH prAkShepayadviSham . kAlakUTaM nava.n tIkShNa.n sambhR^itaM lomaharShaNam .. 72..\\ tajjIrNamavikAreNa sahAnnena janArdana . sasheShatvAnmahAbAho bhImasya puruShottama .. 73..\\ pramANa koTyA.n vishvasta.n tathA suptaM vR^ikodaram . baddhvaina.n kR^iShNa ga~NgAyAM prakShipya punarAvrajat .. 74..\\ yadA vibuddhaH kaunteyastadA sa~nchidya bandhanam . udatiShThanmahAbAhurbhImaseno mahAbalaH .. 75..\\ AshIviShaiH kR^iShNasarpaiH supta.n chainamadarshayat . sarveShvevA~NgadesheShu na mamAra cha shatruhA .. 76..\\ pratibbuddhastu kaunteyaH sarvAnsarpAnapothayat . sArathi.n chAsya dayitamapahastena jaghnivAn .. 77..\\ punaH suptAnupAdhAkShIdbAlakAnvAraNAvate . shayAnAnAryayA sArdha.n ko nu tatkartumarhati .. 78..\\ yatrAryA rudatI bhItA pANDavAnidamabravIt . mahadvyasanamApannA shikhinA parivAritA .. 79..\\ hAhatAsmi kuto nvadya bhavechchhAntirihAnalAt . anAthA vinashiShyAmi bAlakaiH putrakaiH saha .. 80..\\ tatra bhImo mahAbAhurvAyuvegaparAkramaH . AryAmAshvAsayAmAsa bhrAtR^IMshchApi vR^ikodaraH .. 81..\\ vainateyo yathA pakShI garuDaH patatA.n varaH . tathaivAbhipatiShyAmi bhaya.n vo neha vidyate .. 82..\\ AryAma~Nkena vAmena rAjAna.n dakShiNena cha . a.nsayoshcha yamau kR^itvA pR^iShThe bIbhatsumeva cha .. 83..\\ sahasotpatya vegena sarvAnAdAya vIryavAn . bhrAtR^InAryA.n cha balavAnmokShayAmAsa pAvakAt .. 84..\\ te rAtrau prasthitAH sarve mAtrA saha yashasvinaH . abhyagachchhanmahAraNya.n hiDimbavanamantikAt .. 85..\\ shrAntAH prasuptAstatreme mAtrA saha suduHkhitAH . suptAMshchainAnabhyagachchhaddhiDimbA nAma rAkShasI .. 86..\\ bhImasya pAdau kR^itvA tu kha utsa~Nge tato balAt . paryamardata sa.nhR^iShTA kalyANI mR^idu pANinA .. 87..\\ tAmabudhyadameyAtmA balavAnsatyavikramaH . paryapR^ichchhachcha tAM bhImaH kimihechchhasyanindite .. 88..\\ tayoH shrutA tu kathitamAgachchhadrAkShasAdhamaH . bhImarUpo mahAnAdAnvisR^ijanbhImadarshanaH .. 89..\\ kena sArdha.n kathayasi AnayainaM mamAntikam . hiDimbe bhakShayiShyAvo nachira.n kartumarhasi .. 90..\\ sA kR^ipA sa~NgR^ihItena hR^idayena manasvinI . nainamaichhattadAkhyAtumanukroshAdaninditA .. 91..\\ sa nAdAnvinadanghorAnrAkShasaH puruShAdakaH . abhyadravata vegena bhImasena.n tadA kila .. 92..\\ tamabhidrutya sa~Nkruddho vegena mahatA balI . agR^ihNAtpANinA pANiM bhImasenasya rAkShasaH .. 93..\\ indrAshanisamasparsha.n vajrasa.nhanana.n dR^iDham . sa.nhatya bhImasenAya vyAkShipatsahasA karam .. 94..\\ gR^ihItaM pANinA pANiM bhImaseno.atha rakShasA . nAmR^iShyata mahAbAhustatrAkrudhyadvR^ikodaraH .. 95..\\ tatrAsIttumula.n yuddhaM bhImasenahiDimbayoH . sarvAstraviduShorghora.n vR^itravAsavayoriva .. 96..\\ hatvA hiDimbaM bhImo.atha prasthito bhrAtR^ibhiH saha . hiDimbAmagrataH kR^itvA yasyA.n jAto ghaTotkachaH .. 97..\\ tatashcha prAdravansarve saha mAtrA yashasvinaH . ekachakrAmabhimukhAH sa.nvR^itA brAhmaNa vrajaiH .. 98..\\ prasthAne vyAsa eShAM na mantrI priyahito.abhavat . tato.agachchhannekachakrAM pANDavAH saMshitavratAH .. 99..\\ tatrapyAsAdayAmAsurbakaM nAma mahAbalam . puruShAdaM pratibhaya.n hiDimbenaiva saMmitam .. 100..\\ ta.n chApi vinihatyograM bhImaH praharatA.n varaH . sahito bhrAtR^ibhiH sarvairdrupadasya pura.n yayau .. 101..\\ labdhAhamapi tatraiva vasatA savyasAchinA . yathA tvayA jitA kR^iShNa rukmiNI bhIShmakAtmajA .. 102..\\ eva.n suyuddhe pArthena jitAhaM madhusUdana . svaya.nvare mahatkarmakR^itvA nasukaraM paraiH .. 103..\\ eva.n kleshaiH subahubhiH klishyamAnAH suduHkhitAH . nivasAmAryayA hInAH kR^iShNa dhaumya puraHsarAH .. 104..\\ ta ime si.nhavikrAntA vIryeNAbhyadhikA paraiH . vihInaiH pariklishyantI.n samupekShanta mA.n katham .. 105..\\ etAdR^ishAni duHkhAni sahante durbalIyasAm . dIrghakAlaM pradIptAni pApAnA.n kShudrakarmaNAm .. 106..\\ kule mahati jAtAsmi divyena vidhinA kila . pANDavAnAM priyA bhAryA snuShA pANDormahAtmanaH .. 107..\\ kacha grahamanuprAptA sAsmi kR^iShNa varA satI . pa~nchAnAmindrakalpAnAM prekShatAM madhusUdana .. 108..\\ ityuktvA prArudatkR^iShNA mukhaM pachchhAdya pANinA . padmakesha prakAshena mR^idunA mR^idubhAShiNI .. 109..\\ stanAvapatitau pInau sujAtau shubhalakShaNau . abhyavarShata pA~nchAlI duHkhajairashrubindubhiH .. 110..\\ chakShuShI parimArjantI niHshvasantI punaH punaH . bAShpapUrNena kaNThena kruddhA vachanamabravIt .. 111..\\ naiva me patayaH santi na putrA madhusUdana . na bhrAtaro na cha pitA naiva tvaM na cha bAndhavAH .. 112..\\ ye mA.n viprakR^itA.n kShudrairupekShadhvaM vishokavat . na hi me shAmyate duHkha.n karNo yatprAhasattadA .. 113..\\ athainAmabravItkR^iShNastasminvIra samAgame . rodiShyanti striyo hyeva.n yeShA.n kruddhAsi bhAmini .. 114..\\ bIbhatsu sharasA~nchannA~nshoNitaughapariplutAn . nihatA~njIvita.n tyaktvA shayAnAnvasudhAtale .. 115..\\ yatsamarthaM pANDavAnA.n tatkariShyAmi mA shuchaH . satya.n te pratijAnAmi rAGYA.n rAGYI bhaviShyasi .. 116..\\ pateddyaurhimavA~nshIryetpR^ithivI shakalIbhavet . shuShyettoyanidhiH kR^iShNe na me mogha.n vacho bhavet .. 117..\\ dhrsta aha.n droNa.n haniShyAmi shikhaNDI tu pitAmaham . duryodhanaM bhImasenaH karNa.n hantA dhana~njayaH .. 118..\\ rAma kR^iShNau vyapAshritya ajeyAH sma shuchismite . api vR^itrahaNA yuddhe kiM punardhR^itarAShTrajaiH .. 119..\\ vai ityukte.abhimukhA vIrA vAsudevvamupasthitA . teShAM madhye mahAbAhuH keshavo vAkyamabravIt .. 120..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} vaa neda.n kR^ichchhramanuprApto bhavAnsyAdvasudhAdhipa . yadyaha.n dvArakAyA.n syAM rAjansaMnihitaH purA .. 1..\\ Agachheyamaha.n dyUtamanAhUto.api kauravaiH . Ambikeyena durdharSha rAGYA duryodhanena cha .. 2..\\ vArayeyamaha.n dyUtaM bahUndoShAnpradarshayan . bhIShmadroNau samAnAyya kR^ipaM bAhlIkameva cha .. 3..\\ vaichitravIrya.n rAjAnamala dyUtena kaurava . putrANA.n tava rAjendra tvannimittamiti prabho .. 4..\\ tatra vakShyAmyaha.n doShAnyairbhavAnavarophitaH . vIrasenasuto yashcha rAjyAtprabhraMshitaH purA .. 5..\\ abhakShita vinAsha~nca devanena vishAM pate . sAtatya.n cha prasa~Ngasya varNayeya.n yathAsukham .. 6..\\ striyo.akShA mR^igayA pAnametatkAmasamutthitam . vyasana.n chatuShTayaM prokta.n yai rAjanbhrashyate sriyaH .. 7..\\ tatra sarvatra vaktavyaM manyante shAstrakovidAH . visheShatashcha vaktavya.n dyUte pashyanti tadvidaH .. 8..\\ ekAhnA dravyanAsho.atra dhruva.n vyasanameva cha . abhukta nAshashchArthAnA.n vAkpauruShya.n cha kevalam .. 9..\\ etachchAnyachcha kauravya prasa~Ngi kaTukodayam . dyUte brUyAM mahAbAho samAsAdyAmbikA sutam .. 10..\\ evamukto yadi mayA gR^ihNIyAdvachanaM mama . anAmaya.n syAddharmasya kurUNA.n kurunandana .. 11..\\ na chetsa mama rAjendra gR^ihNIyAnmadhura.n vachaH . pathya.n cha bharatashreShTha nigR^ihNIyAM balena tam .. 12..\\ athainAnabhinIyaiva.n suhR^ido nAma durhR^idaH . sabhAsadashcha tAnsarvAnbhedayeya.n durodarAn .. 13..\\ asAMnidhya.n tu kauravya mamAnarteShvabhUttadA . yeneda.n vyasanaM prAptA bhavanto dyUtakAritam .. 14..\\ so.ahametya kurushreShTha dvArakAM pANDunandana . ashrauSha.n tvA.n vyasaninaM yuyudhAnAdyathA tatham .. 15..\\ shrutvaiva chAha.n rAjendra paramodvigna mAnasaH . tUrNamabhyAgato.asmi tvA.n draShTukAmo vishAM pate .. 16..\\ aho kR^ichchhramanuprAptAH sarve sma bharatarShabha . ye vaya.n tvA.n vyasaninaM pashyAmaH saha sodaraiH .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} y asAMnidhya.n kathaM kR^iShNa tavAsIdvR^iShNinandana . kva chAsIdvipravAsaste ki.n vAkArShIH pravAsakaH .. 1..\\ kr shAlvasya nagara.n saubha.n gato.ahaM bharatarShabha . vinihantuM narashreShTha tatra me shR^iNu kAraNam .. 2..\\ mahAtejA mahAbAhuryaH sa rAjA mahAyashAH . damaghoShAtmajo vIraH shishupAlo mayA hataH .. 3..\\ yaGYe te bharatashreShTha rAjasUye.arhaNAM prati . saroShavashasamprApto nAmR^iShyata durAtmavAn .. 4..\\ shrutvA taM nihata.n shAlvastIvraroShasamanvitaH . upAyAddvArakA.n shUnyAmihasthe mayi bhArata .. 5..\\ sa tatra yodhito rAjanbAlakairvR^iShNipu~NgavaiH . AgataH kAmaga.n saubhamAruhyaiva nR^isha.nsakR^it .. 6..\\ tato vR^iShNipravIrA.nstAnbAlAnhatvA bahU.nstadA . purodyAnAni sarvANi bhedayAmAsa durmatiH .. 7..\\ uktavAMshcha mahAbAho kvAsau vR^iShNikulAdhamaH . vAsudevaH sumandAtmA vasudeva suto gataH .. 8..\\ tasya yuddhArthino darpa.n yuddhe nAshayitAsmyaham . AnartAH satyamAkhyAta tatra gantAsmi yatra saH .. 9..\\ ta.n hatvA vinivartiShye ka.nsa keshi niShUdanam . ahatvA na nivartiShye satyenAyudhamAlabhe .. 10..\\ kvAsau kvAsAviti punastatra tatra vidhAvati . mayA kila raNe yuddha.n kA~NkShamANaH sa saubharAT .. 11..\\ adya taM pApakarmANa.n kShudra.n vishvAsaghAtinam . shishupAla vadhAmarShAdgamayiShye yamakShayam .. 12..\\ mama pApasvabhAvena bhrAtA yena nipAtitaH . shishupAlo mahIpAlasta.n vadhiShye mahItale .. 13..\\ bhrAtA bAlashcha rAjA cha na cha sa~NgrAmamUrdhani . pramattashcha hato vIrasta.n haniShye janArdanam .. 14..\\ evamAdi mahArAja vilapya divamAsthitaH . kAmagena sa saubhena kShiptvA mA.n kurunandana .. 15..\\ tamashrauShamaha.n gatvA yathAvR^ittaH sudurmatiH . mayi kauravya duShTAtmA mArtikAvatako nR^ipaH .. 16..\\ tato.ahamapi kauravya roShavyAkulalochanaH . nishchitya manasA rAjanvadhAyAsya mano dadhe .. 17..\\ AnarteShu vimarda.n cha kShepaM chAtmani kaurava . pravR^iddhamavalepa.n cha tasya duShkR^itakarmaNaH .. 18..\\ tataH saubhavadhAyAhaM pratasthe pR^ithivIpate . sa mayA sAgarAvarte dR^iShTa AsItparIpsatA .. 19..\\ tataH pradhmApya jalajaM pA~nchajanyamahaM nR^ipa . AhUya shAlva.n samare yuddhAya samavasthitaH .. 20..\\ sumuhUrtamabhUdyuddha.n tatra me dAnavaiH saha . vashIbhUtAshcha me sarve bhUtale cha nipAtitAH .. 21..\\ etatkAryaM mahAbAho yenAhaM nAgama.n tadA . shrutvaiva hAstinapura.n dyUtaM chAvinayotthitam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} y vAsudeva mahAbAho vistareNa mahAmate . saubhasya vadhamAchakShva na hi tR^ipyAmi kathyataH .. 1..\\ vaa hata.n shrutvA mahAbAho mayA shrautashravaM nR^ipam . upAyAdbharatashreShTha shAlvo dvAravatIM purIm .. 2..\\ arundhattA.n suduShTAtmA sarvataH pANDunandana . shAlvo vaihAyasa.n chApi tatpura.n vyUhya viShThitaH .. 3..\\ tatrastho.atha mahIpAlo yodhayAmAsa tAM purIm . abhisAreNa sarveNa tatra yuddhamavartata .. 4..\\ purI samantAdvihitA sapatAkA satoraNA . sachakrA sahuDA chaiva sayAntra khanakA tathA .. 5..\\ sopatalpa pratolIkA sATTATTAkala gopurA . sakacha grahaNI chaiva solkAlAtAvapothikA .. 6..\\ soShTrikA bharatashreShTha sabherI paNavAnakA . samittR^iNakushA rAjansashataghnIka lA~NgalA .. 7..\\ sabhushuNDyashmala guDA sAyudhA saparashvadhA . lohacharmavatI chApi sAgniH sahuDa shR^i~NgikA .. 8..\\ shAstradR^iShTena vidhinA sa.nyuktA bharatarShabha . dravyairanekairvividhairgada sAmboddhavAdibhiH .. 9..\\ puruShaiH kurushArdUla samarthaiH pratibAdhane . abhikhyAta kulairvIrairdR^iShTavIryaishcha sa.nyuge .. 10..\\ madhyamena cha gulmena rakShitA sArasa~nj~nitA . utkShipta gulmaishcha tathA hayaishchaiva padAtibhiH .. 11..\\ AghoShita.n cha nagare na pAtavyA sureti ha . pramAdaM parirakShadbhirugrasenoddhavAdibhiH .. 12..\\ pramatteShvabhighAta.n hi kuryAchchhAlvo narAdhipaH . iti kR^itvApramattAste sare vR^iShNyandhakAH sthitAH .. 13..\\ AnartAshcha tathA sarve naTanartaka gAyanAH . bahirvivAsitAH sarve rakShadbhirvittasa~ncayAn .. 14..\\ sa~NkramA bheditAH sarve nAvashcha pratiShedhitAH . parikhAshchApi kauravya kIlaiH sunichitAH kR^itAH .. 15..\\ udapAnAH kurushreShTha tathaivApyambarIShakAH . samantAtkoshamAtra.n cha kAritA viShamA cha bhUH .. 16..\\ prakR^ityA viShama.n durgaM prakR^ityA cha surakShitam . prakR^ityA chAyudhopeta.n visheSheNa tadAnagha .. 17..\\ surakShita.n sugupta.n cha sarAyudha samanvitam . tatpuraM bharatashreShTha yathendra bhavana.n tathA .. 18..\\ na chAmudro.abhiniryAti na chAmudraH praveshyate . vR^iShNyandhakapure rAja.nstadA saubhasamAgame .. 19..\\ anu rathyAsu sarvAsu chatvareShu cha kaurava . balaM babhUva rAjendra prabhUtagajavAjimat .. 20..\\ dattavetana bhakta.n cha dattAyudha parichchhadam . kR^itApadAna.n cha tadA balamAsInmahAbhuja .. 21..\\ na kupya vetanI kashchinna chAtikrAnta vetanI . nAnugrahabhR^itaH kashchinna chAdR^iShTa parAkramaH .. 22..\\ eva.n suvihitA rAjandvArakA bhUridakShiNaiH . Ahukena suguptA cha rAGYA rAjIvalochana .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} vaa tA.n tUpayAtvA rAjendra shAlvaH saubhapatistadA . prabhUtanaranAgena balenopavivesha ha .. 1..\\ same niviShTA sA senA prabhUtasalilAshaye . chatura~Nga balopetA shAlvarAjAbhipAlitA .. 2..\\ varjayitvA shmashAnAni devatAyatanAni cha . valmIkAshchaiva chaityAMshcha tanniviShTamabhUdbalam .. 3..\\ anIkAnA.n vibhAgena panthAnaH ShaTkR^itAbhavan . pravaNA nava chaivAsa~nshAlvasya shibire nR^ipa .. 4..\\ sarvAyudhasamopeta.n sarvashastravishAradam . rathanAgAshvakalilaM padAtidhvajasa~Nkulam .. 5..\\ tuShTapuShTajanopeta.n vIra lakShaNalakShitam . vichitradhvajasaMnAha.n vichitrarathakArmukam .. 6..\\ saMniveshya cha kauravya dvArakAyAM nararShabha . abhisArayAmAsa tadA vegena patagendravat .. 7..\\ tadApatanta.n sandR^ishya balaM shAlvapatestadA . niryAya yodhayAmAsuH kumArA vR^iShNinandanAH .. 8..\\ asahanto.abhiyAta.n tachchhAlva rAjasya kaurava . chArudeShNashcha sAmbashcha pradyumnashcha mahArathaH .. 9..\\ te rathairdaMshitAH sarve vichitrAbharaNa dhvajAH . sa.nsaktAH shAlvarAjasya bahubhiryodhapu~NgavaiH .. 10..\\ gR^ihItvA tu dhanuH sAmbaH shAlvasya sachiva.n raNe . yodhayAmAsa sa.nhR^iShTaH kShemavR^iddhi.n chamUpatim .. 11..\\ tasya bANamaya.n varSha.n jAmbavatyAH suto maha t . mumocha bharatashreShTha yathA varSha.n sahasradhR^ik .. 12..\\ tadbANavarSha.n tumula.n viShehe sa chamUpatiH . kShemavR^iddhirmahArAja himavAniva nishchalaH .. 13..\\ tataH sAmbAya rAjendra kShemavR^iddhirapi sma ha . mumocha mAyAvihita.n sharajAlaM mahattaram .. 14..\\ tato mAyAmaya.n jAlaM mAyayaiva vidArya saH . sAmbaH sharasahasreNa rathamasyAbhyavarShata .. 15..\\ tataH sa viddhaH sAmbena kShemavR^iddhishchamUpatiH . apAyAjjavanairashvaiH sAmba bANaprapIDitaH .. 16..\\ tasminvipradrute krUre shAlvasyAtha chamUpatau . vegavAnnAma daiteyaH sutaM me.abhyadravadbalI .. 17..\\ abhipannastu rAjendra sAmbo vR^iShNikulodvahaH . vega.n vegavato rAja.nstasthau vIro vidhArayan .. 18..\\ sa vegavati kaunteya sAmbo vegavatI.n gadAm . chikShepa tarasA vIro vyAvidhya satyavikramaH .. 19..\\ tayA tvabhihato rAjanvegavAnapatadbhuvi . vAtarugNa iva kShuNNo jIrNa mUlo vanaspatiH .. 20..\\ tasminnipatite vIre gadA nunne mahAsure . pravishya mahatI.n senAM yodhayAmAsa me sutaH .. 21..\\ chArudeShNena sa.nsakto vivindhyonAma dAnavaH . mahArathaH samAGYAto mahArAja mahAdhanuH .. 22..\\ tataH sutumula.n yuddha.n chArudeShNa vivindhyayoH . vR^itravAsavayo rAjanyathApUrva.n tathAbhavat .. 23..\\ anyonyasyAbhisa~NkruddhAvanyonya.n jaghnatuH sharaiH . vinadantau mahArAja si.nhAviva mahAbalau .. 24..\\ raukmiNeyastato bANamagnyarkopama varchasam . abhimAntrya mahAstreNa sandadhe shatrunAshanam .. 25..\\ sa vivindhyAya sakrodhaH samAhUya mahArathaH . chikShepa me suto rAjansa gatAsurathApatat .. 26..\\ vivindhyaM nihata.n dR^iShTvA tAM cha vikShobhitAM chamUm . kAmagena sa saubhena shAlvaH punarupAgamat .. 27..\\ tato vyAkulita.n sarva.n dvArakAvAsitadbalam . dR^iShTvA shAlvaM mahAbAho saubhasthaM pR^ithivI gatam .. 28..\\ tato niryAya kaunteya vyavasthApya cha tadbalam . AnartAnAM mahArAja pradyumno vAkyamabravIt .. 29..\\ sarve bhavantastiShThantu sarve pashyantu mA.n yudhi . nivArayanta.n sa~NgrAme balAtsaubhaM sarAjakam .. 30..\\ aha.n saubhapateH senAmAyasairbhujagairiva . dhanurbhujavinirmuktairnAshayAmyadya yAdavAH .. 31..\\ AshvasadhvaM na bhIH kAryA saubharADadya nashyati . mayAbhipanno duShTAtmA sasaubho vinashiShyati .. 32..\\ evaM bruvati sa.nhR^iShTe pradyumne pANDunandana . viShThita.n tadbala.n vIra yuyudhe cha yathAsukham .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} vaa evamuktvA raukmiNeyo yAdavAnbharatarShabha . daMshitairharibhiryukta.n rathamAsthAya kA~nchanam .. 1..\\ uchchhritya makara.n ketu.n vyAttAnanamala~NkR^itam . utpatadbhirivAkAsha.n tairhayairanvayAtparAn .. 2..\\ vikShipannAdayaMshchApi dhanuHshreShThaM mahAbalaH . tUNakhaDgadharaH shUro baddhagodhA~Nguli travAn .. 3..\\ sa vidyuchchalita.n chApa.n viharanvai talAttalam . mohayAmAsa daiteyAnsarvAnsaubhanivAsinaH .. 4..\\ nAsya vikShipatashchApa.n sandadhAnasya chAsakR^it . antara.n dadR^ishe kashchinnighnataH shAtravAnraNe .. 5..\\ mukhasya varNo na vikalpate.asya chelushcha gAtrANi na chApi tasya . si.nhonnata.n chApyabhigarjato.asya shushrAva loko.adbhutarUpamagryam .. 6..\\ jale charaH kA~nchanayaShTi sa.nstho vyAttAnanaH sarvatimi pramAthI . vitrAsayanrAjati vAhamukhye shAlvasya senA pramukhe dhvajAgryaH .. 7..\\ tataH sa tUrNaM niShpatya pradyumnaH shatrukarshanaH . shAlvamevAbhidudrAva vidhAsyankalahaM nR^ipa .. 8..\\ abhiyAna.n tu vIreNa pradyumnena mahAhave . nAmarShayata sa~NkruddhaH shAlvaH kurukulodvaha .. 9..\\ sa romamadamatto vai kAmagAdavaruhya cha . pradyumna.n yodhayAmAsa shAlvaH parapura~njayaH .. 10..\\ tayoH sutumula.n yuddhaM shAlva vR^iShNipravIrayoH . sametA dadR^ishurlokA balivAsavayoriva .. 11..\\ tasya mAyAmayo vIra ratho hemapariShkR^itaH . sadhvajaH sapatAkashcha sAnukarShaH satUNavAn .. 12..\\ sa ta.n rathavaraM shrImAnsamAruhya kila prabho . mumocha bANAnkauravya pradyumnAya mahAbalaH .. 13..\\ tato bANamaya.n varShaM vyasR^ijattarasA raNe . pradyumno bhujavegena shAlva.n saMmohayanniva .. 14..\\ sa tairabhihataH sa~Nkhye nAmarShayata saubharAT . sharAndIptAgnisa~NkAshAnmumocha tanaye mama .. 15..\\ sa shAlva bANai rAjendra viddho rukmiNinandanaH . mumocha bANa.n tvarito marmabhedinamAhave .. 16..\\ tasya varma vibhidyAshu sa bANo matsuteritaH . bibheda hR^idayaM patrI sa papAta mumoha cha .. 17..\\ tasminnipatite vIre shAlvarAje vichetasi . samprAdravandAnavendrA dArayanto vasundharAm .. 18..\\ hAhAkR^itamabhUtsainya.n shAlvasya pR^ithivIpate . naShTasa~nj~ne nipatite tadA saubhapatau nR^ipa .. 19..\\ tata utthAya kauravya pratilabhya cha chetanam . mumocha bANa.n tarasA pradyumnAya mahAbalaH .. 20..\\ tena viddho mahAbAhuH pradyumnaH samare sthitaH . jatru deshe bhR^isha.n vIro vyavAsIdadrathe tadA .. 21..\\ ta.n sa viddhvA mahArAja shAlvo rukmiNinandanam . nanAda si.nhanAda.n vai nAdenApUrayanmahIm .. 22..\\ tato moha.n samApanne tanaye mama bhArata . mumocha bANA.nstvaritaH punaranyAndurAsadAn .. 23..\\ sa tairabhihato bANairbahubhistena mohitaH . nishcheShTaH kauravashreShTha pradyumno.abhUdraNAjiram .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} vaa shAlva bANArdite tasminpradyumne balinA.n vare . vR^iShNayo bhagnasa~NkalpA vivyathuH pR^itanA gatAH .. 1..\\ hAhAkR^itamabhUtsArva.n vR^iShNyandhakabala.n tadA . pradyumne patite rAjanpare cha muditAbhavan .. 2..\\ ta.n tathA mohitaM dR^iShTvA sArathirjavanairhayaiH . raNAdapAharattUrNa.n shikShito dArukistataH .. 3..\\ na tidUrApayAte tu rathe rathavarapraNut . dhanurgR^ihItvA yantAra.n labdhasa~nj~no.abravIdidam .. 4..\\ saute ki.n te vyavasitaM kasmAdyAsi parA~NmukhaH . naiSha vR^iShNipravIrANAmAhave dharma uchyate .. 5..\\ kachchitsaute na te mohaH shAlva.n dR^iShTvA mahAhave . viShAdo vA raNa.n dR^iShTvA brUhi me tva.n yathAtatham .. 6..\\ suuta jAnArdane na me moho nApi me bhayamAvishat . atibhAra.n tu te manye shAlvaM keshavanandana .. 7..\\ so.apayAmi shanairvIra balavAneSha pApakR^it . mohitashcha raNe shUro rakShyaH sArathinA rathI .. 8..\\ AyuShma.nstvaM mayA nitya.n rakShitavyastvayApyaham . rakShitavyo rathI nityamiti kR^itvApayAmyaham .. 9..\\ ekashchAsi mahAbAho bahavashchApi dAnavAH . nasama.n raukmiNeyAhaM raNaM matvApayAmyaham .. 10..\\ vaa evaM bruvati sUte tu tadA makaraketumAn . uvvAcha sUta.n kauravya nivartaya rathaM punaH .. 11..\\ dArukAtmaja maiva.n taM punaH kArShIH kathaM chana . vyapayAna.n raNAtsaute jIvato mama karhi chit .. 12..\\ na sa vR^iShNikule jAto yo vai tyajati sa~Ngaram . yo vA nipatita.n hanti tavAsmIti cha vAdinam .. 13..\\ tathA striya.n vai yo hanti vR^iddhaM bAla.n tathaiva cha . viratha.n viprakIrNa.n cha bhagnashasstrAyudhaM tathA .. 14..\\ tva.n cha sUta kule jAto vinItaH sUta karmaNi . dharmaGYashchAsi vR^iShNInAmAhaveShvapi dAruke .. 15..\\ sa jAnaMshcharita.n kR^itsna.n vR^iShNInAM pR^itanA mukhe . apayAnaM punaH saute maiva.n kArShIH kathaM chana .. 16..\\ apayAta.n hataM pR^iShThe bhItaM raNapalAyinam . gadAgrajo durAdharShaH kiM mA.n vakShyati mAdhavaH .. 17..\\ keshavasyAgrajo vApi nIlavAsA madotkaTaH . ki.n vakShyati mahAbAhurbaladevaH samAgataH .. 18..\\ ki.n vakShyati shinernaptA narasi.nho mahAdhanuH . apayAta.n raNAtsaute sAmbbashcha samiti~njayaH .. 19..\\ chArudeShNashcha durdharShastathaiva gada sAraNau . akrUrashcha mahAbAhuH kiM mA.n vakShyati sArathe .. 20..\\ shUra.n sambhAvitaM santaM nityaM puruShamAninam . striyashcha vR^iShNI vIrANA.n kiM mA.n vakShyanti sa~NgatAH .. 21..\\ pradyumno.ayamupAyAti bhItastyaktvA mahAhavam . dhigenamiti vakShyanti na tu vakShyanti sAdhviti .. 22..\\ dhigvAchA parihAso.api mama vA madvidhasya vA . mR^ityunAbhyadhikaH saute sa tvaM mA vyapayAH punaH .. 23..\\ bhAra.n hi mayi saMnyasya yAto madhunihA hariH . yaGYaM bharata si.nhasya pArthasyAmita tejasaH .. 24..\\ kR^itavarmA mayA vIro niryAsyanneva vAritaH . shAlvaM nivArayiShye.aha.n tiShTha tvamiti sUtaja .. 25..\\ sa cha sambhAvayanmA.n vai nivR^itto hR^idikAtmajaH . ta.n sametya raNa.n tyaktvA kiM vakShyAmi mahAratham .. 26..\\ upayAta.n durAdharSha.n sha~NkhachakragadAdharam . puruShaM puNDarIkAkSha.n ki.n vakShyAmi mahAbhujam .. 27..\\ sAtyakiM baladeva.n cha ye chAnye.andhakavR^iShNayaH . mayA spardhanti satata.n kiM nu vakShyAmi tAnaham .. 28..\\ tyaktvA raNamima.n saute pR^iShThato.abhyAhataH sharaiH . tvayApanIto vivasho na jIveya.n kathaM chana .. 29..\\ sa nivarta rathenAshu punardArukanandana . na chaitadeva.n kartavyamathApatsu kathaM chana .. 30..\\ na jIvitamaha.n saute bahu manye kadA chana . apayAto raNAdbhItaH pR^iShThato.abhyAhatAH sharaiH .. 31..\\ kadA vA sUtaputra tva.n jAnIShe mAM bhayArditam . apayAta.n raNaM hitvA yathA kApuruSha.n tathA .. 32..\\ na yuktaM bhavatA tyaktu.n sa~NgrAma.n dArukAtmaja . mayi yuddhArthini bhR^isha.n sa tvaM yAhi yato raNam .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} vaa evamuktastu kaunteya sUtaputrastadA mR^idhe . pradyumnamabravIchchhlakShNaM madhura.n vAkyama~njasA .. 1..\\ na me bhaya.n raukmiNeya sa~NgrAme yachchhato hayAn . yuddhaGYashchAsmi vR^iShNInAM nAtra ki.n chidato.anyathA .. 2..\\ AyuShmannupadeshastu sArathye vartatA.n smR^itaH . sarvArtheShu rathI rakShyastva.n chApi bhR^ishapIDitaH .. 3..\\ tva.n hi shAlva prayuktena patriNAbhihato bhR^isham . kashmalAbhihato vIra tato.ahamapayAtavAn .. 4..\\ sa tva.n sAtvata mukhyAdya labdhasa~nj~no yadR^ichchhayA . pashya me hayasAmyAne shikShA.n keshavanandana .. 5..\\ dArukeNAhamutpanno yathAvachchaiva shikShitaH . vItabhIH pravishAmyetA.n shAlvasya mahatI.n chamUm .. 6..\\ evamuktvA tato vIra hayAnsa~ncodya sa~Ngare . rashmibhishcha samudyamya javenAbhyapatattadA .. 7..\\ maNDalAni vichitrANi yamakAnItarANi cha . savyAni cha vichitrANi dakShiNAni cha sarvashaH .. 8..\\ pratodenAhatA rAjanrashmibhishcha samudyatAH . utpatanta ivAkAsha.n vibabhuste hayottamAH .. 9..\\ te hastalAghavopeta.n viGYAya nR^ipa dArukim . dahyamAnA iva tadA paspR^ishushcharaNairmahIm .. 10..\\ so.apasavyA.n chamUM tasya shAlvasya bharatarShabha . chakAra nAtiyatnena tadadbhutamivAbhavat .. 11..\\ amR^iShyamANo.apasavyaM pradyumnena sa saubharAT . yantAramasya sahasA tribhirbANaiH samarpayat .. 12..\\ dArukasya sutasta.n tu bANavegamachintayan . bhUya eva mahAbAho prayayau hayasaMmataH .. 13..\\ tato bANAnbahuvidhAnpunareva sa saubharAT . mumocha tanaye vIre mama rukmiNinandane .. 14..\\ tAnaprAptA~nshitairbANaishchichchheda paravIrahA . raukmiNeyaH smita.n kR^itvA darshayanhastalAghavam .. 15..\\ chhinnAndR^iShTvA tu tAnbANAnpradyumnena sa saubharAT . AsurI.n dAruNIM mAyAmAsthAya vyasR^ijachchharAn .. 16..\\ prayujyamAnamAGYAya daiteyAstraM mahAbalaH . brahmAstreNAntarA chhittvA mumochAnyAnpatatriNaH .. 17..\\ te tadastra.n vidhUyAshu vivyadhU rudhirAshanAH . shirasyurasi vaktrecha sa mumoha papAta cha .. 18..\\ tasminnipatite kShudre shAlve bANaprapIDite . raukmiNeyo.aparaM bANa.n sandadhe shatrunAshanam .. 19..\\ tamarchita.n sarvadAshArha pUgair AshIrbhirarkajvalana prakAsham . dR^iShTvA shara.n jyAmabhinIyamAnaM babhUva hAhAkR^itamantarikSham .. 20..\\ tato devagaNAH sarve sendrAH saha dhaneshvarAH . nAradaM preShayAmAsuH shvasana.n cha mahAbalam .. 21..\\ tau raukmiNeyamAgamya vacho.abrUtA.n divaukasAm . naiSha vadhyastvayA vIra shAlvarAjaH katha.n chana .. 22..\\ sa.nharasva punarbANamavadhyo.aya.n tvayA raNe . etasya hi sharasyAjau nAvadhyo.asti pumAnkva chit .. 23..\\ mR^ityurasya mahAbAho raNe devakinandanaH . kR^iShNaH sa~Nkalpito dhAtrA tanna mithyA bhavediti .. 24..\\ tataH paramasa.nhR^iShTaH pradyumnaH sharamuttaram . sa~njahAra dhanuHshreShThAttUrNe chaiva nyaveshayat .. 25..\\ tata utthAya rAjendra shAlvaH paramadurmanAH . vyapAyAtsabalastUrNaM pradyumna sharapIDitaH .. 26..\\ sa dvArakAM parityajya krUro vR^iNibhirarditaH . saubhamAsthAya rAjendra divamAchakrame tadA .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} vaa AnartanagaraM mukta.n tato.ahamagamaM tadA . mahAkratau rAjasUye nivR^itte nR^ipate tava .. 1..\\ apashya.n dvArakAM chAhaM mahArAja hatatviSham . niHsvAdhyAya vaShaTkArAM nirbhUShaNa varastriyam .. 2..\\ anabhiGYeya rUpANi dvArakopavanAni cha . dR^iShTvA sha~Nkopapanno.ahamapR^ichchha.n hR^idikAtmajam .. 3..\\ asvasthanaranArIkamida.n vR^iShNipuraM bhR^iSham . kimidaM narashArdUla shrotumichchhAmahe vayam .. 4..\\ evamuktastu sa mayA vistareNedamabravIt . rodhaM mokSha.n cha shAlvena hArdikyo rAjasattama .. 5..\\ tato.aha.n kauravashreShTha shrutvA sarvamasheShataH . vinAshe shAlvarAjasya tadaivAkaravaM matim .. 6..\\ tato.ahaM bharatashreShTha samAshvAsya pure janam . rAjAnamAhuka.n chaiva tathaivAnaka dundubhim . sarvavR^iShNipravIrAMshcha harShayannabruva.n tadA .. 7..\\ apramAdaH sadA kAryo nagare yAdavarShabhAH . shAlvarAjavinAshAya prayAtaM mAM nibodhata .. 8..\\ nAhatvA taM nivartiShye purI.n dvAravatIM prati . sashAlva.n saubhanagaraM hatvA draShTAsmi vaH punaH . trisAmA hanyatAmeShA dundubhiH shatrubhIShaNI .. 9..\\ te mayAshvAsitA vIrA yathAvadbharatarShabha . sarve mAmabruvanhR^iShTAH prayAhi jahi shatravAn .. 10..\\ taiH prahR^iShTAtmabhirvIrairAshIrbhirabhinanditaH . vAchayitvA dvijashreShThAnpraNamya shirasAhukam .. 11..\\ sainyasugrIva yuktena rathenAnAdayandishaH . pradhmApya sha~NkhapravaraM pA~nchajanyamahaM nR^ipa .. 12..\\ prayAto.asmi naravyAghra balena mahatA vR^itaH . kL^iptena chatura~NgeNa balena jitakAshinA .. 13..\\ samatItya bahUndeshAngirIMshcha bahupAdapAn . sarA.nsi saritashchaiva mArtikAvatamAsadam .. 14..\\ tatrAshrauShaM naravyAghra shAlvaM nagaramantikAt . prayAta.n saubhamAsthAya tamahaM pR^iShThato.anvayAm .. 15..\\ tataH sAgaramAsAdya kukShau tasya mahormiNaH . samudranAbhyA.n shAlvo.abhUtsaubhamAsthAya shatruhan .. 16..\\ sa samAlokya dUrAnmA.n smayanniva yudhiShThira . AhvayAmAsa duShTAtmA yuddhAyaiva muhurmuhuH .. 17..\\ tasya shAr~NgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiH . puraM nAsAdyata sharaistato mA.n roSha Avishat .. 18..\\ sa chApi pApaprakR^itirdaiteyApasado nR^ipa . mayyavarShata durdharShaH sharadhArAH sahasrashaH .. 19..\\ sainikAnmama sUta.n cha hayAMshcha samavAkirat . achintayantastu sharAnvaya.n yudhyAma bhArata .. 20..\\ tataH shatasahasrANi sharANAM nataparvaNAm . chikShipuH samare vIrA mayi shAlva padAnugAH .. 21..\\ te hayAnme ratha.n chaiva tadA dArukameva cha . chhAdayAmAsurasurA bANairmarma vibhedibhiH .. 22..\\ na hayA na ratho vIra na yantA mama dArukaH . adR^ishyanta sharaishchhannAstathAha.n sainikAsh cha me .. 23..\\ tato.ahamapi kauravya sharANAmayutAnbahUn . abhimantritAnA.n dhanuShA divyena vidhinAkShipam .. 24..\\ na tatra viShayastvAsInmama sainyasya bhArata . khe viShikta.n hi tatsaubha.n kroshamAtra ivAbhavat .. 25..\\ tataste prekShakAH sarve ra~Nga vATa iva sthitAH . harShayAmAsuruchchairmA.n si.nhanAda talasvanaiH .. 26..\\ matkArmukavinirmuktA dAnavAnAM mahAraNe . a~NgeShu rudhirAktAste vivishuH shalabhA iva .. 27..\\ tato halahalAshabdaH saubhamadhye vyavardhata . vadhyatA.n vishikhaistIkShNaiH patatA.n cha mahArNave .. 28..\\ te nikR^ittabhujaskandhAH kabandhAkR^iti darshanAH . nadanto bhairavAnnAdannipatanti sma dAnavAH .. 29..\\ tato gokShIrakundendu mR^iNAlarajataprabham . jalajaM pA~nchajanya.n vai prANenAhamapUrayam .. 30..\\ tAndR^iShTvA patitA.nstatra shAlvaH saubhapatistadA . mAyAyuddhena mahatA yodhayAmAsa mA.n yudhi .. 31..\\ tato huDahuDAH prAsAH shaktishUlaparashvadhAH . paTTishAshcha bhushuNDyashcha prApatannanishaM mayi .. 32..\\ tAnahaM mAyayaivAshu pratigR^ihya vyanAshayam . tasyA.n hatAyAM mAyAyA.n girishR^i~Ngairayodhayat .. 33..\\ tato.abhavattama iva prabhAtamiva chAbhavat . durdina.n sudina.n chaiva shItamuShNaM cha bhArata .. 34..\\ evaM mAyA.n vikurvANo yodhayAmAsa mAM ripuH . viGYAya tadaha.n sarvaM mAyayaiva vyanAshayam . yathAkAla.n tu yuddhena vyadhama.n sarvataH sharaiH .. 35..\\ tato vyoma mahArAja shatasUryamivAbhavat . shatachandra.n cha kaunteya sahasrAyuta tArakam .. 36..\\ tato nAGYAyata tadA divArAtra.n tathA dishaH . tato.ahaM mohamApannaH praGYAstra.n samayojayam . tatastadastramastreNa vidhUta.n sharatUlavat .. 37..\\ tathA tadabhavadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam . labdhAlokashcha rAjendra punaH shatrumayodhayam .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} vaa eva.n sa puruShavyAghra shAlvo rAGYAM mahAripuH . yudhyamAno mayA sa~Nkhye viyadabhyAgamatpunaH .. 1..\\ tataH shataghnIshcha mahAgadAsh cha dIptaMshcha shUlAnmusalAnasIMsh cha . chikShepa roShAnmayi mandabuddhiH shAlvo mahArAja jayAbhikA~NkShI .. 2..\\ tAnAshugairApatato.ahamAshu nivArya tUrNa.n khagamAnkha eva . dvidhA tridhA chAchchhinamAshu mukhais tato.antarikShe ninado babhUva .. 3..\\ tataH shatasahasreNa sharANAM nataparvaNAm . dAruka.n vAjinashchaiva ratha.n cha samavAkirat .. 4..\\ tato mAmabravIdvIra dAruko vihvalanniva . sthAtavyamiti tiShThAmi shAlva bANaprapIDitaH .. 5..\\ iti tasya nishamyAha.n sAratheH karuNaM vachaH . avekShamANo yantAramapashya.n sharapIDitam .. 6..\\ na tasyorasi no mUrdhni na kAye na bhujadvaje . antaraM pANDavashreShTha pashyAmi nahata.n sharaiH .. 7..\\ sa tu bANavarotpIDAdvisravatyasR^igulbaNam . abhivR^iShTo yathA medhairgirirgairikadhAtumAn .. 8..\\ abhIShu hasta.n taM dR^iShTvA sIdanta.n sArathiM raNe . astambhayaM mahAbAho shAlva bANaprapIDitam .. 9..\\ atha mAM puruShaH kashchiddvArakA nilayo.abravIt . tvarito rathamabhyetya sauhR^idAdiva bhArata .. 10..\\ Ahukasya vacho vIra tasyaiva parichArakaH . viShaNNaH sannakaNTho vai tannibodha yudhiShThiraH .. 11..\\ dvArakAdhipatirvIra Aha tvAmAhuko vachaH . keshaveha vijAnIShva yattvAM pitR^isakho.abravIt .. 12..\\ upayAtvAdya shAlvena dvArakA.n vR^iShNinandana . viShakte tvayi durdharSha hataH shUra suto balAt .. 13..\\ tadala.n sAdhu yuddhena nivartasva janArdana . dvArakAmeva rakShasva kAryametanmahattava .. 14..\\ ityaha.n tasya vachana.n shrutvA paramadurmanAH . nishchayaM nAdhigachchhAmi kartavyasyetarasya vA .. 15..\\ sAtyakiM baladeva.n cha pradyumnaM cha mahAratham . jagarhe manasA vIra tachchhrutvA vipriya.n vachaH .. 16..\\ aha.n hi dvArakAyAshcha pitush cha kurunandana . teShu rakShA.n samAdhAya prayAtaH saubhapAtane .. 17..\\ baladevo mahAbAhuH kachchijjIvati shatruhA . sAtyakI raukmiNeyashcha chArudeShNashcha vIryavAn . sAmbaprabhR^itayashchaivetyahamAsa.n sudurmanAH .. 18..\\ eteShu hi naravyAghra jIvatsu na katha.n chana . shakyaH shUra suto hantumapi vajrabhR^itA svayam .. 19..\\ hataH shUra suto vyakta.n vyakta.n te cha parAsavaH . baladeva mukhAH sarve iti me nishchitA matiH .. 20..\\ so.aha.n sarvavinAsha.n taM chintayAno muhurmuhuH . suvihvalo mahArAja punaH shAlvamayodhayam .. 21..\\ tato.apashyaM mahArAja prapatantamaha.n tadA . saubhAchchhUra suta.n vIra tato mAM moha Avishat .. 22..\\ tasya rUpaM prapatataH piturmama narAdhipa . yayAteH kShINapuNyasya svargAdiva mahItalam .. 23..\\ vishIrNagalitoShNIShaH prakIrNAmbara mUrdhajaH . prapatandR^ishyate ha sma kShINapuNya iva grahaH .. 24..\\ tataH shAr~Nga.n dhanuHshreShThaM karAtprapatitaM mama . mohAtsannashcha kaunteya rathopastha upAvisham .. 25..\\ tato hAhAkR^ita.n sarvaM sainyaM me gatachetanam . mA.n dR^iShTvA rathanIDasthaM gatAsumiva bhArata .. 26..\\ prasArya bAhU patataH prasArya charaNAvapi . rUpaM piturapashya.n tachchhakuneH patito yathA .. 27..\\ taM patantaM mahAbAho shUlapaTTishapANayaH . abhighnanto bhR^isha.n vIrA mama cheto vyakampayan .. 28..\\ tato muhUrtAtpratilabhya sa~nj~nAm aha.n tadA vIra mahAvimarde . na tatra saubhaM na ripuM na shAlvaM pashyAmi vR^iddhaM pitaraM na chApi .. 29..\\ tato mamAsInmanasi pAyeyamiti nishchitam . prabuddho.asmi tato bhUyaH shatasho vikira~nsharAn .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} vaa tato.ahaM bharatashreShTha pragR^ihya ruchira.n dhanuH . sharairapAtaya.n saubhAchchhirA.nsi vibudhadviShAm .. 1..\\ sharAMshchAshIviShAkArAnUrdhvagA.nstigmatejasaH . apraiSha.n shAlvarAjAya shAr~NgamuktAnsuvAsasaH .. 2..\\ tato nAdR^ishyata tadA saubha.n kurukulodvaha . antarhitaM mAyayAbhUttato.aha.n vismito.abhavam .. 3..\\ atha dAnavasa~NghAste vikR^itAnanamUrdhajAH . udakroshanmahArAja viShThite mayi bhArata .. 4..\\ tato.astra.n shabdasAhaM vai tvaramANo mahAhave . ayojaya.n tadvadhAya tataH shabda upAramat .. 5..\\ hatAste dAnavAH sarve yaiH sa shabda udIritaH . sharairAdityasa~NkAshairjvalitaiH shabdasAdhanaiH .. 6..\\ tasminnuparate shabde punarevAnyato.abhavat . shabdo.aparo mahArAja tatrApi prAhara.n sharAn .. 7..\\ eva.n dasha dishaH sarvAstiryagUrdhvaM cha bhArata . nAdayAmAsurasurAste chApi nihatA mayA .. 8..\\ tataH prAgjyotiSha.n gatvA punareva vyadR^ishyata . saubha.n kAmagama.n vIra mohayanmama chakShuShI .. 9..\\ tato lokAnta karaNo dAnavo vAnarAkR^itiH . shilA varSheNa sahasA sahasA mA.n samAvR^iNot .. 10..\\ so.ahaM parvata varSheNa vadhyamAnaH samantataH . valmIka iva rAjendra parvatopachito.abhavam .. 11..\\ tato.ahaM parvata chitaH sahayaH saha sArathiH . aprakhyAtimiyA.n rAjansadhvajaH parvataishchitaH .. 12..\\ tato vR^iNi pravIrA yo mamAsansainikAstadA . te bhayArtA dishaH sarvAH sahasA vipradudruvuH .. 13..\\ tato hAhAkR^ita.n sarvamabhUtkila vishAM pate . dyaushcha bhUmishcha kha.n chaivAdR^ishyamAne tathA mayi .. 14..\\ tato viShaNNamanaso mama rAjansuhR^ijjanAH . rurudushchukrushushchaiva duHkhashokasamanvitAH .. 15..\\ dviShatA.n cha praharSho.abhUdArtishchAdviShatAm api . eva.n vijitavAnvIra pashchAdashrauShamachyuta .. 16..\\ tato.ahamastra.n dayita.n sarvapAShANa bhedanam . vajramudyamya tAnsarvAnparvatAnsamashAtayam .. 17..\\ tataH parvata bhArArtA mandaprANavicheShTitAH . hayA mama mahArAja vepamAnA ivAbhavan .. 18..\\ meghajAlamivAkAshe vidAryAbhyudita.n ravim . dR^iShTvA mAM bAndhavAH sarve harShamAhArayanpunaH .. 19..\\ tato mAmabravItsUtaH prA~njaliH praNato nR^ipa . sAdhu sampashya vArShNeya shAlva.n saubhapatiM sthitam .. 20..\\ ala.n kR^iShNAvamanyaina.n sAdhu yatnaM samAchara . mArdava.n sakhitA.n chaiva shAlvAdadya vyapAhara .. 21..\\ jahi shAlvaM mahAbAho maina.n jIvaya keshava . sarvaiH parAkramairvIravadhyaH shatruramitrahan .. 22..\\ na shatruravamantavyo durbalo.api balIyasA . yo.api syAtpIDhagaH kashchitkiM punaH samare sthitaH .. 23..\\ sa tvaM puruShashArdUla sarvayatnairimaM prabho . jahi vR^iShNikulashreShTha mA tvA.n kAlo.atyagAtpunaH .. 24..\\ naiSha mArdavasAdhyo vai mato nApi sakhA tava . yena tva.n yodhito vIra dvArakA chAvamarditA .. 25..\\ evamAdi tu kaunteya shrutvAha.n sArathervachaH . tattvametaditi GYAtvA yuddhe matimadhArayam .. 26..\\ vadhAya shAlvarAjasya saubhasya cha nipAtane . dAruka.n chAbruva.n vIra muhUrtaM sthIyatAm iti .. 27..\\ tato.apratihata.n divyamabhedyamativIryavat . Agneyamastra.n dayita.n sarvasAhaM mahAprabham .. 28..\\ yakShANA.n rAkShasANA.n cha dAnavAnAM cha sa.nyuge . rAGYA.n cha pratilomAnAM bhasmAnta karaNaM mahat .. 29..\\ kShurAntamamala.n chakraM kAlAntakayamopamam . abhimantryAhamatula.n dviShatAM cha nibarhaNam .. 30..\\ jahi saubha.n svavIryeNa ye chAtra ripavo mama . ityuktvA bhujavIryeNa tasmai prAhiNava.n ruShA .. 31..\\ rUpa.n sudarshanasyAsIdAkAshe patatastadA . dvitIyasyeva sUryasya yugAnte pariviShyataH .. 32..\\ tatsamAsAdya nagara.n saubhaM vyapagatatviSham . madhyena pATayAmAsa krakacho dArvivochchhritam .. 33..\\ dvidhAkR^ita.n tataH saubha.n sudarshana balAddhatam . maheshvara sharoddhUtaM papAta tripura.n yathA .. 34..\\ tasminnipatite saubhe chakramAgatkaraM mama . punashchoddhUya vegena shAlvAlyetyahamabruvam .. 35..\\ tataH shAlva.n gadAM gurvImAvidhyantaM mahAhave . dvidhA chakAra sahasA prajajvAla cha tejasA .. 36..\\ tasminnipatite vIre dAnavAstrastachetasaH . hAhAbhUtA disho jagmurarditA mama sAyakaiH .. 37..\\ tato.aha.n samavasthApya rathaM saubhasamIpataH . sha~NkhaM pradhmApya harSheNa muhR^idaH paryaharShayam .. 38..\\ tanmerushikharAkAra.n vidhvastATTAla gopuram . dahyamAnamabhiprekShya striyastAH sampradudruvuH .. 39..\\ evaM nihatya samare shAlva.n saubhaM nipAtya cha . AnartAnpunarAgamya suhR^idAM prItimAvaham .. 40..\\ etasmAtkAraNAdrAjannAgamaM nAgasAhvayam . yadyagAM paravIraghna na hi jIvetsuyodhanaH .. 41..\\ vai evamuktvA mahAbAhuH kauravaM puruShottamaH . Amantrya prayayau dhImAnpANDavAnmadhusUdanaH .. 42..\\ abhivAdya mahAbAhurdharmarAja.n yudhiShThiram . rAGYA mUrdhanyupAghrAto bhImena cha mahAbhujaH .. 43..\\ subhadrAmabhimanyu.n cha rathamAropya kA~nchanam . Aruroha ratha.n kR^iShNaH pANDavairabhipUjitaH .. 44..\\ sainyasugrIva yuktena rathenAdityavarchasA . dvArakAM prayayau kR^iShNaH samAshvAsya yudhiShThiram .. 45..\\ tataH prayAte dAshArhe dhR^iShTadyumno.api pArShataH . draupadeyAnupAdAya prayayau svapura.n tadA .. 46..\\ dhR^iShTaketuH svasAra.n cha samAdAyAtha chedirAT . jagAma pANDavAndR^iShTvA ramyA.n shuktimatIM purIm .. 47..\\ kekayAshchApyanuGYAtAH kaunteyenAmitaujasA . Amantrya pANDavAnsarvAnprayayuste.api bhArata .. 48..\\ brAhmaNAshcha vishashchaiva tathA viShayavAsinaH . visR^ijyamAnAH subhR^ishaM na tyajanti sma pANDavAn .. 49..\\ sAmavAyaH sa rAjendra sumahAdbhuta darshanaH . AsInmahAtmAna.n teShAM kAmyake bharatarShabha .. 50..\\ yudhiShThirastu viprA.nstAnanumAnya mahAtmanAH . shashAsa puruShAnkAle rathAnyojayateti ha .. 51..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} vai tasmindashArhAdhipatau prayAte yudhiShThiro bhImasenArjunau cha . yamau cha kR^iShNA cha purohitash cha rathAnmahArhAnparamAshvayuktAn .. 1..\\ AsthAya vIrAH sahitA vanAya pratasthire bhUtapatiprakAshAH . hiraNyaniShkAnvasanAni gAsh cha pradAya shikShAkShara mantrividbhyaH .. 2..\\ preShyAH puro viMshatirAttashastrA dhanUMShi varmANi sharAMshcha pItAn . maurvIshcha yantrANi cha sAyakAMsh cha sarve samAdAya jaghanyamIyuH .. 3..\\ tatastu vAsA.nsi cha rAjaputryA dhAtryashcha dAsyashcha vibhUShaNa.n cha . tadindrasenastvaritaM pragR^ihya jaghanyamevopayayau rathena .. 4..\\ tataH kurushreShThamupetya paurAH pradakShiNa.n chakruradInasattvAH . taM brAhmaNAshchAbhyavadanprasannA mukhyAshcha sarve kurujA~NgalAnAm .. 5..\\ sa chApi tAnabhyavadatprasannaH sahaiva tairbhrAtR^ibhirdharmarAjaH . tasthau cha tatrAdhipatirmahAtmA dR^iShTvA janaugha.n kurujA~NgalAnAm .. 6..\\ piteva putreShu sa teShu bhAvaM chakre kurUNAmR^iShabho mahAtmA . te chApi tasminbharata prabarhe tadA babhUvuH pitarIva putrAH .. 7..\\ tataH samAsAdya mahAjanaughAH kurupravIraM parivArya tasthuH . hA nAtha hA dharma iti bruvanto hriyA cha sarve.ashrumukhA babhUvuH .. 8..\\ varaH kurUNAmadhipaH prajAnAM piteva putrAnapahAya chAsmAn . paurAnimA~njAnapadAMshcha sarvAn hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 9..\\ dhigdhArtarAShTra.n sunR^isha.nsa buddhiM sasaubalaM pApamati.n cha karNam . anarthamichchhanti narendra pApA ye dharmanityasya satastavAgrAH .. 10..\\ svayaM niveshyApratimaM mahAtmA puraM mahaddevapuraprakAsham . shatakratuprathamamoghakarmA hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 11..\\ chakAra yAmapratimAM mahAtmA sabhAM mayo deva sabhA prakAshAm . tA.n deva guptAmiva deva mAyAM hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 12..\\ tAndharmakAmArthaviduttamaujA bIbhatsuruchchaiH sahitAnuvAcha . AdAsyate vAsamimaM niruShya vaneShu rAjA dviShatA.n yashA.nsi .. 13..\\ dvijAtimukhyAH sahitAH pR^ithakcha bhavadbhirAsAdya tapasvinash cha . prasAdya dharmArthavidashcha vAchyA yathArthasiddhiH paramA bhavennaH .. 14..\\ ityevamukte vachane.arjunena te brAhmaNAH sarvavarNAshcha rAjan . mudAbhyanandansahitAshcha chakruH pradakShiNa.n dharmabhR^itA.n variShTham .. 15..\\ Amantrya pArtha.n cha vR^ikodaraM cha dhana~njaya.n yAGYasenIM yamau cha . pratasthire rAShTramapetaharShA yudhiShThireNAnumatA yathA svam .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} vai tatasteShu prayAteShu kaunteyaH satyasa~NgaraH . abhyabhAShata dharmAtmA bhrAtR^InsarvAnyudhiShThiraH .. 1..\\ dvAdashemAH samAsmAbhirvastavyaM nirjane vane . samIkShadhvaM mahAraNye deshaM bahumR^igadvijam .. 2..\\ bahupuShpaphala.n ramyaM shivaM puNyajanochitam . yatremAH sharadaH sarvAH sukhaM prativasemahi .. 3..\\ evamukte pratyuvAcha dharmarAja.n dhana~njayaH . guruvanmAnava guruM mAnayitva manasvinam .. 4..\\ ar bhavAneva maharShINA.n vR^iddhAnAM paryupAsitA . aGYAtaM mAnuShe loke bhavato nAsti ki.n chana .. 5..\\ tvayA hyupAsitA nityaM brAhmaNA bharatarShabha . dvaipAyanaprabhR^itayo nAradashcha mahAtapAH .. 6..\\ yaH sarvalokadvArANi nitya.n sa~ncarate vashI . devalokAdbrahmaloka.n gandharvApsarasAm api .. 7..\\ sarvA gatIrvijAnAsi brAhmaNAnAM na saMshayaH . prabhAvAMshchaiva vettha tva.n sarveShAmeva pArthiva .. 8..\\ tvameva rAja~njAnAsi shreyaH kAraNameva cha . yatrechchhasi mahArAja nivAsa.n tatra kurmahe .. 9..\\ ida.n dvaitavanaM nAma saraH puNyajanochitam . bahupuShpaphala.n ramyaM nAnAdvijaniShevitam .. 10..\\ atremA dvAdasha samA viharemeti rochaye . yadi te.anumata.n rAjankiM vAnyanmanyate bhavAn .. 11..\\ y mamApyetanmataM pArtha tvayA yatsamudAhR^itam . gachchhAma puNya.n vikhyAtaM mahaddvaitavanaM saraH .. 12..\\ vai tataste prayayuH sarve pANDavA dharmachAriNaH . brAhmaNairbahubhiH sArdhaM puNya.n dvaitavana.n saraH .. 13..\\ brAhmaNAH sAgnihotrAshcha tathaiva cha niragnayaH . svAdhyAyino bhikShavashcha sajapA vanavAsinaH .. 14..\\ bahavo brAhmaNAstatra parivavruryudhiShThiram . tapasvinaH satyashIlAH shatashaH saMshitavratAH .. 15..\\ te yAtvA pANDavAstatra bahubhirbrAhmaNaiH saha . puNya.n dvaitavana.n ramyaM vivishurbharatarShabhAH .. 16..\\ tachchhAla tAlAmra madhUkanIpa kadambasarjArjuna karNikAraiH . tapAtyaye puShpadharairupetaM mahAvana.n rAShTrapatirdadarsha .. 17..\\ mahAdrumANA.n shikhareShu tasthur manoramA.n vAchamudIrayantaH . mayUradAtyUha chakora sa~NghAs tasminvane kAnanakokilAsh cha .. 18..\\ kareNuyUthaiH saha yUthapAnAM madotkaTAnAmachalaprabhANAm . mahAnti yUthAni mahAdvipAnAM tasminvane rAShTrapatirdadarsha .. 19..\\ manoramAM bhogavatIm upetya dhR^itAtmAna.n chIrajaTA dharANAm . tasminvane dharmabhR^itAM nivAse dadarsha siddharShigaNAnanekAn .. 20..\\ tataH sa yAnAdavaruhya rAjA sabhrAtR^ikaH sajanaH kAnana.n tat . vivesha dharmAtmavatA.n variShThas triviShTapa.n shakra ivAmitaujAH .. 21..\\ ta.n satyasandhaM sahitAbhipetur didR^ikShavashchAraNasiddhasa~NghAH . vanaukasashchApi narendra si.nhaM manasvina.n samparivArya tasthuH .. 22..\\ sa tatra siddhAnabhivAdya sarvAn pratyarchito rAjavaddevavachcha . vivesha sarvaiH sahito dvijAgryaiH kR^itA~njalirdharmabhR^itA.n variShThaH .. 23..\\ sa puNyashIlaH pitR^ivanmahAtmA tapasvibhirdharmaparairupetya . pratyarchitaH puShpadharasya mUle mahAdrumasyopavivesha rAjA .. 24..\\ bhImashcha kR^iShNA cha dhana~njayash cha yamau cha te chAnucharA narendram . vimuchya vAhAnavaruhya sarve tatropatasthurbharata prabarhAH .. 25..\\ latAvatAnAvanataH sa pANDavair mahAdrumaH pa~nchabhirugradhanvibhiH . babhau nivAsopagatairmahAtmabhir mahAgirirvAraNayUthapairiva .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} vai tatkAnanaM prApya narendraputrAH sukhochitA vAsamupetya kR^ichchhram . vijahrurindra pratimAH shiveShu sarasvatI shAlavaneShu teShu .. 1..\\ yatIMshcha sarvAnsa munIMshcha rAjA tasminvane mUlaphalairudagraiH . dvijAtimukhyAnR^iShabhaH kurUNAM santarpayAmAsa mahAnubhAvaH .. 2..\\ iShTIshcha pitryANi tathAgriyANi mahAvane vasatAM pANDavAnAm . purohitaH sarvasamR^iddhatejAsh chakAra dhaumyaH pitR^ivatkurUNAm .. 3..\\ apetya rAShTrAdvasatA.n tu teShAm R^iShiH purANo.atithirAjagAma . tamAshrama.n tIvrasamR^iddhatejA mArkaNDeyaH shrImatAM pANDavAnAm .. 4..\\ sa sarvaviddraupadIM prekShya kR^iShNAM yudhiShThiraM bhImasenArjunau cha . sa.nsmR^itya rAmaM manasA mahAtmA tapasvimadhye.asmayatAmitaujAH .. 5..\\ ta.n dharmarAjo vimanA ivAbravIt sarve hriyA santi tapasvino.amI . bhavAnida.n ki.n smayatIva hR^iShTas tapasvinAM pashyatAM mAmudIkShya .. 6..\\ maar na tAta hR^iShyAmi na cha smayAmi praharShajo mAM bhajate na darpaH . tavApada.n tvadya samIkShya rAmaM satyavrata.n dAsharathi.n smarAmi .. 7..\\ sa chApi rAjA saha lakShmaNena vane nivAsaM pitureva shAsanAt . dhanvI charanpArtha purA mayaiva dR^iShTo girerR^iShyamUkasya sAnau .. 8..\\ sahasranetra pratimo mahAtmA mayasya jeta namucheshcha hantA . piturnideshAdanaghaH svadharmaM vanevAsa.n dAsharathishchakAra .. 9..\\ sa chApi shakrasya samaprabhAvo mahAnubhAvaH samareShvajeyaH . vihAya bhogAnacharadvaneShu neshe balasyeti charedadharmam .. 10..\\ nR^ipAshcha nAbhAga bhagIrathAdayo mahImimA.n sAgarAntAM vijitya . satyena te.apyajaya.nstAta lokAn neshe balasyeti charedadharmam .. 11..\\ alarkamAhurnaravarya santaM satyavrata.n kAshikarUSha rAjam . vihAya raShTrANi vasUni chaiva neshe balasyeti charedadharmam .. 12..\\ dhAtrA vidhiryo vihitaH purANas taM pUjayanto naravarya santaH . saptarShayaH pArtha divi prabhAnti neshe balasyeti charedadharmam .. 13..\\ mahAbalAnparvatakUTamAtrAn viShANinaH pashya gajAnnarendra . sthitAnnideshe naravarya dhAtur neshe balasyeti charedadharmam .. 14..\\ sarvANi bhUtAni narendra pashya yathA yathAvadvihita.n vidhAtrA . svayonitastatkurute prabhAvAn neshe balasyeti charedadharmam .. 15..\\ satyena dharmeNa yathArha vR^ittyA hriyA tathA sarvabhUtAnyatItya . yashashcha tejashcha tavApi dIptaM vibhAvasorbhAskarasyeva pArtha .. 16..\\ yathApratiGYa.n cha mahAnubhAva kR^ichchhra.n vanevAsamimaM niruShya . tataH shriya.n tejasA svena dIptAm AdAsyase pArthiva kauravebhyaH .. 17..\\ vai tamevamuktvA vachanaM maharShis tapasvimadhye sahita.n suhR^idbhiH . Amantrya dhaumya.n sahitAMshcha pArthA.ns tataH pratasthe dishamuttarA.n saH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} vai vasatsvatha dvaitavane pANDaveShu mahAtmasu . anukIrNaM mahAraNyaM brAhmaNaiH samapadyata .. 1..\\ IryamANena satataM brahmaghoSheNa sarvataH . brahmalokasamaM puNyamAsIddvaitavana.n saraH .. 2..\\ yajuShAmR^ichA.n cha sAmnAM cha gadyAnAM chaiva sarvashaH . AsIduchchAryamANAnAM nisvano hR^idaya~NgamaH .. 3..\\ jyAghoShaH pANvaveyAnAM brahmaghoShashcha dhImatAm . sa.nsR^iShTaM brahmaNA kShatraM bhUya eva vyarochata .. 4..\\ athAbravIdbako dAlbhyo dharmarAja.n yudhiShThiram . sandhyA.n kaunteyamAsInamR^iShibhiH parivAritam .. 5..\\ pashya dvaitavane pArtha brAhmaNAnA.n tapasvinAm . homavelA.n kurushreShTha samprajvalita pAvakAm .. 6..\\ charanti dharmaM puNye.asmi.nstvayA guptA dhR^itavratAH . bhR^igavo.a~Ngirasashchaiva vAsiShThAH kAshyapaiH saha .. 7..\\ AgastyAshcha mahAbhAgA AtreyAshchottamavratAH . sarvasya jagataH shreShThA brAhmaNAH sa~NgatAstvayA .. 8..\\ ida.n tu vachanaM pArtha shR^iNvekAgramanA mama . bhrAtR^ibhiH saha kaunteya yattvA.n vakShyAmi kaurava .. 9..\\ brahmakShatreNa sa.nsR^iShTa.n kShatraM cha brahmaNA saha . udIrNau dahataH shatrUnvanAnIvAgnimArutau .. 10..\\ nAbrAhmaNastAta chiraM bubhUShed ichchhAnnima.n lokamamu.n cha jetum . vinItadharmArthamapetamohaM labdhvA dvijaM nudati nR^ipaH sapatnAn .. 11..\\ charannaiHshreyasa.n dharmaM prajApAlanakAritam . nAdhyagachchhadbalirloke tIrthamanyatra vai dvijAt .. 12..\\ anUnamAsIdasurasya kAmair vairochaneH shrIrapi chAkShayAsIt . labdhvA mahIM brAhmaNa samprayogAt teShvAcharanduShTamato vyanashyat .. 13..\\ nAbrAhmaNaM bhUmiriya.n sabhUtir varNa.n dvitIyaM bhajate chirAya . samudranemirnamate tu tasmai yaM brAhmaNaH shAsti nayairvinItaH .. 14..\\ ku~njarasyeva sa~NgrAme.aparigR^ihyA~Nkusha graham . brAhmaNairviprahINasya kShatrasya kShIyate balam .. 15..\\ brahmaNyanupamA dR^iShTiH kShAtramapratimaM balam . tau yadA charataH sArdhamatha lokaH prasIdati .. 16..\\ yathA hi sumahAnagniH kakSha.n dahati sAnilaH . tathA dahati rAjanyo brAhmaNena sama.n ripUn .. 17..\\ brAhmaNebhyo.atha medhAvI buddhirparyeShaNa.n chare . alabdhasyacha lAbhAya labdhasya cha vivR^iddhaye .. 18..\\ alabdhalAbhAya cha labdhavR^iddhaye yathArha tIrthapratipAdanAya . yashasvina.n vedavidaM vipashchitaM bahushrutaM brAhmaNameva vAsaya .. 19..\\ brAhmaNeShUttamA vR^ittistava nitya.n yudhiShThira . tena te sarvalokeShu dIpyate prathita.n yashaH .. 20..\\ tataste brAhmaNAH sarve baka.n dAlbhyamapUjayan . yudhiShThire stUyamAne bhUyaH sumanaso.abhavan .. 21..\\ dvaipAyano nAradashcha jAmadagnyaH pR^ithushravAH . indra dyumno bhAlukishcha kR^itachetAH sahasrapAt .. 22..\\ karNa shravAshcha mu~njashcha lavaNAshvashcha kAshyapaH . hArItaH sthUNa karNashcha agniveshyo.atha shaunakaH .. 23..\\ R^itavAkcha suvAkchaiva bR^ihadashva R^itA vasuH . UrdhvaretA vR^iShAmitraH suhotro hotravAhanaH .. 24..\\ ete chAnye cha bahavo brAhmaNAH saMshitavratAH . ajAtashatrumAnarchuH purandaramivarShayaH .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} vai tato vanagatAH pArthAH sAyAhne saha kR^iShNayA . upaviShTAH kathAshchakrurduHkhashokaparAyaNAH .. 1..\\ priyA cha darshanIyA cha paNDitA cha pativratA . tataH kR^iShNA dharmarAjamida.n vachanamabravIt .. 2..\\ na nUna.n tasya pApasya duHkhamasmAsu kiM chana . vidyate dhArtarAShTrasya nR^isha.nsasya durAtmanaH .. 3..\\ yastvA.n rAjanmayA sArdhamajinaiH prativAsitam . bhrAtR^ibhishcha tathA sarvairnAbhyabhAShata ki.n chana . vanaM prasthApya duShTAtmA nAnvapatyata durmatiH .. 4..\\ Ayasa.n hR^idayaM nUna.n tasyA duShkR^itakarmaNaH . yastvA.n dharmapara.n shreShThaM rUkShANyashrAvayattadA .. 5..\\ sukhochitamaduHkhArha.n durAtmA sasuhR^idgaNaH . IdR^isha.n duHkhamAnIya modate pApapUruShaH .. 6..\\ chaturNAmeva pApAnAmashruvai nApatattadA . tvayi bhArata niShkrAnte vanAyAjina vAsasi .. 7..\\ duryodhanasya karNasya shakuneshcha durAtmanaH . durbhrAtustasya chograsya tathA duHshAsanasya cha .. 8..\\ itareShA.n tu sarveShAM kurUNAM kurusattama . duHkhenAbhiparItAnAM netrebhyaH prApatajjalam .. 9..\\ ida.n cha shayanaM dR^iShTvA yachchAsItte purAtanam . shochAmi tvAM mahArAja duHkhAnarha.n sukhochitam .. 10..\\ dAnta.n yachcha sabhAmadhye AsanaM ratnabhUShitam . dR^iShTvA kusha bR^isI.n chemA.n shoko mAM rundhayatyayam .. 11..\\ yadapashya.n sabhAyA.n tvAM rAjabhiH parivAritam . tachcha rAjannapashyantyAH kA shAntirhR^idayasya me .. 12..\\ yA tvAha.n chandanAdigdhamapashya.n sUryavarchasam . sA tvAM pa~NkamalAdigdha.n dR^iShTvA muhyAmi bhArata .. 13..\\ yA vai tvA kaushikairvastraiH shubhrairbahudhanaiH purA . dR^iShTavatyasmi rAjendra sA tvAM pashyAmi chIriNam .. 14..\\ yachcha tadrukmapAtrIbhirbrAhmaNebhyaH sahasrashaH . hriyate te gR^ihAdanna.n sa.nskR^itaM sArvakAmikam .. 15..\\ yatInAmagR^ihANA.n te tathaiva gR^ihamedhinAm . dIyate bhojana.n rAjannatIva guNavatprabho . tachcha rAjannapashyantyAH kA shAntirhR^idayasya me .. 16..\\ yA.nste bhrAtR^InmahArAja yuvAno mR^iShTakuNDalAH . abhojayanta mR^iShTAnnaiH sUdAH paramasa.nskR^itaiH .. 17..\\ sarvA.nstAnadya pashyAmi vane vanyena jIvataH . aduHkhArhAnmanuShyendra nopashAmyati me manaH .. 18..\\ bhImasenamima.n chApi duHkhita.n vanavAsinam . dhyAyanta.n kiM na manyuste prApte kAle vivardhate .. 19..\\ bhImasena.n hi karmANi svaya.n kurvANamachyuta . sukhArha.n duHkhitaM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 20..\\ satkR^ita.n vividairyAnairvastrairuchchAvachaistathA . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 21..\\ kurUnapi hi yaH sarvAnhantumutsahate prabhuH . tvatprasAdaM pratIkSha.nstu sahate.aya.n vR^ikodaraH .. 22..\\ yo.arjunenArjunastulyo dvibAhurbahu bAhunA . sharAtisarge shIghratvAtkAlAntakayamopamaH .. 23..\\ yasya shastrapratApena praNatAH sarvapArthivAH . yaGYe tava mahArAja brAhmaNAnupatasthire .. 24..\\ tamimaM puruShavyAghraM pUjita.n devadAnavaiH . dhyAyantamarjuna.n dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 25..\\ dR^iShTvA vanagataM pArthamaduHkhArha.n sukhochitam . na cha te vardhate manyustena muhyAmi bhArata .. 26..\\ yo devAMshcha manuShyAMshcha sarpAMsh chaikaratho.ajayat . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 27..\\ yo yAnairadbhutAkArairhayairnAgaishcha sa.nvR^itaH . prasahya vittAnyAdatta pArthivebhyaH parantapaH .. 28..\\ kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 29..\\ shyAmaM bR^ihanta.n taruNaM charmiNAmuttama.n raNe . nakula.n te vane dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 30..\\ darshanIya.n cha shUraM cha mAdrIputra.n yudhiShThira . sahadeva.n vane dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 31..\\ drupadasya kule jAtA.n snuShAM pANDormahAtmanaH . mA.n te vanagatAM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 32..\\ nUna.n cha tava naivAsti manyurbharatasattama . yatte bhrAtR^IMshcha mA.n chaiva dR^iShTvA na vyathate manaH .. 33..\\ na nirmanyuH kShatriyo.asti loke nirvachana.n smR^itam . tadadya tvayi pashyAmi kShatriye viparItavat .. 34..\\ yo na darshayate tejaH kShatriyaH kAla Agate . sarvabhUtAni taM pArtha sadA paribhavantyuta .. 35..\\ tattvayA na kShamA kAryA shatrUnprati katha.n chana . tejasaiva hi te shakyA nihantuM nAtra saMshayaH .. 36..\\ tathaiva yaH kShamA kAle kShatriyo nopashAmyati . apriyaH sarvabhUtAnA.n so.amutreha cha nashyati .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} drau atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . prahlAdasyA cha sa.nvAdaM balervairochanasya cha .. 1..\\ asurendraM mahAprAGYa.n dharmANAmAgatAgamam . baliH paprachchha daityendraM prahlAdaM pitaraM pituH .. 2..\\ kShamA svichchhreyasI tAta upAho teja ityuta . etanme saMshaya.n tAta yathAvadbrUhi pR^ichchhate .. 3..\\ shreyo yadatra dharmaGYa brUhi me tadasaMshayam . kariShyAmi hi tatsarva.n yathAvadanushAsanam .. 4..\\ tasmai provAcha tatsarvamevaM pR^iShTaH pitAmahaH . sarvanishchayavatprAGYaH saMshayaM paripR^ichchhate .. 5..\\ prah na shreyaH satata.n tejo na nitya.n shreyasI kShamA . iti tAta vijAnIhi dvayametadasaMshayam .. 6..\\ yo nitya.n kShamate tAta bahUndoShAnsa vindati . bhR^ityAH paribhavantyenamudAsInAstathaiva cha .. 7..\\ sarvabhUtAni chApyasya na namante kadA chana . tasmAnnitya.n kShamA tAta paNDitairapavAditA .. 8..\\ avaGYAya hi taM bhR^ityA bhajante bahudoShatAm . AdAtu.n chAsya vittAni prArthayante.alpachetasaH .. 9..\\ yAna.n vastrANyala~NkArA~nshayanAnyAsanAni cha . bhojanAnyatha pAnAni sarvopakaraNAni cha .. 10..\\ AdadIrannadhikR^itA yathAkAmamachetasaH . pradiShTAni cha deyAni na dadyurbhartR^ishAsanAt .. 11..\\ na chainaM bhartR^ipUjAbhiH pUjayanti kadA chana . avaGYAna.n hi loke.asminmaraNAdapi garhitam .. 12..\\ kShamiNa.n tAdR^ishaM tAta bruvanti kaTukAnyapi . preShyAH putrAshcha bhR^ityAshcha tathodAsIna vR^ittayaH .. 13..\\ apyasya dArAnichchhanti paribhUya kShamAvataH . dArAshchAsya pravartante yathAkAmamachetasaH .. 14..\\ tathA cha nityamuditA yadi svalpamapIshvarAt . daNDamarhanti duShyanti duShTAshchApyapakurvate .. 15..\\ ete chAnye cha bahavo nitya.n doShAH kShamAvatAm . atha vairochane doShAnimAnviddhyakShamAvatAm .. 16..\\ asthAne yadi vA sthAne satata.n rajasAvR^itaH . kruddho daNDAnpraNayati vividhAnsvena tejasA .. 17..\\ mitraiH saha virodha.n cha prApnute tejasAvR^itaH . prApnoti dveShyatA.n chaiva lokAtsvajanatastathA .. 18..\\ so.avamAnAdarthahAnimupAlambhamanAdaram . santApadveShalobhAMshcha shatrUMshcha labhate naraH .. 19..\\ krodhAddaNDAnmanuShyeShu vividhAnpuruSho nayan . bhrashyate shIghramaishvaryAtprANebhyaH svajanAdapi .. 20..\\ yo.apakartR^IMshcha kartR^IMsh cha tejasaivopagachchhati . tasmAdudvijate lokaH sarpAdveshma gatAdiva .. 21..\\ yasmAdudvijate lokaH katha.n tasya bhavo bhavet . antara.n hyasya dR^iShTvaiva loko vikurute dhruvam . tasmAnnAtyutsR^ijettejo na cha nityaM mR^idurbhavet .. 22..\\ kAle mR^iduryo bhavati kAle bhavati dAruNaH . sa vai sukhamavApnoti loke.amuShminnihaiva cha .. 23..\\ kShamA kAlA.nstu vakShyAmi shR^iNu me vistareNa tAn . ye te nityamasantyAjyA yathA prAhurmanIShiNaH .. 24..\\ pUrvopakArI yastu syAdaparAdhe.agarIyasi . upakAreNa tattasya kShantavyamaparAdhinaH .. 25..\\ abuddhimAshritAnA.n cha kShantavyamaparAdhinAm . na hi sarvatra pANDitya.n sulabhaM puruSheNa vai .. 26..\\ atha chedbuddhija.n kR^itvA brUyuste tadabuddhijam . pApAnsvalpe.api tAnhanyAdaparAdhe tathAnR^ijUn .. 27..\\ sarvasyaiko.aparAdhaste kShantavyaH prANino bhavet . dvitIye sati vadhyastu svalpe.apyapakR^ite bhavet .. 28..\\ ajAnatA bhavetkashchidaparAdhaH kR^ito yadi . kShantavyameva tasyAhuH suparIkShya parIkShayA .. 29..\\ mR^idunA mArdava.n hanti mR^idunA hanti dAruNam . nAsAdhyaM mR^idunA ki.n chittasmAttIkShNataro mR^iduH .. 30..\\ deshakAlau tu samprekShya balAbalamathAtmanaH . nAdesha kAlo ki.n chitsyAddeshaH kAlaH pratIShyate . tathA lokabhayAchchaiva kShantavyamaparAdhinaH .. 31..\\ eva eva.nvidhAH kAlAH kShamAyAH parikIrtitAH . ato.anyathAnuvartatsu tejasaH kAla uchyate .. 32..\\ drau tadaha.n tejasaH kAlaM tava manye narAdhipa . dhArtarAShTreShu lubdheShu satata.n chApakAriShu .. 33..\\ na hi kashchitkShamA kAlo vidyate.adya kurUnprati . tejasashchAgate kAle teja utsraShTumarhasi .. 34..\\ mR^idurbhavatyavaGYAtastIkShNAdudvijate janaH . kAle prApte dvaya.n hyetadyo veda sa mahIpatiH .. 35..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} y krodho hantA manuShyANA.n krodho bhAvayitA punaH . iti viddhi mahAprAGYe krodhamUlau bhavAbhavau .. 1..\\ yo hi sa.nharate krodhaM bhAvastasya sushobhane . yaH punaH puruShaH krodhaM nityAM na sahate shubhe . tasyAbhAvAya bhavati krodhaH paramadAruNaH .. 2..\\ krodhamUlo vinAsho hi prajAnAmiha dR^ishyate . tatkathaM mAdR^ishaH krodhamutsR^ijellokanAshanam .. 3..\\ kruddhaH pApaM naraH kuryAtkruddho hanyAdgurUnapi . kruddhaH paruShayA vAchA shreyaso.apyavamanyate .. 4..\\ vAchyAvAchye hi kupito na prajAnAti karhi chit . nAkAryamasti kruddhasya nAvAchya.n vidyate tathA .. 5..\\ hi.nsyAtkrodhAdavadhyAMshcha vadhyAnsampUjayedapi . AtmAnamapi cha kruddhaH preShayedyamasAdanam .. 6..\\ etAndoShAnprapashyadbhirjitaH krodho manIShibhiH . ichchhadbhiH parama.n shreya iha chAmutra chottamam .. 7..\\ ta.n krodha.n varjitaM dhIraiH kathamasmadvidhash charet . etaddraupadi sandhAya na me manyuH pravardhate .. 8..\\ AtmAna.n cha paraM chaiva trAyate mahato bhayAt . krudhyantamapratikrudhyandvayoreSha chikitsakaH .. 9..\\ mUDho yadi klishyamAnaH krudhyate.ashaktimAnnaraH . balIyasAM manuShyANA.n tyajatyAtmAnamantataH .. 10..\\ tasyAtmAna.n santyajato lokA nashyantyanAtmanaH . tasmAddraupadyashaktasya manyorniyamana.n smR^itam .. 11..\\ vidvA.nstathaiva yaH shaktaH klishyamAno na kupyati . sa nAshayitvA kleShTAraM paraloke cha nandati .. 12..\\ tasmAdbalavatA chaiva durbalena cha nityadA . kShantavyaM puruSheNAhurApatsvapi vijAnatA .. 13..\\ manyorhi vijaya.n kR^iShNe prasha.nsantIha sAdhavaH . kShamAvato jayo nitya.n sAdhoriha satAM matam .. 14..\\ satya.n chAnR^itataH shreyo nR^isha.nsAchchAnR^isha.nsatA . tamevaM bahudoSha.n tu krodha.n sAdhu vivarjitam . mAdR^ishaH prasR^ijetkasmAtsuyodhana vadhAdapi .. 15..\\ tejasvIti yamAhurvai paNDitA dIrghadarshinaH . na krodho.abhyantarastasya bhavatIti vinishchitam .. 16..\\ yastu krodha.n samutpannaM praGYayA pratibAdhate . tejasvina.n ta.n vidvA.nso manyante tattvadarshinaH .. 17..\\ kruddho hi kAya.n sushroNi na yathAvatprapashyati . na kAryaM na cha maryAdAM naraH kruddho.anupashyati .. 18..\\ hantyavadhyAnapi kruddho gurUnrUkShaistudatyapi . tasmAttejasi kartavye krodho dUrAtpratiShThitaH .. 19..\\ dAkShya.n hyamarShaH shaurya.n cha shIghratvamiti tejasaH . guNAH krodhAbhibhUtena na shakyAH prAptuma~njasA .. 20..\\ krodha.n tyaktvA tu puruShaH samyaktejo.abhipadyate . kAlayuktaM mahAprAGYe kruddhaistejaH suduHsaham .. 21..\\ krodhastvapaNDitaiH shashvatteja ityabhidhIyate . rajastallokanAshAya vihitaM mAnuShAnprati .. 22..\\ tasmAchchhashvattyajetkrodhaM puruShaH samyagAcharan . shreyAnsvadharmAnapago na kruddha iti nishchitam .. 23..\\ yadi sarvamabuddhInAmatikrAntamamedhasAm . atikramo madvidhasya katha.n svitsyAdanindite .. 24..\\ yadi na syurmanuShyeShu kShamiNaH pR^ithivIsamAH . na syAtsandhirmanuShyANA.n krodhamUlo hi vigrahaH .. 25..\\ abhiShakto hyabhiShajedAhanyAdguruNA hataH . eva.n vinAsho bhUtAnAmadharmaH prathito bhavet .. 26..\\ AkruShTaH puruShaH sarvaH pratyAkroshedanantaram . pratihanyAddhatashchaiva tathA hi.nsyAchcha hi.nsitaH .. 27..\\ hanyurhi pitaraH putrAnputrAshchApi tathA pitR^In . hanyushcha patayo bhAryAH patInbhAryAstathaiva cha .. 28..\\ eva.n sa~Nkupite loke janma kR^iShNe na vidyate . prajAnA.n sandhimUlaM hi janma viddhi shubhAnane .. 29..\\ tAH kShIyeranprajAH sarvAH kShipra.n draupadi tAdR^ishe . tasmAnmanyurvinAshAya prajAnAmabhavAya cha .. 30..\\ yasmAttu loke dR^ishyante kShamiNaH pR^ithivIsamAH . tasmAjjanma cha bhUtAnAM bhavash cha pratipadyate .. 31..\\ kShantavyaM puruSheNeha sarvAsvApatsu shobhane . kShamA bhavo hi bhUtAnA.n janma chaiva prakIrtitam .. 32..\\ AkruShTastADitaH kruddhaH kShamate yo balIyasA . yashcha nitya.n jitakrodho vidvAnuttamapUruShaH .. 33..\\ prabhAvavAnapi narastasya lokAH sanAtanAH . krodhanastvalpaviGYAnaH pretya cheha cha nashyati .. 34..\\ atrApyudAharantImA gAthA nitya.n kShamAvatAm . gItAH kShamAvatA kR^iShNe kAshyapena mahAtmanA .. 35..\\ kShamA dharmaH kShamA yaGYaH kShamA vedAH kShamA shrutam . yastAmeva.n vijAnAti sa sarva.n kShantumarhati .. 36..\\ kShamA brahma kShamA satya.n kShamA bhUtaM cha bhAvi cha . kShamA tapaH kShamA shaucha.n kShamayA choddhR^itaM jagat .. 37..\\ ati brahmavidA.n lokAnati chApi tapasvinAm . ati yaGYavidA.n chaiva kShamiNaH prApnuvanti tAn .. 38..\\ kShamA tejasvinA.n tejaH kShamA brahma tapasvinAm . kShamA satya.n satyavatA.n kShamA dAnaM kShamAyashaH .. 39..\\ tA.n kShamAmIdR^ishIM kR^iShNe kathamasmadvidhastyajet . yasyAM brahma cha satya.n cha yaGYA lokAshcha viShThitAH . bhujyante yajvanA.n lokAH kShamiNAmapare tathA .. 40..\\ kShantavyameva satataM puruSheNa vijAnatA . yadA hi kShamate sarvaM brahma sampadyate tadA .. 41..\\ kShamAvatAmaya.n lokaH parashchaiva kShamAvatAm . iha saMmAnamR^ichchhanti paratra cha shubhA.n gatim .. 42..\\ yeShAM manyurmanuShyANA.n kShamayA nihitastadA . teShAM paratare lokAstasmAtkShAntiH parA matA .. 43..\\ iti gItAH kAshyapena gAthA nitya.n kShamAvatAm . shrutvA gAthAH kShamAyAstva.n tuShya draupadi mA krudhaH .. 44..\\ pitAmahaH shAntanavaH shama.n sampUjayiShyati . AchAryo viduraH kShattA shamameva vadiShyataH . kR^ipashcha sa~njayashchaiva shamameva vadiShyataH .. 45..\\ somadatto yuyutsushcha droNaputrastathaiva cha . pitAmahashcha no vyAsaH shama.n vadati nityashaH .. 46..\\ etairhi rAjA niyata.n chodyamAna.n shamaM prati . rAjya.n dAteti me buddhirna chellobhAnnashiShyati .. 47..\\ kAlo.aya.n dAruNaH prApto bharatAnAmabhUtaye . nishchitaM me sadaivaitatpurastAdapi bhAmini .. 48..\\ suyodhano nArhatIti kShamAmevaM na vindati . arhastasyAhamityeva tasmAnmA.n vindate kShamA .. 49..\\ etadAtmavatA.n vR^ittameSha dharmaH sanAtanaH . kShamA chaivAnR^isha.nsya.n cha tatkartAsmyahama~njasA .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} drau namo dhAtre vidhAtre cha yau moha.n chakratustava . pitR^ipaitAmahe vR^itte voDhavye te.anyathA matiH .. 1..\\ neha dharmAnR^isha.nsyAbhyAM na kShAntyA nArjavena cha . puruShaH shriyamApnoti na ghR^iNitvena karhi chit .. 2..\\ tvA.n chedvyasanamabhyAgAdidaM bhArata duHsaham . yattvaM nArhasi nApIme bhrAtaraste mahaujasaH .. 3..\\ na hi te.adhyagamajjAtu tadAnIM nAdya bhArata . dharmAtpriyatara.n kiM chidapi chejjIvitAdiha .. 4..\\ dharmArthameva te rAjya.n dharmArthaM jIvitaM cha te . brAhmaNA guravashchaiva jAnatyapi cha devatAH .. 5..\\ bhImasenArjunau chaiva mAdreyau cha mayA saha . tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaM parityajeH .. 6..\\ rAjAna.n dharmagoptAraM dharmo rakShati rakShitaH . iti me shrutamAryANA.n tvAM tu manye na rakShati .. 7..\\ ananyA hi naravyAghra nityadA dharmameva te . buddhiH satatamanveti chhAyeva puruShaM nijA .. 8..\\ nAvama.nsthA hi sadR^ishAnnAvarA~nshreyasaH kutaH . avApya pR^ithivI.n kR^itsnAM na te shR^i~Ngamavardhata .. 9..\\ svAhAkAraiH svadhAbhishcha pUjAbhirapi cha dvijAn . daivatAni pitR^IMshchaiva satataM pArtha sevase .. 10..\\ brAhmaNAH sarvakAmaiste satataM pArtha tarpitAH . yatayo mokShiNashchaiva gR^ihasthAshchaiva bhArata .. 11..\\ AraNyakebhyo lauhAni bhAjanAni prayachchhasi . nAdeyaM brAhmaNebhyaste gR^ihe ki.n chana vidyate .. 12..\\ yadida.n vaishvadevAnte sAyamprAtaH pradIyate . taddattvAtithi bhR^ityebhyo rAja~nsheSheNa jIvasi .. 13..\\ iShTayaH pashubandhAshcha kAmyanaimittikAsh cha ye . vartante pAkayaGYAshcha yaGYakarma cha nityadA .. 14..\\ asminnapi mahAraNye vijane dasyu sevite . rAShTrAdapetya vasato dhArmaste nAvasIdati .. 15..\\ ashvamedho rAjasUyaH puNDarIko.atha gosavaH . etairapi mahAyaGYairiShTa.n te bhUridakShiNaiH .. 16..\\ rAjanparItayA buddhyA viShame.akShaparAjaye . rAjya.n vasUnyAyudhAni bhrAtR^InmA.n chAsi nirjitaH .. 17..\\ R^ijormR^idorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH . kathamakShavyasanajA buddhirApatitA tava .. 18..\\ atIva mohamAyAti manashcha paridUyate . nishAmya te duHkhamidamimA.n chApadamIdR^ishIm .. 19..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . Ishvarasya vashe lokastiShThate nAtmano yathA .. 20..\\ dhAtaiva khalu bhUtAnA.n sukhaduHkhe priyApriye . dadhAti sarvamIshAnaH purastAchchhukramuchcharan .. 21..\\ yathA dArumayI yoShA naravIra samAhitA . Irayatya~Ngama~NgAni tathA rAjannimAH prajAH .. 22..\\ AkAsha iva bhUtAni vyApya sarvANi bhArata . Ishvaro vidadhAtIha kalyANa.n yachcha pApakam .. 23..\\ shakunistantu baddhovA niyato.ayamanIshvaraH . Ishvarasya vashe tiShThannAnyeShAM nAtmanaH prabhuH .. 24..\\ maNiH sUtra iva proto nasyota iva govR^iShaH . dhAturAdeshamanveti tanmayo hi tadarpaNaH .. 25..\\ nAtmAdhIno manuShyo.aya.n kAlaM bhavati kaM chana . srotaso madhyamApannaH kUlAdvR^iksha iva chyutaH .. 26..\\ aGYo janturanIsho.ayamAtmanaH sukhaduHkhayoH . Ishvara prerito gachchhetsvargaM narakameva cha .. 27..\\ yathA vAyostR^iNAgrANi vasha.n yAnti balIyasaH . dhAtureva.n vashaM yAnti sarvabhUtAni bhArata .. 28..\\ Arya karmaNi yu~njAnaH pApe vA punarIshvaraH . vyApya bhUtAni charate na chAyamiti lakShyate .. 29..\\ hetumAtramida.n dhAttuH sharIraM kShetrasa~nj~nitam . yena kArayate karma shubhAshubhaphala.n vibhuH .. 30..\\ pashya mAyA prabhAvo.ayamIshvareNa yathA kR^itaH . yo hanti bhUtairbhUtAni munibhirveda darshibhiH .. 31..\\ anyathA paridR^iShTAni munibhirveda darshibhiH . anyathA parivartante vegA iva nabhasvataH .. 32..\\ anyathaiva hi manyante puruShAstAni tAni cha . anyathaiva prabhustAni karoti vikaroti cha .. 33..\\ yathA kAShThena vA kAShTamashmAna.n chAshmanA punaH . ayasA chApyayashchhindyAnnirvicheShTamachetanam .. 34..\\ eva.n sa bhagavAndevaH svayambhUH prapitAmahaH . hinasti bhUtairbhUtAni chhadma kR^itvA yudhiShThira .. 35..\\ samprayojya viyojyAya.n kAmakAra karaH prabhuH . krIDate bhagavanbhUtairbAlaH krIDanakairiva .. 36..\\ na mAtR^ipitR^ivadrAjandhAtA bhUteShu vartate . roShAdiva pravR^itto.aya.n yathAyamitaro janaH .. 37..\\ AryA~nshIlavato dR^iShTvA hrImato vR^itti karshitAn . anAryAnsukhinashchaiva vihvalAmIva chintayA .. 38..\\ tavemAmApada.n dR^iShTvA samR^iddhiM cha suyodhana . dhAtAra.n garhaye pArtha viShama.n yo.anupashyati .. 39..\\ Arya shAstrAtige krUre lubdhe dharmApachAyini . dhArtarAShTre shriya.n dattvA dhAtA kiM phalamashnute .. 40..\\ karma chetkR^itamanveti kartAraM nAnyamR^ichchhati . karmaNA tena pApena lipyate nUnamIshvaraH .. 41..\\ atha karmakR^itaM pApaM na chetkartAramR^ichchhati . kAraNaM balameveha janA~nshochAmi durbalAn .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32} y valgu chitrapada.n shlakShNaM yAGYaseni tvayA vachaH . ukta.n tachchhrutamasmAbhirnAstikyaM tu prabhAShase .. 1..\\ nAha.n dharmaphalAnveShI rAjaputri charAmyuta . dadAmi deyamityeva yaje yaShTavyamityuta .. 2..\\ astu vAtra phalaM mA vA kartavyaM puruSheNa yat . gR^ihAnAvasatA kR^iShNe yathAshakti karomi tat .. 3..\\ dharma.n charAmi sushroNi na dharmaphalakAraNAt . AgamAnanatikramya satA.n vR^ittamavekShya cha . dharma eva manaH kR^iShNe svabhAvAchchaiva me dhR^itam .. 4..\\ na dharmaphalamApnoti yo dharma.n dogdhumichchhati . yashchaina.n sha~Nkate kR^itvA nAstikyAtpApachetanaH .. 5..\\ ativAdAnmadAchchaiva mA dharmamatisha~NkithAH . dharmAtisha~NkI puruShastiryaggatiparAyaNaH .. 6..\\ dharmo yasyAtisha~NkyaH syAdArSha.n vA durbalAtmanaH . vedAchchhUdra ivApeyAtsa lokAdajarAmarAt .. 7..\\ vedAdhyAyI dharmaparaH kule jAto yashasvini . sthavireShu sa yoktavyo rAjabhirdharmachAribhiH .. 8..\\ pApIyAnhi sa shUdrebhyastaskarebbhyo visheShataH . shAstrAtigo mandabuddhiryo dharmamatisha~Nkate .. 9..\\ pratyakSha.n hi tvayA dR^iShTa R^iShirgachchhanmahAtapAH . mArkaNDeyo.aprameyAtmA dharmeNa chirajIvitAm .. 10..\\ vyAso vasiShTho maitreyo nArado lomashaH shukaH . anye cha R^iShayaH siddhA dharmeNaiva suchetasaH .. 11..\\ pratyakShaM pashyasi hyetAndivyayogasamanvitAn . shApAnugrahaNe shaktAndevairapi garIyasaH .. 12..\\ ete hi dharmamevAdau varNayanti sadA mama . kartavyamamaraprakhyAH pratyakShAgama buddhayaH .. 13..\\ ato nArhasi kalyANi dhAtAra.n dharmameva cha . rajo mUDhena manasA kSheptu.n sha~Nkitumeva cha .. 14..\\ dharmAtisha~NkI nAnyasminpramANamadhigachhati . AtmapramANa unnaddhaH shreyaso hyavamanyakaH .. 15..\\ indriyaprItisambaddha.n yadidaM lokasAkShikam . etAvAnmanyate bAlo mohamanyatra gachchhati .. 16..\\ prAyashchitAM na tasyAsti yo dharmamatisha~Nkate . dhyAyansa kR^ipaNaH pApo na lokAnpratipadyate .. 17..\\ pramANAnyativR^itto hi veda shAstrArthanindakaH . kAmalobhAnugo mUDho narakaM pratipadyate .. 18..\\ yastu nitya.n kR^itamatirdharmamevAbhipadyate . asha~NkamAnaH kalyANi so.amutrAnantyamashnute .. 19..\\ ArShaM pramANamutkramya dharmAnaparipAlayan . sarvashAstrAtigo mUDho sha.n janmasu na vindati .. 20..\\ shiShTairAcharita.n dharmaM kR^iShNe mA smAtisha~NkithAH . purANamR^iShibhiH prokta.n sarvaGYaiH sarvadarshibhiH .. 21..\\ dharma evva plavo nAnyaH svarga.n draupadi gachchhatAm . saiva nauH sAgarasyeva vaNijaH pAramR^ichchhataH .. 22..\\ aphAlo yadi dharmaH syAchcharito dharmachAribhiH . apratiShThe tamasyeta~n jaganmajjedanindite .. 23..\\ nirvANaM nAdhigachchheyurjIveyuH pashujIvikAm . vighAtenaiva yujyeyurna chArtha.n kiM chidApnuyuH .. 24..\\ tapashcha brahmacharya.n cha yaGYaH svAdhyAya eva cha . dAnamArjavametAni yadi syuraphalAni vai .. 25..\\ nAchariShyanpare dharmaM pare paratare chaye . vipralambho.ayamatyanta.n yadi syuraphalAH kriyAH .. 26..\\ R^iShayashchaiva devAshcha gandharvAsurarAkShasAH . IshvarAH kasya hetoste chareyurdharamAdR^itAH .. 27..\\ phalada.n tviha viGYAya dhAtAra.n shreyasi dhruve . dharma.n te hyAcharankR^iShNe taddhi dharmasanAtanam .. 28..\\ sa chAya.n saphalo dharmo na dharmo.aphala uchyate . dR^ishyante.api hi vidyAnAM phalAni tapasA.n tathA .. 29..\\ tvayyetadvai vijAnIhi janma kR^iShNe yathA shrutam . vettha chApi yathA jAto dhR^iShTadyumnaH pratApavAn .. 30..\\ etAvadeva paryAptamupamAna.n shuchismite . karmaNAM phalamastIti dhIro.alpenApi tuShyati .. 31..\\ bahunApi hyavidvA.nso naiva tuShyantyabuddhayaH . teShAM na dharmaja.n kiM chitpretya sharmAsti karma vA .. 32..\\ karmaNAmuta puNyAnAM pApAnA.n cha phalodayaH . prabhavashchApyayashchaiva deva guhyAni bhAmini .. 33..\\ naitAni veda yaH kashchinmuhyantyatra prajA imAH . rakShyANyetAni devAnA.n gUDhamAyA hi devatAH .. 34..\\ kR^ishA~NgAH suvratAshchaiva tapasA dagdhakilbiShAH . prasannairmAnasairyuktAH pashyantyetAni vai dvijAH .. 35..\\ na phalAdarshanAddharmaH sha~Nkitavyo na devatAH . yaShTavya.n chApramattena dAtavyaM chAnasUyatA .. 36..\\ karmaNA phalamastIti tathaitaddharmashAshvatam . brahmA provAcha putrANA.n yadR^iShirveda kashyapaH .. 37..\\ tasmAtte saMshayaH kR^iShNe nIhAra iva nashyatu . vyavastya sarvamastIti nAstikyaM bhAvamutsR^ija .. 38..\\ Ishvara.n chApi bhUtAnAM dhAtAraM mA vichikShipaH . shikShasvainaM namasvainaM mA te bhUdbuddhirIdR^ishI .. 39..\\ yasya prasAdAttadbhakto martyo gachchhatyamartyatAm . uttama.n daivataM kR^iShNe mAtivochaH kathaM chana .. 40..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33} drau nAvamanye na garhe cha dharmaM pArtha katha.n chana . Ishvara.n kuta evAhamavama.nsye prajApatim .. 1..\\ ArtAhaM pralapAmIdamiti mA.n viddhi bhArata . bhUyashcha vilapiShyAmi sumanAstannibodha me .. 2..\\ karma khalviha kartavya.n jAtenAmitrakarshana . akarmANo hi jIvanti sthAvarA netare janAH .. 3..\\ A mAtR^istana pAnAchcha yAvachchhayyopasarpaNam . ja~NgamAH karmaNA vR^ittimApnuvanti yudhiShThira .. 4..\\ ja~NgameShu visheSheNa manuShyA bharatarShabha . ichchhanti karmaNA vR^ittimavAptuM pretya cheha cha .. 5..\\ utthAnamabhijAnanti sarvabhUtAni bhArata . pratyakShaM phalamashnanti karmaNA.n lokasAkShikam .. 6..\\ pashyAmi sva.n samutthAnamupajIvanti jantavaH . api dhAtA vidhAtA cha yathAyamudake bakaH .. 7..\\ svakarma kuru mA glAsIH karmaNA bhava daMshitaH . kR^itya.n hi yo.abhijAnAti sahasre nAsti so.asti vA .. 8..\\ tasya chApi bhavetkArya.n vivR^iddhau rakShaNe tathA . bhakShyamANo hyanAvApaH kShIyate himavAnapi .. 9..\\ utsIderanprajAH sarvA na kuryuH karma chedyadi . api chApyaphala.n karma pashyAmaH kurvato janAn . nAnyathA hyabhijAnanti vR^itti.n loke katha.n chana .. 10..\\ yashcha diShTa paro loke yashchAya.n haTha vAdakaH . ubhAvapasadAvetau karma buddhiH prashasyate .. 11..\\ yo hi diShTamupAsIno nirvicheShTaH sukha.n svapet . avasIdetsudurbuddhirAmo ghaTa ivAmbhasi .. 12..\\ tathaiva haTha buddhiryaH shaktaH karmaNyakarmakR^it . AsIta nachira.n jIvedanAtha iva durbalaH .. 13..\\ akasmAdapi yaH kashchidarthaM prApnoti pUruShaH . ta.n haTheneti manyante sa hi yatno na kasya chit .. 14..\\ yachchApi ki.n chitpuruSho diShTaM nAma labhatyuta . daivena vidhinA pArtha taddaivamiti nishchitam .. 15..\\ yatsvaya.n karmaNA kiM chitphalamApnoti pUruShaH . pratyakSha.n chakShuShA dR^iShTaM tatpauruShamiti smR^itam .. 16..\\ svabhAvataH pravR^itto.anyaH prApnotyarthAnakAraNAt . tatsvabhAvAtmaka.n viddhi phalaM puruShasattama .. 17..\\ eva.n haThAchcha daivAchcha svabhAvAtkarmaNastathA . yAni prApnoti puruShastatphalaM pUrvakarmaNaH .. 18..\\ dhAtApi hi svakarmaiva taistairhetubhirIshvaraH . vidadhAti vibhajyeha phalaM pUrvakR^itaM nR^iNAm .. 19..\\ yaddhyayaM puruSha.n kiM chitkurute vai shubhAshubham . taddhAtR^ivihita.n viddhi pUrvakarmaphalodayam .. 20..\\ kAraNa.n tasya deho.ayaM dhAtuH karmaNi karmaNi . sa yathA prerayatyena.n tathAyaM kurute.avashaH .. 21..\\ teShu teShu hi kR^ityeShu viniyoktA maheshvaraH . sarvabhUtAni kaunteya kArayatyavashAnyapi .. 22..\\ manasArthAnvinishchitya pashchAtprApnoti karmaNA . buddhipUrva.n svaya.n dhIraH puruShastatra kAraNam .. 23..\\ sa~NkhyAtuM naiva shakyAni karmANi puruSharShabha . agAra nagarANA.n hi siddhiH puruShahaitukI .. 24..\\ tile taila.n gavi kShIraM kAShThe pAvakamantataH . dhiyA dhiro vijAnIyAdupAya.n chAsya siddhaye .. 25..\\ tataH pravartate pashchchAtkaraNeShvasya siddhaye . tA.n siddhimupajIvanti karmaNAmiha jantavaH .. 26..\\ kushalena kR^ita.n karma kartrA sAdhu vinishchitam . ida.n tvakushaleneti visheShAdupalabhyate .. 27..\\ iShTApUrtaphalaM na syAnna shiShyo na gururbhavet . puruShaH karma sAdhyeShu syAchchedayamakAraNam .. 28..\\ kartR^itvAdeva puruShaH karmasiddhau prashasyate . asiddhau nindyate chApi karma nAshaH katha.n tviha .. 29..\\ sarvameva haThenaike diShTenaike vadantyuta . puruShaprayatnaja.n ke chittraidhametanniruchyate .. 30..\\ na chaivaitAvatA kAyaM manyanta iti chApare . asti sarvamadR^ishya.n tu diShTaM chaiva tathA haThaH . dR^ishyate hi haThAchchaiva diShTAchchArthasya santatiH .. 31..\\ ki.n chiddaivAddhaThAtkiM chitkiM chideva svakarmataH . puruShaH phalamApnoti chaturthaM nAtra kAraNam . kushalAH pratijAnanti ye tattvaviduSho janAH .. 32..\\ tathaiva dhAtA bhUtAnAmiShTAniShTa phalapradaH . yadi na syAnna bhUtAnA.n kR^ipaNo nAma kash chana .. 33..\\ ya.n yamarthamabhiprepsuH kurute karma pUruShaH . tattatsaphalameva syAdyadi na syAtpurA kR^itam .. 34..\\ tridvArAmartha siddhi.n tu nAnupashyanti ye narAH . tathaivAnartha siddhi.n cha yathA lokAstathaiva te .. 35..\\ kartavya.n tveva karmeti manoreSha vinishchayaH . ekAntena hyanIho.ayaM parAbhavati pUruShaH .. 36..\\ kurvato hi bhavatyeva prAyeNeha yudhiShThira . ekAntaphalasiddhi.n tu na vindatyalasaH kva chit .. 37..\\ asambhave tvasya hetuH prAyashchitta.n tu lakShyate . kR^ite karmaNi rAjendra tathAnR^iNyamavApyate .. 38..\\ alakShmIrAvishatyena.n shayAnamalasaM naram . niHsaMshayaM phala.n labdhvA dakSho bhUtimupAshnute .. 39..\\ anartha.n saMshayAvasthaM vR^iNvate muktasaMshayAH . dhIrA narAH karma ratA na tu niHsaMshaya.n kva chit .. 40..\\ ekAntena hyanartho.aya.n vartate.asmAsu sAmpratam . na tu niHsaMshayaM na syAttvayi karmaNyavasthite .. 41..\\ atha vA siddhireva syAnmahimA tu tathaiva te . vR^ikodarasya bIbhatsorbhrAtrosh cha yamayorapi .. 42..\\ anyeShA.n karma saphalamasmAkamapi vA punaH . viprakarSheNa budhyeta kR^itakarmA yathA phalam .. 43..\\ pR^ithivI.n lA~Ngalenaiva bhittvA bIjaM vapatyuta . Aste.atha karShakastUShNIM parjanyastatra kAraNam .. 44..\\ vR^iShTishchennAnugR^ihNIyAdanenAstatra karShakaH . yadanyaH puruShaH kuryAtkR^ita.n tatsakalaM mayA .. 45..\\ tachchedaphalamasmAkaM nAparAdho.asti naH kva chit . iti ghoro.anvavekShyaiva nAtmAna.n tatra garhayet .. 46..\\ kurvato nArthasiddhirme bhavatIti ha bhArata . nirvedo nAtra gantavyo dvAvetau hyasya karmaNaH . siddhirvApyatha vAsiddhirapravR^ittirato.anyathA .. 47..\\ bahUnA.n samavAye hi bhAvAnA.n karma sidhyati . guNAbhAve phalaM nyUnaM bhavatyaphalameva vA . anArambhe tu na phalaM na guNo dR^ishyate.achyuta .. 48..\\ deshakAlAvupAyAMshcha ma~Ngala.n svasti vR^iddhaye . yunakti medhayA dhIro yathAshakti yathAbalam .. 49..\\ apramattena tatkAryamupadeShTA parAkramaH . bhUyiShTha.n karmayogeShu sarva eva parAkramaH .. 50..\\ ya.n tu dhIro.anvavekSheta shreyA.nsaM bahubhirguNaiH . sAmnaivArtha.n tato lipsetkarma chAsmai prayojayet .. 51..\\ vyasana.n vAsya kA~NkSheta vinAshaM vA yudhiShThira . api sindhorgirervApi kiM punarmartyadharmiNaH .. 52..\\ utthAna yuktaH satataM pareShAmantaraiShiNe . AnR^iNyamApnoti naraH parasyAtmana eva cha .. 53..\\ na chaivAtmAvamantavyaH puruSheNa kadA chana . na hyAtmaparibhUtasya bhUtirbhavati bhArata .. 54..\\ eva.n sa.nsthitikA siddhiriyaM lokasya bhArata . chitrA siddhigatiH proktA kAlAvasthA vibhAgataH .. 55..\\ brAhmaNaM me pitA pUrva.n vAsayAmAsa paNDitam . so.asmA arthamimaM prAha pitre me bharatarShabha .. 56..\\ nItiM bR^ihaspatiproktAM bhrAtR^Inme.agrAhayatpurA . teShA.n sA~NkathyamashrauShamahametattadA gR^ihe .. 57..\\ sa mA.n rAjankarmavatImAgatAmAha sAntvayan . shushrUShamANAmAsInAM pitura~Nke yudhiShThira .. 58..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34} vai yAGYasenyA vachaH shrutvA bhImaseno.atyamarShaNaH . niHshvasannupasa~Ngamya kruddho rAjAnamabravIt .. 1..\\ rAjyasya padavI.n dharmyA.n vraja satpuruShochitAm . dharmakAmArtha hInAnA.n kiM no vastuM tapovane .. 2..\\ naiva dharmeNa tadrAjyaM nArjavena na chaujasA . akShakUTamadhiShThAya hR^ita.n duryodhanena naH .. 3..\\ gomAyuneva si.nhAnA.n durbalena balIyasAm . AmiSha.n vighasAshena tadvadrAjyaM hi no hR^itam .. 4..\\ dharmalesha pratichchhannaH prabhava.n dharmakAmayoH . arthamutsR^ijya ki.n rAjandurgeShu paritapyase .. 5..\\ bhavato.anuvidhAnena rAjyaM naH pashyatA.n hR^itam . ahAryamapi shakreNa gupta.n gANDIvadhanvanA .. 6..\\ kuNInAmiva bilvAni pa~NgUnAmiva dhenavaH . hR^itamaishvaryamasmAka.n jIvatAM bhavataH kR^ite .. 7..\\ bhavataH priyamityevaM mahadvyasanamIdR^isham . dharmakAme pratItasya pratipannAH sma bhArata .. 8..\\ karshayAmaH svamitrANi nandayAmashcha shAtravAn . AtmAnaM bhavataH shAstre niyamya bharatarShabha .. 9..\\ yadvayaM na tadaivaitAndhArtarAShTrAnnihanmahi . bhavataH shAstramAdAya tannastapati duShkR^itam .. 10..\\ athainAmanvavekShasva mR^igacharyAmivAtmanaH . avIrAcharitA.n rAjanna balasthairniShevitAm .. 11..\\ yAM na kR^iShNo na bIbhatsurnAbhimanyurna sR^i~njayaH . na chAhamabhinandAmi na cha mAdrI sutAvubhau .. 12..\\ bhavAndharmo dharma iti satata.n vratakarshitaH . kachchidrAjanna nirvedAdApannaH klIba jIvikAm .. 13..\\ durmanuShyA.n hi nirvedamaphalaM sarvaghAtinAm . ashaktAH shriyamAhartumAtmanaH kurvate priyam .. 14..\\ sa bhavAndR^iShTimA~nshaktaH pashyannAtmani pauruSham . AnR^isha.nsya paro rAjannAnarthamavabudhyase .. 15..\\ asmAnamI dhArtarAShTrAH kShamamANAnala.n sataH . ashaktAneva manyante tadduHkhaM nAhave vadhaH .. 16..\\ tatra chedyudhyamAnAnAmajihmamanivartinAm . sarvasho hi vadhaH shreyAnpretya lokA.Nllabhemahi .. 17..\\ atha vA vayamevaitAnnihatya bharatarShabha . AdadImahi gA.n sarvA.n tathApi shreya eva naH .. 18..\\ sarvathA kAryametannaH svadharmamanutiShThatAm . kA~NkShatA.n vipulA.n kIrtiM vairaM pratichikIrShatAm .. 19..\\ AtmArtha.n yudhyamAnAnAM vidite kR^ityalakShaNe . anyairapahR^ite rAjye prasha.nsaiva na garhaNA .. 20..\\ karshanArtho hi yo dharmo mitrANAmAtmanastathA . vyasanaM nAma tadrAjanna sA dharmaH kudharma tat .. 21..\\ sarvathA dharmanitya.n tu puruShaM dharmadurbalam . jahatastAta dharmArthau preta.n duHkhasukhe yathA .. 22..\\ yasya dharmo hi dharmArtha.n kleshabhAnna sa paNDitaH . na sa dharmasya vedArtha.n sUryasyAndhaH prabhAm iva .. 23..\\ yasya chArthArthamevArthaH sa cha nArthasya kovidaH . rakShate bhR^itako.araNya.n yathA syAttAdR^igeva saH .. 24..\\ ativela.n hi yo.arthArthI netarAvanutiShThati . sa vadhyaH sarvabhUtAnAM brahmaheva jugupsitaH .. 25..\\ satata.n yashcha kAmArthI netarAvanutiShThati . mitrANi tasya nashyanti dharmArthAbbhyA.n cha hIyate .. 26..\\ tasya dharmArthahInasya kAmAnte nidhana.n dhruvam . kAmato ramamANasya mInasyevAmbhasaH kShaye .. 27..\\ tasmAddharmArthayornityaM na pramAdyanti paNDitAH . prakR^itiH sA hi kAmasya pAvakasyAraNiryathA .. 28..\\ sarvathA dharmamUlo.artho dharmashchArthaparigrahaH . itaretara yonI tau viddhi meghodadhI yathA .. 29..\\ dravyArtha sparshasa.nyoge yA prItirupajAyate . sa kAmashchittasa~NkalpaH sharIraM nAsya vidyate .. 30..\\ arthArthI puruSho rAjanbR^ihanta.n dharmamR^ichchhati . arthamR^ichchhati kAmArthI na kAmAdanyamR^ichchhatI .. 31..\\ na hi kAmena kAmo.anyaH sAdhyate phalameva tat . upayogAtphalasyeva kAShThAdbhasmeva paNDitaH .. 32..\\ imA~nshakunikAnrAjanhanti vaita.nsiko yathA . etadrUpamadharmasya bhUteShu cha vihi.nsatAm .. 33..\\ kAmAllobhAchcha dharmasya pravR^itti.n yo na pashyati . sa vadhyaH sarvabhUtAnAM pretya cheha cha durmatiH .. 34..\\ vyakta.n te vidito rAjannartho dravyaparigrahaH . prakR^iti.n chApi vetthAsya vikR^itiM chApi bhUyasIm .. 35..\\ tasya nAsha.n vinAshaM vA jarayA maraNena vA . anarthamiti manyante so.ayamasmAsu vartate .. 36..\\ indriyANA.n cha pa~nchAnAM manaso hR^idayasya cha . viShaye vartamAnAnA.n yA prItirupajAyate . sa kAma iti me buddhiH karmaNAM phalamuttamam .. 37..\\ evameva pR^ithagdR^iShTvA dharmArthau kAmameva cha . na dharmapara eva syAnnAthArtha paramo naraH . na kAmaparamo vA syAtsarvAnseveta sarvadA .. 38..\\ dharmaM pUrva.n dhanaM madhye jaghanye kAmamAcharet . ahanyanucharedevameSha shAstrakR^ito vidhiH .. 39..\\ kAmaM pUrva.n dhanaM madhye jaghanye dharmamAcharet . vayasyanucharedevameSha shAstrakR^ito vidhiH .. 40..\\ dharma.n chArthaM cha kAmaM cha yathAvadvadatA.n vara . vibhajya kAle kAlaGYaH sarvAnseveta paNDitaH .. 41..\\ mokSho vA parama.n shreya eSha rAjansukhArthinAm . prAptirvA buddhimAsthAya sopAya.n kurunandana .. 42..\\ tadvAshu kriyatA.n rAjanprAptirvApyadhigamyatAm . jIvita.n hyAturasyeva duHkhamantaravartinaH .. 43..\\ viditashchaiva te dharmaH satata.n charitash cha te . jAnate tvayi sha.nsanti suhR^idaH karmachodanAm .. 44..\\ dAna.n yaGYaM satAM pUjA veda dhAraNamArjavam . eSha dharmaH paro rAjanphalavAnpretya cheha cha .. 45..\\ eSha nArthavihInena shakyo rAjanniShevitum . akhilAH puruShavyAghra guNAH syuryadyapItare .. 46..\\ dharmamUla.n jagadrAjannAnyaddharmAdvishiShyate . dharmashchArthena mahatA shakyo rAjanniShevitum .. 47..\\ na chArtho bhaikSha charyeNa nApi klaibyena karhi chit . vettu.n shakyaH sadA rAjankevala.n dharmabuddhinA .. 48..\\ pratiShiddhA hi te yAch~nA yayA sidhyati vai dvijaH . tejasaivArtha lipsAyA.n yatasva puruSharShabha .. 49..\\ bhaikSha charyA na vihitA na cha viTshUdra jIvikA . kShatriyasya visheSheNa dharmastu balamaurasam .. 50..\\ udArameva vidvA.nso dharmaM prAhurmanIShiNaH . udAraM pratipadyasva nAvare sthAtumarhasi .. 51..\\ anubudhyasva rAjendra vettha dharmAnsanAtanAn . krUrakarmAbhijAto.asi yasmAdudvijate janaH .. 52..\\ prajApAlanasambhUtaM phala.n tava na garhitam . eSha te vihito rAjandhAtrA dharmaH sanAtanaH .. 53..\\ tasmAdvichalitaH pArtha loke hAsya.n gamiShyasi . svadharmAddhi manuShyANA.n chalanaM na prashasyate .. 54..\\ sa kShAtra.n hR^idaya.n kR^itvA tyaktvedaM shithilaM manaH . vIryamAsthAya kaunteya dhuramudvaha dhuryavat .. 55..\\ na hi kevaladharmAtmA pR^ithivI.n jAtu kash chana . pArthivo vyajayadrAjanna bhUtiM na punaH shriyam .. 56..\\ jihvA.n dattvA bahUnA.n hi kShudrANAM lubdha chetasAm . nikR^ityA labhate rAjyamAhAramiva shalyakaH .. 57..\\ bhrAtaraH pUrvajAtAshcha susamR^iddhAshcha sarvashaH . nikR^ityA nirjitA devairasurAH pANDavarShabha .. 58..\\ evaM balavataH sarvamiti buddhvA mahIpate . jahi shatrUnmahAbAho parAM nikR^itimAsthitaH .. 59..\\ na hyarjuna samaH kashchidyudhi yoddhA dhanurdharaH . bhavitA vA pumAnkashchinmatsamo vA gadAdharaH .. 60..\\ sattvena kurute yuddha.n rAjansubalavAnapi . na pramANena notsAhAtsattvastho bhava pANDava .. 61..\\ sattva.n hi mUlamarthasya vitathaM yadayo.anyathA . na tu prasaktaM bhavati vR^ikShachchhAyeva haimanI .. 62..\\ arthatyAgo hi kAryaH syAdartha.n shreyA.nsamichchhatA . bIjaupamyena kaunteya mA te bhUdatra saMshayaH .. 63..\\ arthena tu samo.anartho yatra labhyeta nodayaH . na tatra vipaNaH kAryaH kharakaNDUyita.n hi tat .. 64..\\ evameva manuShyendra dharma.n tyaktvAlpakaM naraH . bR^ihanta.n dharmamApnoti sa buddha iti nishchitaH .. 65..\\ amitraM mitrasampannaM mitrairbhindanti paNDitAH . bhinnairmitraiH parityakta.n durbalaM kurute vashe .. 66..\\ sattvena kurute yuddha.n rAjansubalavAnapi . nodyamena na hotrAbbhiH sarvAH svIkurute prajAH .. 67..\\ sarvathA sa.nhataireva durbalairbalavAnapi . amitraH shakyate hantuM madhuhA bhramarairiva .. 68..\\ yathA rAjanprajAH sarvAH sUryaH pAti gabhastibhiH . atti chaiva tathaiva tva.n savituH sadR^isho bhava .. 69..\\ etaddhyapi tapo rAjanpurANamiti naH shrutam . vidhinA pAlanaM bhUmeryatkR^itaM naH pitAmahaiH .. 70..\\ apeyAtkila bhAH sUryAllakShmIshchandramasastathA . iti loke vyavasito dR^iShTvemAM bhavato vyathAm .. 71..\\ bhavatashcha prasha.nsAbhirnindAbhiritarasya cha . kathA yuktAH pariShadaH pR^ithagrAjansamAgatAH .. 72..\\ idamabhyadhika.n rAjanbrAhmaNA guravash cha te . sametAH kathayantIha muditAH satyasandhatAm .. 73..\\ yanna mohAnna kArpaNyAnna lobhAnna bhayAdapi . anR^ita.n kiM chiduktaM te na kAmAnnArthakAraNAt .. 74..\\ yadenaH kurute ki.n chidrAjA bhUmimivApnuvan . sarva.n tannudate pashchAdyaGYairvipuladakShiNaiH .. 75..\\ brAhmaNebhyo dadadgrAmAngAshcha rAjansahasrashaH . muchyate sarvapApebhyastamobhya iva chandramAH .. 76..\\ paurajAnapadAH sarve prAyashaH kurunandana . savR^iddhabAlAH sahitAH sha.nsanti tvA.n yudhiShThira .. 77..\\ shvadR^itau kShIramAsaktaM brahma vA vR^iShale yathA . satya.n stene balaM nAryAM rAjya.n duryodhane tathA .. 78..\\ iti nirvachana.n loke chira.n charati bhArata . api chaitatstriyo bAlAH svAdhyAyamiva kurvate .. 79..\\ sa bhavAnrathamAsthAya sarvopakaraNAnvitam . tvaramANo.abhiniryAtu chiramarthopapAdakam .. 80..\\ vAchayitvA dvijashreShThAnadyaiva gajasAhvayam . astravidbhiH parivR^ito bhrAtR^ibhirdR^iTha dhanvibhiH . AshIviShasamairvIrairmarudbhiriva vR^itrahA .. 81..\\ shriyamAdatsva kaunteya dhArtarAShTrAnmahAbala . na hi gANDIvamuktAnA.n sharANA.n gArdhravAsasAm .. 82..\\ sparshamAshIviShAbhAnAM martyaH kashchana sa.nsahet . na sa vIro na mAta~Ngo na sadashvo.asti bhArata .. 83..\\ yaH saheta gadA vegaM mama kruddhasya sa.nyuge . sR^i~njayaiH saha kaikeyairvR^iShNInAmR^iShabheNa cha .. 84..\\ katha.n svidyudhi kaunteya rAjyaM na prApnuyAmahe .. 85..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35} y asaMshayaM bhArata satyametad yanmA tudanvAkyashalyaiH kShiNoShi . na tvA vigarhe pratikUlametan mamAnayAddhi vyasana.n va AgAt .. 1..\\ aha.n hyakShAnanvapadya.n jihIrShan rAjya.n sarAShTra.n dhR^itarAShTrasya putrAt . tanmA shaThaH kitavvaH pratyadevIt suyodhanArtha.n subalasya putraH .. 2..\\ mahAmAyaH shakuniH pArvatIyaH sadA sabhAyAM pravapannakShapUgAn . amAyinaM mAyayA pratyadevIt tato.apashya.n vR^ijinaM bhImasena .. 3..\\ akShAnhi dR^iShTvA shakuneryathAvat kAmAnulomAnayujo yujash cha . shakyaM niyantumabhaviShyadAtmA manyustu hanti puruShasya dhairyam .. 4..\\ yantuM nAtmA shakyate pauruSheNa mAnena vIryeNa cha tAta naddhaH . na te vAchaM bhImasenAbhyasUye manye tathA tadbhavitavyamAsIt .. 5..\\ sa no rAjA dhR^itarAShTrasya putro nyapAtayadvyasane rAjyamichchhan . dAsya.n cha no.agamayadbhImasena yatrAbhavachchharaNa.n draupadI naH .. 6..\\ tva.n chApi tadvettha dhana~njayash cha punardyUtAyAgatAnA.n sabhAM naH . yanmAbravIddhR^itarAShTrasya putra ekaglahArthaM bharatAnA.n samakSham .. 7..\\ vane samA dvAdasha rAjaputra yathAkAma.n viditamajAtashatro . athApara.n chAviditaM charethAH sarvaiH saha bhrAtR^ibhishchhadma gUDhaH .. 8..\\ tvA.n chechchhrutvA tAta tathA charantam avabhotsyante bharatAnA.n charAH sma . anyAMshcharethAstAvato.abdA.nstatastvaM nishchitya tatpratijAnIhi pArtha .. 9..\\ charaishchenno.aviditaH kAlametaM yukto rAjanmohayitvA madIyAn . bravImi satya.n kurusa.nsadIha tavaiva tA bhArata pa~ncha nadyaH .. 10..\\ vaya.n chaivaM bhrAtaraH sarva eva tvayA jitAH kAlamapAsya bhogAn . vasema ityAha purA sa rAjA madhye kurUNA.n sa mayoktastatheti .. 11..\\ tatra dyUtamabhavanno jaghanyaM tasmi~njitAH pravrajitAsh cha sarve . ittha.n cha deshAnanusa~ncarAmo vanAni kR^ichchhrANi cha kR^ichchhrarUpAH .. 12..\\ suyodhanashchApi na shAntimichchhan bhUyaH sa manyorvashamanvagachchhat . udyojAyAmAsa kurUMshcha sarvAn ye chAsya ke chidvashamanvagachchhan .. 13..\\ ta.n sandhimAsthAya satAM sakAshe ko nAma jahyAdiha rAjyahetoH . Aryasya manye maraNAdgarIyo yaddharmamutkramya mahIM prashiShyAt .. 14..\\ tadaiva chedvIrakarmAkariShyo yadA dyUte parighaM paryamR^ikShaH . bAhU didhakShanvAritaH phalgunena ki.n duShkR^itaM bhIma tadAbbhaviShyat .. 15..\\ prAgeva chaiva.n samayakriyAyAH kiM nAbravIH pauruShamAvidAnaH . prApta.n tu kAlaM tvabhipadya pashchAd iM mAmidAnImativelamAttha .. 16..\\ bhUyo.api duHkhaM mama bhImasena dUye viShasyeva rasa.n viditvA . yadyAGYasenIM parikR^iShyamANAM sandR^ishya tatkShAntamiti sma bhIma .. 17..\\ na tvadya shakyaM bharata pravIra kR^itvA yadukta.n kuruvIramadhye . kAlaM pratIkShasva sukhodayasya pa~NktiM phalAnAmiva bIjavApaH .. 18..\\ yadA hi pUrvaM nikR^ito nikR^ityA vaira.n sapuShpaM saphalaM viditvA . mahAguNa.n harati hi pauruSheNa tadA vIro jIvati jIvaloke .. 19..\\ shriya.n cha loke labhate samagrAM manye chAsmai shatravaH saMnamante . mitrANi chainamatirAgAdbhajante devA ivendramanujIvanti chainam .. 20..\\ mama pratiGYA.n cha nibodha satyAM vR^iNe dharmamamR^itAjjIvitAchcha . rAjya.n cha putrAshcha yasho dhanaM cha sarvaM na satyasya kalAm upaiti .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36} bhi sandhi.n kR^itvaiva kAlena antakena patatriNA . anantenAprameyena srotasA sarvahAriNA .. 1..\\ pratyakShaM manyase kAlaM martyaH sankAlabandhanaH . phenadharmA mahArAja phaladharmA tathaiva cha .. 2..\\ nimeShAdapi kaunteya yasyAyurapachIyate . sUchyevA~njana chUrNasya kimiti pratipAlayet .. 3..\\ yo nUnamamitAyuH syAdatha vApi pramANavit . sa kAla.n vai pratIkSheta sarvapratyakShadarshivAn .. 4..\\ pratIkShamANAnkAlo naH samA rAja.nstrayo dasha . AyuSho.apachaya.n kR^itvA maraNAyopaneShyati .. 5..\\ sharIriNA.n hi maraNaM sharIre nityamAshritam . prAgeva maraNAttasmAdrAjyAyaiva ghaTAmahe .. 6..\\ yo na yAti prasa~NkhyAnamaspaShTo bhUmivardhanaH . ayAtayitvA vairANi so.avasIdati gauriva .. 7..\\ yo na yAtayate vairamalpasattvodyamaH pumAn . aphala.n tasya janmAhaM manye durjAta jAyinaH .. 8..\\ hairaNyau bhavato bAhU shrutirbhavati pArthiva . hatvA dviShanta.n sa~NgrAme bhuktvA bAhvarjitaM vasuH .. 9..\\ hatvA chetpuruSho rAjannikartAramarindama . ahnAya naraka.n gachchhetsvargeNAsya sa saMmitaH .. 10..\\ amarShajo hi santApaH pAvakAddIptimattaraH . yenAhamabhisantapto na naktaM na divA shaye .. 11..\\ aya.n cha pArtho bIbhatsurvariShTho jyA vikarShaNe . Aste paramasantapto nUna.n si.nha ivAshaye .. 12..\\ yo.ayameko.abhimanute sarvA.Nlloke dhanurbhR^itaH . so.ayamAtmajamUShmANaM mahAhastIva yachchhati .. 13..\\ nakulaH sahadevashcha vR^iddhA mAtA cha vIrasUH . tavaiva priyamichchhanta Asate jaDa mUkavat .. 14..\\ save te priyamichchhanti bandhavAH saha sR^i~njayaiH . ahameko.abhisantapto mAtA cha prativindhyataH .. 15..\\ priyameva tu sarveShA.n yadbravImyuta ki.n chana . sarve hI vyasanaM prAptAH sarve yuddhAbhinandinaH .. 16..\\ netaH pApIyasI kA chidApadrAjanbhaviShyati . yanno nIchairalpabalai rAjyamAchchhidya bhujyate .. 17..\\ shIladoShAdghR^iNAviShTa AnR^isha.nsyAtparantapa . kleshA.nstitikShase rAjannAnyaH kashchitprasha.nsati .. 18..\\ ghR^iNI brAhmaNarUpo.asi katha.n kShatre ajAyathAH . asyA.n hi yonau jAyante prAyashaH krUra buddhayaH .. 19..\\ ashrauShIstva.n rAjadharmAnyathA vai manurabravIt . krUrAnnikR^itisa.nyuktAnvihitAnashamAtmakAn .. 20..\\ kartavye puruShavyAghra kimAsse pITha sarpavat . buddhyA vIryeNa sa.nyuktaH shrutenAbhijanena cha .. 21..\\ tR^iNAnAM muShTinaikena himavanta.n tu parvatam . chhannamichchhasi kaunteya yo.asmAnsa.nvartumichchhasi .. 22..\\ aGYAtacharyA gUDhena pR^ithivyA.n vishrutena cha . divIva pArtha sUryeNa na shakyA charitu.n tvayA .. 23..\\ bR^ihachchhAla ivAnUpe shAkhA puShpapalAshavAn . hastI shveta ivAGYAtaH katha.n jiShNushchariShyati .. 24..\\ imau cha si.nhasa~NkAshau bhrAtarau sahitau shishU . nakulaH sahadevashcha kathaM pArtha chariShyataH .. 25..\\ puNyakIrtI rAjaputrI draupadI vIrasUriyam . vishrutA kathamaGYAtA kR^iShNA pArtha charishyati .. 26..\\ mA.n chApi rAja~njAnanti AkumAramimAH prajAH . aGYAtacharyAM pashyAmi meroriva nigUhanam .. 27..\\ tathaiva bahavo.asmAbhI rAShTrebhyo vipravAsitAH . rAjAno rAjaputrAshcha dhR^itarAShTramanuvratAH .. 28..\\ na hi te.apyupashAmyanti nikR^itAnAM nirAkR^itAH . avashya.n tairnikartavyamasmAkaM tatpriyaiShibhiH .. 29..\\ te.apyasmAsu prayu~njIranprachchhannAnsubahU~njanAn . AchakShIraMshcha no GYAtvA tannaH syAtsumahadbhayam .. 30..\\ asmAbhiruShitAH samyagvane mAsAstrayodasha . parimANena tAnpashya tAvataH parivatsarAn .. 31..\\ asti mAsaH pratinidhiryathA prAhurmanIShiNaH . pUtikAniva somasya tatheda.n kriyatAm iti .. 32..\\ atha vAnaDuhe rAjansAdhave sAdhu vAhine . sauhitya dAnAdekasmAdenasaH pratimuchyate .. 33..\\ tasmAchchhatruvadhe rAjankriyatAM nishchayastvayA . kShatriyasya tu sarvasya nAnyo dharmo.asti sa.nyugAt .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37} vai bhImasenavachaH shrutvA kuntIputro yudhiShThiraH . niHshvasya puruShavyAghraH sampradadhyau parantapaH .. 1..\\ sa muhUrtamiva dhyAtvA vinishchityeti kR^ityatAm . bhImasenamida.n vAkyamapadAntaramabravIt .. 2..\\ evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata . idamanyatsamAdhatsva vAkyaM me vAkyakovida .. 3..\\ mahApApAni karmANi yAni kevalasAhasAt . Arabhyante bhImasena vyathante tAni bhArata .. 4..\\ sumantrite suvikrAnte sukR^ite suvichArite . sidhyantyarthA mahAbAho daiva.n chAtra pradakShiNam .. 5..\\ tva.n tu kevalachApalyAdbaladarpochchhritaH svayam . Arabdhavyamida.n karma manyase shR^iNu tatra me .. 6..\\ bhUrishravAH shalashchaiva jalasandhashcha vIryavAn . bhIShmo droNashcha karNashcha droNaputrashcha vIryavAn .. 7..\\ dhArtarAShTrA durAdharShA duryodhana purogamAH . sarva eva kR^itAstrAshcha satata.n chAtatAyinaH .. 8..\\ rAjAnaH pArthivAshchaiva ye.asmAbhirupatApitAH . saMshritAH kauravaM pakSha.n jAtasnehAshcha sAmpratam .. 9..\\ duryodhana hite yuktA na tathAsmAsu bhArata . pUrNakoshA balopetAH prayatiShyanti rakShaNe .. 10..\\ sarve kaurava sainyasya saputrAmAtyasainikAH . sa.nvibhaktA hi mAtrAbhirbhogairapi cha sarvashaH .. 11..\\ duryodhanena te vIrA mAnitAshcha visheShataH . prANA.nstyakShyanti sa~NgrAme iti me nishchitA matiH .. 12..\\ samA yadyapi bhIShmasya vR^ittirasmAsu teShu cha . droNasya cha mahAbAho kR^ipasya cha mahAtmanaH .. 13..\\ avashya.n rAjapiNDastairnirveshya iti me matiH . tasmAttyakShyanti sa~NgrAme prANAnapi sudustyajAn .. 14..\\ sarve divyAstravidvA.nsaH sarve dharmaparAyaNAH . ajeyAshcheti me buddhirapi devaiH savAsavaiH .. 15..\\ amarShI nityasa.nhR^iShTastatra karNo mahArathaH . sarvAstravidanAdhR^iShya abhedyakavachAvR^itaH .. 16..\\ anirjitya raNe sarvAnetAnpuruShasattamAn . ashakyo hyasahAyena hantu.n duryodhanastvayA .. 17..\\ na nidrAmadhigachchhAmi chintayAno vR^ikodara . ati sarvAndhanurgrAhAnsUtaputrasya lAghavam .. 18..\\ etadvachanamAGYAya bhImaseno.atyamarShaNaH . babhUva vimanAstrasto na chaivovAcha ki.n chana .. 19..\\ tayoH sa.nvadatoreva.n tadA pANDavayordvayoH . AjagAma mahAyogI vyAsaH satyavatI sutaH .. 20..\\ so.abhigamya yathAnyAyaM pANDavaiH pratipUjitaH . yudhiShThiramida.n vAkyamuvAcha vadatAM varaH .. 21..\\ yudhiShThira mahAbAho vedmi te hR^idi mAnasam . manIShayA tataH kShipramAgato.asmi nararShabha .. 22..\\ bhIShmAddroNAtkR^ipAtkarNAddroNaputrAchcha bhArata . yatte bhayamamitraghna hR^idi samparivartate .. 23..\\ tatte.ahaM nAshayiShyAmi vidhidR^iShTena hetunA . tachchhrutvA dhR^itimAsthAya karmaNA pratipAdaya .. 24..\\ tata ekAntamunnIya pArAsharyo yudhiShThiram . abravIdupapannArthamida.n vAkyavishAradaH .. 25..\\ shreyasaste paraH kAlaH prApto bharatasattama . yenAbhibhavitA shatrUnraNe pArtho dhana~njayaH .. 26..\\ gR^ihANemAM mayA proktA.n siddhiM mUrtimatIm iva . vidyAM pratismR^itiM nAma prapannAya bravImi te . yAmavApya mahAbAhurarjunaH sAdhayiShyati .. 27..\\ astrahetormahendra.n cha rudraM chaivAbhigachchhatu . varuNa.n cha dhaneshaM cha dharmarAjaM cha pANDava . shakto hyeSha surAndraShTu.n tapasA vikrameNa cha .. 28..\\ R^iShireSha mahAtejA nArAyaNa sahAyavAn . purANaH shAshvato devo viShNoraMshaH sanAtanaH .. 29..\\ astrANIndrAchcha rudrAchcha lokapAlebhya eva cha . samAdAya mahAbAhurmahatkarma kariShyati .. 30..\\ vadAdasmAchcha kaunteya vanamanyadvichintyatAm . nivAsArthAya yadyuktaM bhavedvaH pR^ithivIpate .. 31..\\ ekatra chiravAso hi na prItijanano bhavet . tApasAnA.n cha shAntAnAM bhavedudvega kArakaH .. 32..\\ mR^igANAmupayogashcha vIrudoShadhisa~NkShayaH . vibharShi hi bahUnviprAnvedavedA~NgapAragAn .. 33..\\ evamuktvA prapannAya shuchaye bhagavAnprabhuH . provAcha yogatattvaGYo yogavidyAmanuttamAm .. 34..\\ dharmarAGYe tadA dhImAnvyAsaH satyavatI sutaH . anuGYAya cha kaunteya.n tatraivAntaradhIyata .. 35..\\ yudhiShThirastu dharmAtmA tadbrahma manasA yataH . dhArayAmAsa medhAvI kAle kAle samabbhyasan .. 36..\\ sa vyAsavAkyamudito vanAddvaitavanAttataH . yayau sarasvatI tIre kAmyakaM nAma kAnanam .. 37..\\ tamanvayurmahArAja shikShA kSharavidastathA . brAhmaNAstapasA yuktA devendramR^iShayo yathA .. 38..\\ tataH kAmyakamAsAdya punaste bharatarShabhAH . nyavishanta mahAtmAnaH sAmAtyAH sapadAnugAH .. 39..\\ tatra te nyavasanrAjanka.n chitkAlaM manasvinaH . dhanurveda parA vIrA shR^iNvAnA vedamuttamam .. 40..\\ charanto mR^igayAM nitya.n shuddhairbANairmR^igArthinaH . pitR^idaivataviprebhyo nirvapanto yathAvidhi .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38} vai kasya chittvatha kAlasya dharmarAjo yudhiShThiraH . sa.nsmR^itya munisandeshamida.n vachanamabravIt .. 1..\\ vivikte viditapraGYamarjunaM bharatarShabham . sAntvapUrva.n smita.n kR^itvA pANinA parisa.nspR^ishan .. 2..\\ sa muhUrtamiva dhyAtvA vanavAsamarindamaH . dhana~njaya.n dharmarAjo rahasIdamuvAcha ha .. 3..\\ bhIShme droNe kR^ipe karNe droNaputre cha bhArata . dhanurvedashchatuShpAda eteShvadya pratiShThitaH .. 4..\\ brAhma.n daivamAsuraM cha saprayoga chikitsitam . sarvAstrANAM prayoga.n cha te.abhijAnanti kR^itsnashaH .. 5..\\ te sarve dhR^itarAShTrasya putreNa parisAntvitAH . sa.nvibhaktAshcha tuShTAshcha guruvatteShu vartate .. 6..\\ sarvayodheShu chaivAsya sadA vR^ittiranuttamA . shaktiM na hApayiShyanti te kAle pratipUjitAH .. 7..\\ adya cheyaM mahIkR^itsnA duryodhana vashAnugA . tvayi vyapAshrayo.asmAka.n tvayi bhAraH samAhitaH . tatra kR^ityaM prapashyAmi prAptakAlamarindama .. 8..\\ kR^iShNadvaipAyanAttAta gR^ihItopaniShanmayA . tayA prayuktayA samyagjagatsarvaM prakAshate . tena tvaM brahmaNA tAta sa.nyuktaH susamAhitaH .. 9..\\ devatAnA.n yathAkAlaM prasAdaM pratipAlaya . tapasA yojayAtmAnamugreNa bharatarShabha .. 10..\\ dhanuShmAnkavachI khadgI muniH sArasamanvitaH . na kasya chiddadanmArga.n gachchha tAtottarAM disham . indre hyastrANi divyAni samastAni dhana~njaya .. 11..\\ vR^itrAdbhItaistadA devairbalamindre samarpitam . tAnyekasthAni sarvANi tatastvaM pratipatsyase .. 12..\\ shakrameva prapadyasva sa te.astrANi pradAsyati . dIkShito.adyaiva gachchha tva.n draShTuM devaM purandaram .. 13..\\ evamuktvA dharmarAjastamadhyApayata prabhuH . dIkShita.n vidhinA tena yatavAkkAyamAnasam . anujaGYe tato vIraM bhrAtA bhrAtaramagrajaH .. 14..\\ nideshAddharmarAjasya draShTu.n devaM purandaram . dhanurgANDIvamAdAya tathAkShayyau maheShudhI .. 15..\\ kavachI satala trANo baddhagodhA~Nguli travAn . hutvAgniM brAhmaNAnniShkaiH svasti vAchya mahAbhujaH .. 16..\\ prAtiShThata mahAbAhuH pragR^ihItasharAsanaH . vadhAya dhArtarAShTrANAM niHshvasyordhvamudIkShya cha .. 17..\\ ta.n dR^iShTvA tatra kaunteyaM pragR^ihItasharAsanam . abruvanbrAhmaNAH siddhA bhUtAnyantarhitAni cha . kShipraM prApnuhi kaunteya manasA yadyadichchhasi .. 18..\\ ta.n si.nhamiva gachchhantaM shAlaskandhorumarjunam . manA.nsyAdAya sarveShA.n kR^iTNA vachanamabravIt .. 19..\\ yatte kuntI mahAbAho jAtasyaichchhaddhana~njaya . tatte.astu sarva.n kaunteya yAthA cha svayamichchhasi .. 20..\\ mAsmAka.n kShatriyakule janma kashchidavApnuyAt . brAhmaNebhyo namo nitya.n yeShAM yuddhe na jIvikA .. 21..\\ nUna.n te bhrAtaraH sarve tvatkathAbhiH prajAgare . ra.nsyante vIrakarmANi kIrtayantaH punaH punaH .. 22..\\ naiva naH pArtha bhogeShu na dhane nota jIvite . tuShTirbuddhirbhavitrI vA tvayi dIrghapravAsini .. 23..\\ tvayi naH pArtha sarveShA.n sukhaduHkhe samAhite . jIvitaM maraNa.n chaiva rAjyamaishvaryameva cha . ApR^iShTo me.asi kaunteya svasti prApnuhi pANDava .. 24..\\ namo dhAtre vidhAtre cha svasti gachchha hyanAmayam . svasti te.asvAntarikShebhyaH pArthivebhyashcha bhArata . divyebhyashchaiva bhUtebhyo ye chAnye paripanthinaH .. 25..\\ tataH pradakShiNa.n kR^itvA bhrAtR^IndhaumyaM cha pANDavaH . prAtiShThata mahAbAhuH pragR^ihya ruchira.n dhanuH .. 26..\\ tasya mArgAdapAkrAmansarvabhUtAni gachchhataH . yuktasyaindreNa yogena parAkrAntasya shuShmiNaH .. 27..\\ so.agachchhatparvataM puNyamekAhnaiva mahAmanAH . manojava gatirbhUtvA yogayukto yathAnilaH .. 28..\\ himavantamatikramya gandhamAdanameva cha . atyakrAmatsa durgANi divArAtramatandritaH .. 29..\\ indra kIla.n samAsAdya tato.atiShThaddhana~njayaH . antarikShe hi shushrAva tiShTheti sa vachastadA .. 30..\\ tato.apashyatsavyasAchI vR^ikShamUle tapasvinam . brAhmyA shriyA dIpyamAnaM pi~Ngala.n jaTilaM kR^isham .. 31..\\ so.abravIdarjuna.n tatra sthitaM dR^iShTvA mahAtapAH . kastva.n tAteha samprApto dhanuShmAnkavachI sharI . nibaddhAsi talatrANaH kShatradharmamanuvrataH .. 32..\\ neha shastreNa kartavya.n shAntAnAmayamAlayaH . vinItakrodhaharShANAM brAhmaNAnA.n tapasvinAm .. 33..\\ nehAsti dhanuShA kAryaM na sa~NgrAmeNa karhi chit . nikShipaitaddhanustAta prApto.asi paramA.n gatim .. 34..\\ ityanantaujasa.n vIraM yathA chAnyaM pR^ithagjanam . tathA vAchanmathAbhIkShNaM brAhmaNo.arjunamabravIt . na chaina.n chAlayAmAsa dhairyAtsudR^iDha nishchayam .. 35..\\ tamuvAcha tataH prItaH sa dvijaH prahasanniva . vara.n vR^iNIShva bhadra.n te shakro.ahamarisUdanaH .. 36..\\ evamuktaH pratyuvAcha sahasrAkSha.n dhana~njayaH . prA~njaliH praNato bhUtvA shUraH kulakulodvahaH .. 37..\\ Ipsito hyeSha me kAmo vara.n chainaM prayachchha me . tvatto.adya bhagavannastra.n kR^itsnamichchhAmi veditum .. 38..\\ pratyuvAcha mahendrastaM prItAtmA prahasanniva . iha prAptasya ki.n kAryamastraistava dhana~njaya . kAmAnvR^iNIShva lokAMshcha prApto.asi paramA.n gatim .. 39..\\ evamuktaH pratyuvAcha sahasrAkSha.n dhana~njayaH . na lokAnna punaH kAmAnna devatva.n kutaH sukham .. 40..\\ na cha sarvAmaraishvarya.n kAmaye tridashAdhipa . bhrAtR^I.nstAnvipine tyaktvA vairamapratiyAtya cha . akIrti.n sarvalokeShu gachchheyaM shAshvatIH samAH .. 41..\\ evamuktaH pratyuvAcha vR^itrahA pANDunandanam . sAntvaya~nshlakShNayA vAchA sarvalokanamaskR^itaH .. 42..\\ yadA drakShyasi bhUtesha.n tryakSha.n shUladharaM shivam . tadA dAtAsmi te tAta divyAnyastrANi sarvashaH .. 43..\\ kriyatA.n darshane yatno devasya parameShThinaH . darshanAttasya kaunteya sa.nsiddhaH svargameShyasi .. 44..\\ ityuktvA phalguna.n shakro jagAmAdarshana.n tataH . arjuno.apyatha tatraiva tasthau yogasamanvitaH .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39} j bhagava~nshrotumichchhAmi pArthasyAkliShTa karmaNaH . vistareNa kathAmetA.n yathAstrANyupalabdhavAn .. 1..\\ katha.n sa puruShavyAghro dIrghabAhurdhana~njayaH . vanaM praviShTastejasvI nirmanuShyamabhItavat .. 2..\\ ki.n cha tena kR^itaM tatra vasatA brahmavittama . katha.n cha bhagavAnsthANurdevarAjashcha toShitaH .. 3..\\ etadichchhAmyaha.n shrotu.n tvatprasAdAddvijottama . tva.n hi sarvaGYa divya.n cha mAnuShaM chaiva vettha ha .. 4..\\ atyadbhutaM mahAprAGYa romaharShaNamarjunaH . bhavena saha sa~NgrAma.n chakArApratimaM kila . purA praharatA.n shreShThaH sa~NgrAmeShvaparAjitaH .. 5..\\ yachchhrutvA narasi.nhAnA.n dainyaharShAtivismayAt . shUrANAmapi pArthAnA.n hR^idayAni chakampire .. 6..\\ yadyachcha kR^itavAnanyatpArthastadakhila.n vada . na hyasya nindita.n jiShNoH susUkShmamapi lakShaye . charita.n tasya shUrasya tanme sarvaM prakIrtaya .. 7..\\ vai kathayiShyAmi te tAta kathAmetAM mahAtmanaH . divyA.n kaurava shArdUlamahatImadbhutopamAm .. 8..\\ gAtrasa.nsparsha sambandha.n tryambakeNa sahAnagha . pArthasya devadevena shR^iNu samyaksamAgamam .. 9..\\ yudhiShThira niyogAtsa jagAmAmita vikramaH . shakra.n sureshvara.n draShTuM devadevaM cha sha~Nkaram .. 10..\\ divya.n taddhanurAdAya khaDgaM cha puruSharShabhaH . mahAbalo mahAbAhurarjunaH kAryasiddhaye . disha.n hyudIchI.n kauravyo himavachchhikharaM prati .. 11..\\ aindriH sthiramanA rAjansarvalokamahArathaH . tvarayA parayA yuktastapase dhR^itanishchayaH . vana.n kaNTakitaM ghorameka evAnvapadyata .. 12..\\ nAnApuShpaphalopetaM nAnApakShiniShevitam . nAnAmR^igagaNAkIrNa.n siddhachAraNasevitam .. 13..\\ tataH prayAte kaunteya vanaM mAnuShavarjitam . sha~NkhAnAM paTahAnA.n cha shabdaH samabhavaddivi .. 14..\\ puShpavarSha.n cha sumahannipapAta mahItale . meghajAla.n cha vitataM chhAdayAmAsa sarvataH .. 15..\\ atItya vanadurgANi saMnikarShe mahAgireH . shushubhe himavatpR^iShThe vasamAno.arjunastadA .. 16..\\ tatrApashyaddrumAnphullAnvihagairvalgu nAditAn . nadIshcha bahulAvartA nIlavaiDUrya saMnibhAH .. 17..\\ ha.nsakAraNDavodgItAH sArasAbhirutAstathA . pu.nskokila rutAshchaiva krau~nchabarhiNa nAditAH .. 18..\\ manoharavanopetAstasminnatiratho.arjunaH . puNyashItAmala jalAH pashyanprItamanAbhavat .. 19..\\ ramaNIye vanoddeshe ramamANo.arjunastadA . tapasyugre vartamAna ugratejA mahAmanAH .. 20..\\ darbhachIraM nivasyAtha daNDAjina vibhUShitaH . pUrNe pUrNe trirAtre tu mAsamekaM phalAshanaH . dviguNenaiva kAlena dvitIyaM mAsamatyagAt .. 21..\\ tR^itIyamapi mAsa.n sa pakSheNAhAramAcharan . shIrNa.n cha patitaM bhUmau parNa.n samupayuktavAn .. 22..\\ chaturthe tvatha samprApte mAsi pUrNe tataH param . vAyubhakSho mahAbAhurabhavatpANDunandanaH . UrdhvabAhurnirAlambaH pAdA~NguShThAgraviShThitaH .. 23..\\ sadopasparshanAchchAsya babhUvuramitaujasaH . vidyudambho ruhanibhA jaTAstasya mahAtmanaH .. 24..\\ tato maharShayaH sarve jagmurdevaM pinAkinam . shitikaNThaM mahAbhAgaM praNipatya prasAdya cha . sarve nivedayAmAsuH karma tatphalgunasya ha .. 25..\\ eSha pArtho mahAtejA himavatpR^iShThamAshritaH . ugre tapasi duShpAre sthito dhUmAyayandishaH .. 26..\\ tasya devesha na vaya.n vidmaH sarve chikIrShitam . santApayati naH sarvAnasau sAdhu nivAryatAm .. 27..\\ mahezvara shIghra.n gachchhata sa.nhR^iShTA yathAgatamatandritAH . ahamasya vijAnAmi sa~NkalpaM manasi sthitam .. 28..\\ nAsya svargaspR^ihA kA chinnaishvaryasya na chAyuShaH . yattvasya kA~NkShita.n sarva.n tatkariShye.ahamadya vai .. 29..\\ vai te shrutva sharva vachanamR^iShayaH satyavAdinaH . prahR^iShTamanaso jagmuryathA svaM punarAshramAn .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40} vai gateShu teShu sarveShu tapasviShu mahAtmasu . pinAka pANirbhagavAnsarvapApaharo haraH .. 1..\\ kairAta.n veShamAsthAya kA~nchanadruma saMnibham . vibhrAjamAno vapuShA girirmerurivAparaH .. 2..\\ shrImaddhanurupAdAya sharAMshchAshIviShopamAn . niShpapAta mahArchiShmAndahankakShamivAnalaH .. 3..\\ devyA sahomayA shrImAnsamAnavrataveShayA . nAnAveShadharairhR^iShTairbhUtairanugatastadA .. 4..\\ kirAta veShaprachchhannaH strIbhishchAnu sahasrashaH . ashobhata tadA rAjansa devo.atIva bhArata .. 5..\\ kShaNena tadvana.n sarvaM niHshabdamabhavattadA . nAdaH prasravaNAnA.n cha pakShiNAM chApyupAramat .. 6..\\ sa saMnikarNamAgamya pArthasyAkliShTa karmaNaH . mUkaM nAma diteH putra.n dadarshAdbhutadarshanam .. 7..\\ vArAha.n rUpamAsthAya tarkayantamivArjunam . hantuM paramaduShTAtmA tamuvAchAtha phalgunaH .. 8..\\ gANDIva.n dhanurAdAya sharAMshchAshIviShopamAn . sajya.n dhanurvaraM kR^itvA jyAghoSheNa ninAdayan .. 9..\\ yanmAM prArthayase hantumanAgasamihAgatam . tasmAttvAM pUrvamevAhaM neShyAmi yamasAdanam .. 10..\\ ta.n dR^iShTvA prahariShyantaM phalgunaM dR^iShTha dhanvvinam . kirAta rUpI sahasA vArayAmAsa sha~NkaraH .. 11..\\ mayaiSha prArthitaH pUrvaM nIlameghasamaprabhaH . anAdR^ityaiva tadvAkyaM prajahArAtha phalgunaH .. 12..\\ kirAtashcha sama.n tasminnekalakShye mahAdyutiH . pramumochAshani prakhya.n sharamagnishikhopamam .. 13..\\ tau muktau sAyakau tAbhyA.n sama.n tatra nipetatuH . mUkasya gAtre vistIrNe shailasa.nhanane tadA .. 14..\\ yathAshaniviniShpeSho vajrasyeva cha parvate . tathA tayoH saMnipAtaH sharayorabhavattadA .. 15..\\ sa viddho bahubhirbANairdIptAsyaiH pannagairiva . mamAra rAkShasa.n rUpaM bhUyaH kR^itvA vibhIShaNam .. 16..\\ dadarshAtha tato jiShNuH puruSha.n kA~nchanaprabham . kirAta veShaprachchhanna.n strI sahAyamamitrahA .. 17..\\ tamabravItprItamanAH kaunteyaH prahasanniva . ko bhavAnaTate ghore vibheShi kanakaprabha .. 18..\\ kimartha.n cha tvayA viddho mR^igo.ayaM matparigrahaH . mayAbhipannaH pUrva.n hi rAkShaso.ayamihAgataH .. 19..\\ kAmAtparibhavAdvApi na me jIvanvimokShyase . na hyeSha mR^igayA dharmo yastvayAdya kR^ito mayi . tena tvAM bhraMshayiShyAmi jIvitAtparvatAshraya .. 20..\\ ityuktaH pANDaveyena kirAtaH prahasanniva . uvAcha shlakShNayA vAchA pANDava.n savyasAchinam .. 21..\\ mamaivAya.n lakShyabhUtaH pUrvameva parigrahaH . mamaiva cha prahAreNa jIvitAdvyavaropitaH .. 22..\\ doShAnsvAnnArhase.anyasmai vaktu.n svabaladarpitaH . abhiShakto.asmi mandAtmanna me jIvanvimokShyase .. 23..\\ sthiro bhavasva mokShyAmi sAyakAnashanIniva . ghaTasva parayA shaktyA mu~ncha tvamapi sAyakAn .. 24..\\ tatastau tatra sa.nrabdhau garjamAnau muhurmuhuH . sharairAshIviShAkAraistatakShAte parasparam .. 25..\\ tato.arjunaH sharavarSha.n kirAte samavAsR^ijat . tatprasannena manasA pratijagrAha sha~NkaraH .. 26..\\ muhUrta.n sharavarSha.n tatpratigR^ihya pinAkadhR^ik . akShatena sharIreNa tasthau giririvAchalaH .. 27..\\ sa dR^iShTvA bANavarSha.n tanmoghI bhUtaM dhana~njayaH . parama.n vismaya.n chakre sAdhu sAdhviti chAbravIt .. 28..\\ aho.aya.n sukumArA~Ngo himavachchhikharAlayaH . gANDIvamuktAnnArAchAnpratigR^ihNAtyavihvalaH .. 29..\\ ko.aya.n devo bhavetsAkShAdrudro yakShaH sureshvaraH . vidyate hi girishreShThe tridashAnA.n samAgamaH .. 30..\\ na hi madbANajAlAnAmutsR^iShTAnA.n sahasrashaH . shakto.anyaH sahitu.n vegamR^ite devaM pinAkinam .. 31..\\ devo vA yadi vA yakSho rudrAdanyo vyavasthitaH . ahamena.n sharaistIkShNairnayAmi yamasAdanam .. 32..\\ tato hR^iShTamanA jiShNurnArAchAnmarmabhedinaH . vyasR^ijachchhatadhA rAjanmayUkhAniva bhAskaraH .. 33..\\ tAnprasannena manasA bhagavA.NllokabhAvanaH . shUlapANiH pratyagR^ihNAchchhilA varShamivAchalaH .. 34..\\ kShaNena kShINabANo.atha sa.nvR^ittaH phalgunastadA . vitrAsa.n cha jagAmAtha taM dR^iShTvA sharasa~NkShayam .. 35..\\ chintayAmAsa jiShNustu bhagavanta.n hutAshanam . purastAdakShayau dattau tUNau yenAsya khANDave .. 36..\\ kiM nu mokShyAmi dhanuShA yanme bANAH kShaya.n gatAH . aya.n cha puruShaH ko.api bANAngrasati sarvashaH .. 37..\\ ahamena.n dhanuShkoTyA shUlAgreNeva ku~njaram . nayAmi daNDadhArasya yamasya sadanaM prati .. 38..\\ samprAyudhyaddhanuShkoTyA kaunteyaH paravIrahA . tadapyasya dhanurdivya.n jagrAsa girigocharaH .. 39..\\ tato.arjuno grastadhanuH khaDgapANiratiShThata . yuddhasyAntamabhIpsanvai vegenAbhijagAma tam .. 40..\\ tasya mUrdhni shita.n khaDgamasaktaM parvateShvapi . mumocha bhujavIryeNa paphAlAsi varo hi saH . tasya mUrdhAnamAsAdya paphAlAsi varo hi saH .. 41..\\ tato vR^ikShaiH shilAbhishcha yodhayAmAsa phalgunaH . yathA vR^ikShAnmahAkAyaH pratyagR^ihNAdatho shilAH .. 42..\\ kirAta rUpI bhagavA.nstataH pArtho mahAbalaH . muShTibhirvajrasa.nsparshairdhUmamutpAdayanmukhe . prajahAra durAdharShe kirAta samarUpiNi .. 43..\\ tataH shakrAshanisamairmuShTibhirbhR^ishadAruNaiH . kirAta rUpI bhagavAnardayAmAsa phalgunam .. 44..\\ tatashchaTachaTA shabdaH sughoraH samajAyata . pANDAvasya cha muShTInA.n kirAtasya cha yudhyataH .. 45..\\ sumuhUrtaM mahadyuddhamAsIttallomaharShaNam . bhujaprahAra sa.nyukta.n vR^itravAsavayoriva .. 46..\\ jahArAtha tato jiShNuH kirAtamurasA balI . pANDava.n cha vicheShTantaM kirAto.apyahanadbalAt .. 47..\\ tayorbhujaviniShpeShAtsa~NgharSheNorasostathA . samajAyata gAtreShu pAvako.a~NgAradhUmavAn .. 48..\\ tata enaM mahAdevaH pIDya gAtraiH supIDitam . tejasA vyAkramadroShAchchetastasya vimohayan .. 49..\\ tato nipIDitairgAtraiH piNDI kR^ita ivAbabhau . phalguno gAtrasa.nruddho devadevena bhArata .. 50..\\ niruchchvAso.abhavachchaiva saMniruddho mahAtmanA . tataH papAta saMmUDhastataH prIto.abhavadbhavaH .. 51..\\ bhagavaan bho bho phalguna tuShTo.asmi karmaNApratimena te . shauryeNAnena dhR^ityA cha kShatriyo nAsti te samaH .. 52..\\ sama.n tejashcha vIryaM cha mamAdya tava chAnagha . prItaste.ahaM mahAbAho pashya mAM puruSharShabha .. 53..\\ dadAni te vishAlAkSha chakShuH pUrva R^iShirbhavAn . vijeShyasi raNe shatrUnapi sarvAndivaukasaH .. 54..\\ vai tato devaM mahAdeva.n girisha.n shUlapANinam . dadarsha phalgunastatra sahadevyA mahAdyutim .. 55..\\ sa jAnubhyAM mahI.n gatvA shirasA praNipatya cha . prasAdayAmAsa haraM pArthaH parapura~njayaH .. 56..\\ arj kapardinsarvabhUtesha bhaga netranipAtana . vyatikramaM me bhagavankShantumarhasi sha~Nkara .. 57..\\ bhavagaddarshanAkA~NkShI prApto.asmImaM mahAgirim . dayita.n tava devesha tApasAlayamuttamam .. 58..\\ prasAdaye tvAM bhagavansarvabhUtanamaskR^ita . na me syAdaparAdho.ayaM mahAdevAtisAhasAt .. 59..\\ kR^ito mayA yadaGYAnAdvimardo.aya.n tvayA saha . sharaNa.n samprapannAya tatkShamasvAdya sha~Nkara .. 60..\\ vai tamuvAcha mahAtejAH prahasya vR^iShabhadhvajaH . pragR^ihya ruchiraM bAhu.n kShAntamityeva phalgunam .. 61..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41} bhagavaan narastvaM pUrvadehe vai nArAyaNa sahAyavAn . badaryA.n taptavAnugraM tapo varShAyutAnbahUn .. 1..\\ tvayi vA parama.n tejoviShNau vA puruShottame . yuvAbhyAM puruShAgryAbhyA.n tejasA dhAryate jagat .. 2..\\ shakrAbhiSheke sumahaddhanurjaladanisvanam . pragR^ihya dAnavAH shastAstvayA kR^iShNena cha prabho .. 3..\\ etattadeva gANDIva.n tava pArtha karochitam . mAyAmAsthAya yadgrastaM mayA puruShasattama . tUNau chApyakShayau bhUyastava pArtha yathochitau .. 4..\\ prItimAnasmi vai pArtha tava satyaparAkrama . gR^ihANa varamasmattaH kA~NkShita.n yannararShabha .. 5..\\ na tvayA sadR^ishaH kashchitpumAnmartyeShu mAnada . divi vA vidyate kShatra.n tvatpradhAnamarindama .. 6..\\ arj bhagavandadAsi chenmahya.n kAmaM prItyA vR^iShadhvaja . kAmaye divyamastra.n tadghoraM pAshupataM prabho .. 7..\\ yattadbrahmashiro nAma raudraM bhImaparAkramam . yugAnte dAruNe prApte kR^itsna.n sa.nharate jagat .. 8..\\ daheya.n yena sa~NgrAme dAnavAnrAkShasA.nstathA . bhUtAni cha pishAchAMshcha gandharvAnatha pannagAn .. 9..\\ yataH shUlasahasrANi gadAshchograpradarshanAH . sharAshchAshIviShAkArAH sambhavantyanumantritAH .. 10..\\ yudhyeya.n yena bhIShmeNa droNena cha kR^ipeNa cha . sUtaputreNa cha raNe nitya.n kaTuka bhAShiNA .. 11..\\ eSha me prathamaH kAmo bhagavanbhava netrahan . tvatprasAdAdvinirvR^ittaH samarthaH syAmaha.n yathA .. 12..\\ bhagavaan dadAni te.astra.n dayitamahaM pAshupataM mahat . samartho dhAraNe mokShe sa.nhAre chApi pANDava .. 13..\\ naitadveda mahendro.api na yamo na cha yakSharAT . varuNo vAtha vA vAyuH kuto vetsyanti mAnavAH .. 14..\\ na tvetatsahasA pArtha moktavyaM puruShe kva chit . jagadvinirdahetsarvamalpatejasi pAtitam .. 15..\\ avadhyo nAma nAstyasya trailokye sacharAchare . manasA chakShuShA vAchA dhanuShA cha nipAtyate .. 16..\\ vai tachchhrutvA tvaritaH pArthaH shuchirbhUtvA samAhitaH . upasa~NgR^ihya vishveshamadhIShveti cha so.abravIt .. 17..\\ tatastvadhyApayAmAsa sarahasya nivartanam . tadastraM pANDavashreShThaM mUrtimantamivAntakam .. 18..\\ upatasthe mahAtmAna.n yathA tryakShamumApatim . pratijagrAha tachchApi prItimAnarjunastadA .. 19..\\ tatashchachAla pR^ithivI saparvatavanadrumA . sasAgaravanoddeshA sagrAma nagarAkarA .. 20..\\ sha~NkhadundubhighoShAshcha bherINA.n cha sahasrashaH . tasminmuhUrte samprApte nirghAtashcha mahAnabhUt .. 21..\\ athAstra.n jAjvaladghoraM pANDavasyAmitaujasaH . mUrtimadviShThitaM pArshve dadR^ishurdevadAnavAH .. 22..\\ spR^iShTasya cha tryambakena phalgunasyAmitaujasaH . yatki.n chidashubhaM dehe tatsarvaM nAshameyivat .. 23..\\ svarga.n gachchhetyanuGYAtastryambakena tadArjunaH . praNamya shirasA pArthaH prA~njalirdevamaikShata .. 24..\\ tataH prabhustridiva nivAsinA.n vashI mahAmatirgirisha umApatiH shivaH . dhanurmahadditijapishAchasUdanaM dadau bhavaH puruShavarAya gANDivam .. 25..\\ tataH shubha.n girivaramIshvarastadA sahomayA sitataTa sAnu kandaram . vihAya taM patagamaharShisevitaM jagAma khaM puruShavarasya pashyataH .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42} vai tasya sampashyatastveva pinAkI vR^iShabhadhvajaH . jagAmAdarshanaM bhAnurlokasyevAstameyivAn .. 1..\\ tato.arjunaH para.n chakre vismayaM paravIrahA . mayA sAkShAnmahAdevo dR^iShTa ityeva bhArata .. 2..\\ dhanyo.asmyanugR^ihIto.asmi yanmayA tryambako haraH . pinAkI varado rUpI dR^iShTaH spR^iShTashcha pANinA .. 3..\\ kR^itArtha.n chAvagachchhAmi paramAtmAnamAtmanA . shatrUMshcha vijitAnsarvAnnirvR^itta.n cha prayojanam .. 4..\\ tato vaiDUrya varNAbho bhAsayansarvatodishaH . yAdogaNavR^itaH shrImAnAjagAma jaleshvaraH .. 5..\\ nAgairnadairnadIbhishcha daityaiH sAdhyaishcha daivataiH . varuNo yAdasAM bhartA vashIta.n deshamAgamat .. 6..\\ atha jAmbUnadavapurvimAnena mahArchiShA . kuberaH samanuprApto yakShairanugataH prabhuH .. 7..\\ vidyotayannivAkAshamadbhutopamadarshanaH . dhanAnAmIshvaraH shrImAnarjuna.n draShTumAgataH .. 8..\\ tathA lokAnta kR^ichchhrImAnyamaH sAkShAtpratApavAn . mUrtyamUrti dharaiH sArdhaM pitR^ibhirlokabhAvanaiH .. 9..\\ daNDapANirachintyAtmA sarvabhUtavinAshakR^it . vaivasvato dharmarAjo vimAnenAvabhAsayan .. 10..\\ trI.NllokAnguhyakAMshchaiva gandharvAMshcha sapannagAn . dvitIya iva mArtaNDo yugAnte samupasthite .. 11..\\ bhAnumanti vichitrANi shikharANi mahAgireH . samAsthAyArjuna.n tatra dadR^ishustapasAnvitaH .. 12..\\ tato muhUrtAdbhagavAnairAvata shiro gataH . AjagAma sahendrANyA shakraH suragaNairvR^itaH .. 13..\\ pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani . shushubhe tArakA rAjaH sitamabhramivAsthitaH .. 14..\\ sa.nstUyamAno gandharvairR^iShibhishcha tapodhanaiH . shR^i~Nga.n gireH samAsAdya tasthau sUrya ivoditaH .. 15..\\ atha meghasvano dhImAnvyAjahAra shubhA.n giram . yamaH paramadharmaGYo dakShiNA.n dishamAsthitaH .. 16..\\ arjunArjuna pashyAsmA.NllokapAlAnsamAgatAn . dR^iShTi.n te vitarAmo.adya bhavAnarho hi darshanam .. 17..\\ pUrvarShiramitAtmA tvaM naro nAma mahAbalaH . niyogAdbrahmaNastAta martyatA.n samupAgataH . tva.n vAsava samudbhUto mahAvIryaparAkramaH .. 18..\\ kShatra.n chAgnisamasparshaM bhAradvAjena rakShitam . dAnavAshcha mahAvIryA ye manuShyatvamAgatAH . nivAtakavachAshchaiva sa.nsAdhyAH kurunandana .. 19..\\ piturmamAMsho devasya sarvalokapratApinaH . karNaH sa sumahAvIryastvayA vadhyo dhana~njaya .. 20..\\ aMshAshcha kShitisamprAptA devagandharvarakShasAm . tayA nipAtitA yuddhe svakarmaphalanirjitAm . gatiM prApsyanti kaunteya yathA svamarikarshana .. 21..\\ akShayA tava kIrtishcha loke sthAsyati phalguna . laghvI vasumatI chApi kartavyA viShNunA saha .. 22..\\ gR^ihANAstraM mahAbAho daNDamaprativAraNam . anenAstreNa sumahattva.n hi karma kariShyasi .. 23..\\ pratijagrAha tatpArtho vidhivatkurunandanaH . samantra.n sopachAra.n cha samokShaM sanivartanam .. 24..\\ tato jaladhara shyAmo varuNo yAdasAM patiH . pashchimA.n dishamAsthAya giramuchchArayanprabhuH .. 25..\\ pArtha kShatriya mukhyastva.n kShatradharme vyavasthitaH . pashya mAM pR^ithu tAmrAkSha varuNo.asmi jaleshvaraH .. 26..\\ mayA samudyatAnpAshAnvAruNAnanivAraNAn . pratigR^ihNIShva kaunteya sarahasya nivartanAn .. 27..\\ ebhistadA mayA vIra sa~NgrAme tArakAmaye . daiteyAnA.n sahasrANi sa.nyatAni mahAtmanAm .. 28..\\ tasmAdimAnmahAsattvamatprasAdAtsamutthitAn . gR^ihANa na hi te muchyedantako.apyAtatAyinaH .. 29..\\ anena tva.n yadAstreNa sa~NgrAme vichariShyasi . tadA niHkShatriyA bhUmirbhaviShyati na saMshayaH .. 30..\\ tataH kailAsanilayo dhanAdhyakSho.abhyabhAShata . datteShvastreShu divyeShu varuNena yamena cha .. 31..\\ savyasAchinmahAbAho pUrvadeva sanAtana . sahAsmAbhirbhavA~nshrAntaH purAkalpeShu nityashaH .. 32..\\ matto.api tva.n gR^ihANAstramantardhAnaM priyaM mama . ojastejo dyutiharaM prasvApanamarAtihan .. 33..\\ tato.arjuno mahAbAhurvidhivatkurunandanaH . kauberamapi jagrAha divyamastraM mahAbalaH .. 34..\\ tato.abravIddevarAjaH pArthamakliShTakAriNam . sAntvaya~nshlakShNayA vAchA meghadundubhi nisvanaH .. 35..\\ kuntI mAtarmahAbAho tvamIshAnaH purAtanaH . parA.n siddhimanuprAptaH sAkShAddeva gati.n gataH .. 36..\\ devakArya.n hi sumahattvayA kAryamarindama . AroDhavyastvayA svargAH sajjIbhava mahAdyute .. 37..\\ ratho mAtalisa.nyukta AgantA tvatkR^ite mahIm . tatra te.ahaM pradAsyAmi divyAnyastrANi kaurava .. 38..\\ tAndR^iShTvA lokapAlA.nstu sametAngirimUrdhani . jagAma vismaya.n dhImAnkuntIputro dhana~njayaH .. 39..\\ tato.arjuno mahAtejA lokapAlAnsamAgatAn . pUjayAmAsa vidhivadvAgbhiradbhiH phalairapi .. 40..\\ tataH pratiyayurdevAH pratipUjya dhana~njayam . yathAgatena vibudhAH sarve kAmamano javAH .. 41..\\ tato.arjuno muda.n lebhe labdhAstraH puruSharShabhaH . kR^itArthamiva chAtmAna.n sa mene pUrNamAnasaH .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43} vai gateShu lokapAleShu pArthaH shatrunibarhaNaH . chintayAmAsa rAjendra devarAjarathAgamam .. 1..\\ tatashchintayamAnasya guDA keshasya dhImataH . ratho mAtalisa.nyukta AjagAma mahAprabhaH .. 2..\\ nabho vitimira.n kurva~njaladAnpATayanniva . dishaH sampUrayannAdairmahAmegharavopamaiH .. 3..\\ asayaH shaktayo bhImA gadAshchograpradarshanAH . divyaprabhAvA prAsAshcha vidyutashcha mahAprabhAH .. 4..\\ tathaivAshanayastatra chakrayuktA huDA guDAH . vAyusphoTAH sanirghAtA barhi meghanibha svanAH .. 5..\\ tatra nAgA mahAkAyA jvalitAsyAH sudAruNAH . sitAbhrakUTapratimAH sa.nhatAshcha yathopalAH .. 6..\\ dashavAjisahasrANi harINA.n vAtara.nhasAm . vahanti yaM netramuSha.n divyaM mAyAmaya.n ratham .. 7..\\ tatrApashyanmahAnIla.n vaijayantaM mahAprabham . dhvajamindI varashyAma.n vaMsha.n kanakabhUShaNam .. 8..\\ tasminrathe sthita.n sUta.n taptahemavibhUShitam . dR^iShTvA pArtho mahAbAhurdevamevAnvatarkayat .. 9..\\ tathA tarkayatastasya phalgunasyAtha mAtaliH . saMnataH prashrito bhUtvA vAkyamarjunamabravIt .. 10..\\ bho bho shakrAtmaja shrImA~nshakrastvA.n draShTumichchhati . Arohatu bhavA~nshIghra.n rathamindrasya saMmatam .. 11..\\ Aha mAmamara shreShThaH pitA tava shatakratuH . kuntIsutamiha prAptaM pashyantu tridashAlayAH .. 12..\\ eSha shakraH parivR^ito devairR^iShigaNaistathA . gandharvairapsarobhishcha tvA.n didR^ikShuH pratIkShate .. 13..\\ asmAllokAddevalokaM pAkashAsana shAsanAt . Aroha tvaM mayA sArdha.n labdhAstraH punareShyasi .. 14..\\ arj mAtale gachchha shIghra.n tvamArohasva rathottamam . rAjasUyAshvamedhAnA.n shatairapi sudurlabham .. 15..\\ pArthivaiH sumahAbhAgairyajvabhirbhUridakShiNaiH . daivatairvA samAroDhu.n dAnavairvA rathottamam .. 16..\\ nAtapta tapasA shakya eSha divyo mahArathaH . draShTu.n vApyatha vA spraShTumAroDhu.n kuta eva tu .. 17..\\ tvayi pratiShThite sAdho rathasthe sthiravAjini . pashchAdahamathArokShye sukR^itI satpatha.n yathA .. 18..\\ vai tasya tadvachana.n shrutvA mAtaliH shakrasArathiH . Aruroha ratha.n shIghraM hayAnyeme cha rashmibhiH .. 19..\\ tato.arjuno hR^iShTamanA ga~NgAyAmAplutaH shuchiH . jajApa japya.n kaunteyo vidhivatkurunandanaH .. 20..\\ tataH pitR^InyathAnyAya.n tarpayitvA yathAvidhi . mandara.n shailarAja.n tamApraShTumupachakrame .. 21..\\ sAdhUnA.n dharmashIlAnAM munInAM puNyakarmaNAm . tva.n sadA saMshrayaH shailasvargamArgAbhikA~NkShiNAm .. 22..\\ tvatprasAdAtsadA shailabrAhmaNAH kShatriyA vishaH . svagaM prAptAshcharanti sma devaiH saha gatavyathAH .. 23..\\ adrirAjamahAshailamuni saMshrayatIrthavan . gachchhAmyAmantrayAmi tvA.n sukhamasmyuShitastvayi .. 24..\\ tava sAnUni ku~njAshcha nadyaH prasravaNAni cha . tIrthAni cha supuNyAni mayA dR^iShTAnyanekashaH .. 25..\\ evamuktvArjunaH shailamAmantrya paravIrahA . Aruroha ratha.n divyaM dyotayanniva bhAsvakaH .. 26..\\ sa tenAditya rUpeNa divyenAdbhuta karmaNA . UrdhvamAchakrame dhImAnprahR^iShTaH kurunandanaH .. 27..\\ so.adarshana patha.n yAtvA martyAnAM bhUmichAriNAm . dadarshAdbhutarUpANi vimAnAni sahasrashaH .. 28..\\ na tatra sUryaH somo vA dyotate na cha pAvakaH . svayaiva prabhayA tatra dyotante puNyalabdhayA .. 29..\\ tArA rUpANi yAnIha dR^ishyante dyutimanti vai . dIpavadviprakR^iShTatvAdaNUni sumahAntyapi .. 30..\\ tAni tatra prabhAsvanti rUpavanti cha pANDavaH . dadarsha sveShu dhiShNyeShu dIptimanti svayArchiShA .. 31..\\ tatra rAjarShayaH siddhA vIrAshcha nihatA yudhi . tapasA cha jitasvargAH sampetuH shatasa~NghashaH .. 32..\\ gandharvANA.n sahasrANi sUryajvalana tejasAm . guhyakAnAmR^iShINA.n cha tathaivApsarasAM gaNAH .. 33..\\ lokAnAtmaprabhAnpashyanphalguno vismayAnvitaH . paprachchha mAtaliM prItyA sa chApyenamuvAcha ha .. 34..\\ ete sukR^itinaH pArtha sveShu dhiShNyeShvvavasthitAH . yAndR^iShTavAnasi vibho tArA rUpANi bhUtale .. 35..\\ tato.apashyatsthita.n dvAri sita.n vaijayinaM gajam . airAvata.n chaturdantaM kailAsamiva shR^i~NgiNam .. 36..\\ sa siddhamArgamAkramya kurupANDavasattamaH . vyarochata yathApUrvaM mAndhAtA pArthivottamaH .. 37..\\ atichakrAma lokAnsa rAGYA.n rAjIvalochanaH . tato dadarsha shakrasya purI.n tAmamarAvatIm .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44} vai sa dadarsha purI.n ramyAM siddhachAraNasevitAm . sarvartukusumaiH puNyaiH pAdapairupashobhitAm .. 1..\\ tatra saugandhikAnA.n sa drumANAM puNyagandhinAm . upavIjyamAno mishreNa vAyunA puNyagandhinA .. 2..\\ nandana.n cha vanaM divyamapsarogaNasevitam . dadarsha divyakusumairAhvayadbhiriva drumaiH .. 3..\\ nAtapta tapasA shakyo draShTuM nAnAhitAgninA . sa lokaH puNyakartR^INAM nApi yuddhaparA~NmukhaiH .. 4..\\ nAyajvabhirnAnR^itakairna vedashrutivarjitaiH . nAnA plutA~NgaistIrtheShu yaGYadAnabahiShkR^itaiH .. 5..\\ nApi yaGYahanaiH kShudrairdraShTu.n shakyaH katha.n chana . pAnapairguru talpaishcha mA.nsAdairvA durAtmabhiH .. 6..\\ sa taddivya.n vanaM pashyandivyagIta ninAditam . pravivesha mahAbAhuH shakrasya dayitAM purIm .. 7..\\ tatra deva vimAnAni kAmagAni sahasrashaH . sa.nsthitAnyabhiyAtAni dadarshAyutashastadA .. 8..\\ sa.nstUyamAno gandharvairapsarobhishcha pANDavaH . puShpagandhavahaiH puNyairvAyubhishchAnujIvitaH .. 9..\\ tato devAH sagandharvAH siddhAshcha paramarShayaH . hR^iShTAH sampUjayAmAsuH pArthamakliShTakAriNam .. 10..\\ AshIrvAdaiH stUyamAno divyavAditra nisvanaiH . pratipede mahAbAhuH sha~NkhadundubhinAditam .. 11..\\ nakShatramArga.n vipulaM suravIthIti vishrutam . indrAGYayA yayau pArthaH stUyamAnaH samantataH .. 12..\\ tatra sAdhyAstathA vishve maruto.athAshvinAvapi . AdityA vasavo rudrAstathA brahmarShayo.amalAH .. 13..\\ rAjarShayashcha bahavo dilIpa pramukhA nR^ipAH . tumbururnAradaishchaiva gandharvvau cha hahAhuhU .. 14..\\ tAnsarvvAnsa samAgamya vidhivatkurunandanaH . tato.apashyaddevarAja.n shatakratumarindamam .. 15..\\ tataH pArtho mahAbAhuravatIrya rathottamAt . dadarsha sAkShAddevendraM pitaraM pAkashAsanam .. 16..\\ pANDureNAtapatreNa hemadaNDena chAruNA . divyagandhAdhivAsena vyajanena vidhUyatA .. 17..\\ vishvAvasuprabhR^itibhirgandharvaiH stutivandanaiH . stUyamAna.n dvijAgryaishcha R^igyajuH sAma sa.nstavaiH .. 18..\\ tato.abhigamya kaunteyaH shirasAbhyanamadbalI . sa chainamanuvR^ittAbhyAM bhujAbhyAM pratyagR^ihNata .. 19..\\ tataH shakrAsane puNye devarAjarShipUjite . shakraH pANau gR^ihItvainamupAveshayadantike .. 20..\\ mUrdhni chainamupAghrAya devendraH paravIrahA . a~NkamAropayAmAsa prashrayAvanata.n tadA .. 21..\\ sahasrAkSha niyogAtsa pArthaH shakrAsana.n tadA . adhyakrAmadameyAtmA dvitIya iva vAsavaH .. 22..\\ tataH premNA vR^itra shatrurarjunasya shubhaM mukham . pasparsha puNyagandhena kareNa parisAntvayan .. 23..\\ parimArjamAnaH shanakairbAhU chAsyAyatau shubhau . jyA sharakShepa kaThinau stambhAviva hiraNmayau .. 24..\\ vajragrahaNachihnena kareNa balasUdanaH . muhurmuhurvajradharo bAhU sa.nsphAlaya~nshanaiH .. 25..\\ smayanniva guDA keshaM prekShamANaH sahasradR^ik . harSheNotphulla nayano na chAtR^ipyata vR^itrahA .. 26..\\ ekAsanopaviShTau tau shobhayA.n chakratuH sabhAm . sUryA chandramasau vyomni chaturdashyAm ivoditau .. 27..\\ tatra sma gAthA gAyanti sAmnA paramavalgunA . gandharvAstumburu shreShThAH kushalA gItasAmasu .. 28..\\ ghR^itAchI menakA rambhA pUrvachittiH svayamprabhA . urvashI mishrakeshI cha DuNDurgaurI varUthinI .. 29..\\ gopAlI saha janyA cha kumbhayoniH prajAgarA . chitrasenA chitralekhA sahA cha madhurasvarA .. 30..\\ etAshchAnyAshcha nanR^itustatra tatra varA~NganAH . chittapramathane yuktAH siddhAnAM padmalochanAH .. 31..\\ mahAkaTi taTa shroNyaH kampamAnaiH payodharaiH . kaTAkSha hAva mAdhuryaishcheto buddhimanoharAH .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45} vai tato devAH sagandharvAH samAdAyArghyamuttamam . shakrasya matamAGYAya pArthamAnarchura~njasA .. 1..\\ pAdyamAchamanIya.n cha pratigR^ihya nR^ipAtmajam . praveshayA mAsuratho purandara niveshanam .. 2..\\ eva.n sampUjito jiShNuruvAsa bhavane pituH . upashikShanmahAstrANi sasa.nhArANi pANDavaH .. 3..\\ shakrasya hastAddayita.n vajramastra.n durutsaham . ashanIshcha mahAnAdA meghabarhiNa lakShaNAH .. 4..\\ gR^ihItAstrastu kaunteyo bhrAtR^InsasmAra pANDavaH . purandara niyogAchcha pa~nchAbdamavasatsukhI .. 5..\\ tataH shakro.abravItpArtha.n kR^itAstraM kAla Agate . nR^itta.n gItaM cha kaunteya chitrasenAdavApnuhi .. 6..\\ vAditra.n deva vihitaM nR^iloke yanna vidyate . tadarjayasva kaunteya shreyo vai te bhaviShyati .. 7..\\ sakhAyaM pradadau chAsya chitrasenaM purandaraH . sa tena saha sa~Ngamya reme pArtho nirAmayaH .. 8..\\ kadA chidaTamAnastu maharShiruta lomashaH . jagAma shakra bhavanaM purandara didR^ikShayA .. 9..\\ sa sametya namaskR^itya devarAjaM mahAmuniH . dadarshArdhAsana gataM pANDava.n vAsavasya ha .. 10..\\ tataH shakrAbhyanuGYAta Asane viShTarottare . niShasAda dvijashreShThaH pUjyamAno maharShibhiH .. 11..\\ tasya dR^iShTvAbhavadbuddhiH pArthamindrAsane sthitam . kathaM nu kShatriyaH pArthaH shakrAsanamavAptavAn .. 12..\\ ki.n tvasya sukR^itaM karma lokA vA ke vinirjitAH . ya evamupasamprAptaH sthAna.n devanamaskR^itam .. 13..\\ tasya viGYAya sa~Nkalpa.n shakro vR^itraniShUdanaH . lomashaM prahasanvAkyamidamAha shachIpatiH .. 14..\\ brahmarShe shrUyatA.n yatte manasaitadvivakShitam . nAya.n kevalamartyo vai kShatriyatvamupAgataH .. 15..\\ maharShe mama putro.aya.n kuntyAM jAto mahAbhujaH . astrahetoriha prAptaH kasmAchchitkAraNAntarAt .. 16..\\ aho nainaM bhavAnvetti purANamR^iShisattamam . shR^iNu me vadato brahmanyo.aya.n yachchAsya kAraNam .. 17..\\ naranArAyaNau yau tau purANAvR^iShisattamau . tAvimAvabhijAnIhi hR^iShIkeshadhana~njayau .. 18..\\ yanna shakya.n surairdraShTumR^iShibhirvA mahAtmabhiH . tadAshramapadaM puNyaM badarI nAma vishrutam .. 19..\\ sa nivAso.abhavadvipra viShNorjiShNostathaiva cha . yataH pravavR^ite ga~NgA siddhachAraNasevitA .. 20..\\ tau manniyogAdbrahmarShe kShitau jAtau mahAdyutI . bhUmerbhArAvataraNaM mahAvIryau kariShyataH .. 21..\\ udvR^ittA hyasurAH ke chinnivAtakavachA iti . vipriyeShu sthitAsmAka.n varadAnena mohitAH .. 22..\\ tarkayante surAnhantuM baladarpa samanvitAH . devAnna gaNayante cha tathA dattavarA hi te .. 23..\\ pAtAlavAsino raudrA danoH putrA mahAbalAH . sarve deva nikAyA hi nAla.n yodhayituM sma tAn .. 24..\\ yo.asau bhUmigataH shrImAnviShNurmadhu niShUdanaH . kapilo nAma devo.asau bhagavAnajito hariH .. 25..\\ yena pUrvaM mahAtmAnaH khanamAnA rasAtalam . darshanAdeva nihatAH sagarasyAtmajA vibho .. 26..\\ tena kAryaM mahatkAryamasmAka.n dvijasattama . pArthena cha mahAyuddhe sametAbhyAmasaMshayam .. 27..\\ aya.n teShA.n samastAnAM shaktaH pratisamAsane . tAnnihatya raNe shUraH punaryAsyati mAnuShAn .. 28..\\ bhavAMshchAsmanniyogena yAtu tAvanmahItalam . kAmyake drakShyase vIraM nivasanta.n yudhiShThiram .. 29..\\ sa vAchyo mama sandeshAddharmAtmA satyasa~NgaraH . notkaNThA phalgune kAryA kR^itAstraH shIghrameShyati .. 30..\\ nAshuddha bAhuvIryeNa nAkR^itAstreNa vA raNe . bhIShmadroNAdayo yuddhe shaktyAH pratisamAsitum .. 31..\\ gR^ihItAstro guDA kesho mahAbAhurmahAmanAH . nR^ittavAditragItAnA.n divyAnAM pArameyivAn .. 32..\\ bhavAnapi viviktAni tIrthAni manujeshvara . bhrAtR^ibhiH sahitaH sarvairdraShTumarhatyarindama .. 33..\\ tIrtheShvAplutya puNyeShu vipApmA vigatajvaraH . rAjyaM bhokShyasi rAjendra sukhI vigatakalmaShaH .. 34..\\ bhavAMshchaina.n dvijashreShTha paryaTantaM mahItale . trAtumarhati viprAgrya tapobalasamanvitaH .. 35..\\ giridurgeShu hi sadA desheShu viShameShu cha . vasanti rAkShasA raudrAstebhyo rakShetsadA bhavAn .. 36..\\ sa tatheti pratiGYAya lomashaH sumahAtapAH . kAmyaka.n vanamuddishya samupAyAnmahItalam .. 37..\\ dadarsha tatra kaunteya.n dharmarAjamarindamam . tApasairbhrAtR^ibhishchaiva sarvataH parivAritam .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46} j atyadbhutamida.n karma pArthasyAmita tejasaH . dhR^itarAShTro mahAtejAH shrutvA vipra kimabravIt .. 1..\\ vai shakra lokagataM pArtha.n shrutvA rAjAmbikA sutaH . dvaipAyanAdR^iShishreShThAtsa~njaya.n vAkyamabravIt .. 2..\\ shrutaM me sUta kArtsnyena karma pArthasya dhImataH . kachchittavApi vidita.n yathAtathyena sArathe .. 3..\\ pramatto grAmyadharmeShu mandAtmA pApanishchayaH . mama putraH sudurbuddhiH pR^ithivI.n ghAtayiShyati .. 4..\\ yasya nityamR^itA vAchaH svaireShvapi mahAtmanaH . trailokyamapi tasya syAdyoddhA yasya dhana~njayaH .. 5..\\ asyataH karNinArAchA.nstIkShNAgrAMshcha shilAshitAn . ko.arjunasyAgratastiShThedapi mR^ityurjarAtigaH .. 6..\\ mama putrA durAtmAnaH sarve mR^ityuvasha.n gatAH . yeShA.n yuddha.n durAdharShaiH pANDavaiH pratyupasthitam .. 7..\\ tasyaiva cha na pashyAmi yudhi gANDIvadhanvanaH . anisha.n chintayAno.api ya enamudiyAdrathI .. 8..\\ droNakarNau pratIyAtA.n yadi bhIShmo.api vA raNe . mahAnsyAtsaMshayo loke na tu pashyAmi no jayam .. 9..\\ ghR^iNI karNaH pramAdI cha AchAryaH sthaviro guruH . amarShI balavAnpArthaH sa.nrambhI dR^iDhavikramaH .. 10..\\ bhavetsutumula.n yuddhaM sarvasho.apyaparAjitam . sarve hyastravidaH shUrAH sarve prAptA mahadyashaH .. 11..\\ api sarveshvaratva.n hi na vA~nchheranparAjitAH . vadhe nUnaM bhavechchhAntisteShA.n vA phalgunasya vA .. 12..\\ na tu hantArjunasyAsti jetA vAsya na vidyate . manyustasya katha.n shAmyenmandAnprati samutthitaH .. 13..\\ tridashesha samo vIraH khANDave.agnimatarpayat . jigAya pArthivAnsarvAnrAjasUye mahAkratau .. 14..\\ sheSha.n kuryAdgirervajraM nipatanmUrdhni sa~njaya . na tu kuryuH sharAH sheShamastAstAta kirITinA .. 15..\\ yathA hi kiraNA bhAnostapantIha charAcharam . tathA pArtha bhujotsR^iShTAH sharAstapsyanti me sutAn .. 16..\\ api vA rathaghoSheNa bhayArtA savyasAchinaH . pratibhAti vidIrNeva sarvato bhAratI chamUH .. 17..\\ yadudvapanpravapaMshchaiva bANAn sthAtAtatAyI samare kirITI . sR^iShTo.antakaH sarvaharo vidhAtrA bhavedyathA tadvadapAraNIyaH .. 18..\\ s yadetatkathita.n rAja.nstvayA duryodhanaM prati . sarvametadyathAttha tvaM naitanmithyA mahIpate .. 19..\\ manyunA hi samAviShTAH pANDavAste.amitaujasaH . dR^iShTvA kR^iShNA.n sabhAM nItA.n dharmapatnIM yashasvinIm .. 20..\\ duHshAsanasya tA vAchaH shrutvA te dAruNodayAH . karNasya cha mahArAja na svapsyantIti me matiH .. 21..\\ shruta.n hi te mahArAja yathA pArthena sa.nyuge . ekAdasha tanuH sthANurdhanuShA paritoShitaH .. 22..\\ kairAta.n veShamAsthAya yodhayAmAsa phalgunam . jiGYAsuH sarvadeveshaH kapardI bhagavAnsvayam .. 23..\\ tatraina.n lokapAlAste darshayAmAsurarjunam . astrahetoH parAkrAnta.n tapasA kauravarShabham .. 24..\\ naitadutsahate.anyo hi labdhumanyatra phalgunAt . sAkShAddarshanameteShAmIshvarANAM naro bhuvi .. 25..\\ maheshvareNa yo rAjanna jIrNo grastamUrtimAn . kastamutsahate vIra.n yuddhe jarayituM pumAn .. 26..\\ AsAditamida.n ghoraM tumula.n lomaharShaNam . draupadIM parikarShadbhiH kopayadbhishcha pANDavAn .. 27..\\ yatra visphuramANauShTho bhImaH prAha vacho mahat . dR^iShTvA duryodhanenorU draupadyA darshitAvubhau .. 28..\\ UrU bhetsyAmi te pApagadayA vajrakalpayA . trayodashAnA.n varShANAmante durdyUta devinaH .. 29..\\ sarve praharatA.n shreShThAH sarve chAmitatejasaH . sarve sarvAstravidvA.nso devairapi sudurjayAH .. 30..\\ manye manyusamuddhUtAH putrANA.n tava sa.nyuge . antaM pArthAH kariShyanti vIryAmarSha samanvitAH .. 31..\\ dhr ki.n kR^ita.n sUta karNena vadatA paruShaM vachaH . paryApta.n vairametAvadyatkR^iShNA sA sabhA.n gatA .. 32..\\ apIdAnIM mama sutAstiShTheranmandachetasaH . yeShAM bhrAtA gururjyeShTho vinaye nAvatiShThate .. 33..\\ mamApi vachana.n sUta na shushrUShati mandabhAk . dR^iShTvA mA.n chakShuShA hInaM nirvicheShTamachetanam .. 34..\\ ye chAsya sachivA mandAH karNa saubalakAdayaH . te.apyasya bhUyaso doShAnvardhayanti vichetasaH .. 35..\\ svairamuktA api sharAH pArthenAmita tejasA . nirdaheyurmama sutAnkiM punarmanyuneritAH .. 36..\\ pArtha bAhubalotsR^iShTA mahAchApa viniHsR^itAH . divyAstramantramuditAH sAdayeyuH surAnapi .. 37..\\ yasya mantrI cha goptA cha suhR^ichchaiva janArdanaH . haristrailokyanAthaH sa kiM nu tasya na nirjitam .. 38..\\ ida.n cha sumahachchitramarjunasyeha sa~njaya . mahAdevena bAhubhyA.n yatsameta iti shrutiH .. 39..\\ pratyakSha.n sarvalokasya khANDave yatkR^itaM purA . phalgunena sahAyArthe vahnerdAmodareNa cha .. 40..\\ sarvathA nAsti me putraH sAmAtyaH saha bAndhavaH . kruddhe pArthe cha bhIme cha vAsudeve cha sAtvate .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47} j yadida.n shochitaM rAGYA dhR^itarAShTreNa vai mune . pravrAjya pANDavAnvIrAnsarvametannirarthakam .. 1..\\ katha.n hi rAjA putraM svamupekShetAlpa chetasam . duryodhanaM pANDuputrAnkopayAnaM mahArathAn .. 2..\\ kimAsItpANDuputrANA.n vane bhojanamuchyatAm . vAneyamatha vA kR^iShTametadAkhyAtu me bhavAn .. 3..\\ vai vAneya.n cha mR^igAMshchaiva shuddhairbANairnipAtitAn . brAhmaNAnAM nivedyAgramabhu~njanpuruSharShabhAH .. 4..\\ tA.nstu shUrAnmaheShvAsA.nstadA nivasato vane . anvayurbrAhmaNA rAjansAgnayo.ana~NgayastathA .. 5..\\ brAhmaNAnA.n sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm . dasha mokShavidA.n tadvadyAnbibharti yudhiShThiraH .. 6..\\ rurUnkR^iShNamR^igAMshchaiva medhyAMshchAnyAnvanecharAn . bANairunmathya vidhivadbrAhmaNebhyo nyavedayat .. 7..\\ na tatra kashchiddurvarNo vyAdhito vApyadR^ishyata . kR^isho vA durbalo vApi dIno bhIto.api vA naraH .. 8..\\ putrAniva priyA~nGYAtInbhrAtR^Iniva sahodarAn . pupoSha kauravashreShTho dharmarAjo yudhiShThiraH .. 9..\\ patIMshcha draupadI sarvAndvijAMshchaiva yashasvinI . mAteva bhojayitvAgre shiShTamAhArayattadA .. 10..\\ prAchI.n rAjA dakShiNAM bhImaseno yamau pratIchImatha vApyudIchIm . dhanurdharA mA.nsahetormR^igANAM kShaya.n chakrurnityamevopagamya .. 11..\\ tathA teShA.n vasatA.n kAmyake vai vihInAnAmarjunenotsukAnAm . pa~nchaiva varShANi tadA vyatIyur adhIyatA.n japatAM juhvatAM cha .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48} vai sudIrghamuShNaM niHshvasya dhR^itarAShTro.ambikA sutaH . abravItsa~njaya.n sUtamAmantrya bharatarShabha .. 1..\\ devaputrau mahAbhAgau devarAjasamadyutI . nakulaH sahadevashcha pANDavau yuddhadurmadau .. 2..\\ dR^iDhAyudhau dUrapAtau yuddhe cha kR^itanishchayau . shIghrahastau dR^iDhakrodhau nityayuktau tarasvinau .. 3..\\ bhImArjunau purodhAya yadA tau raNamUrdhani . sthAsyete si.nhavikrAntAvashvinAviva duHsahau . na sheShamiha pashyAmi tadA sainyasya sa~njaya .. 4..\\ tau hyapratirathau yuddhe devaputrau mahArathau . draupadyAstaM parikleshaM na kSha.nsyete tvamarShiNau .. 5..\\ vR^iShNayo vA maheShvAsA pA~nchAlA vA mahaujasaH . yudhi satyAbhisandhena vAsudevena rakShitAH . pradhakShyanti raNe pArthAH putrANAM mama vAhinIm .. 6..\\ rAma kR^iShNa praNItAnA.n vR^iShNInAM sUtanandana . na shakyaH sahitu.n vegaH parvatairapi sa.nyuge .. 7..\\ teShAM madhye maheShvAso bhImo bhImaparAkramaH . shakyayA vIra ghAtinyA gadayA vichariShyati .. 8..\\ tathA gANDIvanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH . gadA vega.n cha bhImasya nAla.n soDhuM narAdhipAH .. 9..\\ tato.aha.n suhR^idAM vAcho duryodhana vashAnugaH . smaraNIyAH smariShyAmi mayA yA na kR^itAH purA .. 10..\\ s vyatikramo.aya.n sumahA.nstvayA rAjannupekShitaH . samarthenApi yanmohAtputraste na nivAritaH .. 11..\\ shrutvA hi nirjitAndyUte pANDavAnmadhusUdanaH . tvaritaH kAmyake pArthAnsamabhAvayadachyutaH .. 12..\\ drupadasya tathA putrA dhR^iShTadyumnapurogamAH . virATo dhR^iShTaketushcha kekayAshcha mahArathAH .. 13..\\ taishcha yatkathita.n tatra dR^iShTvA pArthAnparAjitAn . chAreNa vidita.n sarva.n tanmayA veditaM cha te .. 14..\\ samAgamya vR^itastatra pANDavairmadhusUdanaH . sArathye phalgunasyAjau tathetyAha cha tAnhariH .. 15..\\ amarShito hi kR^iShNo.api dR^iShTvA pArthA.nstathAgatAn . kR^iShNAjinottarAsa~NgAnabravIchcha yudhiShThiram .. 16..\\ yA sA samR^iddhiH pArthAnAmindraprasthe babhUva ha . rAjasUye mayA dR^iShTA nR^ipairanyaiH sudurlabhA .. 17..\\ yatra sarvAnmahIpAlA~nshastratejo bhayArditAn . sava~NgA~NgAnsapauNDruDrAnsachola draviDAndhakAn .. 18..\\ sAgarAnUpagAMshchaiva ye cha pattanavAsinaH . si.nhalAnbarbarAnmlechchhAnye cha jA~NgalavAsinaH .. 19..\\ pashchimAni cha rAjyAni shatashaH sAgarAntikAn . pahlavAndaradAnsarvAnkirAtAnyavanA~nshakAn .. 20..\\ hArahUNAMshcha chInAMshcha tukhArAnsaindhavA.nstathA . jAguDAnramaThAnmuNDAnstrI rAjyAnatha ta~NgaNAn .. 21..\\ ete chAnye cha bahavo ye cha te bharatarShabha . AgatAnahamadrAkSha.n yaGYe te pariveShakAn .. 22..\\ sA te samR^iddhiryairAttA chapalA pratisAriNI . AdAya jIvita.n teShAmAhariShyAmi tAm aham .. 23..\\ rAmeNa saha kauravya bhImArjunayamaistathA . akrUra gada sAmbaishcha pradyumnenAhukena cha . dhR^iShTadyumnena vIreNa shishupAlAtmajena cha .. 24..\\ duryodhana.n raNe hatvA sadyaH karNa.n cha bhArata . duHshAsana.n saubaleyaM yashchAnyaH pratiyotsyate .. 25..\\ tatastva.n hAstinapure bhrAtR^ibhiH sahito vasan . dhArtarAShTrI.n shriyaM prApya prashAdhi pR^ithivImimAm .. 26..\\ athainamabravIdrAjA tasminvIra samAgame . shR^iNvatsu teShu sarveShu dhR^iShTadyumnamukheShu cha .. 27..\\ pratigR^ihNAmi te vAcha.n satyAmetA.n janArdana . amitrAnme mahAbAho sAnubandhAnhaniShyasi .. 28..\\ varShAttrayodashAdUrdhva.n satyaM mA.n kuru keshava . pratiGYAto vanevAso rAjamadhye mayA hyayam .. 29..\\ taddharmarAja vachanaM pratishrutya sabhA sadaH . dhR^iShTadyumna purogAste shamayAmAsura~njasA . keshavaM madhurairvAkyaiH kAlayuktairamarShitam .. 30..\\ pA~nchAlI.n chAhurakliShTA.n vAsudevasya shR^iNvataH . duryodhanastava krodhAddevi tyakShyati jIvitam . pratijAnIma te satyaM mA shucho varavarNini .. 31..\\ ye sma te kupitA.n kR^iShNe dR^iShTvA tvAM prAhasa.nstadA . mA.nsAni teShA.n khAdanto hasiShyanti mR^igadvijAH .. 32..\\ pAsyanti rudhira.n teShAM gR^idhrA gomAyavastathA . uttamA~NgAni karShanto yaistva.n kR^iShTA sabhA tale .. 33..\\ teShA.n drakShyasi pA~nchAli gAtrANi pR^ithivItale . kravyAdaiH kR^iShyamANAni bhakShyamANAni chAsakR^it .. 34..\\ parikliShTAsi yaistatra yaishchApi samupekShitA . teShAmutkR^itta shirasAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 35..\\ evaM bahuvidhA vAchastadochuH puruSharShabhAH . sarve tejasvinaH shUrAH sarve chAhatalakShaNAH .. 36..\\ te dharmarAjena vR^itA varShAdUrdhva.n trayodashAt . puraskR^ityopayAsyanti vAsudevaM mahArathAH .. 37..\\ rAmashcha kR^iShNashcha dhana~njayash cha pradyumna sAmbau yuyudhAna bhImau . mAdrI sutau kekayarAjaputrAH pA~nchAla putrAH sahadharmarAGYA .. 38..\\ etAnsarvA.NllokavIrAnajeyAn mahAtmanaH sAnubandhAnsasainyAn . ko jIvitArthI samare pratyudIyAt kruddhAnsi.nhAnkesariNo yathaiva .. 39..\\ dhr yanmAbravIdviduro dyUtakAle tvaM pANDavA~njeShyasi chennarendra . dhruva.n kurUNAmayamantakAlo mahAbhayo bhavitA shoNitaughaH .. 40..\\ manye tathA tadbhaviteti sUta yathA kShattA prAha vachaH purA mAm . asaMshayaM bhavitA yuddhametad gate kAle pANDavAnA.n yathoktam .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49} j astrahetorgate pArthe shakra lokaM mahAtmani . yudhiShThiraprabhR^itayaH kimakurvanta pANDavAH .. 1..\\ v astrahetorgate pArthe shakra lokaM mahAtmani . nyavasankR^iShNayA sArdha.n kAmyake puruSharShabhAH .. 2..\\ tataH kadA chidekAnte vivikta iva shAdvale . duHkhArtA bharatashreShThA niSheduH saha kR^iShNayA . dhana~njaya.n shochamAnAH sAshrukaNThAH suduHkhitAH .. 3..\\ tadviyogAddhi tAnsarvA~nshokaH samabhipupluve . dhana~njaya viyogAchcha rAjyanAshAshcha duHkhitAH .. 4..\\ atha bhImo mahAbAhuryudhiShThiramabhAShata . nideshAtte mahArAja gato.asau puruSharShabhaH . arjunaH pANDuputrANA.n yasminprANAH pratiShThitAH .. 5..\\ yasminvinaShTe pA~nchAlAH saha putraistathA vayam . sAtyakirvAsudevashcha vinashyeyurasaMshayam .. 6..\\ yo.asau gachchhati tejasvI bahUnkleshAnachintayan . bhavanniyogAdbIbhatsustato duHkhataraM nu kim .. 7..\\ yasya bAhU samAshritya vaya.n sarve mahAtmanaH . manyAmahe jitAnAjau parAnprAptA.n cha medinIm .. 8..\\ yasya prabhAvAnna mayA sabhAmadhye dhanuShmataH . nItA lokamamu.n sarve dhArtarAShTrAH sa saubalAH .. 9..\\ te vayaM bAhubalinaH krodhamutthitamAtmanaH . sahAmahe bhavanmUla.n vAsudevena pAlitAH .. 10..\\ vaya.n hi saha kR^iShNena hatvA karNa mukhAnparAn . svabAhuvijitA.n kR^itsnAM prashAsema vasundharAm .. 11..\\ bhavato dyUtadoSheNa sarve vayamupaplutAH . ahIna pauruShA rAjanbalibhirbalavattamAH .. 12..\\ kShAtra.n dharmaM mahArAja samavekShitumarhasi . na hi dharmo mahArAja kShatriyasya vanAshrayaH . rAjyameva para.n dharmaM kShatriyasya vidurbudhAH .. 13..\\ sa kShatradharmavidrAjanmA dharmyAnnInashaH pathaH . prAgdvAdasha samA rAjandhArtarAShTrAnnihanmahi .. 14..\\ nivartya cha vanAtpArthamAnAyya cha janArdanam . vyUDhAnIkAnmahArAja javenaiva mahAhave . dhArtarAShTrAnamu.n loka.n gamayAmi vishAM pate .. 15..\\ sarvAnaha.n haniShyAmi dhArtarAShTrAnsa saubalAn . duryodhana.n cha karNaM cha yo vAnyaH pratiyotsyate .. 16..\\ mayA prashamite pashchAttvameShyasi vanAtpunaH . eva.n kR^ite na te doSho bhaviShyati vishAM pate .. 17..\\ yaGYaishcha vividhaistAta kR^itaM pApamarindama . avadhUya mahArAja gachchhema svargamuttamam .. 18..\\ evametadbhavedrAjanyadi rAjA na bAlishaH . asmAka.n dIrghasUtraH syAdbhavAndharmaparAyaNaH .. 19..\\ nikR^ityA nikR^itipraGYA hantavyA iti nishchayaH . na hi naikR^itika.n hatvA nikR^ityA pApamuchyate .. 20..\\ tathA bhArata dharmeShu dharmaGYairiha dR^ishyate . ahorAtraM mahArAja tulya.n sa.nvatsareNa hi .. 21..\\ tathaiva veda vachana.n shrUyate nityadA vibho . sa.nvatsaro mahArAja pUrNo bhavati kR^ichchhrataH .. 22..\\ yadi vedAH pramANa.n te divasAdUrdhvamachyuta . trayodasha samAH kAlo GYAyatAM pariniShThitaH .. 23..\\ kAlo duryodhana.n hantuM sAnubandhamarindama . ekAgrAM pR^ithivI.n sarvAM purA rAjankaroti saH .. 24..\\ evaM bruvANaM bhIma.n tu dharmarAjo yudhiShThiraH . uvAcha sAntvayanrAjA mUrdhnyupAghrAya pANDavam .. 25..\\ asaMshayaM mahAbAho haniShyasi suyodhanam . varShAttrayodashAdUrdhva.n saha gANDIvadhanvanA .. 26..\\ yachcha mA bhAShase pArtha prAptaH kAla iti prabho . anR^itaM notsahe vaktuM na hyetanmayi vidyate .. 27..\\ antareNApi kaunteya nikR^itiM pApanishchayam . hantA tvamasi durdharSha sAnubandha.n suyodhanam .. 28..\\ evaM bruvati bhIma.n tu dharmarAje yudhiShThire . AjagAma mahAbhAgo bR^ihadashvo mahAnR^iShiH .. 29..\\ tamabhiprekShya dharmAtmA samprApta.n dharmachAriNam . shAstravanmadhuparkeNa pUjayAmAsa dharmarAT .. 30..\\ Ashvasta.n chainamAsInamupAsIno yudhiShThiraH . abhiprekShya mahAbAhuH kR^ipaNaM bahvabhAShata .. 31..\\ akShadyUtena bhagavandhana.n rAjya.n cha me hR^itam . AhUya nikR^itipraGYaiH kitavairakShakovidaiH .. 32..\\ anakSha GYasya hi sato nikR^ityA pApanishchayaiH . bhAryA cha me sabhAM nItA prANebhyo.api garIyasI .. 33..\\ asti rAjA mayA kashchidalpabhAgyataro bhuvi . bhavatA dR^iShTapUrvo vA shrutapUrvo.api vA bhavet . na matto duHkhitataraH pumAnastIti me matiH .. 34..\\ b yadbravIShi mahArAja na matto vidyate kva chit . alpabhAgyataraH kashchitpumAnastIti pANDava .. 35..\\ atra te kathayiShyAmi yadi shushrUShase.anagha . yastvatto duHkhitataro rAjAsItpR^ithivIpate .. 36..\\ athainamabravIdrAjA bravItu bhagavAniti . imAmavasthA.n samprAptaM shrotumichchhAmi pArthiva .. 37..\\ b shR^iNu rAjannavahitaH saha bhrAtR^ibhirachyuta . yastvatto duHkhitataro rAjAsItpR^ithivIpate .. 38..\\ niShadheShu mahIpAlo vIrasena iti sma ha . tasya putro.abhavannAmnA nalo dharmArthadarshivAn .. 39..\\ sa nikR^ityA jito rAjA puShkareNeti naH shrutam . vanavAsamaduHkhArho bhAryayA nyavasatsaha .. 40..\\ na tasyAshvo na cha ratho na bhrAtA na cha bAndhavAH . vane nivasato rAja~nshiShyante sma kadA chana .. 41..\\ bhavAnhi sa.nvR^ito vIrairbhrAtR^ibhirdeva saMmitaiH . brahmakalpairdvijAgryaishcha tasmAnnArhasi shochitum .. 42..\\ y vistareNAhamichchhAmi nalasya sumahAtmanaH . charita.n vadatAM shreShTha tanmamAkhyAtumarhasi .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50} bR^ihadashva uvAcha AsIdrAjA nalo nAma vIrasenasuto balI . upapanno guNairiShTai rUpavAnashvakovidaH .. 1..\\ atiShThanmanujendrANAM mUrdhni devapatiryathA . uparyupari sarveShAmAditya iva tejasA .. 2..\\ brahmaNyo vedavichchhUro niShadheShu mahIpatiH . akShapriyaH satyavAdI mahAnakShauhiNIpatiH .. 3..\\ Ipsito varanArINAmudAraH sa.nyatendriyaH . rakShitA dhanvinA.n shreShThaH sAkShAdiva manuH svayam .. 4..\\ tathaivAsIdvidarbheShu bhImo bhImaparAkramaH . shUraH sarvaguNairyuktaH prajAkAmaH sa chAprajaH .. 5..\\ sa prajArthe para.n yatnamakarotsusamAhitaH . tamabhyagachchhadbrahmarShirdamano nAma bhArata .. 6..\\ ta.n sa bhImaH prajAkAmastoShayAmAsa dharmavit . mahiShyA saha rAjendra satkAreNa suvarchasam .. 7..\\ tasmai prasanno damanaH sabhAryAya vara.n dadau . kanyAratna.n kumArAMshcha trInudArAnmahAyashAH .. 8..\\ damayantI.n damaM dAntaM damanaM cha suvarchasam . upapannAnguNaiH sarvairbhImAnbhImaparAkramAn .. 9..\\ damayantI tu rUpeNa tejasA yashasA shriyA . saubhAgyena cha lokeShu yashaH prApa sumadhyamA .. 10..\\ atha tA.n vayasi prApte dAsInAM samala~NkR^itam . shata.n sakhInA.n cha tathA paryupAste shachIm iva .. 11..\\ tatra sma bhrAjate bhaimI sarvAbharaNabhUShitA . sakhImadhye.anavadyA~NgI vidyutsaudAminI yathA . atIva rUpasampannA shrIrivAyatalochanA .. 12..\\ na deveShu na yakSheShu tAdR^igrUpavatI kva chit . mAnuseShvapi chAnyeShu dR^iShTapUrvA na cha shrutA . chittapramAthinI bAlA devAnAmapi sundarI .. 13..\\ nalashcha narashArdUlo rUpeNApratimo bhuvi . kandarpa iva rUpeNa mUrtimAnabhavatsvayam .. 14..\\ tasyAH samIpe tu nalaM prashasha.nsuH kutUhalAt . naiShadhasya samIpe tu damayantIM punaH punaH .. 15..\\ tayoradR^iShTakAmo.abhUchchhR^iNvatoH satata.n guNAn . anyonyaM prati kaunteya sa vyavardhata hR^ichchhayaH .. 16..\\ ashaknuvannalaH kAma.n tadA dhArayitu.n hR^idA . antaHpurasamIpasthe vana Aste rahogataH .. 17..\\ sa dadarsha tadA ha.nsA~njAtarUpaparichchhadAn . vane vicharatA.n teShAmekaM jagrAha pakShiNam .. 18..\\ tato.antarikShago vAcha.n vyAjahAra tadA nalam . na hantavyo.asmi te rAjankariShyAmi hi te priyam .. 19..\\ damayantIsakAshe tvA.n kathayiShyAmi naiShadha . yathA tvadanyaM puruShaM na sA ma.nsyati karhi chit .. 20..\\ evamuktastato ha.nsamutsasarja mahIpatiH . te tu ha.nsAH samutpatya vidarbhAnagama.nstataH .. 21..\\ vidarbhanagarI.n gatvA damayantyAstadAntike . nipetuste garutmantaH sA dadarshAtha tAnkhagAn .. 22..\\ sA tAnadbhutarUpAnvai dR^iShTvA sakhigaNAvR^itA . hR^iShTA grahItu.n khagamA.nstvaramANopachakrame .. 23..\\ atha ha.nsA visasR^ipuH sarvataH pramadAvane . ekaikashastataH kanyAstAnha.nsAnsamupAdravan .. 24..\\ damayantI tu ya.n ha.nsaM samupAdhAvadantike . sa mAnuShI.n giraM kR^itvA damayantImathAbravIt .. 25..\\ damayanti nalo nAma niShadheShu mahIpatiH . ashvinoH sadR^isho rUpe na samAstasya mAnuShAH .. 26..\\ tasya vai yadi bhAryA tvaM bhavethA varavarNini . saphala.n te bhavejjanma rUpaM cheda.n sumadhyame .. 27..\\ vaya.n hi devagandharvamanuShyoragarAkShasAn . dR^iShTavanto na chAsmAbhirdR^iShTapUrvastathAvidhaH .. 28..\\ tva.n chApi ratnaM nArINAM nareShu cha nalo varaH . vishiShTAyA vishiShTena sa~Ngamo guNavAnbhavet .. 29..\\ evamuktA tu ha.nsena damayantI vishAM pate . abravIttatra ta.n ha.nsa.n tamapyevaM nalaM vada .. 30..\\ tathetyuktvANDajaH kanyA.n vaidarbhasya vishAM pate . punarAgamya niShadhAnnale sarvaM nyavedayat .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51} bR^ihadashva uvAcha damayantI tu tachchhrutvA vacho ha.nsasya bhArata . tadA prabhR^iti na svasthA nalaM prati babhUva sA .. 1..\\ tatashchintAparA dInA vivarNavadanA kR^ishA . babhUva damayantI tu niHshvAsaparamA tadA .. 2..\\ UrdhvadR^iShTirdhyAnaparA babhUvonmatta darshanA . na shayyAsanabhogeShu rati.n vindati karhi chit .. 3..\\ na naktaM na divA shete hA heti vadatI muhuH . tAmasvasthA.n tadAkArA.n sakhyastA jaGYuri~NgitaiH .. 4..\\ tato vidarbhapataye damayantyAH sakhIgaNaH . nyavedayata na svasthA.n damayantIM nareshvara .. 5..\\ tachchhrutvA nR^ipatirbhImo damayantIsakhIgaNAt . chintayAmAsa tatkArya.n sumahatsvAM sutAM prati .. 6..\\ sa samIkShya mahIpAlaH svA.n sutAM prAptayauvanAm . apashyadAtmanaH kArya.n damayantyAH svaya.nvaram .. 7..\\ sa saMnipAtayAmAsa mahIpAlAnvishAM pate . anubhUyatAmaya.n vIrAH svaya.nvara iti prabho .. 8..\\ shrutvA tu pArthivAH sarve damayantyAH svaya.nvaram . abhijagmustadA bhIma.n rAjAno bhImashAsanAt .. 9..\\ hastyashvarathaghoSheNa nAdayanto vasundharAm . vichitramAlyAbharaNairbalairdR^ishyaiH svala~NkR^itaiH .. 10..\\ etasminneva kAle tu purANAvR^iShisattamau . aTamAnau mahAtmAnAvindralokamito gatau .. 11..\\ nAradaH parvatashchaiva mahAtmAnau mahAvratau . devarAjasya bhavana.n vivishAte supUjitau .. 12..\\ tAvarchitvA sahasrAkShastataH kushalamavyayam . paprachchhAnAmaya.n chApi tayoH sarvagata.n vibhuH .. 13..\\ nArada uvAcha AvayoH kushala.n deva sarvatragatamIshvara . loke cha maghavankR^itsne nR^ipAH kushalino vibho .. 14..\\ bR^ihadashva uvAcha nAradasya vachaH shrutvA paprachchha balavR^itrahA . dharmaGYAH pR^ithivIpAlAstyaktajIvitayodhinaH .. 15..\\ shastreNa nidhana.n kAle ye gachchhantyaparA~NmukhAH . aya.n loko.akShayasteShAM yathaiva mama kAmadhuk .. 16..\\ kva nu te kShatriyAH shUrA na hi pashyAmi tAnaham . Agachchhato mahIpAlAnatithIndayitAnmama .. 17..\\ evamuktastu shakreNa nAradaH pratyabhAShata . shR^iNu me bhagavanyena na dR^ishyante mahIkShitaH .. 18..\\ vidarbharAjaduhitA damayantIti vishrutA . rUpeNa samatikrAntA pR^ithivyA.n sarvayoShitaH .. 19..\\ tasyAH svaya.nvaraH shakra bhavitA nachirAdiva . tatra gachchhanti rAjAno rAjaputrAshcha sarvashaH .. 20..\\ tA.n ratnabhUtAM lokasya prArthayanto mahIkShitaH . kA~NkShanti sma visheSheNa balavR^itraniShUdana .. 21..\\ etasminkathyamAne tu lokapAlAshcha sAgnikAH . AjagmurdevarAjasya samIpamamarottamAH .. 22..\\ tatastachchhushruvuH sarve nAradasya vacho mahat . shrutvA chaivAbruvanhR^iShTA gachchhAmo vayamapyuta .. 23..\\ tataH sarve mahArAja sagaNAH sahavAhanAH . vidarbhAnabhito jagmuryatra sarve mahIkShitaH .. 24..\\ nalo.api rAjA kaunteya shrutvA rAGYA.n samAgamam . abhyagachchhadadInAtmA damayantImanuvrataH .. 25..\\ atha devAH pathi nala.n dadR^ishurbhUtale sthitam . sAkShAdiva sthitaM mUrtyA manmatha.n rUpasampadA .. 26..\\ ta.n dR^iShTvA lokapAlAste bhrAjamAna.n yathA ravim . tasthurvigatasa~NkalpA vismitA rUpasampadA .. 27..\\ tato.antarikShe viShTabhya vimAnAni divaukasaH . abruvannaiShadha.n rAjannavatIrya nabhastalAt .. 28..\\ bho bho naiShadha rAjendra nala satyavrato bhavAn . asmAka.n kuru sAhAyyaM dUto bhava narottama .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52} bR^ihadashva uvAcha tebhyaH pratiGYAya nalaH kariShya iti bhArata . athainAnparipaprachchha kR^itA~njaliravasthitaH .. 1..\\ ke vai bhavantaH kashchAsau yasyAha.n dUta IpsitaH . ki.n cha tatra mayA kAryaM kathayadhva.n yathAtatham .. 2..\\ evamukte naiShadhena maghavAnpratyabhAShata . amarAnvai nibodhAsmAndamayantyarthamAgatAn .. 3..\\ ahamindro.ayamagnishcha tathaivAyamapAM patiH . sharIrAntakaro nR^INA.n yamo.ayamapi pArthiva .. 4..\\ sa vai tvamAgatAnasmAndamayantyai nivedaya . lokapAlAH sahendrAstvA.n samAyAnti didR^ikShavaH .. 5..\\ prAptumichchhanti devAstvA.n shakro.agnirvaruNo yamaH . teShAmanyatama.n devaM patitve varayasva ha .. 6..\\ evamuktaH sa shakreNa nalaH prA~njalirabravIt . ekArthasamavetaM mAM na preShayitumarhatha .. 7..\\ devA UchuH kariShya iti saMshrutya pUrvamasmAsu naiShadha . na kariShyasi kasmAttva.n vraja naiShadha mAchiram .. 8..\\ bR^ihadashva uvAcha evamuktaH sa devaistairnaiShadhaH punarabravIt . surakShitAni veshmAni praveShTu.n kathamutsahe .. 9..\\ pravekShyasIti ta.n shakraH punarevAbhyabhAShata . jagAma sa tathetyuktvA damayantyA niveshanam .. 10..\\ dadarsha tatra vaidarbhI.n sakhIgaNasamAvR^itAm . dedIpyamAnA.n vapuShA shriyA cha varavarNinIm .. 11..\\ atIva sukumArA~NgI.n tanumadhyA.n sulochanAm . AkShipantImiva cha bhAH shashinaH svena tejasA .. 12..\\ tasya dR^iShTvaiva vavR^idhe kAmastA.n chAruhAsinIm . satya.n chikIrShamANastu dhArayAmAsa hR^ichchhayam .. 13..\\ tatastA naiShadha.n dR^iShTvA sambhrAntAH paramA~NganAH . AsanebhyaH samutpetustejasA tasya dharShitAH .. 14..\\ prashasha.nsushcha suprItA nala.n tA vismayAnvitAH . na chainamabhyabhAShanta manobhistvabhyachintayan .. 15..\\ aho rUpamaho kAntiraho dhairyaM mahAtmanaH . ko.aya.n devo nu yakSho nu gandharvo nu bhaviShyati .. 16..\\ na tvena.n shaknuvanti sma vyAhartumapi ki.n chana . tejasA dharShitAH sarvA lajjAvatyo varA~NganAH .. 17..\\ athaina.n smayamAneva smitapUrvAbhibhAShiNI . damayantI nala.n vIramabhyabhAShata vismitA .. 18..\\ kastva.n sarvAnavadyA~Nga mama hR^ichchhayavardhana . prApto.asyamaravadvIra GYAtumichchhAmi te.anagha .. 19..\\ kathamAgamana.n cheha kathaM chAsi na lakShitaH . surakShita.n hi me veshma rAjA chaivograshAsanaH .. 20..\\ evamuktastu vaidarbhyA nalastAM pratyuvAcha ha . nalaM mA.n viddhi kalyANi devadUtamihAgatam .. 21..\\ devAstvAM prAptumichchhanti shakro.agnirvaruNo yamaH . teShAmanyatama.n devaM pati.n varaya shobhane .. 22..\\ teShAmeva prabhAvena praviShTo.ahamalakShitaH . pravishanta.n hi mA.n kashchinnApashyannApyavArayat .. 23..\\ etadarthamahaM bhadre preShitaH surasattamaiH . etachchhrutvA shubhe buddhiM prakuruShva yathechchhasi .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53} bR^ihadashva uvAcha sA namaskR^itya devebhyaH prahasya nalamabravIt . praNayasva yathAshraddha.n rAjanki.n karavANi te .. 1..\\ aha.n chaiva hi yachchAnyanmamAsti vasu kiM chana . sarva.n tattava vishrabdhaM kuru praNayamIshvara .. 2..\\ ha.nsAnA.n vachanaM yattattanmA.n dahati pArthiva . tvatkR^ite hi mayA vIra rAjAnaH saMnipAtitAH .. 3..\\ yadi chedbhajamAnAM mAM pratyAkhyAsyasi mAnada . viShamagni.n jala.n rajjumAsthAsye tava kAraNAt .. 4..\\ evamuktastu vaidarbhyA nalastAM pratyuvAcha ha . tiShThatsu lokapAleShu kathaM mAnuShamichchhasi .. 5..\\ yeShAmaha.n lokakR^itAmIshvarANAM mahAtmanAm . na pAdarajasA tulyo manaste teShu vartatAm .. 6..\\ vipriya.n hyAcharanmartyo devAnAM mR^ityumR^ichchhati . trAhi mAmanavadyA~Ngi varayasva surottamAn .. 7..\\ tato bAShpakalA.n vAcha.n damayantI shuchismitA . pravyAharantI shanakairnala.n rAjAnamabravIt .. 8..\\ astyupAyo mayA dR^iShTo nirapAyo nareshvara . yena doSho na bhavitA tava rAjankatha.n chana .. 9..\\ tva.n chaiva hi narashreShTha devAshchAgnipurogamAH . AyAntu sahitAH sarve mama yatra svaya.nvaraH .. 10..\\ tato.aha.n lokapAlAnAM saMnidhau tvAM nareshvara . varayiShye naravyAghra naiva.n doSho bhaviShyati .. 11..\\ evamuktastu vaidarbhyA nalo rAjA vishAM pate . AjagAma punastatra yatra devAH samAgatAH .. 12..\\ tamapashya.nstathAyAnta.n lokapAlAH saheshvarAH . dR^iShTvA chaina.n tato.apR^ichchhanvR^ittAnta.n sarvameva tat .. 13..\\ devA UchuH kachchiddR^iShTA tvayA rAjandamayantI shuchismitA . kimabravIchcha naH sarvAnvada bhUmipate.anagha .. 14..\\ nala uvAcha bhavadbhirahamAdiShTo damayantyA niveshanam . praviShTaH sumahAkakShya.n daNDibhiH sthavirairvR^itam .. 15..\\ pravishanta.n cha mAM tatra na kashchiddR^iShTavAnnaraH . R^ite tAM pArthivasutAM bhavatAmeva tejasA .. 16..\\ sakhyashchAsyA mayA dR^iShTAstAbhishchApyupalakShitaH . vismitAshchAbhavandR^iShTvA sarvA mA.n vibudheshvarAH .. 17..\\ varNyamAneShu cha mayA bhavatsu ruchirAnanA . mAmeva gatasa~NkalpA vR^iNIte surasattamAH .. 18..\\ abravIchchaiva mAM bAlA AyAntu sahitAH surAH . tvayA saha narashreShTha mama yatra svaya.nvaraH .. 19..\\ teShAmaha.n saMnidhau tvAM varayiShye narottama . eva.n tava mahAbAho doSho na bhaviteti ha .. 20..\\ etAvadeva vibudhA yathAvR^ittamudAhR^itam . mayAsheShaM pramANa.n tu bhavantastridasheshvarAH .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54} bR^ihadashva uvAcha atha kAle shubhe prApte tithau puNye kShaNe tathA . AjuhAva mahIpAlAnbhImo rAjA svaya.nvare .. 1..\\ tachchhrutvA pR^ithivIpAlAH sarve hR^ichchhayapIDitAH . tvaritAH samupAjagmurdamayantImabhIpsavaH .. 2..\\ kanakastambharuchira.n toraNena virAjitam . vivishuste mahAra~NgaM nR^ipAH si.nhA ivAchalam .. 3..\\ tatrAsaneShu vividheShvAsInAH pR^ithivIkShitaH . surabhisragdharAH sarve sumR^iShTamaNikuNDalAH .. 4..\\ tA.n rAjasamitiM pUrNAM nAgairbhogavatIm iva . sampUrNAM puruShavyAghrairvyAghrairgiriguhAm iva .. 5..\\ tatra sma pInA dR^ishyante bAhavaH parighopamAH . AkAravantaH sushlakShNAH pa~nchashIrShA ivoragAH .. 6..\\ sukeshAntAni chArUNi sunAsAni shubhAni cha . mukhAni rAGYA.n shobhante nakShatrANi yathA divi .. 7..\\ damayantI tato ra~NgaM pravivesha shubhAnanA . muShNantI prabhayA rAGYA.n chakShU.nsi cha manA.nsi cha .. 8..\\ tasyA gAtreShu patitA teShA.n dR^iShTirmahAtmanAm . tatra tatraiva saktAbhUnna chachAla cha pashyatAm .. 9..\\ tataH sa~NkIrtyamAneShu rAGYAM nAmasu bhArata . dadarsha bhaimI puruShAnpa~ncha tulyAkR^itIniva .. 10..\\ tAnsamIkShya tataH sarvAnnirvisheShAkR^itInsthitAn . sandeshAdatha vaidharbhI nAbhyajAnAnnalaM nR^ipam . ya.n yaM hi dadR^ishe teShA.n taM taM mene nalaM nR^ipam .. 11..\\ sA chintayantI buddhyAtha tarkayAmAsa bhAminI . kathaM nu devA~njAnIyA.n katha.n vidyAM nalaM nR^ipam .. 12..\\ eva.n sa~ncintayantI sA vaidarbhI bhR^ishaduHkhitA . shrutAni devali~NgAni chintayAmAsa bhArata .. 13..\\ devAnA.n yAni li~NgAni sthavirebhyaH shrutAni me . tAnIha tiShThatAM bhUmAvekasyApi na lakShaye .. 14..\\ sA vinishchitya bahudhA vichArya cha punaH punaH . sharaNaM prati devAnAM prAptakAlamamanyata .. 15..\\ vAchA cha manasA chaiva namaH kAraM prayujya sA . devebhyaH prA~njalirbhUtvA vepamAnedamabravIt .. 16..\\ ha.nsAnA.n vachanaM shrutvA yathA me naiShadho vR^itaH . patitve tena satyena devAstaM pradishantu me .. 17..\\ vAchA cha manasA chaiva yathA nAbhicharAmyaham . tena satyena vibudhAstameva pradishantu me .. 18..\\ yathA devaiH sa me bhartA vihito niShadhAdhipaH . tena satyena me devAstameva pradishantu me .. 19..\\ sva.n chaiva rUpaM puShyantu lokapAlAH saheshvarAH . yathAhamabhijAnIyAM puNyashlokaM narAdhipam .. 20..\\ nishamya damayantyAstatkaruNaM paridevitam . nishchayaM parama.n tathyamanurAgaM cha naiShadhe .. 21..\\ manovishuddhiM buddhi.n cha bhakti.n rAgaM cha bhArata . yathokta.n chakrire devAH sAmarthya.n li~NgadhAraNe .. 22..\\ sApashyadvibudhAnsarvAnasvedAnstabdhalochanAn . hR^iShitasragrajohInAnsthitAnaspR^ishataH kShitim .. 23..\\ chhAyAdvitIyo mlAnasragrajaHsvedasamanvitaH . bhUmiShTho naiShadhashchaiva nimeSheNa cha sUchitaH .. 24..\\ sA samIkShya tato devAnpuNyashloka.n cha bhArata . naiShadha.n varayAmAsa bhaimI dharmeNa bhArata .. 25..\\ vilajjamAnA vastrAnte jagrAhAyatalochanA . skandhadeshe.asR^ijachchAsya srajaM paramashobhanAm . varayAmAsa chaivainaM patitve varavarNinI .. 26..\\ tato hA heti sahasA shabdo mukto narAdhipaiH . devairmaharShibhishchaiva sAdhu sAdhviti bhArata . vismitairIritaH shabdaH prasha.nsadbhirnalaM nR^ipam .. 27..\\ vR^ite tu naiShadhe bhaimyA lokapAlA mahaujasA . prahR^iShTamanasaH sarve nalAyAShTau varAndaduH .. 28..\\ pratyakShadarshana.n yaGYe gati.n chAnuttamAM shubhAm . naiShadhAya dadau shakraH prIyamANaH shachIpatiH .. 29..\\ agnirAtmabhavaM prAdAdyatra vA~nchhati naiShadhaH . lokAnAtmaprabhAMshchaiva dadau tasmai hutAshanaH .. 30..\\ yamastvannarasaM prAdAddharme cha paramA.n sthitim . apAM patirapAM bhAva.n yatra vA~nchhati naiShadhaH .. 31..\\ sraja.n chottamagandhADhyA.n sarve cha mithunaM daduH . varAnevaM pradAyAsya devAste tridiva.n gatAH .. 32..\\ pArthivAshchAnubhUyAsya vivAha.n vismayAnvitAH . damayantyAH pramuditAH pratijagmuryathAgatam .. 33..\\ avApya nArIratna.n tatpuNyashloko.api pArthivaH . reme saha tayA rAjA shachyeva balavR^itrahA .. 34..\\ atIva mudito rAjA bhrAjamAno.aMshumAniva . ara~njayatprajA vIro dharmeNa paripAlayan .. 35..\\ Ije chApyashvamedhena yayAtiriva nAhuShaH . anyaishcha kratubhirdhImAnbahubhishchAptadakShiNaiH .. 36..\\ punashcha ramaNIyeShu vaneShUpavaneShu cha . damayantyA saha nalo vijahArAmaropamaH .. 37..\\ eva.n sa yajamAnashcha viharaMshcha narAdhipaH . rarakSha vasusampUrNA.n vasudhAM vasudhAdhipaH .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55} bR^ihadashva uvAcha vR^ite tu naiShadhe bhaimyA lokapAlA mahaujasaH . yAnto dadR^ishurAyAnta.n dvAparaM kalinA saha .. 1..\\ athAbravItkali.n shakraH samprekShya balavR^itrahA . dvApareNa sahAyena kale brUhi kva yAsyasi .. 2..\\ tato.abravItkaliH shakra.n damayantyAH svaya.nvaram . gatvAha.n varayiShye tAM mano hi mama tadgatam .. 3..\\ tamabravItprahasyendro nirvR^ittaH sa svaya.nvaraH . vR^itastayA nalo rAjA patirasmatsamIpataH .. 4..\\ evamuktastu shakreNa kaliH kopasamanvitaH . devAnAmantrya tAnsarvAnuvAcheda.n vachastadA .. 5..\\ devAnAM mAnuShaM madhye yatsA patimavindata . nanu tasyA bhavennyAyya.n vipula.n daNDadhAraNam .. 6..\\ evamukte tu kalinA pratyUchuste divaukasaH . asmAbhiH samanuGYAto damayantyA nalo vR^itaH .. 7..\\ kashcha sarvaguNopetaM nAshrayeta nalaM nR^ipam . yo veda dharmAnakhilAnyathAvachcharitavrataH .. 8..\\ yasminsatya.n dhR^itirdAnaM tapaH shauchaM damaH shamaH . dhruvANi puruShavyAghre lokapAlasame nR^ipe .. 9..\\ AtmAna.n sa shapenmUDho hanyAchchAtmAnamAtmanA . eva~NguNaM nala.n yo vai kAmayechchhapitu.n kale .. 10..\\ kR^ichchhre sa narake majjedagAdhe vipule.aplave . evamuktvA kali.n devA dvAparaM cha diva.n yayuH .. 11..\\ tato gateShu deveShu kalirdvAparamabravIt . sa.nhartuM notsahe kopaM nale vatsyAmi dvApara .. 12..\\ bhraMshayiShyAmi ta.n rAjyAnna bhaimyA saha ra.nsyate . tvamapyakShAnsamAvishya kartu.n sAhAyyamarhasi .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56} bR^ihadashva uvAcha eva.n sa samaya.n kR^itvA dvApareNa kaliH saha . AjagAma tatastatra yatra rAjA sa naiShadhaH .. 1..\\ sa nityamantaraprekShI niShadheShvavasachchiram . athAsya dvAdashe varShe dadarsha kalirantaram .. 2..\\ kR^itvA mUtramupaspR^ishya sandhyAmAste sma naiShadhaH . akR^itvA pAdayoH shaucha.n tatrainaM kalirAvishat .. 3..\\ sa samAvishya tu nala.n samIpaM puShkarasya ha . gatvA puShkaramAhedamehi dIvya nalena vai .. 4..\\ akShadyUte nala.n jetA bhavAnhi sahito mayA . niShadhAnpratipadyasva jitvA rAjannalaM nR^ipam .. 5..\\ evamuktastu kalinA puShkaro nalamabhyayAt . kalishchaiva vR^iSho bhUtvA gavAM puShkaramabhyayAt .. 6..\\ AsAdya tu nala.n vIraM puShkaraH paravIrahA . dIvyAvetyabravIdbhrAtA vR^iSheNeti muhurmuhuH .. 7..\\ na chakShame tato rAjA samAhvAnaM mahAmanAH . vaidarbhyAH prekShamANAyAH paNakAlamamanyata .. 8..\\ hiraNyasya suvarNasya yAnayugyasya vAsasAm . AviShTaH kalinA dyUte jIyate sma nalastadA .. 9..\\ tamakShamadasaMmatta.n suhR^idAM na tu kash chana . nivAraNe.abhavachchhakto dIvyamAnamachetasam .. 10..\\ tataH paurajanaH sarvo mantribhiH saha bhArata . rAjAna.n draShTumAgachchhannivArayitumAturam .. 11..\\ tataH sUta upAgamya damayantyai nyavedayat . eSha paurajanaH sarvo dvAri tiShThati kAryavAn .. 12..\\ nivedyatAM naiShadhAya sarvAH prakR^itayaH sthitAH . amR^iShyamANA vyasana.n rAGYo dharmArthadarshinaH .. 13..\\ tataH sA bAShpakalayA vAchA duHkhena karshitA . uvAcha naiShadhaM bhaimI shokopahatachetanA .. 14..\\ rAjanpaurajano dvAri tvA.n didR^ikShuravasthitaH . mantribhiH sahitaH sarvai rAjabhaktipuraskR^itaH . ta.n draShTumarhasItyeva punaH punarabhAShata .. 15..\\ tA.n tathA ruchirApA~NgI.n vilapantIM sumadhyamAm . AviShTaH kalinA rAjA nAbhyabhAShata ki.n chana .. 16..\\ tataste mantriNaH sarve te chaiva puravAsinaH . nAyamastIti duHkhArtA vrIDitA jagmurAlayAn .. 17..\\ tathA tadabhavaddyUtaM puShkarasya nalasya cha . yudhiShThira bahUnmAsAnpuNyashlokastvajIyata .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57} bR^ihadashva uvAcha damayantI tato dR^iShTvA puNyashlokaM narAdhipam . unmattavadanunmattA devane gatachetasAm .. 1..\\ bhayashokasamAviShTA rAjanbhImasutA tataH . chintayAmAsa tatkArya.n sumahatpArthivaM prati .. 2..\\ sA sha~NkamAnA tatpApa.n chikIrShantI cha tatpriyam . nala.n cha hR^itasarvasvamupalabhyedamabravIt .. 3..\\ bR^ihatsene vrajAmAtyAnAnAyya nalashAsanAt . AchakShva yaddhR^ita.n dravyamavashiShTaM cha yadvasu .. 4..\\ tataste mantriNaH sarve viGYAya nalashAsanam . api no bhAgadheya.n syAdityuktvA punarAvrajan .. 5..\\ tAstu sarvAH prakR^itayo dvitIya.n samupasthitAH . nyavedayadbhImasutA na cha tatpratyanandata .. 6..\\ vAkyamapratinandantaM bhartAramabhivIkShya sA . damayantI punarveshma vrIDitA pravivesha ha .. 7..\\ nishamya satata.n chAkShAnpuNyashlokaparA~NmukhAn . nala.n cha hR^itasarvasvaM dhAtrIM punaruvAcha ha .. 8..\\ bR^ihatsene punargachchha vArShNeyaM nalashAsanAt . sUtamAnaya kalyANi mahatkAryamupasthitam .. 9..\\ bR^ihatsenA tu tachchhrutvA damayantyAH prabhAShitam . vArShNeyamAnayAmAsa puruShairAptakAribhiH .. 10..\\ vArShNeya.n tu tato bhaimI sAntvaya~nshlakShNayA girA . uvAcha deshakAlaGYA prAptakAlamaninditA .. 11..\\ jAnIShe tva.n yathA rAjA samyagvR^ittaH sadA tvayi . tasya tva.n viShamasthasya sAhAyya.n kartumarhasi .. 12..\\ yathA yathA hi nR^ipatiH puShkareNeha jIyate . tathA tathAsya dyUte vai rAgo bhUyo.abhivardhate .. 13..\\ yathA cha puShkarasyAkShA vartante vashavartinaH . tathA viparyayashchApi nalasyAkSheShu dR^ishyate .. 14..\\ suhR^itsvajanavAkyAni yathAvanna shR^iNoti cha . nUnaM manye na sheSho.asti naiShadhasya mahAtmanaH .. 15..\\ yatra me vachana.n rAjA nAbhinandati mohitaH . sharaNa.n tvAM prapannAsmi sArathe kuru madvachaH . na hi me shudhyate bhAvaH kadA chidvinashediti .. 16..\\ nalasya dayitAnashvAnyojayitvA mahAjavAn . idamAropya mithuna.n kuNDina.n yAtumarhasi .. 17..\\ mama GYAtiShu nikShipya dArakau syandana.n tathA . ashvAMshchaitAnyathAkAma.n vasa vAnyatra gachchha vA .. 18..\\ damayantyAstu tadvAkya.n vArShNeyo nalasArathiH . nyavedayadasheSheNa nalAmAtyeShu mukhyashaH .. 19..\\ taiH sametya vinishchitya so.anuGYAto mahIpate . yayau mithunamAropya vidarbhA.nstena vAhinA .. 20..\\ hayA.nstatra vinikShipya sUto rathavara.n cha tam . indrasenA.n cha tAM kanyAmindrasenaM cha bAlakam .. 21..\\ Amantrya bhIma.n rAjAnamArtaH shochannalaM nR^ipam . aTamAnastato.ayodhyA.n jagAma nagarIM tadA .. 22..\\ R^ituparNa.n sa rAjAnamupatasthe suduHkhitaH . bhR^iti.n chopayayau tasya sArathyena mahIpate .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58} bR^ihadashva uvAcha tatastu yAte vArShNeye puNyashlokasya dIvyataH . puShkareNa hR^ita.n rAjyaM yachchAnyadvasu ki.n chana .. 1..\\ hR^itarAjyaM nala.n rAjanprahasanpuShkaro.abravIt . dyUtaM pravartatAM bhUyaH pratipANo.asti kastava .. 2..\\ shiShTA te damayantyekA sarvamanyaddhR^itaM mayA . damayantyAH puNaH sAdhu vartatA.n yadi manyase .. 3..\\ puShkareNaivamuktasya puNyashlokasya manyunA . vyadIryateva hR^idayaM na chaina.n kiM chidabravIt .. 4..\\ tataH puShkaramAlokya nalaH paramamanyumAn . utsR^ijya sarvagAtrebhyo bhUShaNAni mahAyashAH .. 5..\\ ekavAsA asa.nvItaH suhR^ichchhokavivardhanaH . nishchakrAma tadA rAjA tyaktvA suvipulA.n shriyam .. 6..\\ damayantyekavastrA ta.n gachchhantaM pR^iShThato.anviyAt . sa tayA bAhyataH sArdha.n trirAtraM naiShadho.avasat .. 7..\\ puShkarastu mahArAja ghoShayAmAsa vai pure . nale yaH samyagAtiShThetsa gachchhedvadhyatAM mama .. 8..\\ puShkarasya tu vAkyena tasya vidveShaNena cha . paurA na tasminsatkAra.n kR^itavanto yudhiShThira .. 9..\\ sa tathA nagarAbhyAshe satkArArho na satkR^itaH . trirAtramuShito rAjA jalamAtreNa vartayan .. 10..\\ kShudhA sampIDyamAnastu nalo bahutithe.ahani . apashyachchhakunAnkAMshchiddhiraNyasadR^ishachchhadAn .. 11..\\ sa chintayAmAsa tadA niShadhAdhipatirbalI . asti bhakSho mamAdyAya.n vasu chedaM bhaviShyati .. 12..\\ tatastAnantarIyeNa vAsasA samavAstR^iNot . tasyAntarIyamAdAya jagmuH sarve vihAyasA .. 13..\\ utpatantaH khagAste tu vAkyamAhustadA nalam . dR^iShTvA digvAsasaM bhUmau sthita.n dInamadhomukham .. 14..\\ vayamakShAH sudurbuddhe tava vAsorjihIrShavaH . AgatA na hi naH prItiH savAsasi gate tvayi .. 15..\\ tAnsamIkShya gatAnakShAnAtmAna.n cha vivAsasam . puNyashlokastato rAjA damayantImathAbravIt .. 16..\\ yeShAM prakopAdaishvaryAtprachyuto.ahamanindite . prANayAtrAM na vinde cha duHkhitaH kShudhayArditaH .. 17..\\ yeShA.n kR^ite na satkAramakurvanmayi naiShadhAH . ta ime shakunA bhUtvA vAso.apyapaharanti me .. 18..\\ vaiShamyaM paramaM prApto duHkhito gatachetanaH . bhartA te.ahaM nibodheda.n vachanaM hitamAtmanaH .. 19..\\ ete gachchhanti bahavaH panthAno dakShiNApatham . avantImR^ikShavanta.n cha samatikramya parvatam .. 20..\\ eSha vindhyo mahAshailaH payoShNI cha samudragA . AshramAshcha maharShINAmamI puShpaphalAnvitAH .. 21..\\ eSha panthA vidarbhANAmaya.n gachchhati kosalAn . ataH para.n cha desho.ayaM dakShiNe dakShiNApathaH .. 22..\\ tataH sA bAShpakalayA vAchA duHkhena karshitA . uvAcha damayantI taM naiShadha.n karuNa.n vachaH .. 23..\\ udvepate me hR^idaya.n sIdantya~NgAni sarvashaH . tava pArthiva sa~Nkalpa.n chintayantyAH punaH punaH .. 24..\\ hR^itarAjya.n hR^itadhanaM vivastra.n kShuchchhramAnvitam . kathamutsR^ijya gachchheyamaha.n tvA.n vijane vane .. 25..\\ shrAntasya te kShudhArtasya chintayAnasya tatsukham . vane ghore mahArAja nAshayiShyAmi te klamam .. 26..\\ na cha bhAryAsama.n kiM chidvidyate bhiShajAM matam . auShadha.n sarvaduHkheShu satyametadbravImi te .. 27..\\ nala uvAcha evametadyathAttha tva.n damayanti sumadhyame . nAsti bhAryAsamaM mitraM narasyArtasya bheShajam .. 28..\\ na chAha.n tyaktukAmastvAM kimarthaM bhIru sha~Nkase . tyajeyamahamAtmAnaM na tveva tvAm anindite .. 29..\\ damayantyuvAcha yadi mA.n tvaM mahArAja na vihAtumihechchhasi . tatkimartha.n vidarbhANAM panthAH samupadishyate .. 30..\\ avaimi chAhaM nR^ipate na tvaM mA.n tyakumarhasi . chetasA tvapakR^iShTena mA.n tyajethA mahApate .. 31..\\ panthAna.n hi mamAbhIkShNamAkhyAsi narasattama . atonimitta.n shokaM me vardhayasyamaraprabha .. 32..\\ yadi chAyamabhiprAyastava rAjanvrajediti . sahitAveva gachchhAvo vidarbhAnyadi manyase .. 33..\\ vidarbharAjastatra tvAM pUjayiShyati mAnada . tena tvaM pUjito rAjansukha.n vatsyasi no gR^ihe .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59} nala uvAcha yathA rAjyaM pituste tattathA mama na saMshayaH . na tu tatra gamiShyAmi viShamasthaH katha.n chana .. 1..\\ katha.n samR^iddho gatvAha.n tava harShavivardhanaH . paridyUno gamiShyAmi tava shokavivardhanaH .. 2..\\ bR^ihadashva uvAcha iti bruvannalo rAjA damayantIM punaH punaH . sAntvayAmAsa kalyANI.n vAsaso.ardhena sa.nvR^itAm .. 3..\\ tAvekavastrasa.nvItAvaTamAnAvitastataH . kShutpipAsAparishrAntau sabhA.n kAM chidupeyatuH .. 4..\\ tA.n sabhAmupasamprApya tadA sa niShadhAdhipaH . vaidarbhyA sahito rAjA niShasAda mahItale .. 5..\\ sa vai vivastro malino vikachaH pA.nsuguNThitaH . damayantyA saha shrAntaH suShvApa dharaNItale .. 6..\\ damayantyapi kalyANI nidrayApahR^itA tataH . sahasA duHkhamAsAdya sukumArI tapasvinI .. 7..\\ suptAyA.n damayantyAM tu nalo rAjA vishAM pate . shokonmathitachittAtmA na sma shete yathA purA .. 8..\\ sa tadrAjyApaharaNa.n suhR^ittyAga.n cha sarvashaH . vane cha taM paridhva.nsaM prekShya chintAmupeyivAn .. 9..\\ kiM nu me syAdida.n kR^itvA kiM nu me syAdakurvataH . kiM nu me maraNa.n shreyaH parityAgo janasya vA .. 10..\\ mAmiya.n hyanurakteda.n duHkhamApnoti matkR^ite . madvihInA tviya.n gachchhetkadA chitsvajanaM prati .. 11..\\ mayA niHsaMshaya.n duHkhamiyaM prApsyatyanuttamA . utsarge saMshayaH syAttu vindetApi sukha.n kva chit .. 12..\\ sa vinishchitya bahudhA vichArya cha punaH punaH . utsarge.amanyata shreyo damayantyA narAdhipaH .. 13..\\ so.avastratAmAtmanashcha tasyAshchApyekavastratAm . chintayitvAdhyagAdrAjA vastrArdhasyAvakartanam .. 14..\\ katha.n vAso vikarteyaM na cha budhyeta me priyA . chintyaivaM naiShadho rAjA sabhAM paryacharattadA .. 15..\\ paridhAvannatha nala itashchetashcha bhArata . AsasAda sabhoddeshe vikosha.n khaDgamuttamam .. 16..\\ tenArdha.n vAsasashchhittvA nivasya cha parantapaH . suptAmutsR^ijya vaidarbhIM prAdravadgatachetanaH .. 17..\\ tato nibaddhahR^idayaH punarAgamya tA.n sabhAm . damayantI.n tathA dR^iShTvA ruroda niShadhAdhipaH .. 18..\\ yAM na vAyurna chAdityaH purA pashyati me priyAm . seyamadya sabhAmadhye shete bhUmAvanAthavat .. 19..\\ iya.n vastrAvakartena sa.nvItA chAruhAsinI . unmatteva varArohA kathaM buddhvA bhaviShyati .. 20..\\ kathamekA satI bhaimI mayA virahitA shubhA . chariShyati vane ghore mR^igavyAlaniShevite .. 21..\\ gatvA gatvA nalo rAjA punareti sabhAM muhuH . AkR^iShyamANaH kalinA sauhR^idenApakR^iShyate .. 22..\\ dvidheva hR^idaya.n tasya duHkhitasyAbhavattadA . doleva muhurAyAti yAti chaiva sabhAM muhuH .. 23..\\ so.apakR^iShTastu kalinA mohitaH prAdravannalaH . suptAmutsR^ijya tAM bhAryA.n vilapya karuNaM bahu .. 24..\\ naShTAtmA kalinA spR^iShTastattadvigaNayannR^ipaH . jagAmaiva vane shUnye bhAryAmutsR^ijya duHkhitaH .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60} bR^ihadashva uvAcha apakrAnte nale rAjandamayantI gataklamA . abudhyata varArohA santrastA vijane vane .. 1..\\ sApashyamAnA bhartAra.n duHkhashokasamanvitA . prAkroshaduchchaiH santrastA mahArAjeti naiShadham .. 2..\\ hA nAtha hA mahArAja hA svAminki.n jahAsi mAm . hA hatAsmi vinaShTAsmi bhItAsmi vijane vane .. 3..\\ nanu nAma mahArAja dharmaGYaH satyavAgasi . kathamuktvA tathAsatya.n suptAmutsR^ijya mA.n gataH .. 4..\\ kathamutsR^ijya gantAsi vashyAM bhAryAmanuvratAm . visheShato.anapakR^ite pareNApakR^ite sati .. 5..\\ shakShyase tA giraH satyAH kartuM mayi nareshvara . yAstvayA lokapAlAnA.n saMnidhau kathitAH purA .. 6..\\ paryAptaH parihAso.ayametAvAnpuruSharShabha . bhItAhamasmi durdharSha darshayAtmAnamIshvara .. 7..\\ dR^ishyase dR^ishyase rAjanneSha tiShThasi naiShadha . AvArya gulmairAtmAna.n kiM mAM na pratibhAShase .. 8..\\ nR^isha.nsaM bata rAjendra yanmAmeva~NgatAm iha . vilapantI.n samAli~Ngya nAshvAsayasi pArthiva .. 9..\\ na shochAmyahamAtmAnaM na chAnyadapi ki.n chana . kathaM nu bhavitAsyeka iti tvAM nR^ipa shochimi .. 10..\\ kathaM nu rAja.nstR^iShitaH kShudhitaH shramakarshitaH . sAyAhne vR^ikShamUleShu mAmapashyanbhaviShyasi .. 11..\\ tataH sA tIvrashokArtA pradIpteva cha manyunA . itashchetashcha rudatI paryadhAvata duHkhitA .. 12..\\ muhurutpatate bAlA muhuH patati vihvalA . muhurAlIyate bhItA muhuH kroshati roditi .. 13..\\ sA tIvrashokasantaptA muhurniHshvasya vihvalA . uvAcha bhaimI niShkramya rodamAnA pativratA .. 14..\\ yasyAbhishApAdduHkhArto duHkha.n vindati naiShadhaH . tasya bhUtasya tadduHkhAdduHkhamabhyadhikaM bhavet .. 15..\\ apApachetasaM pApo ya eva.n kR^itavAnnalam . tasmAdduHkhataraM prApya jIvatvasukhajIvikAm .. 16..\\ eva.n tu vilapantI sA rAGYo bhAryA mahAtmanaH . anveShati sma bhartAra.n vane shvApadasevite .. 17..\\ unmattavadbhImasutA vilapantI tatastataH . hA hA rAjanniti muhuritashchetashcha dhAvati .. 18..\\ tA.n shuShyamANAmatyartha.n kurarImiva vAshatIm . karuNaM bahu shochantI.n vilapantIM muhurmuhuH .. 19..\\ sahasAbhyAgatAM bhaimImabhyAshaparivartinIm . jagrAhAjagaro grAho mahAkAyaH kShudhAnvitaH .. 20..\\ sA grasyamAnA grAheNa shokena cha parAjitA . nAtmAna.n shochati tathA yathA shochati naiShadham .. 21..\\ hA nAtha mAmiha vane grasyamAnAmanAthavat . grAheNAnena vipine kimarthaM nAbhidhAvasi .. 22..\\ kathaM bhaviShyasi punarmAmanusmR^itya naiShadha . pApAnmuktaH punarlabdhvA buddhi.n cheto dhanAni cha .. 23..\\ shrAntasya te kShudhArtasya pariglAnasya naiShadha . kaH shrama.n rAjashArdUla nAshayiShyati mAnada .. 24..\\ tAmakasmAnmR^igavyAdho vicharangahane vane . AkrandatImupashrutya javenAbhisasAra ha .. 25..\\ tA.n sa dR^iShTvA tathA grastAmurageNAyatekShaNAm . tvaramANo mR^igavyAdhaH samabhikramya vegitaH .. 26..\\ mukhataH pAtayAmAsa shastreNa nishitena ha . nirvicheShTaM bhuja~Nga.n ta.n vishasya mR^igajIvinaH .. 27..\\ mokShayitvA cha tA.n vyAdhaH prakShAlya salilena cha . samAshvAsya kR^itAhArAmatha paprachchha bhArata .. 28..\\ kasya tvaM mR^igashAvAkShi katha.n chAbhyAgatA vanam . katha.n chedaM mahatkR^ichchhraM prAptavatyasi bhAmini .. 29..\\ damayantI tathA tena pR^ichchhyamAnA vishAM pate . sarvametadyathAvR^ittamAchachakShe.asya bhArata .. 30..\\ tAmardhavastrasa.nvItAM pInashroNipayodharAm . sukumArAnavadyA~NgIM pUrNachandranibhAnanAm .. 31..\\ arAlapakShmanayanA.n tathA madhurabhAShiNIm . lakShayitvA mR^igavyAdhaH kAmasya vashameyivAn .. 32..\\ tAmatha shlakShNayA vAchA lubdhako mR^idupurvayA . sAntvayAmAsa kAmArtastadabudhyata bhAminI .. 33..\\ damayantI tu ta.n duShTamupalabhya pativratA . tIvraroShasamAviShTA prajajvAleva manyunA .. 34..\\ sa tu pApamatiH kShudraH pradharShayitumAturaH . durdharShA.n tarkayAmAsa dIptAmagnishikhAm iva .. 35..\\ damayantI tu duHkhArtA patirAjyavinAkR^itA . atItavAkpathe kAle shashApaina.n ruShA kila .. 36..\\ yathAhaM naiShadhAdanyaM manasApi na chintaye . tathAyaM patatA.n kShudraH parAsurmR^igajIvanaH .. 37..\\ uktamAtre tu vachane tayA sa mR^igajIvanaH . vyasuH papAta medinyAmagnidagdha iva drumaH .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61} bR^ihadashva uvAcha sA nihatya mR^igavyAdhaM pratasthe kamalekShaNA . vanaM pratibhaya.n shUnya.n jhillikAgaNanAditam .. 1..\\ si.nhavyAghravarAharkSharurudvIpiniShevitam . nAnApakShigaNAkIrNaM mlechchhataskarasevitam .. 2..\\ shAlaveNudhavAshvatthatinduke~NgudakiMshukaiH . arjunAriShTasa~nchanna.n chandanaishcha sashAlmalaiH .. 3..\\ jambvAmralodhrakhadirashAkavetrasamAkulam . kAshmaryAmalakaplakShakadambodumbarAvR^itam .. 4..\\ badarIbilvasa~nchannaM nyagrodhaishcha samAkulam . priyAlatAlakharjUraharItakabibhItakaiH .. 5..\\ nAnAdhAtushatairnaddhAnvividhAnapi chAchalAn . niku~njAnpakShisa~NghuShTAndarIshchAdbhutadarshanAH . nadIH sarA.nsi vApIshcha vividhAMshcha mR^igadvijAn .. 6..\\ sA bahUnbhImarUpAMshcha pishAchoragarAkShasAn . palvalAni taDAgAni girikUTAni sarvashaH . saritaH sAgarAMshchaiva dadarshAdbhutadarshanAn .. 7..\\ yUthasho dadR^ishe chAtra vidarbhAdhipanandinI . mahiShAnvarAhAngomAyUnR^ikShavAnarapannagAn .. 8..\\ tejasA yashasA sthityA shriyA cha parayA yutA . vaidarbhI vicharatyekA nalamanveShatI tadA .. 9..\\ nAbibhyatsA nR^ipasutA bhaimI tatrAtha kasya chit . dAruNAmaTavIM prApya bhartR^ivyasanakarshitA .. 10..\\ vidarbhatanayA rAjanvilalApa suduHkhitA . bhartR^ishokaparItA~NgI shilAtalasamAshritA .. 11..\\ damayantyuvAcha si.nhoraska mahAbAho niShadhAnA.n janAdhipa . kva nu rAjangato.asIha tyaktvA mAM nirjane vane .. 12..\\ ashvamedhAdibhirvIra kratubhiH svAptadakShiNaiH . kathamiShTvA naravyAghra mayi mithyA pravartase .. 13..\\ yattvayoktaM naravyAghra matsamakShaM mahAdyute . kartumarhasi kalyANa tadR^itaM pArthivarShabha .. 14..\\ yathokta.n vihagairha.nsaiH samIpe tava bhUmipa . matsakAshe cha tairukta.n tadavekShitumarhasi .. 15..\\ chatvAra ekato vedAH sA~NgopA~NgAH savistarAH . svadhItA mAnavashreShTha satyameka.n kilaikataH .. 16..\\ tasmAdarhasi shatrughna satya.n kartuM nareshvara . uktavAnasi yadvIra matsakAshe purA vachaH .. 17..\\ hA vIra nanu nAmAhamiShTA kila tavAnagha . asyAmaTavyA.n ghorAyAM kiM mAM na pratibhAShase .. 18..\\ bhartsayatyeSha mA.n raudro vyAttAsyo dAruNAkR^itiH . araNyarATkShudhAviShTaH kiM mAM na trAtumarhasi .. 19..\\ na me tvadanyA subhage priyA ityabravIstadA . tAmR^itA.n kuru kalyANapuroktAM bhAratIM nR^ipa .. 20..\\ unmattA.n vilapantIM mAM bhAryAmiShTAM narAdhipa . IpsitAmIpsito nAtha kiM mAM na pratibhAShase .. 21..\\ kR^ishA.n dInA.n vivarNAM cha malinAM vasudhAdhipa . vastrArdhaprAvR^itAmekA.n vilapantImanAthavat .. 22..\\ yUthabhraShTAmivaikAM mA.n hariNIM pR^ithulochana . na mAnayasi mAnArha rudatImarikarshana .. 23..\\ mahArAja mahAraNye mAmihaikAkinI.n satIm . AbhAShamANA.n svAM patnI.n kiM mAM na pratibhAShase .. 24..\\ kulashIlopasampanna.n chArusarvA~Ngashobhanam . nAdya tvAmanupashyAmi girAvasminnarottama . vane chAsminmahAghore si.nhavyAghraniShevite .. 25..\\ shayAnamupaviShTa.n vA sthitaM vA niShadhAdhipa . prasthita.n vA narashreShTha mama shokavivardhana .. 26..\\ kaM nu pR^ichchhAmi duHkhArtA tvadarthe shokakarshitA . kachchiddR^iShTastvayAraNye sa~Ngatyeha nalo nR^ipaH .. 27..\\ ko nu me kathayedadya vane.asminviShThitaM nalam . abhirUpaM mahAtmAnaM paravyUhavinAshanam .. 28..\\ yamanveShasi rAjAnaM nalaM padmanibhekShaNam . aya.n sa iti kasyAdya shroShyAmi madhurA.n giram .. 29..\\ araNyarADaya.n shrImAMshchaturdaMShTro mahAhanuH . shArdUlo.abhimukhaH praiti pR^ichchhAmyenamasha~NkitA .. 30..\\ bhavAnmR^igANAmadhipastvamasminkAnane prabhuH . vidarbharAjatanayA.n damayantIti viddhi mAm .. 31..\\ niShadhAdhipaterbhAryAM nalasyAmitraghAtinaH . patimanveShatImekA.n kR^ipaNA.n shokakarshitAm . AshvAsaya mR^igendreha yadi dR^iShTastvayA nalaH .. 32..\\ atha vAraNyanR^ipate nala.n yadi na sha.nsasi . mAmadasva mR^igashreShTha vishokA.n kuru duHkhitAm .. 33..\\ shrutvAraNye vilapitaM mamaiSha mR^igarAT svayam . yAtyetAM mR^iShTasalilAmApagA.n sAgara~NgamAm .. 34..\\ ima.n shilochchayaM puNyaM shR^i~NgairbahubhiruchchhritaiH . virAjadbhirdivaspR^igbhirnaikavarNairmanoramaiH .. 35..\\ nAnAdhAtusamAkIrNa.n vividhopalabhUShitam . asyAraNyasya mahataH ketubhUtamivochchhritam .. 36..\\ si.nhashArdUlamAta~NgavarAharkShamR^igAyutam . patatribhirbahuvidhaiH samantAdanunAditam .. 37..\\ kiMshukAshokabakulapuMnAgairupashobhitam . saridbhiH saviha~NgAbhiH shikharaishchopashobhitam . girirAjamima.n tAvatpR^ichchhAmi nR^ipatiM prati .. 38..\\ bhagavannachalashreShTha divyadarshanavishruta . sharaNya bahukalyANa namaste.astu mahIdhara .. 39..\\ praName tvAbhigamyAha.n rAjaputrIM nibodha mAm . rAGYaH snuShA.n rAjabhAryA.n damayantIti vishrutAm .. 40..\\ rAjA vidarbhAdhipatiH pitA mama mahArathaH . bhImo nAma kShitipatishchAturvarNyasya rakShitA .. 41..\\ rAjasUyAshvamedhAnA.n kratUnAM dakShiNAvatAm . AhartA pArthivashreShThaH pR^ithuchArva~nchitekShaNaH .. 42..\\ brahmaNyaH sAdhuvR^ittashcha satyavAganasUyakaH . shIlavAnsusamAchAraH pR^ithushrIrdharmavichchhuchiH .. 43..\\ samyaggoptA vidarbhANAM nirjitArigaNaH prabhuH . tasya mA.n viddhi tanayAM bhagava.nstvAmupasthitAm .. 44..\\ niShadheShu mahAshaila shvashuro me nR^ipottamaH . sugR^ihItanAmA vikhyAto vIrasena iti sma ha .. 45..\\ tasya rAGYaH suto vIraH shrImAnsatyaparAkramaH . kramaprAptaM pituH sva.n yo rAjyaM samanushAsti ha .. 46..\\ nalo nAmAridamanaH puNyashloka iti shrutaH . brahmaNyo vedavidvAgmI puNyakR^itsomapo.agnichit .. 47..\\ yaShTA dAtA cha yoddhA cha samyakchaiva prashAsitA . tasya mAmachalashreShTha viddhi bhAryAmihAgatAm .. 48..\\ tyaktashriyaM bhartR^ihInAmanAthA.n vyasanAnvitAm . anveShamANAM bhartAra.n ta.n vai naravarottamam .. 49..\\ khamullikhadbhiretairhi tvayA shR^i~NgashatairnR^ipaH . kachchiddR^iShTo.achalashreShTha vane.asmindAruNe nalaH .. 50..\\ gajendravikramo dhImAndIrghabAhuramarShaNaH . vikrAntaH satyavAgdhIro bhartA mama mahAyashAH . niShadhAnAmadhipatiH kachchiddR^iShTastvayA nalaH .. 51..\\ kiM mA.n vilapatImekAM parvatashreShTha duHkhitAm . girA nAshvAsayasyadya svA.n sutAmiva duHkhitAm .. 52..\\ vIra vikrAnta dharmaGYa satyasandha mahIpate . yadyasyasminvane rAjandarshayAtmAnamAtmanA .. 53..\\ kadA nu snigdhagambhIrA.n jImUtasvanasaMnibhAm . shroShyAmi naiShadhasyAha.n vAcha.n tAmamR^itopamAm .. 54..\\ vaidarbhItyeva kathitA.n shubhAM rAGYo mahAtmanaH . AmnAyasAriNImR^iddhAM mama shokanibarhiNIm .. 55..\\ iti sA ta.n girishreShThamuktvA pArthivanandinI . damayantI tato bhUyo jagAma dishamuttarAm .. 56..\\ sA gatvA trInahorAtrAndadarsha paramA~NganA . tApasAraNyamatula.n divyakAnanadarshanam .. 57..\\ vasiShThabhR^igvatrisamaistApasairupashobhitam . niyataiH sa.nyatAhArairdamashauchasamanvitaiH .. 58..\\ abbhakShairvAyubhakShaishcha patrAhAraistathaiva cha . jitendriyairmahAbhAgaiH svargamArgadidR^ikShubhiH .. 59..\\ valkalAjinasa.nvItairmunibhiH sa.nyatendriyaiH . tApasAdhyuShita.n ramya.n dadarshAshramamaNDalam .. 60..\\ sA dR^iShTvaivAshramapadaM nAnAmR^iganiShevitam . shAkhAmR^igagaNaishchaiva tApasaish cha samanvitam .. 61..\\ subhrUH sukeshI sushroNI sukuchA sudvijAnanA . varchasvinI supratiShThA sva~nchitodyatagAminI .. 62..\\ sA viveshAshramapada.n vIrasenasutapriyA . yoShidratnaM mahAbhAgA damayantI manasvinI .. 63..\\ sAbhivAdya tapovR^iddhAnvinayAvanatA sthitA . svAgata.n ta iti proktA taiH sarvaistApasaishcha sA .. 64..\\ pUjA.n chAsyA yathAnyAyaM kR^itvA tatra tapodhanAH . AsyatAmityathochuste brUhi ki.n karavAmahe .. 65..\\ tAnuvAcha varArohA kachchidbhavagatAm iha . tapasyagniShu dharmeShu mR^igapakShiShu chAnaghAH . kushala.n vo mahAbhAgAH svadharmacharaNeShu cha .. 66..\\ tairuktA kushalaM bhadre sarvatreti yashasvinI . brUhi sarvAnavadyA~Ngi kA tva.n kiM cha chikIrShasi .. 67..\\ dR^iShTvaiva te para.n rUpa.n dyutiM cha paramAm iha . vismayo naH samutpannaH samAshvasihi mA shuchaH .. 68..\\ asyAraNyasya mahatI devatA vA mahIbhR^itaH . asyA nu nadyAH kalyANi vada satyamanindite .. 69..\\ sAbravIttAnR^iShInnAhamaraNyasyAsya devatA . na chApyasya girerviprA na nadyA devatApyaham .. 70..\\ mAnuShIM mA.n vijAnIta yUyaM sarve tapodhanAH . vistareNAbhidhAsyAmi tanme shR^iNuta sarvashaH .. 71..\\ vidarbheShu mahIpAlo bhImo nAma mahAdyutiH . tasya mA.n tanayA.n sarve jAnIta dvijasattamAH .. 72..\\ niShadhAdhipatirdhImAnnalo nAma mahAyashAH . vIraH sa~NgrAmajidvidvAnmama bhartA vishAM patiH .. 73..\\ devatAbhyarchanaparo dvijAtijanavatsalaH . goptA niShadhavaMshasya mahAbhAgo mahAdyutiH .. 74..\\ satyavAgdharmavitprAGYaH satyasandho.arimardanaH . brahmaNyo daivataparaH shrImAnparapura~njayaH .. 75..\\ nalo nAma nR^ipashreShTho devarAjasamadyutiH . mama bhartA vishAlAkShaH pUrNenduvadano.arihA .. 76..\\ AhartA kratumukhyAnA.n vedavedA~NgapAragaH . sapatnAnAM mR^idhe hantA ravisomasamaprabhaH .. 77..\\ sa kaishchinnikR^itipraGYairakalyANairnarAdhamaiH . AhUya pR^ithivIpAlaH satyadharmaparAyaNaH . devane kushalairjihmairjito rAjya.n vasUni cha .. 78..\\ tasya mAmavagachchhadhvaM bhAryA.n rAjarShabhasya vai . damayantIti vikhyAtAM bhartR^idarshanalAlasAm .. 79..\\ sA vanAni girIMshchaiva sarA.nsi saritastathA . palvalAni cha ramyANi tathAraNyAni sarvashaH .. 80..\\ anveShamANA bhartAraM nala.n raNavishAradam . mahAtmAna.n kR^itAstraM cha vicharAmIha duHkhitA .. 81..\\ kachchidbhagavatAM puNya.n tapovanamidaM nR^ipaH . bhavetprApto nalo nAma niShadhAnA.n janAdhipaH .. 82..\\ yatkR^ite.ahamida.n viprAH prapannA bhR^ishadAruNam . vanaM pratibhaya.n ghora.n shArdUlamR^igasevitam .. 83..\\ yadi kaishchidahorAtrairna drakShyAmi nalaM nR^ipam . AtmAna.n shreyasA yokShye dehasyAsya vimochanAt .. 84..\\ ko nu me jIvitenArthastamR^ite puruSharShabham . kathaM bhaviShyAmyadyAhaM bhartR^ishokAbhipIDitA .. 85..\\ eva.n vilapatImekAmaraNye bhImanandinIm . damayantImathochuste tApasAH satyavAdinaH .. 86..\\ udarkastava kalyANi kalyANo bhavitA shubhe . vayaM pashyAma tapasA kShipra.n drakShyasi naiShadham .. 87..\\ niShadhAnAmadhipatiM nala.n ripunighAtinam . bhaimi dharmabhR^itA.n shreShTha.n drakShyase vigatajvaram .. 88..\\ vimukta.n sarvapApebhyaH sarvaratnasamanvitam . tadeva nagarashreShThaM prashAsantamarindamam .. 89..\\ dviShatAM bhayakartAra.n suhR^idAM shokanAshanam . pati.n drakShyasi kalyANi kalyANAbhijanaM nR^ipam .. 90..\\ evamuktvA nalasyeShTAM mahiShIM pArthivAtmajAm . antarhitAstApasAste sAgnihotrAshramAstadA .. 91..\\ sA dR^iShTvA mahadAshcharya.n vismitA abhavattadA . damayantyanavadyA~NgI vIrasenanR^ipasnuShA .. 92..\\ kiM nu svapno mayA dR^iShTaH ko.aya.n vidhirihAbhavat . kva nu te tApasAH sarve kva tadAshramamaNDalam .. 93..\\ kva sA puNyajalA ramyA nAnAdvijaniShevitA . nadI te cha nagA hR^idyAH phalapuShpopashobhitAH .. 94..\\ dhyAtvA chiraM bhImasutA damayantI shuchismitA . bhartR^ishokaparA dInA vivarNavadanAbhavat .. 95..\\ sA gatvAthAparAM bhUmiM bAShpasandigdhayA girA . vilalApAshrupUrNAkShI dR^iShTvAshokataru.n tataH .. 96..\\ upagamya tarushreShThamashokaM puShpita.n tadA . pallavApIDita.n hR^idyaM viha~NgairanunAditam .. 97..\\ aho batAyamagamaH shrImAnasminvanAntare . ApIDairbahubhirbhAti shrImAndramiDarAD iva .. 98..\\ vishokA.n kuru mAM kShipramashoka priyadarshana . vItashokabhayAbAdha.n kachchittvaM dR^iShTavAnnR^ipam .. 99..\\ nalaM nAmAridamana.n damayantyAH priyaM patim . niShadhAnAmadhipati.n dR^iShTavAnasi me priyam .. 100..\\ ekavastrArdhasa.nvIta.n sukumAratanutvacham . vyasanenArdita.n vIramaraNyamidamAgatam .. 101..\\ yathA vishokA gachchheyamashokanaga tatkuru . satyanAmA bhavAshoka mama shokavinAshanAt .. 102..\\ eva.n sAshokavR^ikSha.n tamArtA triH parigamya ha . jagAma dAruNatara.n deshaM bhaimI varA~NganA .. 103..\\ sA dadarsha nagAnnaikAnnaikAshcha saritastathA . naikAMshcha parvatAnramyAnnaikAMshcha mR^igapakShiNaH .. 104..\\ kandarAMshcha nitambAMshcha nadAMshchAdbhutadarshanAn . dadarsha sA bhImasutA patimanveShatI tadA .. 105..\\ gatvA prakR^iShTamadhvAna.n damayantI shuchismitA . dadarshAtha mahAsArtha.n hastyashvarathasa~Nkulam .. 106..\\ uttarantaM nadI.n ramyAM prasannasalilAM shubhAm . sushItatoyA.n vistIrNAM hradinIM vetasairvR^itAm .. 107..\\ prodghuShTA.n krau~nchakuraraishchakravAkopakUjitAm . kUrmagrAhajhaShAkIrNAM pulinadvIpashobhitAm .. 108..\\ sA dR^iShTvaiva mahAsArthaM nalapatnI yashasvinI . upasarpya varArohA janamadhya.n vivesha ha .. 109..\\ unmattarUpA shokArtA tathA vastrArdhasa.nvR^itA . kR^ishA vivarNA malinA pA.nsudhvastashiroruhA .. 110..\\ tA.n dR^iShTvA tatra manujAH ke chidbhItAH pradudruvuH . ke chichchintAparAstasthuH ke chittatra vichukrushuH .. 111..\\ prahasanti sma tA.n ke chidabhyasUyanta chApare . chakrustasyA.n dayAM ke chitpaprachchhushchApi bhArata .. 112..\\ kAsi kasyAsi kalyANi ki.n vA mR^igayase vane . tvA.n dR^iShTvA vyathitAH smeha kachchittvamasi mAnuShI .. 113..\\ vada satya.n vanasyAsya parvatasyAtha vA dishaH . devatA tva.n hi kalyANi tvAM vayaM sharaNa.n gatAH .. 114..\\ yakShI vA rAkShasI vA tvamutAho.asi varA~NganA . sarvathA kuru naH svasti rakShasvAsmAnanindite .. 115..\\ yathAya.n sarvathA sArthaH kShemI shIghramito vrajet . tathA vidhatsva kalyANi tvA.n vayaM sharaNa.n gatAH .. 116..\\ pratyuvAcha tataH sAdhvI bhartR^ivyasanaduHkhitA . sArthavAha.n cha sArthaM cha janA ye chAtra ke chana .. 117..\\ mAnuShIM mA.n vijAnIta manujAdhipateH sutAm . nR^ipasnuShA.n rAjabhAryAM bhartR^idarshanalAlasAm .. 118..\\ vidarbharANmama pitA bhartA rAjA cha naiShadhaH . nalo nAma mahAbhAgastaM mArgAmyaparAjitam .. 119..\\ yadi jAnIta nR^ipati.n kShipra.n sha.nsata me priyam . nalaM pArthivashArdUlamamitragaNasUdanam .. 120..\\ tAmuvAchAnavadyA~NgI.n sArthasya mahataH prabhuH . sArthavAhaH shuchirnAma shR^iNu kalyANi madvachaH .. 121..\\ aha.n sArthasya netA vai sArthavAhaH shuchismite . manuShyaM nalanAmAnaM na pashyAmi yashasvini .. 122..\\ ku~njaradvIpimahiShashArdUlarkShamR^igAnapi . pashyAmyasminvane kaShTe amanuShyaniShevite . tathA no yakSharADadya maNibhadraH prasIdatu .. 123..\\ sAbravIdvaNijaH sarvAnsArthavAha.n cha taM tataH . kva nu yAsyasi sArtho.ayametadAkhyAtumarhatha .. 124..\\ sArthavAha uvAcha sArtho.aya.n chedirAjasya subAhorsatyavAdinaH . kShipra.n janapadaM gantA lAbhAya manujAtmaje .. 125..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62} bR^ihadashva uvAcha sA tachchhrutvAnavadyA~NgI sArthavAhavachastadA . agachchhattena vai sArdhaM bhartR^idarshanalAlasA .. 1..\\ atha kAle bahutithe vane mahati dAruNe . taDAga.n sarvatobhadraM padmasaugandhikaM mahat .. 2..\\ dadR^ishurvaNijo ramyaM prabhUtayavasendhanam . bahumUlaphalopetaM nAnApakShigaNairvR^itam .. 3..\\ ta.n dR^iShTvA mR^iShTasalilaM manoharasukhAvaham . suparishrAntavAhAste niveshAya mano dadhuH .. 4..\\ saMmate sArthavAhasya vivishurvanamuttamam . uvAsa sArthaH sumahAnvelAmAsAdya pashchimAm .. 5..\\ athArdharAtrasamaye niHshabdastimite tadA . supte sArthe parishrAnte hastiyUthamupAgamat . pAnIyArtha.n girinadIM madaprasravaNAvilAm .. 6..\\ mArga.n sa.nrudhya sa.nsuptaM padminyAH sArthamuttamam . suptaM mamarda sahasA cheShTamAnaM mahItale .. 7..\\ hAhAravaM pramu~nchantaH sArthikAH sharaNArthinaH . vanagulmAMshcha dhAvanto nidrAndhA mahato bhayAt . ke chiddantaiH karaiH ke chitke chitpadbhyA.n hatA narAH .. 8..\\ gokharoShTrAshvabahulaM padAtijanasa~Nkulam . bhayArta.n dhAvamAnaM tatparasparahataM tadA .. 9..\\ ghorAnnAdAnvimu~nchanto nipeturdharaNItale . vR^ikSheShvAsajya sambhagnAH patitA viShameShu cha . tathA tannihata.n sarvaM samR^iddhaM sArthamaNDalam .. 10..\\ athAparedyuH samprApte hatashiShTA janAstadA . vanagulmAdviniShkramya shochanto vaishasa.n kR^itam . bhrAtaraM pitaraM putra.n sakhAya.n cha janAdhipa .. 11..\\ ashochattatra vaidarbhI kiM nu me duShkR^ita.n kR^itam . yo.api me nirjane.araNye samprApto.aya.n janArNavaH . hato.aya.n hastiyUthena mandabhAgyAnmamaiva tu .. 12..\\ prAptavya.n suchira.n duHkhaM mayA nUnamasaMshayam . nAprAptakAlo mriyate shruta.n vR^iddhAnushAsanam .. 13..\\ yannAhamadya mR^iditA hastiyUthena duHkhitA . na hyadaivakR^ita.n kiM chinnarANAm iha vidyate .. 14..\\ na cha me bAlabhAve.api ki.n chidvyapakR^itaM kR^itam . karmaNA manasA vAchA yadida.n duHkhamAgatam .. 15..\\ manye svaya.nvarakR^ite lokapAlAH samAgatAH . pratyAkhyAtA mayA tatra nalasyArthAya devatAH . nUna.n teShAM prabhAvena viyogaM prAptavatyaham .. 16..\\ evamAdIni duHkhAni sA vilapya varA~NganA . hatashiShTaiH saha tadA brAhmaNairvedapAragaiH . agachchhadrAjashArdUla duHkhashokaparAyaNA .. 17..\\ gachchhantI sA chirAtkAlAtpuramAsAdayanmahat . sAyAhne chedirAjasya subAhorsatyavAdinaH . vastrArdhakartasa.nvItA pravivesha purottamam .. 18..\\ tA.n vivarNA.n kR^ishAM dInAM muktakeshImamArjanAm . unmattAmiva gachchhantI.n dadR^ishuH puravAsinaH .. 19..\\ pravishantI.n tu tAM dR^iShTvA chedirAjapurIM tadA . anujagmustato bAlA grAmiputrAH kutUhalAt .. 20..\\ sA taiH parivR^itAgachchhatsamIpa.n rAjaveshmanaH . tAM prAsAdagatApashyadrAjamAtA janairvR^itAm .. 21..\\ sA jana.n vArayitvA taM prAsAdatalamuttamam . Aropya vismitA rAjandamayantImapR^ichchhata .. 22..\\ evamapyasukhAviShTA bibharShi parama.n vapuH . bhAsi vidyudivAbhreShu sha.nsa me kAsi kasya vA .. 23..\\ na hi te mAnuSha.n rUpaM bhUShaNairapi varjitam . asahAyA narebhyash cha nodvijasyamaraprabhe .. 24..\\ tachchhrutvA vachana.n tasyA bhaimI vachanamabravIt . mAnuShIM mA.n vijAnIhi bhartAraM samanuvratAm .. 25..\\ sairandhrI.n jAtisampannAM bhujiShyAM kAmavAsinIm . phalamUlAshanAmekA.n yatrasAyampratishrayAm .. 26..\\ asa~NkhyeyaguNo bhartA mA.n cha nityamanuvrataH . bhartAramapi ta.n vIra.n chhAyevAnapagA sadA .. 27..\\ tasya daivAtprasa~Ngo.abhUdatimAtra.n sma devane . dyUte sa nirjitashchaiva vanameko.abhyupeyivAn .. 28..\\ tamekavasana.n vIramunmattamiva vihvalam . AshvAsayantI bhartAramahamanvagama.n vanam .. 29..\\ sa kadA chidvane vIraH kasmiMshchitkAraNAntare . kShutparItaH suvimanAstadapyeka.n vyasarjayat .. 30..\\ tamekavasanaM nagnamunmatta.n gatachetasam . anuvrajantI bahulA na svapAmi nishAH sadA .. 31..\\ tato bahutithe kAle suptAmutsR^ijya mA.n kva chit . vAsaso.ardhaM parichchhidya tyaktavAnmAmanAgasam .. 32..\\ taM mArgamANA bhartAra.n dahyamAnA dinakShapAH . na vindAmyamaraprakhyaM priyaM prANadhaneshvaram .. 33..\\ tAmashruparipUrNAkShI.n vilapantI.n tathA bahu . rAjamAtAbravIdArtAM bhaimImArtatarA svayam .. 34..\\ vasasva mayi kalyANi prItirme tvayi vartate . mR^igayiShyanti te bhadre bhartAraM puruShA mama .. 35..\\ atha vA svayamAgachchhetparidhAvannitastataH . ihaiva vasatI bhadre bhartAramupalapsyase .. 36..\\ rAjamAturvachaH shrutvA damayantI vacho.abravIt . samayenotsahe vastu.n tvayi vIraprajAyini .. 37..\\ uchchhiShTaM naiva bhu~njIyAM na kuryAM pAdadhAvanam . na chAhaM puruShAnanyAnsambhASheya.n kathaM chana .. 38..\\ prArthayedyadi mA.n kashchiddaNDyaste sa pumAnbhavet . bharturanveShaNArtha.n tu pashyeyaM brAhmaNAnaham .. 39..\\ yadyevamiha kartavya.n vasAmyahamasaMshayam . ato.anyathA na me vAso vartate hR^idaye kva chit .. 40..\\ tAM prahR^iShTena manasA rAjamAtedamabravIt . sarvametatkariShyAmi diShTyA te vratamIdR^isham .. 41..\\ evamuktvA tato bhaimI.n rAjamAtA vishAM pate . uvAcheda.n duhitara.n sunandAM nAma bhArata .. 42..\\ sairandhrImabhijAnIShva sunande devarUpiNIm . etayA saha modasva nirudvignamanAH svayam .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63} bR^ihadashva uvAcha utsR^ijya damayantI.n tu nalo rAjA vishAM pate . dadarsha dAva.n dahyantaM mahAntaM gahane vane .. 1..\\ tatra shushrAva madhye.agnau shabdaM bhUtasya kasya chit . abhidhAva naletyuchchaiH puNyashloketi chAsakR^it .. 2..\\ mA bhairiti nalashchoktvA madhyamagneH pravishya tam . dadarsha nAgarAjAna.n shayAna.n kuNDalIkR^itam .. 3..\\ sa nAgaH prA~njalirbhUtvA vepamAno nala.n tadA . uvAcha viddhi mA.n rAjannAga.n karkoTakaM nR^ipa .. 4..\\ mayA pralabdho brahmarShiranAgAH sumahAtapAH . tena manyuparItena shapto.asmi manujAdhipa .. 5..\\ tasya shApAnna shaknomi padAdvichalituM padam . upadekShyAmi te shreyastrAtumarhati mAM bhavAn .. 6..\\ sakhA cha te bhaviShyAmi matsamo nAsti pannagaH . laghushcha te bhaviShyAmi shIghramAdAya gachchha mAm .. 7..\\ evamuktvA sa nAgendro babhUvA~NguShThamAtrakaH . ta.n gR^ihItvA nalaH prAyAduddeshaM dAvavarjitam .. 8..\\ AkAshadeshamAsAdya vimukta.n kR^iShNavartmanA . utsraShTukAma.n taM nAgaH punaH karkoTako.abravIt .. 9..\\ padAni gaNayangachchha svAni naiShadha kAni chit . tatra te.ahaM mahArAja shreyo dhAsyAmi yatparam .. 10..\\ tataH sa~NkhyAtumArabdhamadashaddashame pade . tasya daShTasya tadrUpa.n kShipramantaradhIyata .. 11..\\ sa dR^iShTvA vismitastasthAvAtmAna.n vikR^itaM nalaH . svarUpadhAriNaM nAga.n dadarsha cha mahIpatiH .. 12..\\ tataH karkoTako nAgaH sAntvayannalamabravIt . mayA te.antarhita.n rUpaM na tvA vidyurjanA iti .. 13..\\ yatkR^ite chAsi vikR^ito duHkhena mahatA nala . viSheNa sa madIyena tvayi duHkhaM nivatsyati .. 14..\\ viSheNa sa.nvR^itairgAtrairyAvattvAM na vimokShyati . tAvattvayi mahArAja duHkha.n vai sa nivatsyati .. 15..\\ anAgA yena nikR^itastvamanarho janAdhipa . krodhAdasUyayitvA ta.n rakShA me bhavataH kR^itA .. 16..\\ na te bhayaM naravyAghra daMShTribhyaH shatruto.api vA . brahmavidbhyashcha bhavitA matprasAdAnnarAdhipa .. 17..\\ rAjanviShanimittA cha na te pIDA bhaviShyati . sa~NgrAmeShu cha rAjendra shashvajjayamavApsyati .. 18..\\ gachchha rAjannitaH sUto bAhuko.ahamiti bruvan . samIpamR^ituparNasya sa hi vedAkShanaipuNam . ayodhyAM nagarI.n ramyAmadyaiva niShadheshvara .. 19..\\ sa te.akShahR^idaya.n dAtA rAjAshvahR^idayena vai . ikShvAkukulajaH shrImAnmitra.n chaiva bhaviShyati .. 20..\\ bhaviShyasi yadAkShaGYaH shreyasA yokShyase tadA . sameShyasi cha dAraistvaM mA sma shoke manaH kR^ithAH . rAjyena tanayAbhyA.n cha satyametadbravImi te .. 21..\\ svarUpa.n cha yadA draShTumichchhethAstvaM narAdhipa . sa.nsmartavyastadA te.aha.n vAsashchedaM nivAsayeH .. 22..\\ anena vAsasAchhannaH svarUpaM pratipatsyase . ityuktvA pradadAvasmai divya.n vAsoyuga.n tadA .. 23..\\ evaM nala.n samAdishya vAso dattvA cha kaurava . nAgarAjastato rAja.nstatraivAntaradhIyata .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64} bR^ihadashva uvAcha tasminnantarhite nAge prayayau naiShadho nalaH . R^ituparNasya nagaraM prAvishaddashame.ahani .. 1..\\ sa rAjAnamupAtiShThadbAhuko.ahamiti bruvan . ashvAnA.n vAhane yuktaH pR^ithivyAM nAsti matsamaH .. 2..\\ arthakR^ichchhreShu chaivAhaM praShTavyo naipuNeShu cha . annasa.nskAramapi cha jAnAmyanyairvisheShataH .. 3..\\ yAni shilpANi loke.asminyachchApyanyatsuduShkaram . sarva.n yatiShye tatkartumR^ituparNa bharasva mAm .. 4..\\ vasa bAhuka bhadra.n te sarvametatkariShyasi . shIghrayAne sadA buddhirdhIyate me visheShataH .. 5..\\ sa tvamAtiShTha yoga.n ta.n yena shIghrA hayA mama . bhaveyurashvAdhyakSho.asi vetana.n te shata.n shatAH .. 6..\\ tvAmupasthAsyatashchemau nitya.n vArShNeyajIvalau . etAbhyA.n ra.nsyase sArdhaM vasa vai mayi bAhuka .. 7..\\ evamukto nalastena nyavasattatra pUjitaH . R^ituparNasya nagare sahavArShNeyajIvalaH .. 8..\\ sa tatra nivasanrAjanvaidarbhIm anuchintayan . sAya.n sAyaM sadA chemaM shlokameka.n jagAda ha .. 9..\\ kva nu sA kShutpipAsArtA shrAntA shete tapasvinI . smarantI tasya mandasya ka.n vA sAdyopatiShThati .. 10..\\ evaM bruvanta.n rAjAnaM nishAyA.n jIvalo.abravIt . kAmenA.n shochase nityaM shrotumichchhAmi bAhuka .. 11..\\ tamuvAcha nalo rAjA mandapraGYasya kasya chit . AsIdbahumatA nArI tasyA dR^iDhatara.n cha saH .. 12..\\ sa vai kena chidarthena tayA mando vyayujyata . viprayuktashcha mandAtmA bhramatyasukhapIDitaH .. 13..\\ dahyamAnaH sa shokena divArAtramatandritaH . nishAkAle smara.nstasyAH shlokameka.n sma gAyati .. 14..\\ sa vai bhramanmahI.n sarvA.n kva chidAsAdya kiM chana . vasatyanarhastadduHkhaM bhUya evAnusa.nsmaran .. 15..\\ sA tu taM puruShaM nArI kR^ichchhre.apyanugatA vane . tyaktA tenAlpapuNyena duShkara.n yadi jIvati .. 16..\\ ekA bAlAnabhiGYA cha mArgANAmatathochitA . kShutpipAsAparItA cha duShkara.n yadi jIvati .. 17..\\ shvApadAcharite nitya.n vane mahati dAruNe . tyaktA tenAlpapuNyena mandapraGYena mAriSha .. 18..\\ ityevaM naiShadho rAjA damayantIm anusmaran . aGYAtavAsamavasadrAGYastasya niveshane .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65} bR^ihadashva uvAcha hR^itarAjye nale bhImaH sabhArye preShyatA.n gate . dvijAnprasthApayAmAsa naladarshanakA~NkShayA .. 1..\\ sandidesha cha tAnbhImo vasu dattvA cha puShkalam . mR^igayadhvaM nala.n chaiva damayantIM cha me sutAm .. 2..\\ asminkarmaNi niShpanne viGYAte niShadhAdhipe . gavA.n sahasra.n dAsyAmi yo vastAvAnayiShyati . agrahAra.n cha dAsyAmi grAmaM nagarasaMmitam .. 3..\\ na chechchhakyAvihAnetu.n damayantI nalo.api vA . GYAtamAtre.api dAsyAmi gavA.n dashashataM dhanam .. 4..\\ ityuktAste yayurhR^iShTA brAhmaNAH sarvatodisham . purarAShTrANi chinvanto naiShadha.n saha bhAryayA .. 5..\\ tatashchedipurI.n ramyAM sudevo nAma vai dvijaH . vichinvAno.atha vaidarbhImapashyadrAjaveshmani . puNyAhavAchane rAGYaH sunandA sahitA.n sthitAm .. 6..\\ mandaprakhyAyamAnena rUpeNApratimena tAm . pinaddhA.n dhUmajAlena prabhAmiva vibhAvasoH .. 7..\\ tA.n samIkShya vishAlAkShImadhikaM malinA.n kR^ishAm . tarkayAmAsa bhaimIti kAraNairupapAdayan .. 8..\\ sudeva uvAcha yatheyaM me purA dR^iShTA tathArUpeyama~NganA . kR^itArtho.asmyadya dR^iShTvemA.n lokakAntAmiva shriyam .. 9..\\ pUrNachandrAnanA.n shyAmA.n chAruvR^ittapayodharAm . kurvantIM prabhayA devI.n sarvA vitimirA dishaH .. 10..\\ chArupadmapalAshAkShIM manmathasya ratIm iva . iShTA.n sarvasya jagataH pUrNachandraprabhAm iva .. 11..\\ vidarbhasarasastasmAddaivadoShAdivoddhR^itAm . malapa~NkAnuliptA~NgIM mR^iNAlImiva tAM bhR^isham .. 12..\\ paurNamAsImiva nishA.n rAhugrastanishAkarAm . patishokAkulA.n dInA.n shuShkasrotAM nadIm iva .. 13..\\ vidhvastaparNakamalA.n vitrAsitaviha~NgamAm . hastihastaparikliShTA.n vyAkulAmiva padminIm .. 14..\\ sukumArI.n sujAtA~NgIM ratnagarbhagR^ihochitAm . dahyamAnAmivoShNena mR^iNAlImachiroddhR^itAm .. 15..\\ rUpaudaryaguNopetAM maNDanArhAmamaNDitAm . chandralekhAmiva navA.n vyomni nIlAbhrasa.nvR^itAm .. 16..\\ kAmabhogaiH priyairhInA.n hInAM bandhujanena cha . deha.n dhArayatIM dInAM bhartR^idarshanakA~NkShayA .. 17..\\ bhartA nAma paraM nAryA bhUShaNaM bhUShaNairvinA . eShA virahitA tena shobhanApi na shobhate .. 18..\\ duShkara.n kurute.atyartha.n hIno yadanayA nalaH . dhArayatyAtmano dehaM na shokenAvasIdati .. 19..\\ imAmasitakeshAntA.n shatapatrAyatekShaNAm . sukhArhA.n duHkhitAM dR^iShTvA mamApi vyathate manaH .. 20..\\ kadA nu khalu duHkhasya pAra.n yAsyati vai shubhA . bhartuH samAgamAtsAdhvI rohiNI shashino yathA .. 21..\\ asyA nUnaM punarlAbhAnnaiShadhaH prItimeShyati . rAjA rAjyaparibhraShTaH punarlabdhveva medinIm .. 22..\\ tulyashIlavayoyuktA.n tulyAbhijanasa.nyutAm . naiShadho.arhati vaidarbhI.n taM cheyamasitekShaNA .. 23..\\ yukta.n tasyAprameyasya vIryasattvavato mayA . samAshvAsayituM bhAryAM patidarshanalAlasAm .. 24..\\ ayamAshvAsayAmyenAM pUrNachandra nibhAnanAm . adR^iShTapUrvA.n duHkhasya duHkhArtAM dhyAnatatparAm .. 25..\\ bR^ihadashva uvAcha eva.n vimR^ishya vividhaiH kAraNairlakShaNaishcha tAm . upagamya tato bhaimI.n sudevo brAhmaNo.abravIt .. 26..\\ aha.n sudevo vaidharbhi bhrAtuste dayitaH sakhA . bhImasya vachanAdrAGYastvAmanveShTumihAgataH .. 27..\\ kushalI te pitA rAGYi janitrI bhrAtarash cha te . AyuShmantau kushalinau tatrasthau dArukau cha te . tvatkR^ite bandhuvargAshcha gatasattvA ivAsate .. 28..\\ abhiGYAya sudeva.n tu damayantI yudhiShThira . paryapR^ichchhattataH sarvAnkrameNa suhR^idaH svakAn .. 29..\\ ruroda cha bhR^isha.n rAjanvaidarbhI shokakarshitA . dR^iShTvA sudeva.n sahasA bhrAturiShTa.n dvijottamam .. 30..\\ tato rudantI.n tAM dR^iShTvA sunandA shokakarshitAm . sudevena sahaikAnte kathayantI.n cha bhArata .. 31..\\ janitryai preShayAmAsa sairandhrI rudate bhR^isham . brAhmaNena samAgamya tA.n veda yadi manyase .. 32..\\ atha chedipatermAtA rAGYashchAntaHpurAttadA . jagAma yatra sA bAlA brAhmaNena sahAbhavat .. 33..\\ tataH sudevamAnAyya rAjamAtA vishAM pate . paprachchha bhAryA kasyeya.n sutA vA kasya bhAminI .. 34..\\ katha.n cha naShTA GYAtibhyo bharturvA vAmalochanA . tvayA cha viditA vipra kathameva~NgatA satI .. 35..\\ etadichchhAmyaha.n tvatto GYAtu.n sarvamasheShataH . tattvena hi mamAchakShva pR^ichchhantyA devarUpiNIm .. 36..\\ evamuktastayA rAjansudevo dvijasattamaH . sukhopaviShTa AchaShTa damayantyA yathAtatham .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66} sudeva uvAcha vidarbharAjo dharmAtmA bhImo bhImaparAkramaH . suteya.n tasya kalyANI damayantIti vishrutA .. 1..\\ rAjA tu naiShadho nAma vIrasenasuto nalaH . bhAryeya.n tasya kalyANI puNyashlokasya dhImataH .. 2..\\ sa vai dyUte jito bhrAtrA hR^itarAjyo mahIpatiH . damayantyA gataH sArdhaM na praGYAyata karhi chit .. 3..\\ te vaya.n damayantyarthaM charAmaH pR^ithivImimAm . seyamAsAditA bAlA tava putraniveshane .. 4..\\ asyA rUpeNa sadR^ishI mAnuShI neha vidyate . asyAshchaiva bhruvormadhye sahajaH pipluruttamaH . shyAmAyAH padmasa~NkAsho lakShito.antarhito mayA .. 5..\\ malena sa.nvR^ito hyasyAstanvabhreNeva chandramAH . chihnabhUto vibhUtyarthamaya.n dhAtrA vinirmitaH .. 6..\\ pratipatkaluShevendorlekhA nAti virAjate . na chAsyA nashyate rUpa.n vapurmalasamAchitam . asa.nskR^itamapi vyaktaM bhAti kA~nchanasaMnibham .. 7..\\ anena vapuShA bAlA piplunAnena chaiva ha . lakShiteyaM mayA devI pihito.agnirivoShmaNA .. 8..\\ bR^ihadashva uvAcha tachchhrutvA vachana.n tasya sudevasya vishAM pate . sunandA shodhayAmAsa pipluprachchhAdanaM malam .. 9..\\ sa malenApakR^iShTena piplustasyA vyarochata . damayantyAstadA vyabhre nabhasIva nishAkaraH .. 10..\\ piplu.n dR^iShTvA sunandA cha rAjamAtA cha bhArata . rudantyau tAM pariShvajya muhUrtamiva tasthatuH . utsR^ijya bAShpa.n shanakai rAjamAtedamabravIt .. 11..\\ bhaginyA duhitA me.asi piplunAnena sUchitA . aha.n cha tava mAtA cha rAjanyasya mahAtmanaH . sute dashArNAdhipateH sudAmnashchArudarshane .. 12..\\ bhImasya rAGYaH sA dattA vIrabAhorahaM punaH . tva.n tu jAtA mayA dR^iShTA dashArNeShu piturgR^ihe .. 13..\\ yathaiva te piturgeha.n tathedamapi bhAmini . yathaiva hi mamaishvarya.n damayanti tathA tava .. 14..\\ tAM prahR^iShTena manasA damayantI vishAM pate . abhivAdya mAturbhaginImida.n vachanamabravIt .. 15..\\ aGYAyamAnApi satI sukhamasmyuShiteha vai . sarvakAmaiH suvihitA rakShyamANA sadA tvayA .. 16..\\ sukhAtsukhataro vAso bhaviShyati na saMshayaH . chiraviproShitAM mAtarmAmanuGYAtumarhasi .. 17..\\ dArakau cha hi me nItau vasatastatra bAlakau . pitrA vihInau shokArtau mayA chaiva kathaM nu tau .. 18..\\ yadi chApi priya.n kiM chinmayi kartumihechchhasi . vidarbhAnyAtumichchhAmi shIghraM me yAnamAdisha .. 19..\\ bADhamityeva tAmuktvA hR^iShTA mAtR^iShvasA nR^ipa . guptAM balena mahatA putrasyAnumate tataH .. 20..\\ prasthApayadrAjamAtA shrImatA naravAhinA . yAnena bharatashreShTha svannapAnaparichchhadAm .. 21..\\ tataH sA nachirAdeva vidarbhAnagamachchhubhA . tA.n tu bandhujanaH sarvaH prahR^iShTaH pratyapUjayat .. 22..\\ sarvAnkushalino dR^iShTvA bAndhavAndArakau cha tau . mAtaraM pitara.n chaiva sarvaM chaiva sakhIjanam .. 23..\\ devatAH pUjayAmAsa brAhmaNAMshcha yashasvinI . vidhinA pareNa kalyANI damayantI vishAM pate .. 24..\\ atarpayatsudeva.n cha gosahasreNa pArthivaH . prIto dR^iShTvaiva tanayA.n grAmeNa draviNena cha .. 25..\\ sA vyuShTA rajanI.n tatra piturveshmani bhAminI . vishrAntAM mAtara.n rAjannidaM vachanamabravIt .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67} damayantyuvAcha mA.n chedichchhasi jIvantIM mAtaH satyaM bravImi te . naravIrasya vai tasya nalasyAnayane yata .. 1..\\ bR^ihadashva uvAcha damayantyA tathoktA tu sA devI bhR^ishaduHkhitA . bAShpeNa pihitA rAjannottara.n kiM chidabravIt .. 2..\\ tadavasthA.n tu tAM dR^iShTvA sarvamantaHpuraM tadA . hAhAbhUtamatIvAsIdbhR^isha.n cha praruroda ha .. 3..\\ tato bhImaM mahArAja bhAryA vachanamabravIt . damayantI tava sutA bhartAramanushochati .. 4..\\ apakR^iShya cha lajjAM mA.n svayamuktavatI nR^ipa . prayatantu tava preShyAH puNyashlokasya darshane .. 5..\\ tayA prachodito rAjA brAhmaNAnvashavartinaH . prAsthApayaddishaH sarvA yatadhvaM naladarshane .. 6..\\ tato vidarbhAdhipaterniyogAdbrAhmaNarShabhAH . damayantImatho dR^iShTvA prasthitAH smetyathAbruvan .. 7..\\ atha tAnabravIdbhaimI sarvarAShTreShvida.n vachaH . bruvadhva.n janasa.nsatsu tatra tatra punaH punaH .. 8..\\ kva nu tva.n kitava chhittvA vastrArdhaM prasthito mama . utsR^ijya vipine suptAmanuraktAM priyAM priya .. 9..\\ sA vai yathA samAdiShTA tatrAste tvatpratIkShiNI . dahyamAnA bhR^ishaM bAlA vastrArdhenAbhisa.nvR^itA .. 10..\\ tasyA rudantyA satata.n tena shokena pArthiva . prasAda.n kuru vai vIra prativAkyaM dadasva cha .. 11..\\ etadanyachcha vaktavya.n kR^ipAM kuryAdyathA mayi . vAyunA dhUyamAno hi vana.n dahati pAvakaH .. 12..\\ bhartavyA rakShaNIyA cha patnI hi patinA sadA . tannaShTamubhaya.n kasmAddharmaGYasya satastava .. 13..\\ khyAtaH prAGYaH kulInashcha sAnukroshashcha tva.n sadA . sa.nvR^itto niranukroshaH sha~Nke madbhAgyasa~NkShayAt .. 14..\\ sa kuruShva maheShvAsa dayAM mayi nararShabha . AnR^isha.nsyaM paro dharmastvatta eva hi me shrutam .. 15..\\ evaM bruvANAnyadi vaH pratibrUyAddhi kash chana . sa naraH sarvathA GYeyaH kashchAsau kva cha vartate .. 16..\\ yachcha vo vachana.n shrutvA brUyAtprativacho naraH . tadAdAya vachaH kShipraM mamAvedya.n dvijottamAH .. 17..\\ yathA cha vo na jAnIyAchcharato bhImashAsanAt . punarAgamana.n chaiva tathA kAryamatandritaiH .. 18..\\ yadi vAsau samR^iddhaH syAdyadi vApyadhano bhavet . yadi vApyarthakAmaH syAjGYeyamasya chikIrShitam .. 19..\\ evamuktAstvagachchha.nste brAhmaNAH sarvatodisham . nalaM mR^igayitu.n rAja.nstathA vyasanina.n tadA .. 20..\\ te purANi sarAShTrANi grAmAnghoShA.nstathAshramAn . anveShanto nala.n rAjannAdhijagmurdvijAtayaH .. 21..\\ tachcha vAkya.n tathA sarve tatra tatra vishAM pate . shrAvayA.n chakrire viprA damayantyA yatheritam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68} bR^ihadashva uvAcha atha dIrghasya kAlasya parNAdo nAma vai dvijaH . pratyetya nagaraM bhaimImida.n vachanamabravIt .. 1..\\ naiShadhaM mR^igayAnena damayanti divAnisham . ayodhyAM nagarI.n gatvA bhA~NgasvarirupasthitaH .. 2..\\ shrAvitashcha mayA vAkya.n tvadIya.n sa mahAjane . R^ituparNo mahAbhAgo yathokta.n varavarNini .. 3..\\ tachchhrutvA nAbravItki.n chidR^ituparNo narAdhipaH . na cha pAriShadaH kashchidbhAShyamANo mayAsakR^it .. 4..\\ anuGYAta.n tu mA.n rAGYA vijane kashchidabravIt . R^ituparNasya puruSho bAhuko nAma nAmataH .. 5..\\ sUtastasya narendrasya virUpo hrasvabAhukaH . shIghrayAne sukushalo mR^iShTakartA cha bhojane .. 6..\\ sa viniHshvasya bahusho ruditvA cha muhurmuhuH . kushala.n chaiva mAM pR^iShTvA pashchAdidamabhAShata .. 7..\\ vaiShamyamapi samprAptA gopAyanti kulastriyaH . AtmAnamAtmanA satyo jitasvargA na saMshayaH . rahitA bhartR^ibhishchaiva na krudhyanti kadA chana .. 8..\\ viShamasthena mUDhena paribhraShTasukhena cha . yatsA tena parityaktA tatra na kroddhumarhati .. 9..\\ prANayAtrAM pariprepsoH shakunairhR^itavAsasaH . AdhibhirdahyamAnasya shyAmA na kroddhumarhati .. 10..\\ satkR^itAsatkR^itA vApi pati.n dR^iShTvA tathAgatam . bhraShTarAjya.n shriyA hInaM shyAmA na kroddhumarhati .. 11..\\ tasya tadvachana.n shrutvA tvarito.ahamihAgataH . shrutvA pramANaM bhavatI rAGYash chaiva nivedaya .. 12..\\ etachchhrutvAshrupUrNAkShI parNAdasya vishAM pate . damayantI raho.abhyetya mAtaraM pratyabhAShata .. 13..\\ ayamartho na sa.nvedyo bhIme mAtaH katha.n chana . tvatsaMnidhau samAdekShye sudeva.n dvijasattamam .. 14..\\ yathA na nR^ipatirbhImaH pratipadyeta me matam . tathA tvayA prayattavyaM mama chetpriyamichchhasi .. 15..\\ yathA chAha.n samAnItA sudevenAshu bAndhavAn . tenaiva ma~NgalenAshu sudevo yAtu mAchiram . samAnetuM nalaM mAtarayodhyAM nagarImitaH .. 16..\\ vishrAnta.n cha tataH pashchAtparNAdaM dvijasattamam . archayAmAsa vaidarbhI dhanenAtIva bhAminI .. 17..\\ nale chehAgate vipra bhUyo dAsyAmi te vasu . tvayA hi me bahu kR^ita.n yathA nAnyaH kariShyati . yadbhartrAha.n sameShyAmi shIghrameva dvijottama .. 18..\\ evamukto.archayitvA tAmAshIrvAdaiH suma~NgalaiH . gR^ihAnupayayau chApi kR^itArthaH sa mahAmanAH .. 19..\\ tatashchAnAyya ta.n vipra.n damayantI yudhiShThira . abravItsaMnidhau mAturduHkhashokasamanvitA .. 20..\\ gatvA sudeva nagarImayodhyAvAsinaM nR^ipam . R^ituparNa.n vacho brUhi patimanya.n chikIrShatI . AsthAsyati punarbhaimI damayantI svaya.nvaram .. 21..\\ tatra gachchhanti rAjAno rAjaputrAshcha sarvashaH . yathA cha gaNitaH kAlaH shvobhUte sa bhaviShyati .. 22..\\ yadi sambhAvanIya.n te gachchha shIghramarindama . sUryodaye dvitIya.n sA bhartAraM varayiShyati . na hi sa GYAyate vIro nalo jIvanmR^ito.api vA .. 23..\\ eva.n tayA yathokta.n vai gatvA rAjAnamabravIt . R^ituparNaM mahArAja sudevo brAhmaNastadA .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69} bR^ihadashva uvAcha shrutvA vachaH sudevasya R^ituparNo narAdhipaH . sAntvaya~nshlakShNayA vAchA bAhukaM pratyabhAShata .. 1..\\ vidarbhAnyAtumichchhAmi damadantyAH svaya.nvaram . ekAhnA hayatattvaGYa manyase yadi bAhuka .. 2..\\ evamuktasya kaunteya tena rAGYA nalasya ha . vyadIryata mano duHkhAtpradadhyau cha mahAmanAH .. 3..\\ damayantI bhavedetatkuryAdduHkhena mohitA . asmadarthe bhavedvAyamupAyashchintito mahAn .. 4..\\ nR^isha.nsaM bata vaidarbhI kartukAmA tapasvinI . mayA kShudreNa nikR^itA pApenAkR^itabuddhinA .. 5..\\ strIsvabhAvashchalo loke mama doShashcha dAruNaH . syAdevamapi kuryAtsA vivashA gatasauhR^idA . mama shokena sa.nvignA nairAshyAttanumadhyamA .. 6..\\ na chaiva.n karhi chitkuryAtsApatyA cha visheShataH . yadatra tathyaM pathya.n cha gatvA vetsyAmi nishchayam . R^ituparNasya vai kAmamAtmArtha.n cha karomyaham .. 7..\\ iti nishchitya manasA bAhuko dInamAnasaH . kR^itA~njaliruvAchedamR^ituparNaM narAdhipam .. 8..\\ pratijAnAmi te satya.n gamiShyasi narAdhipa . ekAhnA puruShavyAghra vidarbhanagarIM nR^ipa .. 9..\\ tataH parIkShAmashvAnA.n chakre rAjansa bAhukaH . ashvashAlAmupAgamya bhA~NgasvarinR^ipAGYayA .. 10..\\ sa tvaryamANo bahusha R^ituparNena bAhukaH . adhyagachchhatkR^ishAnashvAnsamarthAnadhvani kShamAn .. 11..\\ tejobalasamAyuktAnkulashIlasamanvitAn . varjitA.NllakShaNairhInaiH pR^ithuprothAnmahAhanUn . shuddhAndashabhirAvartaiH sindhujAnvAtara.nhasaH .. 12..\\ dR^iShTvA tAnabravIdrAjA ki.n chitkopasamanvitaH . kimidaM prArthita.n kartuM pralabdhavyA hi te vayam .. 13..\\ kathamalpabalaprANA vakShyantIme hayA mama . mahAnadhvA cha turagairgantavyaH kathamIdR^ishaiH .. 14..\\ bAhuka uvAcha ete hayA gamiShyanti vidarbhAnnAtra saMshayaH . athAnyAnmanyase rAjanbrUhi kAnyojayAmi te .. 15..\\ R^ituparNa uvAcha tvameva hayatattvaGYaH kushalashchAsi bAhuka . yAnmanyase samarthA.nstva.n kShipraM tAneva yojaya .. 16..\\ bR^ihadashva uvAcha tataH sadashvAMshchaturaH kulashIlasamanvitAn . yojayAmAsa kushalo javayuktAnrathe naraH .. 17..\\ tato yukta.n rathaM rAjA samArohattvarAnvitaH . atha paryapatanbhUmau jAnubhiste hayottamAH .. 18..\\ tato naravaraH shrImAnnalo rAjA vishAM pate . sAntvayAmAsa tAnashvA.nstejobalasamanvitAn .. 19..\\ rashmibhishcha samudyamya nalo yAtumiyeSha saH . sUtamAropya vArShNeya.n javamAsthAya vai param .. 20..\\ te chodyamAnA vidhinA bAhukena hayottamAH . samutpeturivAkAsha.n rathinaM mohayanniva .. 21..\\ tathA tu dR^iShTvA tAnashvAnvahato vAtara.nhasaH . ayodhyAdhipatirdhImAnvismayaM parama.n yayau .. 22..\\ rathaghoSha.n tu ta.n shrutvA hayasa~NgrahaNaM cha tat . vArShNeyashchintayAmAsa bAhukasya hayaGYatAm .. 23..\\ kiM nu syAnmAtaliraya.n devarAjasya sArathiH . tathA hi lakShaNa.n vIre bAhuke dR^ishyate mahat .. 24..\\ shAlihotro.atha kiM nu syAddhayAnA.n kulatattvavit . mAnuSha.n samanuprApto vapuH paramashobhanam .. 25..\\ utAho svidbhavedrAjA nalaH parapura~njayaH . so.ayaM nR^ipatirAyAta ityeva.n samachintayat .. 26..\\ atha vA yAM nalo veda vidyA.n tAmeva bAhukaH . tulya.n hi lakShaye GYAnaM bAhukasya nalasya cha .. 27..\\ api cheda.n vayastulyamasya manye nalasya cha . nAyaM nalo mahAvIryastadvidyastu bhaviShyati .. 28..\\ prachhannA hi mahAtmAnashcharanti pR^ithivImimAm . daivena vidhinA yuktAH shAstroktaishcha virUpaNaiH .. 29..\\ bhavettu matibhedo me gAtravairUpyatAM prati . pramANAtparihInastu bhavediti hi me matiH .. 30..\\ vayaHpramANa.n tattulya.n rUpeNa tu viparyayaH . nala.n sarvaguNairyuktaM manye bAhukamantataH .. 31..\\ eva.n vichArya bahusho vArShNeyaH paryachintayat . hR^idayena mahArAja puNyashlokasya sArathiH .. 32..\\ R^ituparNastu rAjendra bAhukasya hayaGYatAm . chintayanmumude rAjA sahavArShNeyasArathiH .. 33..\\ bala.n vIrya.n tathotsAhaM hayasa~NgrahaNaM cha tat . para.n yatna.n cha samprekShya parAM mudamavApa ha .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70} bR^ihadashva uvAcha sa nadIH parvatAMshchaiva vanAni cha sarA.nsi cha . achireNAtichakrAma khecharaH khe charanniva .. 1..\\ tathA prayAte tu rathe tadA bhA~NgasvarirnR^ipaH . uttarIyamathApashyadbhraShTaM parapura~njayaH .. 2..\\ tataH sa tvaramANastu paTe nipatite tadA . grahIShyAmIti ta.n rAjA nalamAha mahAmanAH .. 3..\\ nigR^ihNIShva mahAbuddhe hayAnetAnmahAjavAn . vArShNeyo yAvadetaM me paTamAnayatAm iti .. 4..\\ nalastaM pratyuvAchAtha dUre bhraShTaH paTastava . yojana.n samatikrAnto na sa shakyastvayA punaH .. 5..\\ evamukte nalenAtha tadA bhA~NgasvarirnR^ipaH . AsasAda vane rAjanphalavantaM bibhItakam .. 6..\\ ta.n dR^iShTvA bAhuka.n rAjA tvaramANo.abhyabhAShata . mamApi sUta pashya tva.n sa~NkhyAne paramaM balam .. 7..\\ sarvaH sarvaM na jAnAti sarvaGYo nAsti kash chana . naikatra pariniShThAsti GYAnasya puruShe kva chit .. 8..\\ vR^ikShe.asminyAni parNAni phalAnyapi cha bAhuka . patitAni cha yAnyatra tatraikamadhika.n shatam . ekapatrAdhikaM patraM phalameka.n cha bAhuka .. 9..\\ pa~ncha koTyo.atha patrANA.n dvayorapi cha shAkhayoH . prachinuhyasya shAkhe dve yAshchApyanyAH prashAkhikAH . AbhyAM phalasahasre dve pa~nchona.n shatameva cha .. 10..\\ tato rathAdavaplutya rAjAnaM bAhuko.abravIt . parokShamiva me rAjankatthase shatrukarshana .. 11..\\ atha te gaNite rAjanvidyate na parokShatA . pratyakSha.n te mahArAja gaNayiShye bibhItakam .. 12..\\ aha.n hi nAbhijAnAmi bhavedevaM na veti cha . sa~NkhyAsyAmi phalAnyasya pashyataste narAdhipa . muhUrtamiva vArShNeyo rashmInyachchhatu vAjinAm .. 13..\\ tamabravInnR^ipaH sUtaM nAya.n kAlo vilambitum . bAhukastvabravIdenaM para.n yatnaM samAsthitaH .. 14..\\ pratIkShasva muhUrta.n tvamatha vA tvarate bhavAn . eSha yAti shivaH panthA yAhi vArShNeyasArathiH .. 15..\\ abravIdR^ituparNasta.n sAntvayankurunandana . tvameva yantA nAnyo.asti pR^ithivyAmapi bAhuka .. 16..\\ tvatkR^ite yAtumichchhAmi vidarbhAnhayakovida . sharaNa.n tvAM prapanno.asmi na vighnaM kartumarhasi .. 17..\\ kAma.n cha te kariShyAmi yanmA.n vakShyasi bAhuka . vidarbhAnyadi yAtvAdya sUrya.n darshayitAsi me .. 18..\\ athAbravIdbAhukasta.n sa~NkhyAyemaM bibhItakam . tato vidarbhAnyAsyAmi kuruShveda.n vacho mama .. 19..\\ akAma iva ta.n rAjA gaNayasvetyuvAcha ha . so.avatIrya rathAttUrNa.n shAtayAmAsa ta.n drumam .. 20..\\ tataH sa vismayAviShTo rAjAnamidamabravIt . gaNayitvA yathoktAni tAvantyeva phalAni cha .. 21..\\ atyadbhutamida.n rAjandR^iShTavAnasmi te balam . shrotumichchhAmi tA.n vidyAM yathaitajGYAyate nR^ipa .. 22..\\ tamuvAcha tato rAjA tvarito gamane tadA . viddhyakShahR^idayaGYaM mA.n sa~NkhyAne cha vishAradam .. 23..\\ bAhukastamuvAchAtha dehi vidyAmimAM mama . matto.api chAshvahR^idaya.n gR^ihANa puruSharShabha .. 24..\\ R^ituparNastato rAjA bAhuka.n kAryagauravAt . hayaGYAnasya lobhAchcha tathetyevAbravIdvachaH .. 25..\\ yatheShTa.n tvaM gR^ihANedamakShANA.n hR^idayaM param . nikShepo me.ashvahR^idaya.n tvayi tiShThatu bAhuka . evamuktvA dadau vidyAmR^ituparNo nalAya vai .. 26..\\ tasyAkShahR^idayaGYasya sharIrAnniHsR^itaH kaliH . karkoTakaviSha.n tIkShNaM mukhAtsatatamudvaman .. 27..\\ kalestasya tadArtasya shApAgniH sa viniHsR^itaH . sa tena karshito rAjA dIrghakAlamanAtmavAn .. 28..\\ tato viShavimuktAtmA svarUpamakarotkaliH . ta.n shaptumaichchhatkupito niShadhAdhipatirnalaH .. 29..\\ tamuvAcha kalirbhIto vepamAnaH kR^itA~njaliH . kopa.n sa.nyachchha nR^ipate kIrti.n dAsyAmi te parAm .. 30..\\ indrasenasya jananI kupitA mAshapatpurA . yadA tvayA parityaktA tato.ahaM bhR^ishapIDitaH .. 31..\\ avasa.n tvayi rAjendra suduHkhamaparAjita . viSheNa nAgarAjasya dahyamAno divAnisham .. 32..\\ ye cha tvAM manujA loke kIrtayiShyantyatandritAH . matprasUtaM bhaya.n teShAM na kadA chidbhaviShyati .. 33..\\ evamukto nalo rAjA nyayachchhatkopamAtmanaH . tato bhItaH kaliH kShipraM pravivesha bibhItakam . kalistvanyena nAdR^ishyatkathayannaiShadhena vai .. 34..\\ tato gatajvaro rAjA naiShadhaH paravIrahA . sampranaShTe kalau rAjansa~NkhyAyAtha phalAnyuta .. 35..\\ mudA paramayA yuktastejasA cha pareNa ha . rathamAruhya tejasvI prayayau javanairhayaiH . bibhItakashchAprashaShTaH sa.nvR^ittaH kalisaMshrayAt .. 36..\\ hayottamAnutpatato dvijAniva punaH punaH . nalaH sa~ncodayAmAsa prahR^iShTenAntarAtmanA .. 37..\\ vidarbhAbhimukho rAjA prayayau sa mahAmanAH . nale tu samatikrAnte kalirapyagamadgR^ihAn .. 38..\\ tato gatajvaro rAjA nalo.abhUtpR^ithivIpate . vimuktaH kalinA rAjanrUpamAtraviyojitaH .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71} bR^ihadashva uvAcha tato vidarbhAnsamprApta.n sAyAhne satyavikramam . R^ituparNa.n janA rAGYe bhImAya pratyavedayan .. 1..\\ sa bhImavachanAdrAjA kuNDinaM prAvishatpuram . nAdayanrathaghoSheNa sarvAH sopadisho dasha .. 2..\\ tatasta.n rathanirghoShaM nalAshvAstatra shushruvuH . shrutvA cha samahR^iShyanta pureva nalasaMnidhau .. 3..\\ damayantI cha shushrAva rathaghoShaM nalasya tam . yathA meghasya nadato gambhIra.n jaladAgame .. 4..\\ nalena sa~NgR^ihIteShu pureva nalavAjiShu . sadR^isha.n rathanirghoShaM mene bhaimI tathA hayAH .. 5..\\ prAsAdasthAshcha shikhinaH shAlAsthAshchaiva vAraNAH . hayAshcha shushruvustatra rathaghoShaM mahIpateH .. 6..\\ te shrutvA rathanirghoSha.n vAraNAH shikhinastathA . praNedurunmukhA rAjanmeghodayamivekShya ha .. 7..\\ damayantyuvAcha yathAsau rathanirghoShaH pUrayanniva medinIm . mama hlAdayate cheto nala eSha mahIpatiH .. 8..\\ adya chandrAbhavaktra.n taM na pashyAmi nala.n yadi . asa~NkhyeyaguNa.n vIraM vinashiShyAmyasaMshayam .. 9..\\ yadi vai tasya vIrasya bAhvornAdyAhamantaram . pravishAmi sukhasparsha.n vinashiShyAmyasaMshayam .. 10..\\ yadi mAM meghanirghoSho nopagachchhati naiShadhaH . adya chAmIkaraprakhyo vinashiShyAmyasaMshayam .. 11..\\ yadi mA.n si.nhavikrAnto mattavAraNavAraNaH . nAbhigachchhati rAjendro vinashiShyAmyasaMshayam .. 12..\\ na smarAmyanR^ita.n kiM chinna smarAmyanupAkR^itam . na cha paryuShita.n vAkyaM svaireShvapi mahAtmanaH .. 13..\\ prabhuH kShamAvAnvIrashcha mR^idurdAnto jitendriyaH . raho.anIchAnuvartI cha klIbavanmama naiShadhaH .. 14..\\ guNA.nstasya smarantyA me tatparAyA divAnisham . hR^idaya.n dIryata ida.n shokAtpriyavinAkR^itam .. 15..\\ bR^ihadashva uvAcha eva.n vilapamAnA sA naShTasa~nj~neva bhArata . Aruroha mahadveshma puNyashlokadidR^iShkayA .. 16..\\ tato madhyamakakShAyA.n dadarsha rathamAsthitam . R^ituparNaM mahIpAla.n sahavArShNeyabAhukam .. 17..\\ tato.avatIrya vArShNeyo bAhukashcha rathottamAt . hayA.nstAnavamuchyAtha sthApayAmAsatU ratham .. 18..\\ so.avatIrya rathopasthAdR^ituparNo narAdhipaH . upatasthe mahArAja bhImaM bhImaparAkramam .. 19..\\ taM bhImaH pratijagrAha pUjayA parayA tataH . akasmAtsahasA prApta.n strImantraM na sma vindati .. 20..\\ ki.n kArya.n svAgataM te.astu rAGYA pR^iShTashcha bhArata . nAbhijaGYe sa nR^ipatirduhitrarthe samAgatam .. 21..\\ R^ituparNo.api rAjA sa dhImAnsatyaparAkramaH . rAjAna.n rAjaputraM vA na sma pashyati ka.n chana . naiva svaya.nvarakathAM na cha viprasamAgamam .. 22..\\ tato vigaNayanrAjA manasA kosalAdhipaH . Agato.asmItyuvAchainaM bhavantamabhivAdakaH .. 23..\\ rAjApi cha smayanbhImo manasAbhivichintayat . adhika.n yojanashata.n tasyAgamanakAraNam .. 24..\\ grAmAnbahUnatikramya nAdhyagachchhadyathAtatham . alpakArya.n vinirdiShTa.n tasyAgamanakAraNam .. 25..\\ naitadeva.n sa nR^ipatistaM satkR^itya vyasarjayat . vishrAmyatAmiti vadanklAnto.asIti punaH punaH .. 26..\\ sa satkR^itaH prahR^iShTAtmA prItaH prItena pArthivaH . rAjapreShyairanugato diShTa.n veshma samAvishat .. 27..\\ R^ituparNe gate rAjanvArShNeyasahite nR^ipe . bAhuko rathamAsthAya rathashAlAmupAgamat .. 28..\\ sa mochayitvA tAnashvAnparichArya cha shAstrataH . svaya.n chaitAnsamAshvAsya rathopastha upAvishat .. 29..\\ damayantI tu shokArtA dR^iShTvA bhA~NgasvariM nR^ipam . sUtaputra.n cha vArShNeyaM bAhukaM cha tathAvidham .. 30..\\ chintayAmAsa vaidarbhI kasyaiSha rathanisvanaH . nalasyeva mahAnAsInna cha pashyAmi naiShadham .. 31..\\ vArShNeyena bhavennUna.n vidyA saivopashikShitA . tenAsya rathanirghoSho nalasyeva mahAnabhUt .. 32..\\ Aho svidR^ituparNo.api yathA rAjA nalastathA . tato.aya.n rathanirghoSho naiShadhasyeva lakShyate .. 33..\\ eva.n vitarkayitvA tu damayantI vishAM pate . dUtIM prasthApayAmAsa naiShadhAnveShaNe nR^ipa .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72} damayantyuvAcha gachchha keshini jAnIhi ka eSha rathavAhakaH . upaviShTo rathopasthe vikR^ito hrasvabAhukaH .. 1..\\ abhyetya kushalaM bhadre mR^idupUrva.n samAhitA . pR^ichchhethAH puruSha.n hyenaM yathAtattvamanindite .. 2..\\ atra me mahatI sha~NkA bhavedeSha nalo nR^ipaH . tathA cha me manastuShTirhR^idayasya cha nirvR^itiH .. 3..\\ brUyAshchaina.n kathAnte tvaM parNAdavachana.n yathA . prativAkya.n cha sushroNi budhyethAstvamanindite .. 4..\\ bR^ihadashva uvAcha eva.n samAhitA gatvA dUtI bAhukamabravIt . damayantyapi kalyANI prAsAdasthAnvavaikShata .. 5..\\ svAgata.n te manuShyendra kushalaM te bravImyaham . damayantyA vachaH sAdhu nibodha puruSharShabha .. 6..\\ kadA vai prasthitA yUya.n kimarthamiha chAgatAH . tattvaM brUhi yathAnyAya.n vaidarbhI shrotumichchhati .. 7..\\ bAhuka uvAcha shrutaH svaya.nvaro rAGYA kausalyena yashasvinA . dvitIyo damayantyA vai shvobhUta iti bhAmini .. 8..\\ shrutvA taM prasthito rAjA shatayojanayAyibhiH . hayairvAtajavairmukhyairahamasya cha sArathiH .. 9..\\ keshinyuvAcha atha yo.asau tR^itIyo vaH sa kutaH kasya vA punaH . tva.n cha kasya kathaM chedaM tvayi karma samAhitam .. 10..\\ bAhuka uvAcha puNyashlokasya vai sUto vArShNeya iti vishrutaH . sa nale vidrute bhadre bhA~NgasvarimupasthitaH .. 11..\\ ahamapyashvakushalaH sUdatve cha suniShThitaH . R^ituparNena sArathye bhojane cha vR^itaH svayam .. 12..\\ keshinyuvAcha atha jAnAti vArShNeyaH kva nu rAjA nalo gataH . katha.n chittvayi vaitena kathita.n syAttu bAhuka .. 13..\\ bAhuka uvAcha ihaiva putrau nikShipya nalasyAshubhakarmaNaH . gatastato yathAkAmaM naiSha jAnAti naiShadham .. 14..\\ na chAnyaH puruShaH kashchinnala.n vetti yashasvini . gUDhashcharati loke.asminnaShTarUpo mahIpatiH .. 15..\\ Atmaiva hi nala.n vetti yA chAsya tadanantarA . na hi vai tAni li~NgAni nala.n sha.nsanti karhi chit .. 16..\\ keshinyuvAcha yo.asAvayodhyAM prathama.n gatavAnbrAhmaNastadA .. 17..\\ imAni nArIvAkyAni kathayAnaH punaH punaH .. 71..\\ kva nu tva.n kitava chhittvA vastrArdhaM prasthito mama . utsR^ijya vipine suptAmanuraktAM priyAM priya .. 18..\\ sA vai yathA samAdiShTA tatrAste tvatpratIkShiNI . dahyamAnA divArAtra.n vastrArdhenAbhisa.nvR^itA .. 19..\\ tasyA rudantyAH satata.n tena duHkhena pArthiva . prasAda.n kuru vai vIra prativAkyaM prayachchha cha .. 20..\\ tasyAstatpriyamAkhyAnaM prabravIhi mahAmate . tadeva vAkya.n vaidarbhI shrotumichchhatyaninditA .. 21..\\ etachchhrutvA prativachastasya datta.n tvayA kila . yatpurA tatpunastvatto vaidarbhI shrotumichchhati .. 22..\\ bR^ihadashva uvAcha evamuktasya keshinyA nalasya kurunandana . hR^idaya.n vyathita.n chAsIdashrupUrNe cha lochane .. 23..\\ sa nigR^ihyAtmano duHkha.n dahyamAno mahIpatiH . bAShpasandigdhayA vAchA punarevedamabravIt .. 24..\\ vaiShamyamapi samprAptA gopAyanti kulastriyaH . AtmAnamAtmanA satyo jitasvargA na saMshayaH .. 25..\\ rahitA bhartR^ibhishchaiva na krudhyanti kadA chana . prANAMshchAritrakavachA dhArayantIha satstriyaH .. 26..\\ prANayAtrAM pariprepsoH shakunairhR^itavAsasaH . AdhibhirdahyamAnasya shyAmA na kroddhumarhati .. 27..\\ satkR^itAsatkR^itA vApi pati.n dR^iShTvA tathAgatam . bhraShTarAjya.n shriyA hIna.n kShudhitaM vyasanAplutam .. 28..\\ evaM bruvANastadvAkyaM nalaH paramaduHkhitaH . na bAShpamashakatsoDhuM praruroda cha bhArata .. 29..\\ tataH sA keshinI gatvA damayantyai nyavedayat . tatsarva.n kathitaM chaiva vikAraM chaiva tasya tam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73} bR^ihadashva uvAcha damayantI tu tachchhrutvA bhR^isha.n shokaparAyaNA . sha~NkamAnA nala.n ta.n vai keshinImidamabravIt .. 1..\\ gachchha keshini bhUyastvaM parIkShA.n kuru bAhuke . AbruvANA samIpasthA charitAnyasya lakShaya .. 2..\\ yadA cha ki.n chitkuryAtsa kAraNaM tatra bhAmini . tatra sa~nceShTamAnasya sa.nlakShya.n te vicheShTitam .. 3..\\ na chAsya pratibandhena deyo.agnirapi bhAmini . yAchate na jala.n deya.n samyagAtvaramANayA .. 4..\\ etatsarva.n samIkShya tva.n charitaM me nivedaya . yachchAnyadapi pashyethAstachchAkhyeya.n tvayA mama .. 5..\\ damayantyaivamuktA sA jagAmAthAshu keshinI . nishAmya cha hayaGYasya li~NgAni punarAgamat .. 6..\\ sA tatsarva.n yathAvR^itta.n damayantyai nyavedayat . nimitta.n yattadA dR^iShTaM bAhuke divyamAnuSham .. 7..\\ keshinyuvAcha dR^iDha.n shuchyupachAro.asau na mayA mAnuShaH kva chit . dR^iShTapUrvaH shruto vApi damayanti tathAvidhaH .. 8..\\ hrasvamAsAdya sa~ncAraM nAsau vinamate kva chit . ta.n tu dR^iShTvA yathAsa~Ngamutsarpati yathAsukham . sa~NkaTe.apyasya sumahadvivara.n jAyate.adhikam .. 9..\\ R^ituparNasya chArthAya bhojanIyamanekashaH . preShita.n tatra rAGYA cha mA.nsa.n subahu pAshavam .. 10..\\ tasya prakShAlanArthAya kumbhastatropakalpitaH . sa tenAvekShitaH kumbhaH pUrNa evAbhavattadA .. 11..\\ tataH prakShAlana.n kR^itvA samadhishritya bAhukaH . tR^iNamuShTi.n samAdAya AvidhyainaM samAdadhat .. 12..\\ atha prajvalitastatra sahasA havyavAhanaH . tadadbhutatama.n dR^iShTvA vismitAhamihAgatA .. 13..\\ anyachcha tasminsumahadAshcharya.n lakShitaM mayA . yadagnimapi sa.nspR^ishya naiva dahyatyasau shubhe .. 14..\\ chhandena chodaka.n tasya vahatyAvarjitaM drutam . atIva chAnyatsumahadAshcharya.n dR^iShTavatyaham .. 15..\\ yatsa puShpANyupAdAya hastAbhyAM mamR^ide shanaiH . mR^idyamAnAni pANibhyA.n tena puShpANi tAnyatha .. 16..\\ bhUya eva sugandhIni hR^iShitAni bhavanti cha . etAnyadbhutakalpAni dR^iShTvAha.n drutamAgatA .. 17..\\ bR^ihadashva uvAcha damayantI tu tachchhrutvA puNyashlokasya cheShTitam . amanyata nalaM prApta.n karmacheShTAbhisUchitam .. 18..\\ sA sha~NkamAnA bhartAraM nalaM bAhukarUpiNam . keshinI.n shlakShNayA vAchA rudatI punarabravIt .. 19..\\ punargachchha pramattasya bAhukasyopasa.nskR^itam . mahAnasAchchhR^itaM mA.nsa.n samAdAyaihi bhAmini .. 20..\\ sA gatvA bAhuke vyagre tanmA.nsamapakR^iShya cha . atyuShNameva tvaritA tatkShaNaM priyakAriNI . damayantyai tataH prAdAtkeshinI kurunandana .. 21..\\ sochitA nalasiddhasya mA.nsasya bahushaH purA . prAshya matvA nala.n sUdaM prAkroshadbhR^ishaduHkhitA .. 22..\\ vaiklavya.n cha paraM gatvA prakShAlya cha mukhaM tataH . mithunaM preShayAmAsa keshinyA saha bhArata .. 23..\\ indrasenA.n saha bhrAtrA samabhiGYAya bAhukaH . abhidrutya tato rAjapariShvajyA~NkamAnayat .. 24..\\ bAhukastu samAsAdya sutau surasutopamau . bhR^isha.n duHkhaparItAtmA sasvaraM prarudoda ha .. 25..\\ naiShadho darshayitvA tu vikAramasakR^ittadA . utsR^ijya sahasA putrau keshinImidamabravIt .. 26..\\ ida.n susadR^ishaM bhadre mithunaM mama putrayoH . tato dR^iShTvaiva sahasA bAShpamutsR^itavAnaham .. 27..\\ bahushaH sampatantI.n tvAM janaH sha~Nketa doShataH . vaya.n cha deshAtithayo gachchha bhadre namo.asu te .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74} bR^ihadashva uvAcha sarva.n vikAra.n dR^iShTvA tu puNyashlokasya dhImataH . Agatya keshinI kShipra.n damayantyai nyavedayat .. 1..\\ damayantI tato bhUyaH preShayAmAsa keshinIm . mAtuH sakAsha.n duHkhArtA nalasha~NkAsamutsukA .. 2..\\ parIkShito me bahusho bAhuko nalasha~NkayA . rUpe me saMshayastvekaH svayamichchhAmi veditum .. 3..\\ sa vA praveshyatAM mAtarmA.n vAnuGYAtumarhasi . vidita.n vAtha vAGYAtaM piturme sa.nvidhIyatAm .. 4..\\ evamuktA tu vaidarbhyA sA devI bhImamabravIt . duhitustamabhiprAyamanvajAnAchcha pArthivaH .. 5..\\ sA vai pitrAbhyanuGYAtA mAtrA cha bharatarShabha . nalaM praveshayAmAsa yatra tasyA pratishrayaH .. 6..\\ ta.n tu dR^iShTvA tathAyuktaM damayantI nalaM tadA . tIvrashokasamAviShTA babhUva varavarNinI .. 7..\\ tataH kAShAyavasanA jaTilA malapa~NkinI . damayantI mahArAja bAhuka.n vAkyamabravIt .. 8..\\ dR^iShTapUrvastvayA kashchiddharmaGYo nAma bAhuka . suptAmutsR^ijya vipine gato yaH puruShaH striyam .. 9..\\ anAgasaM priyAM bhAryA.n vijane shramamohitAm . apahAya tu ko gachchhetpuNyashlokamR^ite nalam .. 10..\\ kiM nu tasya mayA kAryamaparAddhaM mahIpateH . yo mAmutsR^ijya vipine gatavAnnidrayA hR^itAm .. 11..\\ sAkShAddevAnapAhAya vR^ito yaH sa mayA purA . anuvratA.n sAbhikAmAM putriNI.n tyaktavAnkatham .. 12..\\ agnau pANigR^ihItA.n cha ha.nsAnA.n vachane sthitAm . bhariShyAmIti satya.n cha pratishrutya kva tadgatam .. 13..\\ damayantyA bruvantyAstu sarvametadarindama . shokaja.n vAri netrAbhyAmasukhaM prAsravadbahu .. 14..\\ atIva kR^iShNatArAbhyA.n raktAntAbhyA.n jalaM tu tat . parisravannalo dR^iShTvA shokArta idamabravIt .. 15..\\ mama rAjyaM pranaShTa.n yannAha.n tatkR^itavAnsvayam . kalinA tatkR^itaM bhIru yachcha tvAm ahamatyajam .. 16..\\ tvayA tu dharmabhR^ichchhreShThe shApenAbhihataH purA . vanasthayA duHkhitayA shochantyA mA.n vivAsasam .. 17..\\ sa machchharIre tvachchhApAddahyamAno.avasatkaliH . tvachchhApadagdhaH satata.n so.agnAviva samAhitaH .. 18..\\ mama cha vyavasAyena tapasA chaiva nirjitaH . duHkhasyAntena chAnena bhavitavya.n hi nau shubhe .. 19..\\ vimuchya mA.n gataH pApaH sa tato.ahamihAgataH . tvadartha.n vipulashroNi na hi me.anyatprayojanam .. 20..\\ kathaM nu nArI bhartAramanuraktamanuvratam . utsR^ijya varayedanya.n yathA tvaM bhIru karhi chit .. 21..\\ dUtAshcharanti pR^ithivI.n kR^itsnAM nR^ipatishAsanAt . bhaimI kila sma bhartAra.n dvitIya.n varayiShyati .. 22..\\ svairavR^ittA yathAkAmamanurUpamivAtmanAH . shrutvaiva chaiva.n tvarito bhA~NgasvarirupasthitaH .. 23..\\ damayantI tu tachchhrutvA nalasya paridevitam . prA~njalirvepamAnA cha bhItA vachanamabravIt .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75} damayantyuvAcha na mAmarhasi kalyANa pApena parisha~Nkitum . mayA hi devAnutsR^ijya vR^itastvaM niShadhAdhipa .. 1..\\ tavAbhigamanArtha.n tu sarvato brAhmaNA gatAH . vAkyAni mama gAthAbhirgAyamAnA disho dasha .. 2..\\ tatastvAM brAhmaNo vidvAnparNAdo nAma pArthiva . abhyagachchhatkosalAyAmR^ituparNaniveshane .. 3..\\ tena vAkye hR^ite samyakprativAkye tathAhR^ite . upAyo.ayaM mayA dR^iShTo naiShadhAnayane tava .. 4..\\ tvAmR^ite na hi loke.anya ekAhnA pR^ithivIpate . samartho yojanashata.n gantumashvairnarAdhipa .. 5..\\ tathA chemau mahIpAla bhaje.aha.n charaNau tava . yathA nAsatkR^ita.n kiM chinmanasApi charAmyaham .. 6..\\ aya.n charati loke.asminbhUtasAkShI sadAgatiH . eSha mu~nchatu me prANAnyadi pApa.n charAmyaham .. 7..\\ tathA charati tigmAMshuH pareNa bhuvana.n sadA . sa vimu~nchatu me prANAnyadi pApa.n charAmyaham .. 8..\\ chandramAH sarvabhUtAnAmantashcharati sAkShivat . sa vimu~nchatu me prANAnyadi pApa.n charAmyaham .. 9..\\ ete devAstrayaH kR^itsna.n trailokyaM dhArayanti vai . vibruvantu yathAsatyamete vAdya tyajantu mAm .. 10..\\ evamukte tato vAyurantarikShAdabhAShata . naiShA kR^itavatI pApaM nala.n satyaM bravImi te .. 11..\\ rAja~nshIlanidhiH sphIto damayantyA surakShitaH . sAkShiNo rakShiNashchAsyA vaya.n trInparivatsarAn .. 12..\\ upAyo vihitashchAya.n tvadarthamatulo.anayA . na hyekAhnA shata.n gantA tvadR^ite.anyaH pumAniha .. 13..\\ upapannA tvayA bhaimI tva.n cha bhaimyA mahIpate . nAtra sha~NkA tvayA kAryA sa~Ngachchha saha bhAryayA .. 14..\\ tathA bruvati vAyau tu puShpavR^iShTiH papAta ha . devadundubhayo nedurvavau cha pavanaH shivaH .. 15..\\ tadadbhutatama.n dR^iShTvA nalo rAjAtha bhArata . damayantyA.n visha~NkA.n tAM vyapAkarShadarindama .. 16..\\ tatastadvastramarajaH prAvR^iNodvasudhAdhipaH . sa.nsmR^itya nAgarAjAna.n tato lebhe vapuH svakam .. 17..\\ svarUpiNa.n tu bhartAraM dR^iShTvA bhImasutA tadA . prAkroshaduchchairAli~Ngya puNyashlokamaninditA .. 18..\\ bhaimImapi nalo rAjA bhrAjamAno yathA purA . sasvaje svasutau chApi yathAvatpratyanandata .. 19..\\ tataH svorasi vinyasya vaktra.n tasya shubhAnanA . parItA tena duHkhena nishashvAsAyatekShaNA .. 20..\\ tathaiva maladigdhA~NgI pariShvajya shuchismitA . suchiraM puruShavyAghra.n tasthau sAshrupariplutA .. 21..\\ tataH sarva.n yathAvR^itta.n damayantyA nalasya cha . bhImAyAkathayatprItyA vaidarbhyA jananI nR^ipa .. 22..\\ tato.abravInmahArAjaH kR^itashauchamahaM nalam . damayantyA sahopeta.n kAlyaM draShTA sukhoShitam .. 23..\\ tatastau sahitau rAtri.n kathayantau purAtanam . vane vicharita.n sarvamUShaturmuditau nR^ipa .. 24..\\ sa chaturthe tato varShe sa~Ngamya saha bhAryayA . sarvakAmaiH susiddhArtho labdhavAnparamAM mudam .. 25..\\ damayantyapi bhartAramavApyApyAyitA bhR^isham . ardhasa~njAtasasyeva toyaM prApya vasundharA .. 26..\\ saiva.n sametya vyapanItatandrI shAntajvarA harShavivR^iddhasattvA . rarAja bhaimI samavAptakAmA shItAMshunA rAtririvoditena .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76} bR^ihadashva uvAcha atha tA.n vyuShito rAtriM nalo rAjA svala~NkR^itaH . vaidarbhyA sahitaH kAlya.n dadarsha vasudhAdhipam .. 1..\\ tato.abhivAdayAmAsa prayataH shvashuraM nalaH . tasyAnu damayantI cha vavande pitara.n shubhA .. 2..\\ taM bhImaH pratijagrAha putravatparayA mudA . yathArhaM pUjayitvA tu samAshvAsayata prabhuH . nalena sahitA.n tatra damayantIM pativratAm .. 3..\\ tAmarhaNAM nalo rAjA pratigR^ihya yathAvidhi . paricharyA.n svakA.n tasmai yathAvatpratyavedayat .. 4..\\ tato babhUva nagare sumahAnharShanisvanaH . janasya samprahR^iShTasya nala.n dR^iShTvA tathAgatam .. 5..\\ ashobhayachcha nagaraM patAkAdhvajamAlinam . siktasaMmR^iShTapuShpADhyA rAjamArgAH kR^itAstadA .. 6..\\ dvAri dvAri cha paurANAM puShpabha~NgaH prakalpitaH . architAni cha sarvANi devatAyatanAni cha .. 7..\\ R^ituparNo.api shushrAva bAhukachhadminaM nalam . damayantyA samAyukta.n jahR^iShe cha narAdhipaH .. 8..\\ tamAnAyya nalo rAjA kShamayAmAsa pArthivam . sa cha ta.n kShamayAmAsa hetubhirbuddhisaMmataH .. 9..\\ sa satkR^ito mahIpAlo naiShadha.n vismayAnvitaH . diShTyA sameto dAraiH svairbhavAnityabhyanandata .. 10..\\ kachchittu nAparAdha.n te kR^itavAnasmi naiShadha . aGYAtavAsa.n vasato madgR^ihe niShadhAdhipa .. 11..\\ yadi vA buddhipUrvANi yadyabuddhAni kAni chit . mayA kR^itAnyakAryANi tAni me kShantumarhasi .. 12..\\ nala uvAcha na me.aparAdha.n kR^itavA.nstva.n svalpamapi pArthiva . kR^ite.api cha na me kopaH kShantavya.n hi mayA tava .. 13..\\ pUrva.n hyasi sakhA me.asi sambandhI cha narAdhipa . ata Urdhva.n tu bhUyastvaM prItimAhartumarhasi .. 14..\\ sarvakAmaiH suvihitaH sukhamasmyuShitastvayi . na tathA svagR^ihe rAjanyathA tava gR^ihe sadA .. 15..\\ ida.n chaiva hayaGYAnaM tvadIyaM mayi tiShThati . tadupAkartumichchhAmi manyase yadi pArthiva .. 16..\\ evamuktvA dadau vidyAmR^ituparNAya naiShadhaH . sa cha tAM pratijagrAha vidhidR^iShTena karmaNA .. 17..\\ tato gR^ihyAshvahR^idaya.n tadA bhA~NgasvarirnR^ipaH . sUtamanyamupAdAya yayau svapurameva hi .. 18..\\ R^ituparNe pratigate nalo rAjA vishAM pate . nagare kuNDine kAlaM nAtidIrghamivAvasat .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77} bR^ihadashva uvAcha sa mAsamuShya kaunteya bhImamAmantrya naiShadhaH . purAdalpaparIvAro jagAma niShadhAnprati .. 1..\\ rathenaikena shubhreNa dantibhiH pariShoDashaiH . pa~nchAshadbhirhayaishchaiva ShaTshataishcha padAtibhiH .. 2..\\ sa kampayanniva mahI.n tvaramANo mahIpatiH . praviveshAtisa.nrabdhastarasaiva mahAmanAH .. 3..\\ tataH puShkaramAsAdya vIrasenasuto nalaH . uvAcha dIvyAva punarbahu vittaM mayArjitam .. 4..\\ damayantI cha yachchAnyanmayA vasu samarjitam . eSha vai mama saMnyAsastava rAjya.n tu puShkara .. 5..\\ punaH pravartatA.n dyUtamiti me nishchitA matiH . ekapANena bhadra.n te prANayoshcha paNAvahe .. 6..\\ jitvA parasvamAhR^itya rAjya.n vA yadi vA vasu . pratipANaH pradAtavyaH para.n hi dhanamuchyate .. 7..\\ na chedvA~nchhasi taddyUta.n yuddhadyUtaM pravartatAm . dvairathenAstu vai shAntistava vA mama vA nR^ipa .. 8..\\ vaMshabhojyamida.n rAjyaM mArgitavyaM yathA tathA . yena tenApyupAyena vR^iddhAnAmiti shAsanam .. 9..\\ dvayorekatare buddhiH kriyatAmadya puShkara . kaitavenAkShavatyA.n vA yuddhe vA namyatA.n dhanuH .. 10..\\ naiShadhenaivamuktastu puShkaraH prahasanniva . dhruvamAtmajayaM matvA pratyAha pR^ithivIpatim .. 11..\\ diShTyA tvayArjita.n vittaM pratipANAya naiShadha . diShTyA cha duShkR^ita.n karma damayantyAH kShayaM gatam . diShTyA cha dhriyase rAjansadAro.arinibarhaNa .. 12..\\ dhanenAnena vaidarbhI jitena samala~NkR^itA . mAmupasthAsyati vyakta.n divi shakramivApsarAH .. 13..\\ nityasho hi smarAmi tvAM pratIkShAmi cha naiShadha . devane cha mama prItirna bhavatyasuhR^idgaNaiH .. 14..\\ jitvA tvadya varArohA.n damayantImaninditAm . kR^itakR^ityo bhaviShyAmi sA hi me nityasho hR^idi .. 15..\\ shrutvA tu tasya tA vAcho bahvabaddhapralApinaH . iyeSha sa shirashchhettu.n khaDgena kupito nalaH .. 16..\\ smaya.nstu roShatAmrAkShastamuvAcha tato nR^ipaH . paNAvaH ki.n vyAharase jitvA vai vyAhariShyasi .. 17..\\ tataH prAvartata dyUtaM puShkarasya nalasya cha . ekapANena bhadra.n te nalena sa parAjitaH . sa ratnakoshanichayaH prANena paNito.api cha .. 18..\\ jitvA cha puShkara.n rAjA prahasannidamabravIt . mama sarvamida.n rAjyamavyagraM hatakaNTakam .. 19..\\ vaidarbhI na tvayA shakyA rAjApasada vIkShitum . tasyAstva.n saparIvAro mUDha dAsatvamAgataH .. 20..\\ na tattvayA kR^ita.n karma yenAhaM nirjitaH purA . kalinA tatkR^ita.n karma tvaM tu mUDha na budhyase . nAhaM parakR^ita.n doShaM tvayyAdhAsye kathaM chana .. 21..\\ yathAsukha.n tvaM jIvasva prANAnabhyutsR^ijAmi te . tathaiva cha mama prItistvayi vIra na saMshayaH .. 22..\\ saubhrAtra.n chaiva me tvatto na kadA chitprahAsyati . puShkara tva.n hi me bhrAtA sa~njIvasva shataM samAH .. 23..\\ evaM nalaH sAntvayitvA bhrAtara.n satyavikramaH . svapuraM preShayAmAsa pariShvajya punaH punaH .. 24..\\ sAntvito naiShadhenaivaM puShkaraH pratyuvAcha tam . puNyashloka.n tadA rAjannabhivAdya kR^itA~njaliH .. 25..\\ kIrtirastu tavAkShayyA jIva varShAyuta.n sukhI . yo me vitarasi prANAnadhiShThAna.n cha pArthiva .. 26..\\ sa tathA satkR^ito rAGYA mAsamuShya tadA nR^ipaH . prayayau svapura.n hR^iShTaH puShkaraH svajanAvR^itaH .. 27..\\ mahatyA senayA rAjanvinItaiH parichArikaiH . bhrAjamAna ivAdityo vapuShA puruSharShabha .. 28..\\ prasthApya puShkara.n rAjA vittavantamanAmayam . pravivesha pura.n shrImAnatyarthamupashobhitam . pravishya sAntvayAmAsa paurAMshcha niShadhAdhipaH .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78} bR^ihadashva uvAcha prashAnte tu pure hR^iShTe sampravR^itte mahotsave . mahatyA senayA rAjA damayantImupAnayat .. 1..\\ damayantImapi pitA satkR^itya paravIrahA . prasthApayadameyAtmA bhImo bhImaparAkramaH .. 2..\\ AgatAyA.n tu vaidarbhyA.n saputrAyAM nalo nR^ipaH . vartayAmAsa mudito devarAD iva nandane .. 3..\\ tathA prakAshatA.n yAto jambUdvIpe.atha rAjasu . punaH sve chAvasadrAjye pratyAhR^itya mahAyashAH .. 4..\\ Ije cha vividhairyaGYairvidhivatsvAptadakShiNaiH . tathA tvamapi rAjendra sasuhR^idvakShyase.achirAt .. 5..\\ duHkhametAdR^ishaM prApto nalaH parapura~njayaH . devanena narashreShTha sabhAryo bharatarShabha .. 6..\\ ekAkinaiva sumahannalena pR^ithivIpate . duHkhamAsAdita.n ghoraM prAptashchAbhyudayaH punaH .. 7..\\ tvaM punarbhrAtR^isahitaH kR^iShNayA chaiva pANDava . ramase.asminmahAraNye dharmamevAnuchintayan .. 8..\\ brAhmaNaishcha mahAbhAgairvedavedA~NgapAragaiH . nityamanvAsyase rAja.nstatra kA paridevanA .. 9..\\ itihAsamima.n chApi kalinAshanamuchyate . shakyamAshvAsitu.n shrutvA tvadvidhena vishAM pate .. 10..\\ asthiratva.n cha sa~ncintya puruShArthasya nityadA . tasyAye cha vyaye chaiva samAshvasihi mA shuchaH .. 11..\\ ye cheda.n kathayiShyanti nalasya charitaM mahat . shroShyanti chApyabhIkShNa.n vai nAlakShmIstAnbhajiShyati . arthAstasyopapatsyante dhanyatA.n cha gamiShyati .. 12..\\ itihAsamima.n shrutvA purANaM shashvaduttamam . putrAnpautrAnpashUMshchaiva vetsyate nR^iShu chAgryatAm . arogaH prItimAMshchaiva bhaviShyati na saMshayaH .. 13..\\ bhayaM pashyasi yachcha tvamAhvayiShyati mAM punaH . akShaGYa iti tatte.ahaM nAshayiShyAmi pArthiva .. 14..\\ vedAkShahR^idaya.n kR^itsnamaha.n satyaparAkrama . upapadyasva kaunteya prasanno.ahaM bravImi te .. 15..\\ vaishampAyana uvAcha tato hR^iShTamanA rAjA bR^ihadashvamuvAcha ha . bhagavannakShahR^idaya.n GYAtumichchhAmi tattvataH .. 16..\\ tato.akShahR^idayaM prAdAtpANDavAya mahAtmane . dattvA chAshvashiro.agachchhadupaspraShTuM mahAtapaH .. 17..\\ bR^ihadashve gate pArthamashrauShItsavyasAchinam . vartamAna.n tapasyugre vAyubhakShaM manIShiNam .. 18..\\ brAhmaNebhyastapasvibhyaH sampatadbhyastatastataH . tIrthashailavarebhyashcha sametebhyo dR^iDhavrataH .. 19..\\ iti pArtho mahAbAhurdurApa.n tapa AsthitaH . na tathA dR^iShTapUrvo.anyaH kashchidugratapA iti .. 20..\\ yathA dhana~njayaH pArthastapasvI niyatavrataH . munirekacharaH shrImAndharmo vigrahavAniva .. 21..\\ ta.n shrutvA pANDavo rAja.nstapyamAnaM mahAvane . anvashochata kaunteyaH priya.n vai bhrAtara.n jayam .. 22..\\ dahyamAnena tu hR^idA sharaNArthI mahAvane . brAhmaNAnvividhaGYAnAnparyapR^ichchhadyudhiShThiraH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79} j bhagavankAmyakAtpArthe gate me prapitA mahe . pANDavAH kimakurvanta tamR^ite savyasAchinam .. 1..\\ sa hi teShAM maheShvAso gatirAsIdanIkajit . AdityAnA.n yathA viShNustathaiva pratibhAti me .. 2..\\ tenendra samavIryeNa sa~NgrAmeShvanivartinA . vinA bhUtA vane vIrAH kathamAsanpitA mahAH .. 3..\\ v gate tu kAmyakAttAta pANDave savyasAchini . babhUvuH kauraveyAste duHkhashokaparAyaNAH .. 4..\\ AkShipta sUtrA maNayashchhinnapakShA iva dvijAH . aprIta manasaH sarve babhUvuratha pANDavAH .. 5..\\ vana.n cha tadabhUttena hInamakliShTakarmaNA . kuvereNa yathA hIna.n vana.n chaitrarathaM tathA .. 6..\\ tamR^ite puruShavyAghraM pANDavA janamejaya . mudamaprApnuvanto vai kAmyake nyavasa.nstadA .. 7..\\ brAhmaNArthe parAkrAntAH shuddhairbANairmahArathAH . nighnanto bharatashreShTha medhyAnbahuvidhAnmR^igAn .. 8..\\ nitya.n hi puruShavyAghrA vanyAhAramarindamAH . viprasR^itya samAhR^itya brAhmaNebhyo nyavedayan .. 9..\\ eva.n te nyavasa.nstatra sotkaNThAH puruSharShabhAH . ahR^iShTa manasaH sarve gate rAjandhana~njaye .. 10..\\ atha viproShita.n vIraM pA~nchAlI madhyamaM patim . smarantI pANDavashreShThamida.n vachanamabravIt .. 11..\\ yo.arjunenArjunastulyo dvibAhurbahu bAhunA . tamR^ite pANDavashreShTha.n vanaM na pratibhAti me . shUnyAmiva cha pashyAmi tatra tatra mahImimAm .. 12..\\ bahvAshcharyamida.n chApi vanaM kusumitadrumam . na tathA ramaNIyaM me tamR^ite savyasAchinam .. 13..\\ nIlAmbudasamaprakhyaM mattamAta~Ngavikramam . tamR^ite puNDarIkAkSha.n kAmyakaM nAtibhAti me .. 14..\\ yasya sma dhanuSho ghoShaH shrUyate.ashaninisvanaH . na labhe sharma ta.n rAjansmarantI savyasAchinam .. 15..\\ tathA lAlapyamAnA.n tAM nishamya paravIrahA . bhImaseno mahArAja draupadImidamabravIt .. 16..\\ manaH prItikaraM bhadre yadbravIShi sumadhyame . tanme prINAti hR^idayamamR^itaprAshanopamam .. 17..\\ yasya dIrghau samau pInau bhujau parighasaMnibhau . maurvI kR^itakiNau vR^ittau khaDgAyudha gadAdharau .. 18..\\ niShkA~NgadakR^itApIDau pa~nchashIrShAvivoragau . tamR^ite puruShavyAghraM naShTasUryamida.n vanam .. 19..\\ yamAshritya mahAbAhuM pA~nchAlAH kuravastathA . surANAmapi yattAnAM pR^itanAsu na bibhyati .. 20..\\ yasya bAhU samAshritya vaya.n sarve mahAtmanAH . manyAmahe jitAnAjau parAnprAptA.n cha medinIm .. 21..\\ tamR^ite phalguna.n vIraM na labhe kAmyake dhR^itim . shUnyAmiva cha pashyAmi tatra tatra mahImimAm .. 22..\\ nakula ya udIchI.n dishaM gatvA jitvA yudhi mahAbalAn . gandharvamukhyA~nshatasho hayA.Nllebhe sa vAsaviH .. 23..\\ rAja.nstittiri kalmAShA~nshrImAnanilara.nhasaH . prAdAdbhrAtre priyaH premnA rAjasUye mahAkratau .. 24..\\ tamR^ite bhImadhanvAnaM bhImAdavaraja.n vane . kAmaye kAmyake vAsaM nedAnIm amaropamam .. 25..\\ sahadeva yo dhanAni cha kanyAshcha yudhi jitvA mahArathAn . AjahAra purA rAGYe rAjasUye mahAkratau .. 26..\\ yaH sametAnmR^idhe jitvA yAdavAnamitadyutiH . subhadrAmAjahAraiko vAsudevasya saMmate .. 27..\\ tasya jiShNorbR^isI.n dR^iShTvA shUnyAmupaniveshane . hR^idayaM me mahArAja na shAmyati kadA chana .. 28..\\ vanAdasmAdvivAsa.n tu rochaye.ahamarindama . na hi nastamR^ite vIra.n ramaNIyamidaM vanam .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80} v dhana~njayotsukAste tu vane tasminmahArathAH . nyavasanta mahAbhAgA draupadyA saha pANDavAH .. 1..\\ athApashyanmahAtmAna.n devarShiM tatra nAradam . dIpyamAna.n shriyA brAhmyA dIptAgnisamatejasam .. 2..\\ sa taiH parivR^itaH shrImAnbhrAtR^ibhiH kurusattamaH . vibabhAvatidIptaujo devairiva shatakratuH .. 3..\\ yathA cha vedAnsAvitrI yAGYasenI tathA satI . na jahau dharmataH pArthAnmerumarkaprabhA yathA .. 4..\\ pratigR^ihya tu tAM pUjAM nArado bhagavAnR^iShiH . AshvAsayaddharmasuta.n yuktarUpamivAnagha .. 5..\\ uvAcha cha mahAtmAna.n dharmarAja.n yudhiShThiram . brUhi dharmabhR^itA.n shreShTha kenArthaH ki.n dadAmi te .. 6..\\ atha dharmasuto rAjA praNamya bhrAtR^ibhiH saha . uvAcha prA~njalirvAkyaM nArada.n deva saMmitam .. 7..\\ tvayi tuShTe mahAbhAga sarvalokAbhipUjite . kR^itamityeva manye.ahaM prasAdAttava suvrata .. 8..\\ yadi tvahamanugrAhyo bhrAtR^ibhiH sahito.anagha . sandehaM me munishreShTha hR^idistha.n chhettumarhasi .. 9..\\ pradakShiNa.n yaH kurute pR^ithivI.n tIrthatatparaH . kiM phala.n tasya kArtsnyena tadbrahmanvaktumarhasi .. 10..\\ n shR^iNu rAjannavahito yathA bhIShmeNa bhArata . pulastyasya sakAshAdvai sarvametadupashrutam .. 11..\\ purA bhAgIrathI tIre bhIShmo dharmabhR^itA.n varaH . pitrya.n vrataM samAsthAya nyavasanmunivattadA .. 12..\\ shubhe deshe mahArAja puNye devarShisevite . ga~NgA dvAre mahAtejo devagandharvasevite .. 13..\\ sa pitR^I.nstarpayAmAsa devAMshcha paramadyutiH . R^iShIMshcha toShayAmAsa vidhidR^iShTena karmaNA .. 14..\\ kasya chittvatha kAlasya japanneva mahAtapAH . dadarshAdbhutasa~NkAshaM pulastyamR^iShisattamam .. 15..\\ sa ta.n dR^iShTvogra tapasaM dIpyamAnamiva shriyA . praharShamatula.n lebhe vismaya.n cha paraM yayau .. 16..\\ upasthitaM mahArAja pUjayAmAsa bhArata . bhIShmo dharmabhR^itA.n shreShTho vidhidR^iShTena karmaNA .. 17..\\ shirasA chArghyamAdAya shuchiH prayata mAnasaH . nAma sa~NkIrtayAmAsa tasminbrahmarShisattame .. 18..\\ bhIShmo.ahamasmi bhadra.n te dAso.asmi tava suvrata . tava sandarshanAdeva mukto.aha.n sarvakilbiShaiH .. 19..\\ evamuktvA mahArAja bhIShmo dharmabhR^itA.n varaH . vAgyataH prA~njalirbhUtvA tUShNImAsIdyudhiShThira .. 20..\\ ta.n dR^iShTvA niyamenAtha svAdhyAyAmnAya karshitam . bhIShma.n kuru kulashreShThaM muniH prItamanAbhavat .. 21..\\ pulastya anena tava dharmaGYa prashrayeNa damena cha . satyena cha mahAbhAga tuShTo.asmi tava sarvashaH .. 22..\\ yasyedR^ishaste dharmo.ayaM pitR^ibhaktyAshrito.anagha . tena pashyasi mAM putra prItishchApi mama tvayi .. 23..\\ amoghadarshI bhIShmAhaM brUhi ki.n karavANi te . yadvakShyasi kurushreShTha tasya dAtAsmi te.anagha .. 24..\\ bh prIte tvayi mahAbhAga sarvalokAbhipUjite . kR^itamityeva manye.aha.n yadaha.n dR^iShTavAnprabhum .. 25..\\ yadi tvahamanugrAhyastava dharmabhR^itA.n vara . vakShyAmi hR^itstha.n sandeha.n tanme tvaM vaktumarhasi .. 26..\\ asti me bhagavankashchittIrthebhyo dharmasaMshayaH . tamaha.n shrotumichchhAmi pR^ithaksa~NkIrtita.n tvayA .. 27..\\ pradakShiNa.n yaH pR^ithivI.n karotyamitavikrama . kiM phala.n tasya viprarShe tanme brUhi tapodhana .. 28..\\ p hanta te.ahaM pravakShyAmi yadR^iShINAM parAyaNam . tadekAgramanAstAta shR^iNu tIrtheShu yatphalam .. 29..\\ yasya hastau cha pAdau cha manashchaiva susa.nyatam . vidyA tapashcha kIrtishcha sa tIrthaphalamashnute .. 30..\\ pratigrahAdupAvR^ittaH santuShTo niyataH shuchiH . aha.n kAranivR^ittishcha sa tIrthaphalamashnute .. 31..\\ akalkako nirArambho laghvAhAro jitendriyaH . vimuktaH sarvadoShairyaH sa tIrthaphalamashnute .. 32..\\ akrodhanashcha rAjendra satyashIlo dR^iDhavrataH . Atmopamashcha bhUteShu sa tIrthaphalamashnute .. 33..\\ R^iShibhiH kratavaH proktA vedeShviha yathAkramam . phala.n chaiva yathAtattvaM pretya cheha cha sarvashaH .. 34..\\ na te shakyA daridreNa yaGYAH prAptuM mahIpate . bahUpakaraNA yaGYA nAnA sambhAravistarAH .. 35..\\ prApyante pArthivairete samR^iddhairvA naraiH kva chit . nArthAnyUnopakaraNairekAtmabhirasa.nhataiH .. 36..\\ yo daridrairapi vidhiH shakyaH prAptuM nareshvara . tulyo yaGYaphalaiH puNyaistaM nibodha yudhA.n vara .. 37..\\ R^iShINAM parama.n guhyamidaM bharatasattama . tIrthAbhigamanaM puNya.n yaGYairapi vishiShyate .. 38..\\ anupoShya trirAtrANi tIrthAnyanabhigamya cha . adattvA kA~nchana.n gAshcha daridro nAma jAyate .. 39..\\ agniShTomAdibhiryaGYairiShTvA vipuladakShiNaiH . na tatphalamavApnoti tIrthAbhigamanena yat .. 40..\\ nR^iloke devadevasya tIrtha.n trailokyavishrutam . puShkaraM nAma vikhyAtaM mahAbhAgaH samAvishet .. 41..\\ dashakoTisahasrANi tIrthAnA.n vai mahIpate . sAMnidhyaM puShkare yeShA.n trisandhyaM kurunandana .. 42..\\ AdityA vasavo rudrAH sAdhyAshcha sa marudgaNAH . gandharvApsarasashchaiva nitya.n saMnihitA vibho .. 43..\\ yatra devAstapastaptvA daityA brahmarShayastathA . divyayogA mahArAja puNyena mahatAnvitAH .. 44..\\ manasApyabhikAmasya puShkarANi manasvinaH . pUyante sarvapApAni nAkapR^iShThe cha pUjyate .. 45..\\ tasmi.nstIrthe mahAbhAga nityameva pitA mahaH . uvAsa paramaprIto devadAnava saMmmataH .. 46..\\ puShkareShu mahAbhAga devAH sarShipurogamAH . siddhi.n samabhisamprAptAH puNyena mahatAnvitAH .. 47..\\ tatrAbhiSheka.n yaH kuryAtpitR^idevArchane rataH . ashvamedha.n dashaguNaM pravadanti manIShiNaH .. 48..\\ apyekaM bhojayedvipraM puShkarAraNyamAshritaH . tenAsau karmaNA bhIShma pretya cheha cha modate .. 49..\\ shAkamUlaphalairvApi yena vartayate svayam . tadvai dadyAdbrAhmaNAya shraddhAvAnanasUyakaH . tenaiva prApnuyAtprAGYo hayamedha phalaM naraH .. 50..\\ brAhmaNaH kShatriyo vaishyaH shUdro vA rAjasattama . na viyoni.n vrajantyete snAtAstIrthe mahAtmanaH .. 51..\\ kArtikyA.n tu visheSheNa yo.abhigachchheta puShkaram . phala.n tatrAkShayaM tasya vardhate bharatarShabha .. 52..\\ sAyamprAtaH smaredyastu puShkarANi kR^itA~njaliH . upaspR^iShTaM bhavettena sarvatIrtheShu bhArata . prApnuyAchcha naro lokAnbrahmaNaH sadane.akShayAn .. 53..\\ janmaprabhR^iti yatpApa.n striyo vA puruShasya vA . puShkare snAtamAtrasya sarvameva praNashyati .. 54..\\ yathA surANA.n sarveShAmAdistu madhusUdanaH . tathaiva puShkara.n rAja.nstIrthAnAmAdiruchyate .. 55..\\ uShya dvAdasha varShANi puShkare niyataH shuchiH . kratUnsarvAnavApnoti brahmaloka.n cha gachchhati .. 56..\\ yastu varShashataM pUrNamagnihotramupAsate . kArtikI.n vA vasedekAM puShkare samameva tat .. 57..\\ puShkaraM puShkara.n gantuM duShkaraM puShkare tapaH . duShkaraM puShkare dAna.n vastu.n chaiva suduShkaram .. 58..\\ uShya dvAdasha rAtra.n tu niyato niyatAshanaH . pradakShiNamupAvR^itto jambU mArga.n samAvishet .. 59..\\ jambU mArga.n samAvishya devarShipitR^isevitam . ashvamedhamavApnoti viShNuloka.n cha gachchhati .. 60..\\ tatroShya rajanIH pa~ncha ShaShTha kAlakShamI naraH . na durgatimavApnoti siddhiM prApnoti chottamAm .. 61..\\ jambU mArgAdupAvR^itto gachchhettaNDulikAshramam . na durgatimavApnoti svargaloke cha pUjyate .. 62..\\ agasya sara AsAdya pitR^idevArchane rataH . trirAtropoShito rAjannagniShToma phala.n labhet .. 63..\\ shAkavR^ittiH phalairvApi kaumAra.n vindate padam . kaNvAshrama.n samAsAdya shrIjuShTaM lokapUjitam .. 64..\\ dharmAraNya.n hi tatpuNyamAdya.n cha bharatarShabha . yatra praviShTamAtro vai pApebhyo vipramuchyate .. 65..\\ archayitvA pitR^IndevAnniyato niyatAshanaH . sarvakAmasamR^iddhasya yaGYasya phalamashnute .. 66..\\ pradakShiNa.n tataH kR^itvA yayAti patana.n vrajet . hayamedhasya yaGYasya phalaM prApnoti tatra vai .. 67..\\ mahAkAla.n tato gachchhenniyato niyatAshanaH . koTitIrthamupaspR^ishya hayamedha phala.n labhet .. 68..\\ tato gachchheta dharmaGYa puNyasthAnamumApateH . nAmnA bhadra vaTaM nAma triShu lokeShu vishrutam .. 69..\\ tatrAbhigamya cheshAna.n gosahasraphala.n labhet . mahAdeva prasAdAchcha gANapatyamavApnuyAt .. 70..\\ narmadAmatha chAsAdya nadI.n trailokyavishrutAm . tarpayitvA pitR^IndevAnagniShToma phala.n labhet .. 71..\\ dakShiNa.n sindhumAsAdya brahma chArI jitendriyaH . agniShTomamavApnoti vimAna.n chAdhirohati .. 72..\\ charmaNvatI.n samAsAdya niyato niyatAshanaH . ranti devAbhyanuGYAto agniShToma phala.n labhet .. 73..\\ tato gachchheta dharmaGYa himavatsutamarbudam . pR^ithivyA.n yatra vai chhidraM pUrvamAsIdyudhiShThira .. 74..\\ tatrAshramo vasiShThasya triShu lokeShu vishrutaH . tatroShya rajanImekA.n gosahasraphala.n labhet .. 75..\\ pi~NgA tIrthamupaspR^ishya brahma chArI jitendriyaH . kapilAnAM naravyAghra shatasya phalamashnute .. 76..\\ tato gachchheta dharmaGYa prabhAsa.n lokavishrutam . yatra saMnihito nitya.n svayameva hutAshanaH . devatAnAM mukha.n vIra analo.anilasArathiH .. 77..\\ tasmi.nstIrthavare snAtvA shuchiH prayata mAnasaH . agniShTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH .. 78..\\ tato gatvA sarasvatyAH sAgarasya cha sa~Ngame . gosahasraphalaM prApya svargaloke mahIyate . dIpyamAno.agnivannityaM prabhayA bharatarShabha .. 79..\\ trirAtramuShitastatra tarpayetpitR^idevatAH . prabhAsate yathA somo ashvamedha.n cha vindati .. 80..\\ varadAna.n tato gachchhettIrthaM bharatasattama . viShNordurvAsasA yatra varo datto yudhiShThira .. 81..\\ varadAne naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet . tato dvAravatI.n gachchhenniyato niyatAshanaH . piNDArake naraH snAtvA labhedbahusuvarNakam .. 82..\\ tasmi.nstIrthe mahAbhAga padmalakShaNalakShitAH . adyApi mudrA dR^ishyante tadadbhutamarindama .. 83..\\ trishUlA~NkAni padmAni dR^ishyante kurunandana . mahAdevasya sAMnidhya.n tatraiva bharatarShabha .. 84..\\ sAgarasya cha sindhoshcha sa~NgamaM prApya bhArata . tIrthe salilarAjasya snAtvA prayata mAnasaH .. 85..\\ tarpayitvA pitR^IndevAnR^iShIMshcha bharatarShabha . prApnoti vAruNa.n loka.n dIpyamAnaH svatejasA .. 86..\\ sha~NkukarNeshvara.n devamarchayitvA yudhiShThira . ashvamedha.n dashaguNaM pravadanti manIShiNaH .. 87..\\ pradakShiNamupAvR^itya gachchheta bharatarShabha . tIrtha.n kuru varashreShTha triShu lokeShu vishrutam . dR^imIti nAmnA vikhyAta.n sarvapApapramochanam .. 88..\\ yatra brahmAdayo devA upAsante maheshvaram . tatra snAtvArchayitvA cha rudra.n devagaNairvR^itam . janmaprabhR^iti pApAni kR^itAni nudate naraH .. 89..\\ dR^imI chAtra narashreShTha sarvadevairabhiShTutA . tatra snAtvA naravyAghra hayamedhamavApnuyAt .. 90..\\ jitvA yatra mahAprAGYa viShNunA prabha viShNunA . purA shaucha.n kR^ita.n rAjanhatvA daivatakaNTakAn .. 91..\\ tato gachchheta dharmaGYa vasordhArAmabhiShTutAm . gamanAdeva tasyA.n hi hayamedhamavApnuyAt .. 92..\\ snAtvA kuru varashreShTha prayatAtmA tu mAnavaH . tarpya devAnpitR^IMshchaiva viShNuloke mahIyate .. 93..\\ tIrtha.n chAtra paraM puNya.n vasUnAM bharatarShabha . tatra snAtvA cha pItvA cha vasUnA.n saMmato bhavet .. 94..\\ sindhUttamamiti khyAta.n sarvapApapraNAshanam . tatra snAtvA narashreShTha labhedbahusuvarNakam .. 95..\\ brahma tu~Nga.n samAsAdya shuchiH prayata mAnasaH . brahmalokamavApnoti sukR^itI virajA naraH .. 96..\\ kumArikANA.n shakrasya tIrthaM siddhaniShevitam . tatra snAtvA naraH kShipra.n shakra lokamavApnuyAt .. 97..\\ reNukAyAshcha tatraiva tIrtha.n deva niShevitam . tatra snAtvA bhavedvipro vimalashchandramA yathA .. 98..\\ atha pa~nchanada.n gatvA niyato niyatAshanaH . pa~ncha yaGYAnavApnoti kramasho ye.anukIrtitAH .. 99..\\ tato gachchheta dharmaGYa bhImAyAH sthAnamuttamam . tatra snAtvA tu yonyA.n vai naro bharatasattama .. 100..\\ devyAH putro bhavedrAja.nstaptakuNDalavigrahaH . gavA.n shatasahasrasya phala.n chaivApnuyAnmahat .. 101..\\ girimu~nja.n samAsAdya triShu lokeShu vishrutam . pitA mahaM namaskR^itya gosahasraphala.n labhet .. 102..\\ tato gachchheta dharmaGYa vimala.n tIrthamuttamam . adyApi yatra dR^ishyante matsyAH sauvarNarAjatAH .. 103..\\ tatra snAtvA narashreShTha vAjapeyamavApnuyAt . sarvapApavishuddhAtmA gachchhechcha paramA.n gatim .. 104..\\ tato gachchheta maladA.n triShu lokeShu vishrutAm . pashchimAyA.n tu sandhyAyAmupaspR^ishya yathAvidhi .. 105..\\ charuM narendra saptArcheryathAshakti nivedayet . pitR^INAmakShaya.n dAnaM pravadanti manIShiNaH .. 106..\\ gavA.n shatasahasreNa rAjasUya shatena cha . ashvamedha sahasreNa shreyAnsaptArchiShashcharuH .. 107..\\ tato nivR^itto rAjendra vastrA padamathAvishet . abhigamya mahAdevamashvamedha phala.n labhet .. 108..\\ maNimanta.n samAsAdya brahma chArI samAhitaH . ekarAtroShito rAjannagniShToma phala.n labhet .. 109..\\ atha gachchheta rAjendra devikA.n lokavishrutAm . prasUtiryatra viprANA.n shrUyate bharatarShabha .. 110..\\ trishUlapANeH sthAna.n cha triShu lokeShu vishrutam . devikAyAM naraH snAtvA samabhyarchya maheshvaram .. 111..\\ yathAshakti charu.n tatra nivedya bharatarShabha . sarvakAmasamR^iddhasya yaGYasya labhate phalam .. 112..\\ kAmAkhya.n tatra rudrasya tIrthaM devarShisevitam . tatra snAtvA naraH kShipra.n siddhimApnoti bhArata .. 113..\\ yajana.n yAjana.n gatvA tathaiva brahma vAlukAm . puShpanyAsa upaspR^ishya na shochenmaraNa.n tataH .. 114..\\ ardhayojanavistArAM pa~nchayojanamAyatAm . etAvaddevikAmAhuH puNyA.n devarShisevitAm .. 115..\\ tato gachchheta dharmaGYa dIrghasatra.n yathAkramam . yatra brahmAdayo devAH siddhAshcha paramarShayaH . dIrghasatramupAsante dakShiNAbhiryatavratAH .. 116..\\ gamanAdeva rAjendra dIrghasatramarindama . rAjasUyAshvamedhAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH .. 117..\\ tato vinashana.n gachchhenniyato niyatAshanaH . gachchhatyantarhitA yatra maru pR^iShThe sarasvatI . chamase cha shivodbhede nAgodbhede cha dR^ishyate .. 118..\\ snAtvA cha chamasodbhede agniShToma phala.n labhet . shivodbhede naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet .. 119..\\ nAgodbhede naraH snAtvA nAgalokamavApnuyAt . shashayAna.n cha rAjendra tIrthamAsAdya durlabham . shasharUpapratichhannAH puShkarA yatra bhArata .. 120..\\ sarasvatyAM mahArAja anu sa.nvatsara.n hi te . snAyante bharatashreShTha vR^ittA.n vai kArtikIM sadA .. 121..\\ tatra snAtvA naravyAghra dyotate shashivatsadA . gosahasrapala.n chaiva prApnuyAdbharatarShabha .. 122..\\ kumAra koTimAsAdya niyataH kurunandana . tatrAbhiSheka.n kurvIta pitR^idevArchane rataH . gavAmayamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 123..\\ tato gachchheta dharmaGYa rudra koTi.n samAhitaH . purA yatra mahArAja R^iShikoTiH samAhitA . praharSheNa cha sa.nviShTA deva darshanakA~NkShayA .. 124..\\ ahaM pUrvamahaM pUrva.n drakShyAmi vR^iShabhadhvajam . eva.n samprasthitA rAjannR^iShayaH kila bhArata .. 125..\\ tato yogeShvareNApi yogamAsthAya bhUpate . teShAM manyupraNAshArthamR^iShINAM bhAvitAtmanAm .. 126..\\ sR^iShTA koTistu rudrANAmR^iShINAmagrataH sthitA . mayA pUrvatara.n dR^iShTa iti te menire pR^ithak .. 127..\\ teShA.n tuShTo mahAdeva R^iShINAmugratejasAm . bhaktyA paramayA rAjanvara.n teShAM pradiShTavAn . adya prabhR^iti yuShmAka.n dharmavR^iddhirbhaviShyati .. 128..\\ tatra snAtvA naravyAghra rudra koTyAM naraH shuchiH . ashvamedhamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 129..\\ tato gachchheta rAjendra sa~Ngama.n lokavishrutam . sarasvatyA mahApuNyamupAsante janArdanam .. 130..\\ yatra brahmAdayo devA R^iShayaH siddhachAraNAH . abhigachchhanti rAjendra chaitrashuklachaturdashIm .. 131..\\ tatra snAtvA naravyAghra vindedbahusuvarNakam . sarvapApavishuddhAtmA brahmaloka.n cha gachchhati .. 132..\\ R^iShINA.n yatra satrANi samAptAni narAdhipa . satrAvasAnamAsAdya gosahasraphala.n labhet .. 133..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81} pulastya tato gachchheta rAjendra kurukShetramabhiShTutam . pApebhyo vipramuchyante tadgatAH sarvajantavaH .. 1..\\ kurukShetra.n gamiShyAmi kurukShetre vasAmyaham . ya eva.n satataM brUyAtso.api pApaiH pramuchyate .. 2..\\ atra mAsa.n vasedvIra sarasvatyAM yudhiShThira . yatra brahmAdayo deva R^iShayaH siddhachAraNAH .. 3..\\ gandharvApsaraso yakShAH pannagAshcha mahIpate . brahma kShetraM mahApuNyamabhigachchhanti bhArata .. 4..\\ manasApyabhikAmasya kurukShetra.n yudhiShThira . pApANi vipraNashyanti brahmaloka.n cha gachchhati .. 5..\\ gatvA hi shraddhayA yuktaH kurukShetra.n kurUdvaha . rAjasUyAshvamedhAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH .. 6..\\ tato machakruka.n rAjandvArapAlaM mahAbalam . yakSha.n samabhivAdyaiva gosahasraphalaM labhet .. 7..\\ tato gachchheta dharmaGYa viShNorsthAnamanuttamam . satataM nAma rAjendra yatra saMnihito hariH .. 8..\\ tatra snAtvArchayitvA cha trilokaprabhava.n harim . ashvamedhamavApnoti viShNuloka.n cha gachchhati .. 9..\\ tataH pAriplava.n gachchhettIrthaM trailokyavishrutam . agniShTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH .. 10..\\ pR^ithivyAstIrthamAsAdya gosahasraphala.n labhet . tataH shAlUkinI.n gatvA tIrthasevI narAdhipa . dashAshvamedhike snAtvA tadeva labhate phalam .. 11..\\ sarpadarvI.n samAsAdya nAgAnA.n tIrthamuttamam . agniShTomamavApnoti nAgaloka.n cha vindati .. 12..\\ tato gachchheta dharmaGYa dvArapAla.n tarantukam . tatroShya rajanImekA.n gosahasraphala.n labhet .. 13..\\ tataH pa~nchanada.n gatvA niyato niyatAshanaH . koTikIrthamupaspR^ishya hayamedha phala.n labhet . ashvinostIrthamAsAdya rUpavAnabhijAyate .. 14..\\ tato gachchheta dharmaGYa vArAha.n tIrthamuttamam . viShNurvArAha rUpeNa pUrva.n yatra sthito.abhavat . tatra snAtvA naravyAghra agniShToma phala.n labhet .. 15..\\ tato jayantyA rAjendra somatIrtha.n samAvishet . snAtvA phalamavApnoti rAjasUyasya mAnavaH .. 16..\\ ekaha.nse naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet . kR^itashaucha.n samAsAdya tIrthasevI kurUdvaha . puNDarIkamavApnoti kR^itashaucho bhavennaraH .. 17..\\ tato mu~nja vaTaM nAma mahAdevasya dhImataH . tatroShya rajanImekA.n gANapatyamavApnuyAt .. 18..\\ tatraiva cha mahArAja yakShI lokaparishrutA . tA.n chAbhigamya rAjendra puNyA.NllokAnavApnuyAt .. 19..\\ kurukShetrasya taddvAra.n vishrutaM bharatarShabha . pradakShiNamupAvR^itya tIrthasevI samAhitaH .. 20..\\ saMmite puShkarANA.n cha snAtvArchya pitR^idevatAH . jAmadagnyena rAmeNa AhR^ite vai mahAtmanA . kR^itakR^ityo bhavedrAjannashvamedha.n cha vindati .. 21..\\ tato rAmahradAngachchhettIrthasevI narAdhipa . yatra rAmeNa rAjendra tarasA dIptatejasA . kShatramutsAdya vIryeNa hradAH pa~ncha niveshitAH .. 22..\\ pUrayitvA naravyAghra rudhireNeti naH shrutam . pitarastarpitAH sarve tathaiva cha pitA mahAH . tataste pitaraH prItA rAmamUchurmahIpate .. 23..\\ rama rAma mahAbhAga prItAH sma tava bhArgava . anayA pitR^ibhaktyA cha vikrameNa cha te vibho . vara.n vR^iNIShva bhadra.n te kimichchhasi mahAdyute .. 24..\\ evamuktaH sa rAjendra rAmaH praharatA.n varaH . abravItprA~njalirvAkyaM pitR^Insa gagane sthitAn .. 25..\\ bhavanto yadi me prItA yadyanugrAhyatA mayi . pitR^iprasAdAdichchheya.n tapasApyAyanaM punaH .. 26..\\ yachcha roShAbhibhUtena kShatramutsAditaM mayA . tatashcha pApAnmuchyeya.n yuShmAka.n tejasA hyaham . hradAshcha tIrthabhUtA me bhaveyurbhuvi vishrutAH .. 27..\\ etachchhrutvA shubha.n vAkyaM rAmasya pitarastadA . pratyUchuH paramaprItA rAma.n harShasamanvitAH .. 28..\\ tapaste vardhatAM bhUyaH pitR^ibhaktyA visheShataH . yachcha roShAbhibhUtena kShatramutsAdita.n tvayA .. 29..\\ tatashcha pApAnmuktastva.n karmabhiste cha pAtitAH . hradAshcha tava tIrthatva.n gamiShyanti na saMshayaH .. 30..\\ hradeShveteShu yaH snAtvA pitR^InsantarpayiShyati . pitarastasya vai prItA dAsyanti bhuvi durlabham . IpsitaM manasaH kAma.n svargaloka.n cha shAshvatam .. 31..\\ eva.n dattvA varAnrAjanrAmasya pitarastadA . Amantrya bhArgavaM prItAstatraivAntardadhustadA .. 32..\\ eva.n rAmahradAH puNyA bhArgavasya mahAtmanAH . snAtvA hradeShu rAmasya brahma chArI shubhavrataH . rAmamabhyarchya rAjendra labhedbahusuvarNakam .. 33..\\ vaMshamUlakamAsAdya tIrthasevI kurUdvaha . svavaMshamuddharedrAjansnAtvA vai vaMshamUlake .. 34..\\ kAyashodhanamAsAdya tIrthaM bharatasattama . sharIrashuddhiH snAtasya tasmi.nstIrthe na saMshayaH . shuddhadehashcha sa.nyAti shubhA.NllokAnanuttamAn .. 35..\\ tato gachchheta rAjendra tIrtha.n trailokyavishrutam . lokA yatroddhR^itAH pUrva.n viShNunA prabha viShNunA .. 36..\\ lokoddhAra.n samAsAdya tIrtha.n trailokyavishrutam . snAtvA tIrthavare rAja.NllokAnuddharate svakAn . shrItIrtha.n cha samAsAdya vindate shriyamuttamAm .. 37..\\ kapilA tIrthamAsAdya brahma chArI samAhitaH . tatra snAtvArchayitvA cha daivatAni pitR^I.nstathA . kapilAnA.n sahasrasya phalaM vindati mAnavaH .. 38..\\ sUryatIrtha.n samAsAdya snAtvA niyatamAnasaH . archayitvA pitR^IndevAnupavAsaparAyaNaH . agniShTomamavApnoti sUryaloka.n cha gachchhati .. 39..\\ gamAM bhavanamAsAdya tIrthasevI yathAkramam . tatrAbhiSheka.n kurvANo gosahasraphala.n labhet .. 40..\\ sha~NkhinI.n tatra AsAdya tIrthasevI kurUdvaha . devyAstIrthe naraH snAtvA labhate rUpamuttamam .. 41..\\ tato gachchheta rAjendra dvArapAlamarantukam . tasya tIrtha.n sarasvatyAM yakShendrasya mahAtmanAH . tatra snAtvA naro rAjannagniShToma phala.n labhet .. 42..\\ tato gachchheta dharmaGYa brahmAvartaM narAdhipa . brahmAvarte naraH snAtvA brahmalokamavApnuyAt .. 43..\\ tato gachchheta dharmaGYa sutIrthakamanuttamam . yatra saMnihitA nityaM pitaro daivataiH saha .. 44..\\ tatrAbhiSheka.n kurvIta pitR^idevArchane rataH . ashvamedhamavApnoti pitR^iloka.n cha gachchhati .. 45..\\ tato.ambuvashya.n dharmaGYa samAsAdya yathAkramam . kosheshvarasya tIrtheShu snAtvA bharatasattama . sarvavyAdhivinirmukto brahmaloke mahIyate .. 46..\\ mAtR^itIrtha.n cha tatraiva yatra snAtasya bhArata . prajA vivardhate rAjannanantA.n chAshnute shriyam .. 47..\\ tataH shItavana.n gachchhenniyato niyatAshanaH . tIrtha.n tatra mahArAja mahadanyatra durlabham .. 48..\\ punAti darshanAdeva daNDenaikaM narAdhipa . keshAnabhyukShya vai tasminpUto bhavati bhArata .. 49..\\ tIrtha.n tatra mahArAja shvAnalomApaha.n smR^itam . yataviprA naravyAghra vidvA.nsastIrthatatparAH .. 50..\\ shvAnalomApanayane tIrthe bharatasattama . prANAyAmairnirharanti shvalomAni dvijottamAH .. 51..\\ pUtAtmAnashcha rAjendra prayAnti paramA.n gatim . dashAshvamedhika.n chaiva tasmi.nstIrthe mahIpate . tatra snAtvA naravyAghra gachchheta paramA.n gatim .. 52..\\ tato gachchheta rAjendra mAnuSha.n lokavishrutam . yatra kR^iShNamR^igA rAjanvyAdhena paripIDitAH . avagAhya tasminsarasi mAnuShatvamupAgatAH .. 53..\\ tasmi.nstIrthe naraH snAtvA brahma chArI jitendriyaH . sarvapApavishuddhAtmA svargaloke mahIyate .. 54..\\ mAnuShasya tu pUrveNa kroshamAtre mahIpate . ApagA nAma vikhyAtA nadI siddhaniShevitA .. 55..\\ shyAmAka bhojana.n tatra yaH prayachchhati mAnavaH . devAnpitR^IMshcha uddishya tasya dharmaphalaM mahat . ekasminbhojite vipre koTirbhavati bhojitA .. 56..\\ tatra snAtvArchayitvA cha daivatAni pitR^I.nstathA . uShitvA rajanImekAmagniShToma phala.n labhet .. 57..\\ tato gachchheta rAjendra brahmaNaH sthAnamuttamam . brahmodumbaramityeva prakAshaM bhuvi bhArata .. 58..\\ tatra saptarShikuNDeShu snAtasya kurupu~Ngava . kedAre chaiva rAjendra kapiShThala mahAtmanAH .. 59..\\ brahmANamabhigamyAtha shuchiH prayata mAnasaH . sarvapApavishuddhAtmA brahmalokaM prapadyate .. 60..\\ kapiShThalasya kedAra.n samAsAdya sudurlabham . antardhAnamavApnoti tapasA dagdhakilbiShaH .. 61..\\ tato gachchheta rAjendra saraka.n lokavishrutam . kR^iShNapakShe chaturdashyAmabhigamya vR^iShadhvajam . labhate sarvakAmAnhi svargaloka.n cha gachchhati .. 62..\\ tisraH koTyastu tIrthAnA.n sarake kurunandana . rudra koTistathA kUpe hradeShu cha mahIpate . ilAspada.n cha tatraiva tIrthaM bharatasattama .. 63..\\ tatra snAtvArchayitvA cha pitR^IndevAMshcha bhArata . na durgatimavApnoti vAjapeya.n cha vindati .. 64..\\ kindAne cha naraH snAtvA ki~njapye cha mahIpate . aprameyamavApnoti dAna.n japyaM cha bhArata .. 65..\\ kalashyA.n chApyupaspR^ishya shraddadhAno jitendriyaH . agniShTomasya yaGYasya phalaM prApnoti mAnavaH .. 66..\\ sarakasya tu pUrveNa nAradasya mahAtmanAH . tIrtha.n kuru varashreShTha anAjanmeti vishrutam .. 67..\\ tatra tIrthe naraH snAtvA prANAMshchotsR^ijya bhArata . nAradenAbhyanuGYAto lokAnprApnoti durlabhAn .. 68..\\ shuklapakShe dashamyA.n tu puNDarIka.n samAvishet . tatra snAtvA naro rAjanpuNDarIkaphala.n labhet .. 69..\\ tatastriviShTapa.n gachchhettriShu lokeShu vishrutam . tatra vaitaraNI puNyA nadI pApapramochanI .. 70..\\ tatra snAtvArchayitvA cha shUlapANi.n vR^iShadhvajam . sarvapApavishuddhAtmA gachchheta paramA.n gatim .. 71..\\ tato gachchheta rAjendra phalakI vanamuttamam . yatra devAH sadA rAjanphalakI vanamAshritAH . tapashcharanti vipulaM bahuvarShasahasrakam .. 72..\\ dR^iShadvatyAM naraH snAtvA tarpayitvA cha devatAH . agniShTomAtirAtrAbhyAM phala.n vindati bhArata .. 73..\\ tIrthe cha sarvadevAnA.n snAtvA bharatasattama . gosahasrasya rAjendra phalaM prApnoti mAnavaH .. 74..\\ pANikhAte naraH snAtvA tarpayitvA cha devatAH . rAjasUyamavApnoti R^iShiloka.n cha gachchhati .. 75..\\ tato gachchheta rAjendra mishraka.n tIrthamuttamam . tatra tIrthAni rAjendra mishritAni mahAtmanA .. 76..\\ vyAsena nR^ipashArdUla dvijArthamiti naH shrutam . sarvatIrtheShu sa snAti mishrake snAti yo naraH .. 77..\\ tato vyAsa vana.n gachchhenniyato niyatAshanaH . manojave naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet .. 78..\\ gatvA madhu vaTI.n chApi devyAstIrthaM naraH shuchiH . tatra snAtvArchayeddevAnpitR^IMshcha prayataH shuchiH . sa devyA samanuGYAto gosahasraphala.n labhet .. 79..\\ kaushikyAH sa~Ngame yastu dR^iShadvatyAshcha bhArata . snAti vai niyatAhAraH sarvapApaiH pramuchyate .. 80..\\ tato vyAsa sthalI nAma yatra vyAsena dhImatA . putrashokAbhitaptena dehatyAgArtha nishchayaH .. 81..\\ kR^ito devaishcha rAjendra punarutthApitastadA . abhigamya sthalI.n tasya gosahasraphala.n labhet .. 82..\\ ki.n dattaM kUpamAsAdya tilaprasthaM pradAya cha . gachchheta paramA.n siddhimR^iNairmuktaH kurUdvaha .. 83..\\ ahashcha sudina.n chaiva dve tIrthe cha sudurlabhe . tayoH snAtvA naravyAghra sUryalokamavApnuyAt .. 84..\\ mR^igadhUma.n tato gachchhettriShu lokeShu vishrutam . tatra ga~NgA hrade snAtvA samabhyarchya cha mAnavaH . shUlapANiM mahAdevamashvamedha phala.n labhet .. 85..\\ deva tIrthe naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet . atha vAmanaka.n gachchhettriShu lokeShu vishrutam .. 86..\\ tatra viShNupade snAtvA archayitvA cha vAmanam . sarvapApavishuddhAtmA viShNulokamavApnuyAt .. 87..\\ kulampune naraH snAtvA punAti svakulaM naraH . pavanasya hrada.n gatvA marutAM tIrthamuttamam . tatra snAtvA naravyAghra vAyuloke mahIyate .. 88..\\ amarANA.n hrade snAtvA amareShu narAdhipa . amarANAM prabhAvena svargaloke mahIyate .. 89..\\ shAlihotrasya rAjendra shAlishUrpe yathAvidhi . snAtvA naravarashreShTha gosahasraphala.n labhet .. 90..\\ shrIku~nja.n cha sarasvatyAM tIrthaM bharatasattama . tatra snAtvA naro rAjannagniShToma phala.n labhet .. 91..\\ tato naimiSha ku~nja.n cha samAsAdya kurUdvaha . R^iShayaH kila rAjendra naimiSheyAstapodhanAH . tIrthayAtrAM puraskR^itya kurukShetra.n gatAH purA .. 92..\\ tataH ku~njaH sarasvatyA.n kR^ito bharatasattama . R^iShINAmavakAshaH syAdyathA tuShTikaro mahAn .. 93..\\ tasminku~nje naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet . kanyA tIrthe naraH snAtvA agniShToma phala.n labhet .. 94..\\ tato gachchhennaravyAghra brahmaNaH sthAnamuttamam . tatra varNAvaraH snAtvA brAhmaNya.n labhate naraH . brAhmaNashcha vishuddhAtmA gachchheta paramA.n gatim .. 95..\\ tato gachchhennarashreShTha somatIrthamanuttamam . tatra snAtvA naro rAjansomalokamavApnuyAt .. 96..\\ sapta sArasvata.n tIrthaM tato gachchhennarAdhipa . yatra ma~NkaNakaH siddho maharShirlokavishrutaH .. 97..\\ purA ma~NkaNako rAjankushAgreNeti naH shrutam . kShataH kila kare rAja.nstasya shAkaraso.asravat .. 98..\\ sa vai shAkarasa.n dR^iShTvA harShAviShTo mahAtapAH . pranR^ittaH kila viprarShirvismayotphullalochanaH .. 99..\\ tatastasminpranR^itte vai sthAvara.n ja~NgamaM cha yat . pranR^ittamubhaya.n vIra tejasA tasya mohitam .. 100..\\ brahmAdibhiH surai rAjannR^iShibhishcha tapodhanaiH . viGYapto vai mahAdeva R^iSherarthe narAdhipa . nAyaM nR^ityedyathA deva tathA tva.n kartumarhasi .. 101..\\ tataH pranR^ittamAsAdya harShAviShTena chetasA . surANA.n hitakAmArthamR^iShi.n devo.abhyabhAShata .. 102..\\ aho maharShe dharmaGYa kimarthaM nR^ityate bhavAn . harShasthAna.n kimartha.n vA tavAdya munipu~Ngava .. 103..\\ rsi kiM na pashyasi me devakarAchchhAka rasa.n srutam . ya.n dR^iShTvAhaM pranR^itto vai harSheNa mahatAnvitaH .. 104..\\ pulastya taM prahasyAbravIddevo muni.n rAgeNa mohitam . aha.n vai vismayaM vipra na gachchhAmIti pashya mAm .. 105..\\ evamuktvA narashreShTha mahAdevena dhImatA . a~NgulyagreNa rAjendra svA~NguShThastADito.anagha .. 106..\\ tato bhasma kShatAdrAjannirgata.n himasaMnibham . taddR^iShTvA vrIDito rAjansa muniH pAdayorgataH .. 107..\\ nAnya.n devamahaM manye rudrAtparataraM mahat . surAsurasya jagato gatistvamasi shUladhR^ik .. 108..\\ tvayA sR^iShTamida.n vishva.n trailokyaM sa charAcharam . tvAmeva bhagavansarve pravishanti yugakShaye .. 109..\\ devairapi na shakyastvaM pariGYAtu.n kuto mayA . tvayi sarve cha dR^ishyante surA brahmAdayo.anagha .. 110..\\ sarvastvamasi lokAnA.n kartA kArayitA cha ha . tvatprasAdAtsurAH sarve modantIhAkuto bhayAH . eva.n stutvA mahAdevaM sa R^iShiH praNato.abhavat .. 111..\\ rsi tvatprasAdAnmahAdeva tapo me na kShareta vai .. 112..\\ pulastya tato devaH prahR^iShTAtmA brahmarShimidamabravIt . tapaste vardhatA.n vipra matprasAdAtsahasradhA .. 113..\\ Ashrame cheha vatsyAmi tvayA sArdhaM mahAmune . sapta sArasvate snAtvA archayiShyanti ye tu mAm .. 114..\\ na teShA.n durlabhaM kiM chidiha loke paratra cha . sArasvata.n cha te lokaM gamiShyanti na saMshayaH .. 115..\\ tatastvaushanasa.n gachchhettriShu lokeShu vishrutam . yatra brahmAdayo devA R^iShayashcha tapodhanAH .. 116..\\ kArtikeyashcha bhagavA.nstrisandhya.n kila bhArata . sAMnidhyamakarottatra bhArgava priyakAmyayA .. 117..\\ kapAlamochana.n tIrtha.n sarvapApapramochanam . tatra snAtvA naravyAghra sarvapApaiH pramuchyate .. 118..\\ agnitIrtha.n tato gachchhettatra snAtvA nararShabha . agnilokamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 119..\\ vishvA mitrasya tatraiva tIrthaM bharatasattama . tatra snAtvA mahArAja brAhmaNyamabhijAyate .. 120..\\ brahmayoni.n samAsAdya shuchiH prayata mAnasaH . tatra snAtvA naravyAghra brahmalokaM prapadyate . punAtyA saptama.n chaiva kulaM nAstyatra saMshayaH .. 121..\\ tato gachchheta rAjendra tIrtha.n trailokyavishrutam . pR^ithUdakamiti khyAta.n kArtikeyasya vai nR^ipa . tatrAbhiSheka.n kurvIta pitR^idevArchane rataH .. 122..\\ aGYAnAjGYAnato vApi striyA vA puruSheNa vA . yatki.n chidashubhaM karmakR^itaM mAnuShabuddhinA .. 123..\\ tatsarvaM nashyate tasya snAtamAtrasya bhArata . ashvamedha phala.n chApi svargalokaM cha gachchhati .. 124..\\ puNyamAhuH kurukShetra.n kurukShetrAtsarasvatIm . sarasvatyAshcha tIrthAni tIrthebhyashcha pR^ithUdakam .. 125..\\ uttame sarvatIrthAnA.n yastyajedAtmanastanum . pR^ithUdake japyaparo naina.n shvo maraNa.n tapet .. 126..\\ gIta.n sanatkumAreNa vyAsena cha mahAtmanA . vede cha niyata.n rAjanabhigachchhetpR^ithUdakam .. 127..\\ pR^ithUdakAtpuNyatamaM nAnyattIrthaM narottama . etanmedhyaM pavitra.n cha pAvanaM cha na saMshayaH .. 128..\\ tatra snAtvA diva.n yAnti api pApakR^ito janAH . pR^ithUdake narashreShTha prAhurevaM manIShiNaH .. 129..\\ madhusrava.n cha tatraiva tIrthaM bharatasattama . tatra snAtvA naro rAjangosahasraphala.n labhet .. 130..\\ tato gachchhennarashreShTha tIrtha.n devyA yathAkramam . sarasvatyAruNAyAshcha sa~Ngama.n lokavishrutam .. 131..\\ trirAtropoShitaH snAtvA muchyate brahmahatyayA . agniShTomAtirAtrAbhyAM phala.n vindati mAnavaH .. 132..\\ A saptama.n kulaM chaiva punAti bharatarShabha . avatIrNa.n cha tatraiva tIrthaM kurukulodvaha . viprANAmanukampArtha.n darbhiNA nirmitaM purA .. 133..\\ vratopanayanAbhyA.n vA upavAsena vA dvijaH . kriyA mantraishcha sa.nyukto brAhmaNaH syAnna saMshayaH .. 134..\\ kriyA mantravihIno.api tatra snAtvA nararShabha . chIrNa vrato bhavedvipro dR^iShTametatpurAtane .. 135..\\ samudrAshchApi chatvAraH samAnItAshcha darbhiNA . yeShu snAto naravyAghra na durgatimavApnuyAt . phalAni gosahasrANA.n chaturNA.n vindate cha saH .. 136..\\ tato gachchheta rAjendra tIrtha.n shatasahasrakam . sAhasraka.n cha tatraiva dve tIrthe lokavishrute .. 137..\\ ubhayorhi naraH snAtvA gosahasraphalaM bhavet . dAna.n vApyupavAso vA sahasraguNitaM bhavet .. 138..\\ tato gachchheta rAjendra reNukA tIrthamuttamam . tatrAbhiSheka.n kurvIta pitR^idevArchane rataH . srava pApavishuddhAtmA agniShToma phala.n labhet .. 139..\\ vimochanamupaspR^ishya jitamanyurjitendriyaH . pratigraha kR^itairdoShairsarvaiH sa parimuchyate .. 140..\\ tataH pa~ncha vaTa.n gatvA brahma chArI jitendriyaH . puNyena mahatA yuktaH satA.n loke mahIyate .. 141..\\ yatra yogeshvaraH sthANuH svayameva vR^iShadhvajaH . tamarchayitvA devesha.n gamanAdeva sidhyati .. 142..\\ aujasa.n varuNa.n tIrthaM dIpyate svena tejasA . yatra brahmAdibhirdevairR^iShibhishcha tapodhanaiH . senApatyena devAnAmabhiShikto guhastadA .. 143..\\ aujasasya tu pUrveNa kuru tIrtha.n kurUdvaha . kuru tIrthe naraH snAtvA brahma chArI jitendriyaH . sarvapApavishuddhAtmA kuru lokaM prapadyate .. 144..\\ svargadvAra.n tato gachchhenniyato niyatAshanaH . svargalokamavApnoti brahmaloka.n cha gachchhati .. 145..\\ tato gachchhedanaraka.n tIrthasevI narAdhipa . tatra snAtvA naro rAjanna durgatimivApnuyAt .. 146..\\ tatra brahmA svayaM nitya.n devaiH saha mahIpate . anvAsyate narashreShTha nArAyaNa purogamaiH .. 147..\\ sAMnidhya.n chaiva rAjendra rudra patnyAH kurUdvaha . abhigamya cha tA.n devIM na durgatimavApnuyAt .. 148..\\ tatraiva cha mahArAja vishveshvaramumApatim . abhigamya mahAdevaM muchyate sarvakilbiShaiH .. 149..\\ nArAyaNa.n chAbhigamya padmanAbhamarindamam . shobhamAno mahArAja viShNulokaM prapadyate .. 150..\\ tIrthe tu sarvadevAnA.n snAtaH sa puruSharShabha . sarvaduHkhaiH parityakto dyotate shashivatsadA .. 151..\\ tataH svasti pura.n gachchhettIrthasevI narAdhipa . pAvana.n tIrthamAsAdya tarpayetpitR^idevatAH . agniShTomasya yaGYasya phalaM prApnoti mAnavaH .. 152..\\ ga~NgA hradashcha tatraiva kUpashcha bharatarShabha . tisraH koTyastu tIrthAnA.n tasminkUpe mahIpate . tatra snAtvA naro rAjansvargalokaM prapadyate .. 153..\\ ApagAyAM naraH snAtvA archayitvA maheshvaram . gANapatyamavApnoti kula.n choddharate svakam .. 154..\\ tataH sthANuvaTa.n gachchhettriShu lokeShu vishrutam . tatra snAtvA sthito rAtri.n rudra lokamavApnuyAt .. 155..\\ badarI pAchana.n gachchhedvasiShThasyAshramaM tataH . badaraM bhakShayettatra trirAtropoShito naraH .. 156..\\ samyagdvAdasha varShANi badarAnbhakShayettu yaH . trirAtropoShitashchaiva bhavettulyo narAdhipa .. 157..\\ indra mArga.n samAsAdya tIrthasevI narAdhipa . ahorAtropavAsena shakra loke mahIyate .. 158..\\ ekarAtra.n samAsAdya ekarAtroShito naraH . niyataH satyavAdI cha brahmaloke mahIyate .. 159..\\ tato gachchheta dharmaGYa tIrtha.n trailokyavishrutam . AdityasyAshramo yatra tejorAshermahAtmanAH .. 160..\\ tasmi.nstIrthe naraH snAtvA pUjayitvA vibhAvasum . Adityaloka.n vrajati kula.n chaiva samuddharet .. 161..\\ somatIrthe naraH snAtvA tIrthasevI kurUdvaha . somalokamavApnoti naro nAstyatra saMshayaH .. 162..\\ tato gachchheta dharmaGYa dadhIchasya mahAtmanAH . tIrthaM puNyatama.n rAjanpAvanaM lokavishrutam .. 163..\\ yatra sArasvato rAjanso.a~NgirAstapaso nidhiH . tasmi.nstIrthe naraH snAtvA vAjapeyaphala.n labhet . sArasvatI.n gatiM chaiva labhate nAtra saMshayaH .. 164..\\ tataH kanyAshrama.n gachchhenniyato brahmacharyavAn . trirAtropoShito rAjannupavAsaparAyaNaH . labhetkanyAshata.n divyaM brahmalokaM cha gachchhati .. 165..\\ yatra brahmAdayo devA R^iShayashcha tapodhanAH . mAsi mAsi samAyAnti puNyena mahatAnvitAH .. 166..\\ saMnihityAmupaspR^ishya rAhugraste divAkare . ashvamedha shata.n tena iShTaM bhavati shAshvatam .. 167..\\ pR^ithivyA.n yAni tIrthAni antarikShacharANi cha . nadyo nadAstaDAgAshcha sarvaprasravaNAni cha .. 168..\\ udapAnAshcha vaprAshcha puNyAnyAyatanAni cha . mAsi mAsi samAyAnti saMnihityAM na saMshayaH .. 169..\\ yatki.n chidduShkR^itaM karma striyA vA puruShasya vA . snAtamAtrasya tatsarvaM nashyate nAtra saMshayaH . padmavarNena yAnena brahmaloka.n sa gachchhati .. 170..\\ abhivAdya tato yakSha.n dvArapAlamarantukam . koTirUpamupaspR^ishya labhedbahusuvarNakam .. 171..\\ ga~NgA hradashcha tatraiva tIrthaM bharatasattama . tatra snAtastu dharmaGYa brahma chArI samAhitaH . rAjasUyAshvamedhAbhyAM phala.n vindati shAshvatam .. 172..\\ pR^ithivyAM naimiShaM puNyamantarikShe cha puShkaram . trayANAmapi lokAnA.n kurukShetra.n vishiShyate .. 173..\\ pA.nsavo.api kurukShetre vAyunA samudIritAH . api duShkR^itakarmANaM nayanti paramA.n gatim .. 174..\\ dakShiNena sarasvatyA uttareNa dR^iShadvatIm . ye vasanti kurukShetre te vasanti triviShTape .. 175..\\ kurukShetra.n gamiShyAmi kurukShetre vasAmyaham . apyekA.n vAchamutsR^ijya sarvapApaiH pramuchyate .. 176..\\ brahma vedI kurukShetraM puNyaM brahmarShisevitam . tadAvasanti ye rAjanna te shochyAH katha.n chana .. 177..\\ tarantukArantukayoryadantaraM rAmahradAnA.n cha machakrukasya . etatkurukShetrasamantapa~nchakaM pitA mahasyottara vediruchyate .. 178..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82} pulastya tato gachchheta dharmaGYa dharmatIrthaM purAtanam . tatra snAtvA naro rAjandharmashIlaH samAhitaH . A saptama.n kula.n rAjanpunIte nAtra saMshayaH .. 1..\\ tato gachchheta dharmaGYa kArA patanamuttamam . agniShTomamavApnoti muniloka.n cha gachchhati .. 2..\\ saugandhika.n vanaM rAja.nstato gachchheta mAnavaH . yatra brahmAdayo devA R^iShayashcha tapodhanAH .. 3..\\ siddhachAraNagandharvAH kiMnarAH sa mahoragAH . tadvanaM pravishanneva sarvapApaiH pramuchyate .. 4..\\ tato hi sA sarichchhreShThA nadInAmuttamA nadI . plakShAddevI srutA rAjanmahApuNyA sarasvatI .. 5..\\ tatrAbhiSheka.n kurvIta valmIkAnniHsR^ite jale . archayitvA pitR^IndevAnashvamedha phala.n labhet .. 6..\\ IshAnAdhyuShitaM nAma tatra tIrtha.n sudurlabham . ShaTsu shamyA nipAteShu valmIkAditi nishchayaH .. 7..\\ kapilAnA.n sahasra.n cha vAjimedhaM cha vindati . tatra snAtvA naravyAghra dR^iShTametatpurAtane .. 8..\\ sugandhA.n shatakumbhA.n cha pa~ncha yaGYAM cha bhArata . abhigamya narashreShTha svargaloke mahIyate .. 9..\\ trishUlakhAta.n tatraiva tIrthamAsAdya bhArata . tatrAbhiSheka.n kurvIta pitR^idevArchane rataH . gANapatya.n sa labhate deha.n tyaktvA na saMshayaH .. 10..\\ tato gachchheta rAjendra devyAH sthAna.n sudurlabham . shAkambharIti vikhyAtA triShu lokeShu vishrutA .. 11..\\ divya.n varShasahasraM hi shAkena kila suvrata . AhAra.n sA kR^itavatI mAsi mAsi narAdhipa .. 12..\\ R^iShayo.abhyAgatAstatra devyA bhaktyA tapodhanAH . Atithya.n cha kR^itaM teShA.n shAkena kila bhArata . tataH shAkambharItyeva nAma tasyAH pratiShThitam .. 13..\\ shAkambharI.n samAsAdya brahma chArI samAhitaH . trirAtramuShitaH shAkaM bhakShayenniyataH shuchiH .. 14..\\ shAkAhArasya yatsamyagvarShairdvAdashabhiH phalam . tatphala.n tasya bhavati devyAshchhandena bhArata .. 15..\\ tato gachchhetsuvarNAkSha.n triShu lokeShu vishrutam . yatra viShNuH prasAdArtha.n rudramArAdhayatpurA .. 16..\\ varAMshcha subahU.Nllebhe daivateShu sudurlabhAn . uktashcha tripuraghnena parituShTena bhArata .. 17..\\ api chAsmatpriyataro loke kR^iShNa bhaviShyasi . tvanmukha.n cha jagatkR^itsnaM bhaviShyati na saMshayaH .. 18..\\ tatrAbhigamya rAjendra pUjayitvA vR^iShadhvajam . ashvamedhamavApnoti gANapatya.n cha vindati .. 19..\\ dhUmAvatI.n tato gachchhettriratropoShito naraH . manasA prArthitAnkAmA.Nllabhate nAtra saMshayaH .. 20..\\ devyAstu dakShiNArdhena rathAvarto narAdhipa . tatrAroheta dharmaGYa shradadhAno jitendriyaH . mahAdeva prasAdAddhi gachchheta parama.n gatim .. 21..\\ pradakShiNamupAvR^itya gachchheta bharatarShabha . dhArAM nAma mahAprAGYa sarvapApapraNAshinIm . tatra snAtvA naravyAghra na shochati narAdhipa .. 22..\\ tato gachchheta dharmaGYa namaskR^itya mahAgirim . svargadvAreNa yattulya.n ga~NgA dvAraM na saMshayaH .. 23..\\ tatrAbhiSheka.n kurvIta koTitIrthe samAhitaH . puNDarIkamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 24..\\ sapta ga~Nge triga~Nge cha shakrAvarte cha tarpayan . devAnpitR^IMshcha vidhivatpuNyaloke mahIyate .. 25..\\ tataH kanakhale snAtvA trirAtropoShito naraH . ashvamedhamavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 26..\\ kapilA vaTa.n cha gachchheta tIrthasevI narAdhipa . uShyaikA.n rajanI.n tatra gosahasraphalaM labhet .. 27..\\ nAgarAjasya rAjendra kapilasya mahAtmanAH . tIrtha.n kuru varashreShTha sarvalokeShu vishrutam .. 28..\\ tatrAbhiSheka.n kurvIta nAgatIrthe narAdhipa . kapilAnA.n sahasrasya phalaM prApnoti mAnavaH .. 29..\\ tato lalitikA.n gachchhechchhantanortIrthamuttamam . tatra snAtvA naro rAjanna durgatimavApnuyAt .. 30..\\ ga~NgA sa~Ngamayoshchaiva snAti yaH sa~Ngame naraH . dashAshvamedhAnApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 31..\\ tato gachchheta rAjendra sugandhA.n lokavishrutAm . sarvapApavishuddhAtmA brahmaloke mahIyate .. 32..\\ rudrAvarta.n tato gachchhettIrthasevI narAdhipa . tatra snAtvA naro rAjansvargaloke mahIyate .. 33..\\ ga~NgAyAshcha narashreShTha sarasvatyAshcha sa~Ngame . snAto.ashvamedhamApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 34..\\ bhadra karNeshvara.n gatvA devamarchya yathAvidhi . na durgatimavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 35..\\ tataH kubjAmraka.n gachchhettIrthasevI yathAkramam . gosahasramavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 36..\\ arundhatI vaTa.n gachchhettIrthasevI narAdhipa . sAmudrakamupaspR^ishya trirAtropoShito naraH . gosahasraphala.n vindetkula.n chaiva samuddharet .. 37..\\ brahmAvarta.n tato gachchhedbrahma chArI samAhitaH . ashvamedhamavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 38..\\ yamunA prabhava.n gatvA upaspR^ishya cha yAmune . ashvamedha phala.n labdhvA svargaloke mahIyate .. 39..\\ darvI sa~NkramaNaM prApya tIrtha.n trailokyavishrutam . ashvamedhamavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 40..\\ sindhorcha prabhava.n gatvA siddhagandharvasevitam . tatroShya rajanIH pa~ncha vindyAdbahusuvarNakam .. 41..\\ atha vedI.n samAsAdya naraH paramadurgamAm . ashvamedhamavApnoti gachchhechchaushanasI.n gatim .. 42..\\ R^iShikulyA.n samAsAdya vAsiShTha.n chaiva bhArata . vAsiShTha.n samatikramya sarve varNA dvijAtayaH .. 43..\\ R^iShikulyAM naraH snAtvA R^iShilokaM prapadyate . yadi tatra vasenmAsa.n shAkAhAro narAdhipa .. 44..\\ bhR^igutu~Nga.n samAsAdya vAjimedhaphalaM labhet . gatvA vIra pramokSha.n cha sarvapApaiH pramuchyate .. 45..\\ kR^ittikA maghayoshchaiva tIrthamAsAdya bhArata . agniShTomAtirAtrAbhyAM phalaM prApnoti puNyakR^it .. 46..\\ tataH sandhyA.n samAsAdya vidyA tIrthamanuttamam . upaspR^ishya cha vidyAnA.n sarvAsAM pArago bhavet .. 47..\\ mahAshrame vasedrAtri.n sarvapApapramochane . ekakAlaM nirAhAro lokAnAvasate shubhAn .. 48..\\ ShaShTha kAlopavAsena mAsamuShya mahAlaye . sarvapApavishuddhAtmA vindyAdbahusuvarNakam .. 49..\\ atha vetasikA.n gatvA pitA maha niShevitAm . ashvamedhamavApnoti gachchhechchaushanasI.n gatim .. 50..\\ atha sundarikA tIrthaM prApya siddhaniShevitam . rUpasya bhAgI bhavati dR^iShTametatpurAtane .. 51..\\ tato vai brAhmaNI.n gatvA brahma chArI jitendriyaH . padmavarNena yAnena brahmalokaM prapadyate .. 52..\\ tatashcha naimiSha.n gachchhetpuNya.n siddhaniShevitam . tatra nityaM nivasati brahmA devagaNairvR^itaH .. 53..\\ naimiShaM prArthayAnasya pApasyArdhaM praNashyati . praviShTamAtrastu naraH sarvapApaiH pramuchyate .. 54..\\ tatra mAsa.n vaseddhIro naimiShe tIrthatatparaH . pR^ithivyA.n yAni tIrthAni naimiShe tAni bhArata .. 55..\\ abhiShekakR^itastatra niyato niyatAshanaH . gavAmayasya yaGYasya phalaM prApnoti bhArata . punAtyA saptama.n chaiva kulaM bharatasattama .. 56..\\ yastyajennaimiShe prANAnupavAsaparAyaNaH . sa modetsvargalokastha evamAhurmanIShiNaH . nityaM puNya.n cha medhyaM cha naimiShaM nR^ipasattama .. 57..\\ ga~Ngodbheda.n samAsAdya trirAtropoShito naraH . vAjapeyamavApnoti brahmabhUtashcha jAyate .. 58..\\ sarasvatI.n samAsAdya tarpayetpitR^idevatAH . sArasvateShu lokeShu modate nAtra saMshayaH .. 59..\\ tatashcha bAhudA.n gachchhedbrahma chArI samAhitaH . deva satrasya yaGYasya phalaM prApnoti mAnavaH .. 60..\\ tatashchIravatI.n gachchhetpuNyAM puNyatamairvR^itAm . pitR^idevArchana rato vAjapeyamavApnuyAt .. 61..\\ vimalAshokamAsAdya virAjati yathA shashI . tatroShya rajanImekA.n svargaloke mahIyate .. 62..\\ gopratAra.n tato gachchhetsarayvAstIrthamuttamam . yatra rAmo gataH svarga.n sa bhR^ityabalavAhanaH .. 63..\\ deha.n tyaktvA diva.n yAtastasya tIrthasya tejasA . rAmasya cha prasAdena vyavasAyAchcha bhArata .. 64..\\ tasmi.nstIrthe naraH snAtvA gomatyA.n kurunandana . sarvapApavishuddhAtmA svargaloke mahIyate .. 65..\\ rAma tIrthe naraH snAtvA gomatyA.n kurunandana . ashvamedhamavApnoti punAti cha kulaM naraH .. 66..\\ shatasAhasrika.n tatra tIrthaM bharatasattama . tatropasparshana.n kR^itvA niyato niyatAshanaH . gosahasraphalaM puNyaM prApnoti bharatarShabha .. 67..\\ tato gachchheta rAjendra bhartR^isthAnamanuttamam . koTitIrthe naraH snAtvA archayitvA guhaM nR^ipa . gosahasraphala.n vindettejasvI cha bhavennaraH .. 68..\\ tato vArANasI.n gatvA archayitvA vR^iShadhvajam . kapilA hrade naraH snAtvA rAjasUya phala.n labhet .. 69..\\ mArkaNDeyasya rAjendra tIrthamAsAdya durlabham . gomatI ga~Ngayoshchaiva sa~Ngame lokavishrute . agniShTomamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 70..\\ tato gayA.n samAsAdya brahma chArI jitendriyaH . ashvamedhamavApnoti gamanAdeva bhArata .. 71..\\ tatrAkShayavato nAma triShu lokeShu vishrutaH . pitR^INA.n tatra vai dattamakShayaM bhavati prabho .. 72..\\ mahAnadyAmupaspR^ishya tarpayetpitR^idevatAH . akShayAnprApnuyAllokAnkula.n chaiva samuddharet .. 73..\\ tato brahmasaro gachchheddharmAraNyopashobhitam . pauNDarIkamavApnoti prabhAtAmeva sharvarIm .. 74..\\ tasminsarasi rAjendra brahmaNo yUpa uchchhritaH . yUpaM pradakShiNa.n kR^itvA vAjapeyaphala.n labhet .. 75..\\ tato gachchheta rAjendra dhenukA.n lokavishrutAm . ekaratroShito rAjanprayachchhettiladhenukAm . sarvapApavishuddhAtmA somaloka.n vrajeddhruvam .. 76..\\ tatra chihnaM mahArAja adyApi hi na saMshayaH . kapilA saha vatsena parvate vicharatyuta . sa vatsAyAH padAni sma dR^ishyante.adyApi bhArata .. 77..\\ teShUpaspR^ishya rAjendra padeShu nR^ipasattama . yatki.n chidashubhaM karma tatpraNashyati bhArata .. 78..\\ tato gR^idhravaTa.n gachchhetsthAnaM devasya dhImataH . snAyIta bhasmanA tatra abhigamya vR^iShadhvajam .. 79..\\ brAhmaNena bhavechchIrNa.n vrata.n dvAdasha vArShikam . itareShA.n tu varNAnA.n sarvapApaM praNashyati .. 80..\\ gachchheta tata udyantaM parvata.n gItanAditam . sAvitra.n tu padaM tatra dR^ishyate bharatarShabha .. 81..\\ tatra sandhyAmupAsIta brAhmaNaH saMshitavrataH . upAstA cha bhavetsandhyA tena dvAdasha vArShikI .. 82..\\ yonidvAra.n cha tatraiva vishrutaM bharatarShabha . tatrAbhigamya muchyeta puruSho yonisa~NkarAt .. 83..\\ kR^iShNa shuklAvubhau pakShau gayAyA.n yo vasennaraH . punAtyA saptama.n rAjankulaM nAstyatra saMshayaH .. 84..\\ eShTavyA bahavaH putrA yadyeko.api gayA.n vrajet . yajeta vAshvamedhena nIla.n vA vR^iShamutsR^ijet .. 85..\\ tataH phalgu.n vrajedrAja.nstIrthasevI narAdhipa . ashvamedhamavApnoti siddhi.n cha mahatI.n vrajet .. 86..\\ tato gachchheta rAjendra dharmapR^iShTha.n samAhitaH . yatra dharmo mahArAja nityamAste yudhiShThira . abhigamya tatastatra vAjimedhaphala.n labhet .. 87..\\ tato gachchheta rAjendra brahmaNastIrthamuttamam . tatrArchayitvA rAjendra brahmANamamitaujasam . rAjasUyAshvamedhAbhyAM phalaM prApnoti mAnavaH .. 88..\\ tato rAjagR^iha.n gachchhettIrthasevI narAdhipa . upaspR^ishya tapodeShu kAkShIvAniva modate .. 89..\\ yakShiNyA naityaka.n tatra prAshnIta puruShaH shuchiH . yakShiNyAstu prasAdena muchyate bhrUNa hatyayA .. 90..\\ maNinAga.n tato gatvA gosahasraphala.n labhet . naityakaM bhu~njate yastu maNinAgasya mAnavaH .. 91..\\ daShTasyAshIviSheNApi na tasya kramate viSham . tatroShya rajanImekA.n sarvapApaiH pramuchyate .. 92..\\ tato gachchheta brahmarShergautamasya vanaM nR^ipa . ahalyAyA hlade snAtvA vrajeta paramA.n gatim . abhigamya shriya.n rAjanvindate shriyamuttamAm .. 93..\\ tatroda pAno dharmaGYa triShu lokeShu vishrutaH . tatrAbhiSheka.n kR^itvA tu vAjimedhamavApnuyAt .. 94..\\ janakasya tu rAjarSheH kUpastridashapUjitaH . tatrAbhiSheka.n kR^itvA tu viShNulokamavApnuyAt .. 95..\\ tato vinashana.n gachchhetsarvapApapramochanam . vAjapeyamavApnoti somaloka.n cha gachchhati .. 96..\\ gaNDakI.n tu samAsAdya sarvatIrthajalodbhavAm . vAjapeyamavApnoti sUryaloka.n cha gachchhati .. 97..\\ tato.adhivaMshya.n dharmaGYa samAvishya tapovanam . guhyakeShu mahArAja modate nAtra saMshayaH .. 98..\\ kampanA.n tu samAsAdya nadI.n siddhaniShevitAm . puNDarIkamavApnoti sUryaloka.n cha gachchhati .. 99..\\ tato vishAlAmAsAdya nadI.n trailokyavishrutAm . agniShTomamavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 100..\\ atha mAheshvarI.n dhArA.n samAsAdya narAdhipa . ashvamedhamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 101..\\ divaukasAM puShkariNI.n samAsAdya naraH shuchiH . na durgatimavApnoti vAjapeya.n cha vindati .. 102..\\ maheshvara pada.n gachchhedbrahma chArI samAhitaH . maheshvara pade snAtvA vAjimedhaphala.n labhet .. 103..\\ tatra koTistu tIrthAnA.n vishrutA bharatarShabha . kUrmarUpeNa rAjendra asureNa durAtmanA . hriyamANAhR^itA rAjanviShNunA prabha viShNunA .. 104..\\ tatrAbhiSheka.n kurvANastIrthakoTyA.n yudhiShThira . puNDarIkamavApnoti viShNuloka.n cha gachchhati .. 105..\\ tato gachchheta rAjendra sthAnaM nArAyaNasya tu . sadA saMnihito yatra harirvasati bhArata . shAlagrAma iti khyAto viShNoradbhutakarmaNaH .. 106..\\ abhigamya trilokesha.n varadaM viShNumavyayam . ashvamedhamavApnoti viShNuloka.n cha gachchhati .. 107..\\ tatroda pAno dharmaGYa sarvapApapramochanaH . samudrAstatra chatvAraH kUpe saMnihitAH sadA . tatropaspR^ishya rAjendra na durgatimavApnuyAt .. 108..\\ abhigamya mahAdeva.n varadaM viShNumavyayam . virAjati yathA soma R^iNairmukto yudhiShThira .. 109..\\ jAtismara upaspR^ishya shuchiH prayata mAnasaH . jAtismaratvaM prApnoti snAtvA tatra na saMshayaH .. 110..\\ vaTeshvara pura.n gatvA archayitvA tu keshavam . IpsitA.Nllabhate kAmAnupavAsAnna saMshayaH .. 111..\\ tatastu vAmana.n gatvA sarvapApapramochanam . abhivAdya hari.n devaM na durgatimavApnuyAt .. 112..\\ bharatasyAshrama.n gatvA sarvapApapramochanam . kaushikI.n tatra seveta mahApAtaka nAshinIm . rAjasUyasya yaGYasya phalaM prApnoti mAnavaH .. 113..\\ tato gachchheta dharmaGYa champakAraNyamuttamam . tatroShya rajanImekA.n gosahasraphala.n labhet .. 114..\\ atha jyeShThilamAsAdya tIrthaM paramasaMmatam . upoShya rajanImekAmagniShToma phala.n labhet .. 115..\\ tatra vishveshvara.n dR^iShTvA devyA saha mahAdyutim . mitrA varuNayorlokAnApnoti puruSharShabha .. 116..\\ kanyA sa.nvedyamAsAdya niyato niyatAshanaH . manoH prajApaterlokAnApnoti bharatarShabha .. 117..\\ kanyAyA.n ye prayachchhanti pAnamanna.n cha bhArata . tadakShayamiti prAhurR^iShayaH saMshitavratAH .. 118..\\ nishchIrA.n cha samAsAdya triShu lokeShu vishrutAm . ashvamedhamavApnoti viShNuloka.n cha gachchhati .. 119..\\ ye tu dAnaM prayachchhanti nishchIrA sa~Ngame narAH . te yAnti narashArdUla brahmalokaM na saMshayaH .. 120..\\ tatrAshramo vasiShThasya triShu lokeShu vishrutaH . tatrAbhiSheka.n kurvANo vAjapeyamavApnuyAt .. 121..\\ devakUTa.n samAsAdya brahmarShigaNasevitam . ashvamedhamavApnoti kula.n chaiva samuddharet .. 122..\\ tato gachchheta rAjendra kaushikasya munerhradam . yatra siddhiM parAM prApto vishvA mitro.atha kaushikaH .. 123..\\ tatra mAsa.n vasedvIra kaushikyAM bharatarShabha . ashvamedhasya yatpuNya.n tanmAsenAdhigachchhati .. 124..\\ sarvatIrthavare chaiva yo vaseta mahAhrade . na durgatimavApnoti vindedbahusuvarNakam .. 125..\\ kumAramabhigatvA cha vIrAshramanivAsinam . ashvamedhamavApnoti naro nAstyatra saMshayaH .. 126..\\ agnidhArA.n samAsAdya triShu lokeShu vishrutAm . agniShTomamavApnoti na cha svargAnnivartate .. 127..\\ pitA maha saro gatvA shailarAjapratiShThitam . tatrAbhiSheka.n kurvANo agniShToma phala.n labhet .. 128..\\ pitA mahasya sarasaH prasrutA lokapAvanI . kumAra dhArA tatraiva triShu lokeShu vishrutA .. 129..\\ yatra snAtvA kR^itArtho.asmItyAtmAnamavagachchhati . ShaShTha kAlopavAsena muchyate brahmahatyayA .. 130..\\ shikhara.n vai mahAdevyA gauryAstrailokyavishrutam . samAruhya naraH shrAddhaH stanakuNDeShu sa.nvishet .. 131..\\ tatrAbhiSheka.n kurvANaH pitR^idevArchane rataH . hayamedhamavApnoti shakra loka.n cha gachchhati .. 132..\\ tAmrAruNa.n samAsAdya brahma chArI samAhitaH . ashvamedhamavApnoti shakra loka.n cha gachchhati .. 133..\\ nandinyA.n cha samAsAdya kUpaM tridashasevitam . naramedhasya yatpuNya.n tatprApnoti kurUdvaha .. 134..\\ kAlikA sa~Ngame snAtvA kaushikyAruNayoryataH . trirAtropoShito vidvAnsarvapApaiH pramuchyate .. 135..\\ urvashI tIrthamAsAdya tataH somAshramaM budhaH . kumbhakarNAshrame snAtvA pUjyate bhuvi mAnavaH .. 136..\\ snAtvA kokA mukhe puNye brahma chArI yatavrataH . jAtismaratvaM prApnoti dR^iShTametatpurAtane .. 137..\\ sakR^innandA.n samAsAdya kR^itAtmA bhavati dvijaH . sarvapApavishuddhAtmA shakra loka.n cha gachchhati .. 138..\\ R^iShabhadvIpamAsAdya sevya.n krau~nchaniShUdanam . sarasvatyAmupaspR^ishya vimAnastho virAjate .. 139..\\ auddAlakaM mahArAja tIrthaM muniniShevitam . tatrAbhiSheka.n kurvIta sarvapApaiH pramuchyate .. 140..\\ dharmatIrtha.n samAsAdya puNyaM brahmarShisevitam . vAjapeyamavApnoti naro nAstyatra saMshayaH .. 141..\\ tathA champA.n samAsAdya bhAgIrathyA.n kR^itodakaH . daNDArkamabhigamyaiva gosahasraphala.n labhet .. 142..\\ laveDikA.n tato gachchhetpuNyAM puNyopasevitAm . vAjapeyamavApnoti vimAnasthashcha pUjyate .. 143..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83} pulastya atha sandhyA.n samAsAdya sa.nvedya.n tIrthamuttamam . upaspR^ishya naro vidvAnbhavennAstyatra saMshayaH .. 1..\\ rAmasya cha prasAdena tIrtha.n rAjankR^itaM purA . tallohitya.n samAsAdya vindyAdbahusuvarNakam .. 2..\\ karatoyA.n samAsAdya trirAtropoShito naraH . ashvamedhamavApnoti kR^ite paitAmahe vidhau .. 3..\\ ga~NgAyAstvatha rAjendra sAgarasya cha sa~Ngame . ashvamedha.n dashaguNaM pravadanti manIShiNaH .. 4..\\ ga~NgAyAstvapara.n dvIpaM prApya yaH snAti bhArata . trirAtropoShito rAjansarvakAmAnavApnuyAt .. 5..\\ tato vaitaraNI.n gatvA nadIM pApapramochanIm . viraja.n tIrthamAsAdya virAjati yathA shashI .. 6..\\ prabhavechcha kule puNye sarvapApa.n vyapohati . gosahasraphala.n labdhvA punAti cha kulaM naraH .. 7..\\ shoNasya jyotirathyAshcha sa~Ngame nivasa~nshuchiH . tarpayitvA pitR^IndevAnagniShToma phala.n labhet .. 8..\\ shoNasya narmadAyAsh cha prabhave kurunandana . vaMshagulma upaspR^ishya vAjimedhaphala.n labhet .. 9..\\ R^iShabha.n tIrthamAsAdya koshalAyAM narAdhipa . vAjapeyamavApnoti trirAtropoShito naraH .. 10..\\ koshalAyA.n samAsAdya kAlatIrtha upaspR^ishet . vR^ishabhaikAdasha phala.n labhate nAtra saMshayaH .. 11..\\ puShpavatyAmupaspR^ishya trirAtropoShito naraH . gosahasraphala.n vindyAtkula.n chaiva samuddharet .. 12..\\ tato badarikA tIrthe snAtvA prayata mAnasaH . dIrghamAyuravApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 13..\\ tato mahendramAsAdya jAmadagnya niShevitam . rAma tIrthe naraH snAtvA vAjimedhaphala.n labhet .. 14..\\ mata~Ngasya tu kedArastatraiva kurunandana . tatra snAtvA naro rAjangosahasraphala.n labhet .. 15..\\ shrIparvata.n samAsAdya nadItIra upaspR^ishet . ashvamedhamavApnoti svargaloka.n cha gachchhati .. 16..\\ shrIparvate mahAdevo devyA saha mahAdyutiH . nyavasatparamaprIto brahmA cha tridashairvR^itaH .. 17..\\ tatra deva hrade snAtvA shuchiH prayata mAnasaH . ashvamedhamavApnoti parA.n siddhi.n cha gachchhati .. 18..\\ R^iShabhaM parvata.n gatvA pANDyeShu surapUjitam . vAjapeyamavApnoti nAkapR^iShThe cha modate .. 19..\\ tato gachchheta kAverI.n vR^itAmapsarasA.n gaNaiH . tatra snAtvA naro rAjangosahasraphala.n labhet .. 20..\\ tatastIre samudrasya kanyA tIrtha upaspR^ishet . tatropaspR^ishya rAjendra sarvapApaiH pramuchyate .. 21..\\ atha gokarNamAsAdya triShu lokeShu vishrutam . samudramadhye rAjendra sarvalokanamaskR^itam .. 22..\\ yatra brahmAdayo devA R^iShayashcha tapodhanAH . bhUtayakShapishAchAshcha kiMnarAH sa mahoragAH .. 23..\\ siddhachAraNagandharvA mAnuShAH pannagAstathA . saritaH sAgarAH shailA upAsanta umA patim .. 24..\\ tatreshAna.n samabhyarchya trirAtropoShito naraH . dashAshvamedhamApnoti gANapatya.n cha vindati . uShya dvAdasha rAtra.n tu kR^itAtmA bhavate naraH .. 25..\\ tata eva tu gAyatryAH sthAna.n trailokyavishrutam . trirAtramuShitastatra gosahasraphala.n labhet .. 26..\\ nidarshana.n cha pratyakShaM brAhmaNAnAM narAdhipa . gAyatrIM paThate yastu yonisa~NkarajastathA . gAthA vA gItikA vApi tasya sampadyate nR^ipa .. 27..\\ sa.nvartasya tu viprarShervApImAsAdya durlabhAm . rUpasya bhAgI bhavati subhagashchaiva jAyate .. 28..\\ tato veNNA.n samAsAdya tarpayetpitR^idevatAH . mayUraha.nsasa.nyukta.n vimAnaM labhate naraH .. 29..\\ tato godAvarIM prApya nitya.n siddhaniShevitAm . gavAmayamavApnoti vAsukerlokamApnuyAt .. 30..\\ veNNAyAH sa~Ngame snAtvA vAjapeyaphala.n labhet . varadA sa~Ngame snAtvA gosahasraphala.n labhet .. 31..\\ brahma sthAna.n samAsAdya trirAtramuShito naraH . gosahasraphala.n vindetsvargaloka.n cha gachchhati .. 32..\\ kushaplavanamAsAdya brahma chArI samAhitaH . trirAtramuShitaH snAtvA ashvamedha phala.n labhet .. 33..\\ tato deva hrade ramye kR^iShNa veNNA jalodbhave . jAtimAtrahrade chaiva tathA kanyAshrame nR^ipa .. 34..\\ yatra kratushatairiShTvA devarAjo diva.n gataH . agniShToma shata.n vindedgamanAdeva bhArata .. 35..\\ sarvadeva hrade snAtvA gosahasraphala.n labhet . jAtimAtrahrade snAtvA bhavejjAtismaro naraH .. 36..\\ tato.avApya mahApuNyAM payoShNI.n saritAM varAm . pitR^idevArchana rato gosahasraphala.n labhet .. 37..\\ daNDakAraNyamAsAdya mahArAja upaspR^ishet . gosahasraphala.n tatra snAtamAtrasya bhArata .. 38..\\ sharabha~NgAshrama.n gatvA shukasya cha mahAtmanAH . na durgatimavApnoti punAti cha kulaM naraH .. 39..\\ tataH shUrpAraka.n gachchhejjAmadagnya niShevitam . rAma tIrthe naraH snAtvA vindyAdbahusuvarNakam .. 40..\\ sapta godAvare snAtvA niyato niyatAshanaH . mahatpuNyamavApnoti devaloka.n cha gachchhati .. 41..\\ tato devapatha.n gachchhenniyato niyatAshanaH . deva satrasya yatpuNya.n tadavApnoti mAnavaH .. 42..\\ tu~NgakAraNyamAsAdya brahma chArI jitendriyaH . vedAnadhyApayattatra R^iShiH sArasvataH purA .. 43..\\ tatra vedAnpranaShTA.nstu munera~NgirasaH sutaH . upaviShTo maharShINAmuttarIyeShu bhArata .. 44..\\ o~NkAreNa yathAnyAya.n samyaguchchAritena cha . yena yatpUrvamabhyasta.n tattasya samupasthitam .. 45..\\ R^iShayastatra devAshcha varuNo.agniH prajApatiH . harirnArAyaNo devo mahAdevastathaiva cha .. 46..\\ pitA mahashcha bhagavAndevaiH saha mahAdyutiH . bhR^iguM niyojayAmAsa yAjanArthe mahAdyutim .. 47..\\ tataH sachakre bhagavAnR^iShINA.n vidhivattadA . sarveShAM punarAdhAna.n vidhidR^iShTena karmaNA .. 48..\\ AjyabhAgena vai tatra tarpitAstu yathAvidhi . devAstribhuvaNa.n yAtA R^iShayashcha yathAsukham .. 49..\\ tadaraNyaM praviShTasya tu~Ngaka.n rAjasattama . pApaM praNashyate sarva.n striyo vA puruShasya vA .. 50..\\ tatra mAsa.n vaseddhIro niyato niyatAshanaH . brahmaloka.n vrajedrAjanpunIte cha kulaM naraH .. 51..\\ medhAvika.n samAsAdya pitR^IndevAMsh cha tarpayet . agniShTomamavApnoti smR^itiM medhA.n cha vindati .. 52..\\ tataH kAla~njara.n gatvA parvata.n lokavishrutam . tatra deva hrade snAtvA gosahasraphala.n labhet .. 53..\\ AtmAna.n sAdhayettatra girau kAla~njare nR^ipa . svargaloke mahIyeta naro nAstyatra saMshayaH .. 54..\\ tato girivarashreShThe chitrakUTe vishAM pate . mandAkinI.n samAsAdya nadIM pApapramochinIm .. 55..\\ tatrAbhiSheka.n kurvANaH pitR^idevArchane rataH . ashvamedhamavApnoti gati.n cha paramA.n vrajet .. 56..\\ tato gachchheta rAjendra bhartR^isthAnamanuttamam . yatra devo mahAseno nitya.n saMnihito nR^ipaH .. 57..\\ pumA.nstatra narashreShTha gamanAdeva sidhyati . koTitIrthe naraH snAtvA gosahasraphala.n labhet .. 58..\\ pradakShiNamupAvR^itya jyeShThasthAna.n vrajennaraH . abhigamya mahAdeva.n virAjati yathA shashI .. 59..\\ tatra kUpo mahArAja vishruto bharatarShabha . samudrAstatra chatvAro nivasanti yudhiShThira .. 60..\\ tatropaspR^ishya rAjendra kR^itvA chApi pradakShiNam . niyatAtmA naraH pUto gachchheta paramA.n gatim .. 61..\\ tato gachchhetkurushreShTha shR^i~Ngavera puraM mahat . yatra tIrNo mahArAja rAmo dAsharathiH purA .. 62..\\ ga~NgAyA.n tu naraH snAtvA brahma chArI samAhitaH . vidhUtapApmA bhavati vAjapeya.n cha vindati .. 63..\\ abhigamya mahAdevamabhyarchya cha narAdhipa . pradakShiNamupAvR^itya gANapatyamavApnuyAt .. 64..\\ tato gachchheta rAjendra prayAgamR^iShisa.nstutam . yatra brahmAdayo devA dishashcha sa digIshvarAH .. 65..\\ lokapAlAshcha sAdhyAshcha nairR^itAH pitarastathA . sanatkumAra pramukhAstathaiva paramarShayaH .. 66..\\ a~NgiraH pramukhAshchaiva tathA brahmarShayo.apare . tathA nAgAH suparNAshcha siddhAshchakracharAstathA .. 67..\\ saritaH sAgarAshchaiva gandharvApsarasastathA . harishcha bhagavAnAste prajApatipuraskR^itaH .. 68..\\ tatra trINyagnikuNDAni yeShAM madhye cha jAhnavI . prayAgAdabhiniShkrAntA sarvatIrthapuraskR^itA .. 69..\\ tapanasya sutA tatra triShu lokeShu vishrutA . yamunA ga~NgayA sArdha.n sa~NgatA lokapAvanI .. 70..\\ ga~NgAyamunayormadyaM pR^ithivyA jaghana.n smR^itam . prayAga.n jaghanasyAntamupasthamR^iShayo viduH .. 71..\\ prayAga.n sa pratiShThAna.n kambalAshvatarau tathA . tIrthaM bhogavatI chaiva vedI proktA prajApateH .. 72..\\ tatra vedAshcha yaGYAshcha mUrtimanto yudhiShThira . prajApatimupAsante R^iShayashcha mahAvratAH . yajante kratubhirdevAstathA chakracharA nR^ipa .. 73..\\ tataH puNyatamaM nAsti triShu lokeShu bhArata . prayAgaH sarvatIrthebhyaH prabhavatyadhika.n vibho .. 74..\\ shravaNAttasya tIrthasya nAma sa~NkIrtanAdapi . mR^ittikA lambhanAdvApi naraH pApAtpramuchyate .. 75..\\ tatrAbhiSheka.n yaH kuryAtsa~Ngame saMshitavrataH . puNya.n saphalamApnoti rAjasUyAshvamedhayoH .. 76..\\ eShA yajana bhUmirhi devAnAmapi satkR^itA . tatra datta.n sUkShmamapi mahadbhavati bhArata .. 77..\\ na veda vachanAttAta na lokavachanAdapi . matirutkramaNIyA te prayAgamaraNaM prati .. 78..\\ dasha tIrthasahasrANi ShaShTikoTtyastathAparAH . yeShA.n sAMnidhyamatraiva kIrtita.n kurunandana .. 79..\\ chAturvede cha yatpuNya.n satyavAdiShu chaiva yat . snAta eva tadApnoti ga~NgA yamuna sa~Ngame .. 80..\\ tatra bhogavatI nAma vAsukestIrthamuttamam . tatrAbhiSheka.n yaH kuryAtso.ashvamedhamavApnuyAt .. 81..\\ tatra ha.nsaprapatana.n tIrthaM trailokyavishrutam . dashAshvamedhika.n chaiva ga~NgAyAM kurunandana .. 82..\\ yatra ga~NgA mahArAja sa deshastattapovanam . siddhakShetra.n tu tajGYeyaM ga~NgAtIrasamAshritam .. 83..\\ ida.n satya.n dvijAtInAM sAdhUnAmAtmajasya cha . suhR^idA.n cha japetkarNe shiShyasyAnugatasya cha .. 84..\\ ida.n dharmyamidaM puNyamidaM medhyamida.n sukham . ida.n svargyamidaM ramyamidaM pAvanamuttamam .. 85..\\ maharShINAmida.n guhya.n sarpapApapramochanam . adhItya dvijamadhye cha nirmalatvamavApnuyAt .. 86..\\ yashcheda.n shR^iNuyAnnitya.n tIrthapuNyaM sadA shuchiH . jAtIH sa smarate bahvIrnAkapR^iShThe cha modate .. 87..\\ gamyAnyapi cha tIrthAni kIrtitAnyagamAni cha . manasA tAni gachchheta sarvatIrthasamIkShayA .. 88..\\ etAni vasubhiH sAdhyairAdityairmarudashvibhiH . R^iShibhirdevakalpaishcha shritAni sukR^itaiShibhiH .. 89..\\ eva.n tvamapi kauravya vidhinAnena suvrata . vraja tIrthAni niyataH puNyaM puNyena vardhate .. 90..\\ bhAvitaiH kAraNaiH pUrvamAstikyAchchhruti darshanAt . prApyante tAni tIrthAni sadbhiH shiShTAnudarshibhiH .. 91..\\ nAvrato nAkR^itAtmA cha nAshuchirna cha taskaraH . snAti tIrtheShu kauravya na cha vakramatirnaraH .. 92..\\ tvayA tu samyagvR^ittena nitya.n dharmArthadarshinA . pitarastAritAstAta sarve cha prapitA mahAH .. 93..\\ pitA maha purogAshcha devAH sarShigaNA nR^ipa . tava dharmeNa dharmaGYa nityamevAbhitoShitAH .. 94..\\ avApsyasi cha lokAnvai vasUnA.n vAsavopama . kIrti.n cha mahatIM bhIShma prApsyase bhuvi shAshvatIm .. 95..\\ naarada evamuktvAbhyanuGYApya pulastyo bhagavAnR^iShiH . prItaH prItena manasA tatraivAntaradhIyate .. 96..\\ bhIShmashcha kurushArdUla shAstratattvArtha darshivAn . pulastyavachanAchchaiva pR^ithivIm anuchakrame .. 97..\\ anena vidhinA yastu pR^ithivI.n sa~ncariShyati . ashvamedha shatasyAgryaM phalaM pretya sa bhokShyate .. 98..\\ atashchAShTa guNaM pArtha prApsyase dharmamuttamam . netA cha tvamR^iShInyasmAttena te.aShTa guNaM phalam .. 99..\\ rakShogaNAvakIrNAni tIrthAnyetAni bhArata . na gatirvidyate.anyasya tvAmR^ite kurunandana .. 100..\\ ida.n devarShicharita.n sarvatIrthArtha saMshritam . yaH paThetkalyamutthAya sarvapApaiH pramuchyate .. 101..\\ R^iShimukhyAH sadA yatra vAlmIkistvatha kAshyapaH . Atreyastvatha kauNDinyo vishvA mitro.atha gautamaH .. 102..\\ asito devalashchaiva mArkaNDeyo.atha gAlavaH . bharadvAjo vasiShThashcha muniruddAlakastathA .. 103..\\ shaunakaH saha putreNa vyAsashcha japatA.n varaH . durvAsAshcha munishreShTho gAlavashcha mahAtapaH .. 104..\\ ete R^iShivarAH sarve tvatpratIkShAstapodhanAH . ebhiH saha mahArAja tIrthAnyetAnyanuvraja .. 105..\\ eSha vai lomasho nAma devarShiramitadyutiH . sameShyati tvayA chaiva tena sArdhamanuvraja .. 106..\\ mayA cha sahadharmaGYa tIrthAnyetAnyanuvraja . prApsyase mahatI.n kIrti.n yathA rAjA mahAbhiShaH .. 107..\\ yathA yayAtirdharmAtmA yathA rAjA purUravaH . tathA tva.n kurushArdUla svena dharmeNa shobhase .. 108..\\ yathA bhagIratho rAjA yathA rAmashcha vishrutaH . tathA tva.n sarvarAjabhyo bhrAjase rashmivAniva .. 109..\\ yathA manuryathekShvAkuryathA pUrurmahAyashAH . yathA vainyo mahAtejAstathA tvamapi vishrutaH .. 110..\\ yathA cha vR^itrahA sarvAnsapatnAnnirdahatpurA . tathA shatrukShaya.n kR^itvA prajAstvaM pAlayiShyasi .. 111..\\ svadharmavijitAmurvIM prApya rAjIvalochana . khyAti.n yAsyasi dharmeNa kArtavIryArjuno yathA .. 112..\\ v evamAshvAsya rAjAnaM nArado bhagavAnR^iShiH . anuGYApya mahAtmAna.n tatraivAntaradhIyata .. 113..\\ yudhiShThiro.api dharmAtmA tamevArtha.n vichintayan . tIrthayAtrAshrayaM puNyamR^iShINAM pratyavedayat .. 114..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84} v bhrAtR^INAM matamAGYAya nAradasya cha dhImataH . pitA maha sama.n dhaumyaM prAha rAjA yudhiShThiraH .. 1..\\ mayA sa puruShavyAghro jiShNuH satyaparAkramaH . astrahetormahAbAhuramitAtmA vivAsitaH .. 2..\\ sa hi vIro.anuraktashcha samarthash cha tapodhana . kR^itI cha bhR^ishamapyastre vAsudeva iva prabhuH .. 3..\\ aha.n hyetAvubhau brahmankR^iShNAvarinighAtinau . abhijAnAmi vikrAntau tathA vyAsaH pratApavAn . triyugau puNDarIkAkShau vAsudevadhana~njayau .. 4..\\ nArado.api tathA veda so.apyasha.nsatsadA mama . tathAhamapi jAnAmi naranArAyaNAvR^iShI .. 5..\\ shakto.ayamityato matvA mayA sampreShito.arjunaH . indrAdanavaraH shaktaH surasUnuH surAdhipam . draShTumastrANi chAdAtumindrAditi vivAsitaH .. 6..\\ bhIShmadroNAvatirathau kR^ipo drauNishcha durjayaH . dhR^itarAShTrasya putreNa vR^itA yudhi mahAbalAH . sarve vedavidaH shUrAH sarve.astrakushalAstathA .. 7..\\ yoddhukAmashcha pArthena satata.n yo mahAbalaH . sa cha divyAstravitkarNaH sUtaputro mahArathaH .. 8..\\ so.ashvavegAnila balaH sharArchistalaniShvanaH . rajo dhUmo.astrasantApo dhArtarAShTrAniloddhataH .. 9..\\ nisR^iShTa iva kAlena yugAntajvalano yathA . mama sainyamaya.n kakShaM pradhakShyati na saMshayaH .. 10..\\ ta.n sa kR^iShNAniloddhUto divyAstrajalado mahAn . shvetavAjibalAkA bhR^idgANDIvendrAyudhojjvalaH .. 11..\\ satata.n sharadhArAbhiH pradIpta.n karNa pAvakam . udIrNo.arjuna megho.aya.n shamayiShyati sa.nyuge .. 12..\\ sa sAkShAdeva sarvANi shakrAtparapura~njayaH . divyAnyastrANi bIbhatsustattvataH pratipatsyate .. 13..\\ ala.n sa teShAM sarveShAmiti me dhIyate matiH . nAsti tvatikriyA tasya raNe.arINAM pratikriyA .. 14..\\ ta.n vayaM pANDavaM sarve gR^ihItAstra.n dhana~njayam . draShTAro na hi bIbhatsurbhAramudyamya sIdati .. 15..\\ vaya.n tu tamR^ite vIra.n vane.asmindvipadAM vara . avadhAnaM na gachchhAmaH kAmyake saha kR^iShNayA .. 16..\\ bhavAnanyadvana.n sAdhu bahvannaM phalavachchhuchi . AkhyAtu ramaNIya.n cha sevitaM puNyakarmabhiH .. 17..\\ yatra ka.n chidvayaM kAla.n vasantaH satyavikramam . pratIkShAmo.arjuna.n vIraM varShakAmA ivAmbudam .. 18..\\ vividhAnAshramAnkAMshchiddvijAtibhyaH parishrutAn . sarA.nsi saritashchaiva ramaNIyAMshcha parvatAn .. 19..\\ AchakShva na hi no brahmanrochate tamR^ite.arjunam . vane.asminkAmyake vAso gachchhAmo.anyA.n dishaM prati .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85} v tAnsarvAnutsukAndR^iShTvA pANDavAndInachetasaH . AshvAsaya.nstadA dhaumyo bR^ihaspatisamo.abravIt .. 1..\\ brAhmaNAnumatAnpuNyAnAshramAnbharatarShabha . dishastIrthAni shailAMshcha shR^iNu me gadato nR^ipa .. 2..\\ pUrvaM prAchI.n disha.n rAjanrAjarShigaNasevitAm . ramyA.n te kIrtayiShyAmi yudhiShThira yathA smR^iti .. 3..\\ tasyA.n devarShijuShTAyAM naimiShaM nAma bhArata . yatra tIrthAni devAnA.n supuNyAni pR^ithakpR^ithak .. 4..\\ yatra sA gomatI puNyA ramyA devarShisevitA . yaGYabhUmishcha devAnA.n shAmitra.n cha vivasvataH .. 5..\\ tasyA.n girivaraH puNyo gayo rAjarShisatkR^itaH . shivaM brahmasaro yatra sevita.n tridasharShibhiH .. 6..\\ yadarthaM puruShavyAghra kIrtayanti purAtanAH . eShTavyA bahavaH putrA yadyeko.api gayA.n vrajet .. 7..\\ mahAnadI cha tatraiva tathA gaya shiro.anagha . yathAsau kIrtyate viprairakShayya karaNo vaTaH . yatra dattaM pitR^ibhyo.annamakShayyaM bhavati prabho .. 8..\\ sA cha puNyajalA yatra phalgu nAmA mahAnadI . bahumUlaphalA chApi kaushikI bharatarShabha . vishvA mitro.abhyagAdyatra brAhmaNatva.n tapodhanaH .. 9..\\ ga~NgA yatra nadI puNyA yasyAstIre bhagIrathaH . ayajattAta bahubhiH kratubhirbhUridakShiNaiH .. 10..\\ pA~nchAleShu cha kauravya kathayantyutpalAvatam . vishvA mitro.ayajadyatra shakreNa saha kaushikaH . yatrAnuvaMshaM bhagavA~njAmadagnyastathA jagau .. 11..\\ vishvAmitrasya tA.n dR^iShTvA vibhUtimatimAnuShIm . kanya kubje.apibatsomamindreNa saha kaushikaH . tataH kShatrAdapAkrAmadbrAhmaNo.asmIti chAbravIt .. 12..\\ pavitramR^iShibhirjuShTaM puNyaM pAvanamuttamam . ga~NgAyamunayorvIra sa~Ngama.n lokavishrutam .. 13..\\ yatrAyajata bhUtAtmA pUrvameva pitA mahaH . prayAgamiti vikhyAta.n tasmAdbharatasattama .. 14..\\ agastyasya cha rAjendra tatrAshramavaro mahAn . hiraNyabinduH kathito girau kAla~njare nR^ipa .. 15..\\ atyanyAnparvatAnrAjanpuNyo girivaraH shivaH . mahendro nAma kauravya bhArgavasya mahAtmanaH .. 16..\\ ayajadyatra kaunteya pUrvameva pitA mahaH . yatra bhAgIrathI puNyA sadasyAsIdyudhiShThira .. 17..\\ yatrAsau brahma shAleti puNyA khyAtA vishAM patau . dhUtapApmabhirAkIrNA puNya.n tasyAshcha darshanam .. 18..\\ pavitro ma~NgalIyashcha khyAto loke sanAtanaH . kedArashcha mata~Ngasya mahAnAshrama uttamaH .. 19..\\ kuNDodaH parvato ramyo bahumUlaphalodakaH . naiShadhastR^iShito yatra jala.n sharma cha labdhavAn .. 20..\\ yatra deva vana.n ramya.n tApasairupashobhitam . bAhudA cha nadI yatra nandA cha girimUrdhani .. 21..\\ tIrthAni saritaH shailAH puNyAnyAyatanAni cha . prAchyA.n dishi mahArAja kIrtitAni mayA tava .. 22..\\ tisR^iShvanyAsu puNyAni dikShu tIrthAni me shR^iNu . saritaH parvatAMshchaiva puNyAnyAyatanAni cha .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86} dharma dakShiNasyA.n tu puNyAni shR^iNu tIrthani bhArata . vistareNa yathAbuddhikIrtyamAnAni bhArata .. 1..\\ yasyAmAkhyAyate puNyA dishi godAvarI nadI . bahvArAmA bahu jalA tApasAcharitA shubhA .. 2..\\ veNNA bhIma rathI chobhe nadyau pApabhayApahe . mR^igadvijasamAkIrNe tApasAlayabhUShite .. 3..\\ rAjarShestatra cha sarinnR^igasya bharatarShabha . ramyatIrthA bahu jalA payoShNI dvija sevitA .. 4..\\ api chAtra mahAyogI mArkaNDeyo mahAtapAH . anuvaMShyA.n jagau gAthAM nR^igasya dharaNI pateH .. 5..\\ nR^igasya yajamAnasya pratyakShamiti naH shrutam . amAdyadindraH somena dakShiNAbhirdvijAtayaH .. 6..\\ mATharasya vanaM puNyaM bahumUlaphala.n shivam . yUpashcha bharatashreShTha varuNa srotase girau .. 7..\\ praveNyuttarapArshve tu puNye kaNvAshrame tathA . tApasAnAmaraNyAni kIrtitAni yathA shruti .. 8..\\ vedI shUrpArake tAta jamadagnermahAtmanaH . ramyA pAShANa tIrthA cha purashchandrA cha bhArata .. 9..\\ ashoka tIrthaM martyeShu kaunteya bahulAshramam . agastyatIrthaM pANDyeShu vAruNa.n cha yudhiShThira .. 10..\\ kumAryaH kathitAH puNyAH pANDyeShveva nararShabha . tAmraparNI.n tu kaunteya kIrtayiShyAmi tA.n shR^iNu .. 11..\\ yatra devaistapastaptaM mahadichchhadbhirAshrame . gokarNamiti vikhyAta.n triShu lokeShu bhArata .. 12..\\ shItatoyo bahu jalaH puNyastAta shivashcha saH . hradaH paramaduShprApo mAnuShairakR^itAtmabhiH .. 13..\\ tatraiva tR^iNasomAgneH sampannaphalamUlavAn . Ashramo.agastyashiShyasya puNyo deva sabhe girau .. 14..\\ vaiDUrya parvatastatra shrImAnmaNimayaH shivaH . agastyasyAshramashchaiva bahumUlaphalodakaH .. 15..\\ surAShTreShvapi vakShyAmi puNyAnyAyatanAni cha . AshramAnsaritaH shailAnsarA.nsi cha narAdhipa .. 16..\\ chamasonmajjana.n viprAstatrApi kathayantyuta . prabhAsa.n chodadhau tIrthaM tridashAnA.n yudhiShThira .. 17..\\ tatra piNDArakaM nAma tApasAcharita.n shubham . ujjayantashcha shikharI kShipra.n siddhikaro mahAn .. 18..\\ tatra devarShivaryeNa nAradenAnukIrtitaH . purANaH shrUyate shlokastaM nibodha yudhiShThira .. 19..\\ puNye girau surAShTreShu mR^igapakShiniShevite . ujjayante sma taptA~Ngo nAkapR^iShThe mahIyate .. 20..\\ puNyA dvAravatI tatra yatrAste madhusUdanaH . sAkShAddevaH purANo.asau sa hi dharmaH sanAtanaH .. 21..\\ ye cha vedavido viprA ye chAdhyAtmavido janAH . te vadanti mahAtmAna.n kR^iShNaM dharma.n sanAtanam .. 22..\\ pavitrANA.n hi govindaH pavitraM paramuchyate . puNyAnAmapi puNyo.asau ma~NgalAnA.n cha ma~Ngalam .. 23..\\ trailokyaM puNDarIkAkSho devadevaH sanAtanaH . Aste harirachintyAtmA tatraiva madhusUdanaH .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87} dhaumya avantiShu pratIchyA.n vai kIrtayiShyAmi te dishi . yAni tatra pavitrANi puNyAnyAyatanAni cha .. 1..\\ priya~NgvAmravanopetA vAnIra vanamAlinI . pratyaksrotA nadI puNyA narmadA tatra bhArata .. 2..\\ niketaH khyAyate puNyo yatra vishravaso muneH . jaGYe dhanapatiryatra kubero naravAhanaH .. 3..\\ vaiDUrya shikharo nAma puNyo girivaraH shubhaH . divyapuShpaphalAstatra pAdapA haritachhadAH .. 4..\\ tasya shailasya shikhare sarastatra cha dhImataH . praphullanalina.n rAjandevagandharvasevitam .. 5..\\ bahvAshcharyaM mahArAja dR^ishyate tatra parvate . puNye svargopame divye nitya.n devarShisevite .. 6..\\ hradinI puNyatIrthA cha rAjarShestatra vai sarit . vishvA mitra nadI pArA puNyA parapura~njaya .. 7..\\ yasyAstIre satAM madhye yayAtirnahuShAtmajaH . papAta sa punarlokA.Nllebhe dharmAnsanAtanAn .. 8..\\ tatra puNyahradastAta mainAkashchaiva parvataH . bahumUlaphalo vIra asito nAma parvataH .. 9..\\ AshramaH kakShasenasya puNyastatra yudhiShThira . chyavanasyAshramashchaiva khyAtaH sarvatra pANDava . tatrAlpenaiva sidhyanti mAnavAstapasA vibho .. 10..\\ jambU mArgo mahArAja R^iShINAM bhAvitAtmanAm . AshramaH shAmyatA.n shreShTha mR^igadvijagaNAyutaH .. 11..\\ tataH puNyatamA rAjansatata.n tApasAyutA . ketumAlA cha medhyA cha ga~NgAraNya.n cha bhUmipa .. 12..\\ khyAta.n cha saindhavAraNyaM puNyaM dvijaniShevitam . pitA maha saraH puNyaM puShkaraM nAma bhArata . vaikhAnasAnA.n siddhAnAmR^iShINAmAshramaH priyaH .. 13..\\ apyatra sa.nstavArthAya prajApatiratho jagau . puShkareShu kurushreShTha gAthA.n sukR^itinAM vara .. 14..\\ manasApyabhikAmasya puShkarANi manasvinaH . pApANi vipraNashyanti nAkapR^iShThe cha modate .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88} dhaumya udIchyA.n rAjashArdUla dishi puNyAni yAni vai . tAni te kIrtayiShyAmi puNyAnyAyatanAni cha .. 1..\\ sarasvatI puNyavahA hradinI vanamAlinI . samudragA mahAvegA yamunA yatra pANDava .. 2..\\ tatra puNyatama.n tIrthaM plakShAvataraNa.n shivam . yatra sArasvatairiShTvA gachchhantyavabhR^itha.n dvijAH .. 3..\\ puNya.n chAkhyAyate divya.n shivamagnishiro.anagha . sahadevAyajadyatra shamyAkShepeNa bhArata .. 4..\\ etasminneva chArtheyamindra gItA yudhiShThira . gAthA charati loke.asmingIyamAnA dvijAtibhiH .. 5..\\ agnayaH sahadevena ye chitA yamunAm anu . shata.n shatasahasrANi sahasrashatadakShiNAH .. 6..\\ tatraiva bharato rAjA chakravartI mahAyashAH . viMshati.n sapta chAShTau cha hayamedhAnupAharat .. 7..\\ kAmakR^idyo dvijAtInA.n shrutastAta mayA purA . atyantamAshramaH puNyaH sarakastasya vishrutaH .. 8..\\ sarasvatI nadI sadbhiH satataM pArtha pUjitA . vAlakhilyairmahArAja yatreShTamR^iShibhiH purA .. 9..\\ dR^iShadvatI puNyatamA tatra khyAtA yudhiShThira . tatra vaivarNya varNau cha supuNyau manujAdhipa .. 10..\\ vedaGYau veda viditau divyA vedavidAvubhau . yajantau kratubhirnityaM puNyairbharatasattama .. 11..\\ sametya bahusho devAH sendrAH sa varuNAH purA . vishAkha yUpe.atapyanta tasmAtpuNyatamaH sa vai .. 12..\\ R^iShirmahAnmahAbhAgo jamadagnirmahAyashAH . palAshakeShu puNyeShu ramyeShvayajatAbhibhUH .. 13..\\ yatra sarvAH sarichchhreShThAH sAkShAttamR^iShisattamam . sva.n sva.n toyamupAdAya parivAryopatasthire .. 14..\\ api chAtra mahArAja svaya.n vishvAvasurjagau . ima.n shloka.n tadA vIra prekShya vIryaM mahAtmanaH .. 15..\\ yajamAnasya vai devA~njamadagnermahAtmanaH . Agamya saritaH sarvA madhunA samatarpayan .. 16..\\ gandharvayakSharakShobhirapsarobhishcha shobhitam . kirAta kiMnarAvAsa.n shailaM shikhariNAM varam .. 17..\\ bibheda tarasA ga~NgA ga~NgA dvAre yudhiShThira . puNya.n tatkhyAyate rAjanbrahmarShigaNasevitam .. 18..\\ sanatkumAraH kauravya puNya.n kanakhalaM tathA . parvatashcha pururnAma yatra jAtaH purUravaH .. 19..\\ bhR^iguryatra tapastepe maharShigaNasevitaH . sa rAjannAshramaH khyAto bhR^igutu~Ngo mahAgiriH .. 20..\\ yachcha bhUtaM bhaviShyachcha bhavachcha puruSharShabha . nArAyaNaH prabhurviShNuH shAshvataH puruShottamaH .. 21..\\ tasyAtiyashasaH puNyA.n vishAlAM badarIm anu . AshramaH khyAyate puNyastriShu lokeShu vishrutaH .. 22..\\ uShNa toyavahA ga~Nga shItatoyavahAparA . suvarNasikatA rAjanvishAlAM badarIm anu .. 23..\\ R^iShayo yatra devAshcha mahAbhAgA mahaujasaH . prApya nityaM namasyanti devaM nArAyaNa.n vibhum .. 24..\\ yatra nArAyaNo devaH paramAtmA sanAtanaH . tatra kR^itsna.n jagatpArtha tIrthAnyAyatanAni cha .. 25..\\ tatpuNya.n tatparaM brahma tattIrthaM tattapovanam . tatra devarShayaH siddhAH sarve chaiva tapodhanAH .. 26..\\ Adidevo mahAyogI yatrAste madhusUdanaH . puNyAnAmapi tatpuNya.n tatra te saMshayo.astu mA .. 27..\\ etAni rAjanpuNyAni pR^ithivyAM pR^ithivIpate . kIrtitAni narashreShTha tIrthAnyAyatanAni cha .. 28..\\ etAni vasubhiH sAdhyairAdityairmarudashvibhiH . R^iShibhirbrahmakalpaishcha sevitAni mahAtmabhiH .. 29..\\ charanetAni kaunteya sahito brAhmaNarShabhaiH . bhrAtR^ibhishcha mahAbhAgairutkaNThA.n vijahiShyasi .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89} v eva.n sambhAShamANe tu dhaumye kauravanandana . lomashaH sumahAtejA R^iShistatrAjagAma ha .. 1..\\ taM pANDavAgrajo rAjA sagaNo brAhmaNAsh cha te . udatiShThanmahAbhAga.n divi shakramivAmarAH .. 2..\\ tamabhyarchya yathAnyAya.n dharmarAjo yudhiShThiraH . paprachchhAgamane hetumaTane cha prayojanam .. 3..\\ sa pR^iShTaH pANDuputreNa prIyamANo mahAmanAH . uvAcha shlakShNayA vAchA harShayanniva pANDavAn .. 4..\\ sa~ncarannasmi kaunteya sarvalokAnyadR^ichchhayA . gataH shakrasya sadana.n tatrApashya.n sureshvaram .. 5..\\ tava cha bhrAtara.n vIramapashyaM savyasAchinam . shakrasyArdhAsana gata.n tatra me vismayo mahAn . AsItpuruShashArdUla dR^iShTvA pArtha.n tathAgatam .. 6..\\ Aha mA.n tatra devesho gachchha pANDusutAniti . so.ahamabhyAgataH kShipra.n didR^ikShustvA.n sahAnujam .. 7..\\ vachanAtpuruhUtasya pArthasya cha mahAtmanaH . AkhyAsye te priya.n tAta mahatpANDavanandana .. 8..\\ bhrAtR^ibhiH sahito rAjankR^iShNayA chaiva tachchhR^iNu . yattvayokto mahAbAhurastrArthaM pANDavarShabha .. 9..\\ tadastramAptaM pArthena rudrAdapratimaM mahat . yattadbrahmashiro nAma tapasA rudramAgatam .. 10..\\ amR^itAdutthita.n raudra.n tallabdhaM savyasAchinA . tatsa mantra.n sa sa.nhAraM sa prAyashchittama~Ngalam .. 11..\\ vajra.n chAnyAni chAstrANi daNDAdIni yudhiShThira . yamAtkuberAdvaruNAdindrAchcha kurunandana . astrANyadhItavAnpArtho divyAnyamitavikramaH .. 12..\\ vishvAvasorcha tanayAdgItaM nR^itta.n cha sAma cha . vAditra.n cha yathAnyAyaM pratyavindadyathAvidhi .. 13..\\ eva.n kR^itAstraH kaunteyo gAndharva.n vedamAptavAn . sukha.n vasati bIbhatsuranujasyAnujastava .. 14..\\ yadarthaM mA.n surashreShTha idaM vachanamabravIt . tachcha te kathayiShyAmi yudhiShThira nibodha me .. 15..\\ bhavAnmanuShyalokAya gamiShyati na saMshayaH . brUyAdyudhiShThira.n tatra vachanAnme dvijottama .. 16..\\ AgamiShyati te bhrAtA kR^itAstraH kShipramarjunaH . surakAryaM mahatkR^itvA yadAshakya.n divaukasaiH .. 17..\\ tapasA tu tvamAtmAnaM bhrAtR^ibhiH saha yojaya . tapaso hi paraM nAsti tapasA vindate mahat .. 18..\\ aha.n cha karNaM jAnAmi yathAvadbharatarShabha . na sa pArthasya sa~NgrAme kalAmarhati ShoDashIm .. 19..\\ yachchApi te bhaya.n tasmAnmanasi sthamarindama . tachchApyapahariShyAmi savyasAchAvihAgate .. 20..\\ yachcha te mAnasa.n vIra tIrthayAtrAmimAM prati . tachcha te lomashaH sarva.n kathayiShyatyasaMshayam .. 21..\\ yachcha ki.n chittapo yuktaM phalaM tIrtheShu bhArata . maharShireSha yadbrUyAttachchhraddheyamananyathA .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90} lomaza dhana~njayena chApyukta.n yattachchhR^iNu yudhiShThira . yudhiShThiraM bhrAtaraM me yojayerdharmyayA shriyA .. 1..\\ tva.n hi dharmAnparAnvettha tapA.nsi cha tapodhana . shrImatA.n chApi jAnAsi rAGYAM dharma.n sanAtanam .. 2..\\ sa bhavAnyatpara.n veda pAvanaM puruShAnprati . tena sa.nyojayethAstva.n tIrthapuNyena pANDavam .. 3..\\ yathA tIrthAni gachchheta gAshcha dadyAtsa pArthivaH . tathA sarvAtmanA kAryamiti mA.n vijayo.abravIt .. 4..\\ bhavatA chAnugupto.asau charettIrthAni sarvashaH . rakShobhyo rakShitavyashcha durgeShu viShameShu cha .. 5..\\ dadhIcha iva devendra.n yathA chApya~NgirA ravim . tathA rakShasva kaunteya.n rAkShasebhyo dvijottama .. 6..\\ yAtudhAnA hi bahavo rAkShasAH parvatopamAH . tvayAbhiguptAnkaunteyAnnAtivarteyurantikAt .. 7..\\ so.ahamindrasya vachanAnniyogAdarjunasya cha . rakShamANo bhayebhyastvA.n chariShyAmi tvayA saha .. 8..\\ dvistIrthAni mayA pUrva.n dR^iShTAni kurunandana . ida.n tR^itIyaM drakShyAmi tAnyeva bhavatA saha .. 9..\\ iya.n rAjarShibhiryAtA puNyakR^idbhiryudhiShThira . manvAdibhirmahArAja tIrthayAtrA bhayApahA .. 10..\\ nAnR^ijurnAkR^itAtmA cha nAvaidyo na cha pApakR^it . snAti tIrtheShu kauravya na cha vakramatirnaraH .. 11..\\ tva.n tu dharmamatirnityaM dharmaGYaH satyasa~NgaraH . vimuktaH sarvapApebhyo bhUya eva bhaviShyasi .. 12..\\ yathA bhagIratho rAjA rAjAnashcha gayAdayaH . yathA yayAtiH kaunteya tathA tvamapi pANDava .. 13..\\ y na harShAtsamprapashyAmi vAkyasyAsyottara.n kva chit . smareddhi devarAjo ya.n kiMnAmAbhyadhikaM tataH .. 14..\\ bhavatA sa~Ngamo yasya bhrAtA yasya dhana~njayaH . vAsavaH smarate yasya ko nAmAbhyadhikastataH .. 15..\\ yachcha mAM bhagavAnAha tIrthAnA.n darshanaM prati . dhaumyasya vachanAdeShA buddhiH pUrva.n kR^itaiva me .. 16..\\ tadyadA manyase brahmangamana.n tIrthadarshane . tadaiva gantAsmi dR^iDhameSha me nishchayaH paraH .. 17..\\ v gamane kR^itabuddhi.n taM pANDava.n lomasho.abravIt . laghurbhava mahArAja laghuH svaira.n gamiShyasi .. 18..\\ y bikShA bhujo nivartantAM brAhmaNA yatayash cha ye . ye chApyanugatAH paurA rAjabhaktipuraskR^itAH .. 19..\\ dhR^itarAShTraM mahArAjamabhigachchhantu chaiva te . sa dAsyati yathAkAlamuchitA yasya yA bhR^itiH .. 20..\\ sa chedyathochita.n vR^ittiM na dadyAnmanujeshvaraH . asmatpriyahitArthAya pA~nchAlyo vaH pradAsyati .. 21..\\ v tato bhUyiShThashaH paurA gurubhArasamAhitAH . viprAshcha yatayo yuktA jagmurnAgapuraM prati .. 22..\\ tAnsarvAndharmarAjasya premNA rAjAmbikA sutaH . pratijagrAha vidhivaddhanaish cha samatarpayat .. 23..\\ tataH kuntIsuto rAjA laghubhirbrAhmaNaiH saha . lomashena cha suprItastrirAtra.n kAmyake.avasat .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91} v tataH prayAnta.n kaunteyaM brAhmaNA vanavAsinaH . abhigamya tadA rAjannida.n vachanamabruvan .. 1..\\ rAja.nstIrthAni gantAsi puNyAni bhrAtR^ibhiH saha . devaiShiNA cha sahito lomashena mahAtmanA .. 2..\\ asmAnapi mahArAjannetumarhasi pANDava . asmAbhirhi na shakyAni tvadR^ite tAni kaurava .. 3..\\ shvApadairupasR^iShTAni durgANi viShamANi cha . agamyAni narairalpaistIrthAni manujeshvara .. 4..\\ bhavanto bhrAtaraH shUrA dhanurdhara varAH sadA . bhavadbhiH pAlitAH shUrairgachchhema vayamapyuta .. 5..\\ bhavatprasAdAddhi vayaM prApnuyAma phala.n shubham . tIrthAnAM pR^ithivIpAla vratAnA.n cha vishAM patau .. 6..\\ tava vIryaparitrAtAH shuddhAstIrthapariplutAH . bhavema dhUtapApmAnastIrthasandarshanAnnR^ipa .. 7..\\ bhavAnapi narendrasya kArtavIryasya bhArata . aShTakasya cha rAjarSherloma pAdasya chaiva ha .. 8..\\ bhAratasya cha vIrasya sArvabhaumasya pArthiva . dhruvaM prApsyasi duShprApA.NllokA.nstIrthapariplutaH .. 9..\\ prabhAsAdIni tIrthAni mahendrAdIMshcha parvatAn . ga~NgAdyAH saritashchaiva plakShAdIMshcha vanaspatIn . tvayA saha mahIpAla draShTumichchhAmahe vayam .. 10..\\ yadi te brAhmaNeShvasti kA chitprItirjanAdhipa . kuru kShipra.n vacho.asmAka.n tataH shreyo.abhipatsyase .. 11..\\ tIrthAni hi mahAbAho tapovighnakaraiH sadA . anukIrNAni rakShobhistebhyo nastrAtumarhasi .. 12..\\ tIrthAnyuktAni dhaumyena nAradena cha dhImatA . yAnyuvAcha cha devarShirlomashaH sumahAtapAH .. 13..\\ vidhivattAni sarvANi paryaTasva narAdhipa . dhUtapApmA sahAsmAbhirlomashena cha pAlitaH .. 14..\\ sa tathA pUjyamAnastairharShAdashrupariplutaH . bhImasenAdibhirvIrairbhrAtR^ibhiH parivAritaH . bADhamityabravItsarvA.nstAnR^iShInpANDavarShabhaH .. 15..\\ lomasha.n samanuGYApya dhaumya.n chaiva purohitam . tataH sa pANDavashreShTho bhrAtR^ibhiH sahito vashI . draupadyA chAnavadyA~NgyA gamanAya mano dadhe .. 16..\\ atha vyAso mahAbhAgastathA nArada parvatau . kAmyake pANDava.n draShTu.n samAjagmurmanIShiNaH .. 17..\\ teShA.n yudhiShThiro rAjA pUjA.n chakre yathAvidhi . satkR^itAste mahAbhAgA yudhiShThiramathAbruvan .. 18..\\ yudhiShThira yamau bhIma manasA kurutArjavam . manasA kR^itashauchA vau shuddhAstIrthAni gachchhata .. 19..\\ sharIraniyama.n hyAhurbrAhmaNA mAnuShaM vratam . manovishuddhAM buddhi.n cha daivamAhurvrataM dvijAH .. 20..\\ mano hyaduShTa.n shUrANAM paryAptaM vai narAdhipa . maitrIM buddhi.n samAsthAya shuddhAstIrthAni gachchhata .. 21..\\ te yUyaM mAnasaiH shuddhAH sharIraniyama vrataiH . daiva.n vrataM samAsthAya yathoktaM phalamApsyatha .. 22..\\ te tatheti pratiGYAya kR^iShNayA saha pANDavAH . kR^itasvastyayanAH sarve munibhirdivyamAnuShaiH .. 23..\\ lomashasyopasa~NgR^ihya pAdau dvaipAyanasya cha . nAradasya cha rAjendra devarSheH parvatasya cha .. 24..\\ dhaumyena sahitA vIrAstathAnyairvanavAsibhiH . mArgashIrShyAmatItAyAM puShyeNa prayayustataH .. 25..\\ kaThinAni samAdAya chIrAjinajaTAdharAH . abhedyaiH kavachairyuktAstIrthAnyanvachara.nstadA .. 26..\\ indrasenAdibhirbhR^ityai rathaiH parichaturdashaiH . mahAnasa vyApR^itaishcha tathAnyaiH parichArakaiH .. 27..\\ sAyudhA baddhaniShTriMshAstUNavantaH sa mArgaNAH . prA~NmukhAH prayayurvIrAH pANDavA janamejaya .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92} y na vai nirguNamAtmAnaM manye devarShisattama . tathAsmi duHkhasantapto yathA nAnyo mahIpatiH .. 1..\\ parAMshcha nirguNAnmanye na cha dharmaratAnapi . te cha lomasha loke.asminnR^idhyante kena ketunA .. 2..\\ l nAtra duHkha.n tvayA rAjankAryaM pArtha kathaM chana . yadadharmeNa vardherannadharmaruchayo janAH .. 3..\\ vardhatyadharmeNa narastato bhadrANi pashyati . tataH sapatnA~njayati sa mUlastu vinashyati .. 4..\\ mayA hi dR^iShTA daiteyA dAnavAshcha mahIpate . vardhamAnA hyadharmeNa kShaya.n chopagatAH punaH .. 5..\\ purA devayuge chaiva dR^iShTa.n sarvaM mayA vibho . arochayansurA dharma.n dharmaM tatyajire.asurAH .. 6..\\ tIrthAni devA vivishurnAvishanbhAratAsurAH . tAnadharmakR^ito darpaH pUrvameva samAvishat .. 7..\\ darpAnmAnaH samabhavanmAnAtkrodho vyajAyata . krodhAdahrIstato.alajjA vR^itta.n teShAM tato.anashat .. 8..\\ tAnalajjAngatahrIkAnhInavR^ittAnvR^ithA vratAn . kShamA lakShmIshcha dharmashcha nachirAtprajahustataH . lakShmIstu devAnagamadalakShmIrasurAnnR^ipa .. 9..\\ tAnalakShmI samAviShTAndarpopahata chetasaH . daiteyAndAnavAMshchaiva kalirapyAvishattataH .. 10..\\ tAnalakShmI samAviShTAndAnavAnkalinA tathA . darpAbhibhUtAnkaunteya kriyA hInAnachetasaH .. 11..\\ mAnAbhibhUtAnachirAdvinAshaH pratyapadyata . niryashasyAstato daityAH kR^itsnasho vilaya.n gatAH .. 12..\\ devAstu sAgarAMshchaiva saritashcha sarA.nsi cha . abhyagachchhandharmashIlAH puNyAnyAyatanAni cha .. 13..\\ tapobhiH kratubhirdAnairAshIrvAdaishcha pANDava . prajahuH sarvapApANi shreyash cha pratipedire .. 14..\\ eva.n hi dAnavantashcha kriyAvantashcha sarvashaH . tIrthAnyagachchhanvibudhAstenApurbhUtimuttamAm .. 15..\\ tathA tvamapi rAjendra snAtvA tIrtheShu sAnujaH . punarvetsyasi tA.n lakShmImeSha panthAH sanAtanaH .. 16..\\ yathaiva hi nR^igo rAjA shibiraushInaro yathA . bhagIratho vasu manA gayaH pUruH purUravaH .. 17..\\ charamANAstaponitya.n sparshanAdambhasash cha te . tIrthAbhigamanAtpUtA darshanAchcha mahAtmanAm .. 18..\\ alabhanta yashaH puNya.n dhanAni cha vishAM pate . tathA tvamapi rAjendra labdhAsi vipulA.n shriyam .. 19..\\ yathA chekShvAkuracharatsaputrajanabAndhavaH . muchukundo.atha mAndhAtA maruttashcha mahIpatiH .. 20..\\ kIrtiM puNyAmavindanta yathA devAstapobalAt . devarShayashcha kArtsnyena tathA tvamapi vetsyase .. 21..\\ dhArtarAShTrAstu darpeNa mohena cha vashIkR^itAH . nachirAdvinashiShyanti daityA iva na saMshayaH .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93} v te tathA sahitA vIrA vasantastatra tatra ha . krameNa pR^ithivIpAla naimiShAraNyamAgatAH .. 1..\\ tatastIrtheShu puNyeShu gomatyAH pANDavA nR^ipa . kR^itAbhiShekAH pradadurgAshcha vitta.n cha bhArata .. 2..\\ tatra devAnpitR^InviprA.nstarpayitvA punaH punaH . kanyA tIrthe.ashvatIrthe cha gavA.n tIrthe cha kauravAH .. 3..\\ vAlakoTyA.n vR^iShaprasthe girAvuShya cha pANDavAH . bAhudAyAM mahIpAla chakruH sarve.abhiShechanam .. 4..\\ prayAge devayajane devAnAM pR^ithivIpate . UShurAplutya gAtrANi tapashchAtasthuruttamam .. 5..\\ ga~NgAyamunayoshchaiva sa~Ngame satyasa~NgarAH . vipApmAno mahAtmAno viprebhyaH pradadurvasu .. 6..\\ tapasvijanajuShTA.n cha tato vedIM prajApateH . jagmuH pANDusutA rAjanbrAhmaNaiH saha bhArata .. 7..\\ tatra te nyavasanvIrAstapashchAtasthuruttamam . santarpayantaH satata.n vanyena haviShA dvijAn .. 8..\\ tato mahIdhara.n jagmurdharmaGYenAbhisatkR^itam . rAjarShiNA puNyakR^itA gayenAnupama dyute .. 9..\\ saro gaya shiro yatra puNyA chaiva mahAnadI . R^iShijuShTa.n supuNya.n tattIrthaM brahmasarottamam .. 10..\\ agastyo bhagavAnyatra gato vaivasvataM prati . uvAsa cha svaya.n yatra dharmo rAjansanAtanaH .. 11..\\ sarvAsA.n saritA.n chaiva samudbhedo vishAM pate . yatra saMnihito nityaM mahAdevaH pinAka dhR^ik .. 12..\\ tatra te pANDavA vIrAshchAturmAsyaistadejire . R^iShiyaGYena mahatA yatrAkShayavato mahAn .. 13..\\ brAhmaNAstatra shatashaH samAjagmustapodhanAH . chAturmAsyenAyajanta ArSheNa vidhinA tadA .. 14..\\ tatra vidyA taponityA brAhmaNA vedapAragAH . kathAH prachakrire puNyAH sadasi sthA mahAtmanAm .. 15..\\ tatra vidyAvratasnAtaH kaumAra.n vratamAsthitaH . shamaTho.akathayadrAjannamUrta rayasa.n gayam .. 16..\\ amUrta rayasaH putro gayo rAjarShisattamaH . puNyAni yasya karmANi tAni me shR^iNu bhArata .. 17..\\ yasya yaGYo babhUveha bahvanno bahu dakShiNaH . yatrAnna parvatA rAja~nshatasho.atha sahasrashaH .. 18..\\ ghR^itakulyAshcha dadhnashcha nadyo bahushatAstathA . vya~njanAnAM pravAhAshcha mahArhANA.n sahasrashaH .. 19..\\ ahanyahani chApyetadyAchatA.n sampradIyate . anyattu brAhmaNA rAjanbhu~njate.anna.n susa.nskR^itam .. 20..\\ tatra vai dakShiNA kAle brahmaghoSho diva.n gataH . na sma praGYAyate ki.n chidbrahma shabdena bhArata .. 21..\\ puNyena charatA rAjanbhUrdishaH khaM nabhastathA . ApUrNamAsIchchhabdena tadapyAsInmahAdbhutam .. 22..\\ tatra sma gAthA gAyanti manuShyA bharatarShabha . annapAnaiH shubhaistR^iptA deshe deshe suvarchasaH .. 23..\\ gayasya yaGYe ke tvadya prANino bhoktumIpsavaH . yatra bhojanashiShTasya parvatAH pa~nchaviMshatiH .. 24..\\ na sma pUrve janAshchakrurna kariShyanti chApare . gayo yadakarodyaGYe rAjarShiramitadyutiH .. 25..\\ kathaM nu devA haviShA gayena paritarpitAH . punaH shakShyantyupAdAtumanyairdattAni kAni chit .. 26..\\ eva.nvidhAH subahavastasya yaGYe mahAtmanaH . babhUvurasya sarasaH samIpe kurunandana .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94} v tataH samprasthito rAjA kaunteyo bhUridakShiNaH . agastyAshramamAsAdya durjayAyAmuvAsa ha .. 1..\\ tatra vai lomasha.n rAjA paprachchha vadatAM varaH . agastyeneha vAtApiH kimarthamupashAmitaH .. 2..\\ AsIdvA kimprabhAvashcha sa daityo mAnavAntakaH . kimartha.n chodgato manyuragastyasya mahAtmanaH .. 3..\\ l ilvalo nAma daiteya AsItkauravanandana . maNimatyAM puri purA vAtApistasya chAnujaH .. 4..\\ sa brAhmaNa.n tapo yuktamuvAcha ditinandanaH . putraM me bhagavAnekamindra tulyaM prayachchhatu .. 5..\\ tasmai sa brAhmaNo nAdAtputra.n vAsava saMmitam . chukrodha so.asurastasya brAhmaNasya tato bhR^isham .. 6..\\ samAhvayati ya.n vAchA gataM vaivasvatakShayam . sa punardehamAsthAya jIvansma pratidR^ishyate .. 7..\\ tato vAtApimasura.n chhAgaM kR^itvA susa.nskR^itam . taM brAhmaNaM bhojayitvA punareva samAhvayat .. 8..\\ tasya pArshva.n vinirbhidya brAhmaNasya mahAsuraH . vAtApiH prahasanrAjannishchakrAma vishAM pate .. 9..\\ eva.n sa brAhmaNAnrAjanbhojayitvA punaH punaH . hi.nsayAmAsa daiteya ilvalo duShTachetanaH .. 10..\\ agastyashchApi bhagavAnetasminkAla eva tu . pitR^Indadarsha garte vai lambamAnAnadhomukhAn .. 11..\\ so.apR^ichchhallambamAnA.nstAnbhavanta iha kiM parAH . santAnahetoriti te tamUchurbrahmavAdinaH .. 12..\\ te tasmai kathayAmAsurvaya.n te pitaraH svakAH . gartametamanuprAptA lambAmaH prasavArthinaH .. 13..\\ yadi no janayethAstvamagastyApatyamuttamam . syAnno.asmAnnirayAnmokShastva.n cha putrApnuyA gatim .. 14..\\ sa tAnuvAcha tejasvI satyadharmaparAyaNaH . kariShye pitaraH kAma.n vyetu vo mAnaso jvaraH .. 15..\\ tataH prasava santAna.n chintayanbhagavAnR^iShiH . AtmanaH prasavasyArthe nApashyatsadR^ishI.n striyam .. 16..\\ sa tasya tasya sattvasya tattada~Ngamanuttamam . sambhR^itya tatsamaira~Ngairnirmame striyamuttamAm .. 17..\\ sa tA.n vidarbharAjAya putra kAmAya tAmyate . nirmitAmAtmano.arthAya muniH prAdAnmahAtapaH .. 18..\\ sA tatra jaGYe subhagA vidyutsaudAmanI yathA . vibhrAjamAnA vapusA vyavardhata shubhAnanA .. 19..\\ jAtamAtrA.n cha tAM dR^iShTvA vaidarbhaH pR^ithivIpatiH . praharSheNa dvijAtibhyo nyavedayata bhArata .. 20..\\ abhyanandanta tA.n sarve brAhmaNA vasudhAdhipa . lopAmudreti tasyAshcha chakrire nAma te dvijAH .. 21..\\ vavR^idhe sA mahArAja bibhratI rUpamuttamam . apsvivotpalinI shIghramagneriva shikhA shubhA .. 22..\\ tA.n yauvanasthAM rAjendra shata.n kanyAH svala~NkR^itAH . dAshI shata.n cha kalyANImupatasthurvashAnugAH .. 23..\\ sA cha dAsI shatavR^itA madhye kanyAshatasya cha . Aste tejasvinI kanyA rohiNIva divi prabho .. 24..\\ yauvanasthAmapi cha tA.n shIlAchAra samanvitAm . na vavre puruShaH kashchidbhayAttasya mahAtmanaH .. 25..\\ sA tu satyavatI kanyA rUpeNApsaraso.apyati . toShayAmAsa pitara.n shIlena svajana.n tathA .. 26..\\ vaidarbhI.n tu tathAyuktA.n yuvatIM prekShya vai pitA . manasA chintayAmAsa kasmai dadyA.n sutAm iti .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95} l yadA tvamanyatAgastyo gArhasthye tA.n kShamAm iti . tadAbhigamya provAcha vaidarbhaM pR^ithivIpatim .. 1..\\ rAjanniveshe buddhirme vartate putrakAraNAt . varaye tvAM mahIpAla lopAmudrAM prayachchha me .. 2..\\ evamuktaH sa muninA mahIpAlo vichetanaH . pratyAkhyAnAya chAshaktaH pradAtumapi naichchhata .. 3..\\ tataH sabhAryAmabhyetya provAcha pR^ithivIpatiH . maharShirvIryavAneSha kruddhaH shApAgninA dahet .. 4..\\ ta.n tathA duHkhitaM dR^iShTvA sabhAryaM pR^ithivIpatim . lopAmudrAbhigamyeda.n kAle vachanamabravIt .. 5..\\ na matkR^ite mahIpAla pIDAm abhyetumarhasi . prayachchha mAmagastyAya trAhyAtmAnaM mayA pitaH .. 6..\\ duhiturvachanAdrAjA so.agastyAya mahAtmane . lopAmudrA.n tataH prAdAdvidhipUrva.n vishAM pate .. 7..\\ prApya bhAryAmagastyastu lopAmudrAmabhAShata . mahArhANyutsR^ijaitAni vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 8..\\ tataH sA darshanIyAni mahArhANi tanUni cha . samutsasarja rambhorurvasanAnyAyatekShaNA .. 9..\\ tatashchIrANi jagrAha valkalAnyajinAni cha . samAnavratacharyA cha babhUvAyata lochanA .. 10..\\ ga~NgA dvAramathAgamya bhagavAnR^iShisattamaH . ugramAtiShThata tapaH saha patnyAnukUlayA .. 11..\\ sA prItyA bahumAnAchcha patiM paryacharattadA . agastyashcha parAM prItiM bhAryAyAmakarotprabhuH .. 12..\\ tato bahutithe kAle lopAmudrA.n vishAM pate . tapasA dyotitA.n snAtA.n dadarsha bhagavAnR^iShiH .. 13..\\ sa tasyAH parichAreNa shauchena cha damena cha . shriyA rUpeNa cha prIto maithunAyAjuhAva tAm .. 14..\\ tataH sA prA~njalirbhUtvA lajjamAneva bhAminI . tadA sa praNaya.n vAkyaM bhagavantamathAbravIt .. 15..\\ asaMshayaM prajA hetorbhAryAM patiravindata . yA tu tvayi mama prItistAmR^iShe kartumarhasi .. 16..\\ yathA piturgR^ihe vipra prAsAde shayanaM mama . tathAvidhe tva.n shayane mAmupetumihArhasi .. 17..\\ ichchhAmi tvA.n sragviNa.n cha bhUShaNaishcha vibhUShitam . upasartu.n yathAkAma.n divyAbharaNabhUShitA .. 18..\\ a na vai dhanAni vidyante lopAmudre tathA mama . yathAvidhAni kalyANi piturtava sumadhyame .. 19..\\ lop Isho.asi tapasA sarva.n samAhartumiheshvara . kShaNena jIvaloke yadvasu ki.n chana vidyate .. 20..\\ a evametadyathAttha tva.n tapo vyayakaraM tu me . yathA tu me na nashyeta tapastanmAM prachodaya .. 21..\\ lop alpAvashiShTaH kAlo.ayamR^itau mama tapodhana . na chAnyathAhamichchhAmi tvAmupetu.n kathaM chana .. 22..\\ na chApi dharmamichchhAmi viloptu.n te tapodhana . etattu me yathAkAma.n sampAdayitumarhasi .. 23..\\ yadyeSha kAmaH subhage tava buddhyA vinishchitaH . hanta gachchhAmyahaM bhadre chara kAmamiha sthitA .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96} lomaza tato jagAma kauravya so.agastyo bhikShitu.n vasu . shrutarvANaM mahIpAla.n yaM vedAbhyadhikaM nR^ipaiH .. 1..\\ sa viditvA tu nR^ipatiH kumbhayonimupAgamat . viShayAnte sahAmAtyaH pratyagR^ihNAtsusatkR^itam .. 2..\\ tasmai chArghya.n yathAnyAyamAnIya pR^ithivIpatiH . prA~njaliH prayato bhUtvA paprachchhAgamane.arthi tAm .. 3..\\ a vittArthinamanuprApta.n viddhi mAM pR^ithivIpate . yathAshaktyavihi.nsyAnyAnsa.nvibhAgaM prayachchha me .. 4..\\ lom tata Ayavyayau pUrNau tasmai rAjA nyavedayat . ato vidvannupAdatsva yadatra vasu manyase .. 5..\\ tata Ayavyayau dR^iShTvA samau samamatirdvijaH . sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata .. 6..\\ sa shrutarvANamAdAya vadhryashvamagamattataH . sa cha tau viShayasyAnte pratyagR^ihNAdyathAvidhi .. 7..\\ tayorarghya.n cha pAdyaM cha vadhryashvaH pratyavedayat . anuGYApya cha paprachchha prayojanamupakrame .. 8..\\ a vittakAmAviha prAptau viddhyAvAM pR^ithivIpate . yathAshaktyavihi.nsyAnyAnsa.nvibhAgaM prayachchha nau .. 9..\\ lom tata Ayavyayau pUrNau tAbhyA.n rAjA nyavedayat . tato GYAtvA samAdattA.n yadatra vyatirichyate .. 10..\\ tata Ayavyayau dR^iShTvA samau samamatirdvijaH . sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata .. 11..\\ paurukutsa.n tato jagmustrasadasyuM mahAdhanam . agastyashcha shrutarvA cha vadhryashvashcha mahIpatiH .. 12..\\ trasadasyushcha tAnsarvAnpratyagR^ihNAdyathAvidhi . abhigamya mahArAja viShayAnte sa vAhanaH .. 13..\\ archayitvA yathAnyAyamikShvAkU rAjasattamaH . samAshvastA.nstato.apR^ichchhatprayojanamupakrame .. 14..\\ a vittakAmAniha prAptAnviddhi naH pR^ithivIpate . yathAshaktyavihi.nsyAnyAnsa.nvibhAgaM prayachchha naH .. 15..\\ lom tata Ayavyayau pUrNau teShA.n rAjA nyavedayat . ato GYAtvA samAdaddhva.n yadatra vyatirichyate .. 16..\\ tata Ayavyayau dR^iShTvA samau samamatirdvijaH . sarvathA prANinAM pIDAmupAdAnAdamanyata .. 17..\\ tataH sarve sametyAtha te nR^ipAstaM mahAmunim . idamUchurmahArAja samavekShya parasparam .. 18..\\ aya.n vai dAnavo brahmannilvalo vasumAnbhuvi . tamabhikramya sarve.adya vaya.n yAchAmahe vasu .. 19..\\ teShA.n tadAsIdruchitamilvalasyopabhikShaNam . tataste sahitA rAjannilvala.n samupAdravan .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97} l ilvalastAnviditvA tu maharShisahitAnnR^ipAn . upasthitAnsahAmAtyo viShayAnte.abhyapUjayat .. 1..\\ teShA.n tato.asura shreShTha AtithyamakarottadA . sa sa.nskR^itena kauravya bhrAtrA vAtApinA kila .. 2..\\ tato rAjarShayaH sarve viShaNNA gatachetasaH . vAtApi.n sa.nskR^ita.n dR^iShTvA meShabhUtaM mahAsuram .. 3..\\ athAbravIdagastyastAnrAjarShInR^iShisattamaH . viShAdo vo na kartavyo ahaM bhokShye mahAsuram .. 4..\\ dhuryAsanamathAsAdya niShasAda mahAmuniH . taM paryaveShaddaityendra ilvalaH prahasanniva .. 5..\\ agastya eva kR^itsna.n tu vAtApiM bubhuje tataH . bhuktavatyasuro.a.ahvAnamakarottasya ilvalaH .. 6..\\ tato vAyuH prAdurabhUdagastyasya mahAtmanaH . ilvalashcha viShaNNo.abhUddR^iShTvA jIrNaM mahAsuram .. 7..\\ prA~njalishcha sahAmAtyairida.n vachanamabravIt . kimarthamupayAtAH stha brUta ki.n karavANi vaH .. 8..\\ pratyuvAcha tato.agastyaH prahasannilvala.n tadA . Isha.n hyasura vidmastvAM vayaM sarve dhaneshvaram .. 9..\\ ime cha nAtidhanino dhanArthashcha mahAnmama . yathAshaktyavihi.nsyAnyAnsa.nvibhAgaM prayachchha naH .. 10..\\ tato.abhivAdya tamR^iShimilvalo vAkyamabravIt . ditsita.n yadi vetsi tva.n tato dAsyAmi te vasu .. 11..\\ a gavA.n dashasahasrANi rAGYAmekaikasho.asura . tAvadeva suvarNasya ditsita.n te mahAsura .. 12..\\ mahya.n tato vai dviguNa.n rathashchaiva hiranmayaH . manojavau vAjinau cha ditsita.n te mahAsura . jiGYAsyatA.n rathaH sadyo vyaktameSha hiranmayaH .. 13..\\ l jiGYAsyamAnaH sa rathaH kaunteyAsIddhiranmayaH . tataH pravyathito daityo dadAvabhyadhika.n vasu .. 14..\\ vivAjashcha suvAjash cha tasminyuktau rathe hayau . Uhatustau vasUnyAshu tAnyagastyAshramaM prati . sarvAnrAGYaH sahAgastyAnnimeShAdiva bhArata .. 15..\\ agastyenAbhyanuGYAtA jagmU rAjarShayastadA . kR^itavAMshcha muniH sarva.n lopAmudrA chikIrShitam .. 16..\\ lop kR^itavAnasi tatsarvaM bhagavanmama kA~NkShitam . utpAdaya sakR^inmahyamapatya.n vIryavattaram .. 17..\\ a tuShTo.ahamasmi kalyANi tavavR^ittena shobhane . vichAraNAmapatye tu tava vakShyAmi tA.n shR^iNu .. 18..\\ sahasra.n te.astu putrANA.n shataM vA dasha saMmitam . dashavA shatatulyAH syureko vApi sahasravat .. 19..\\ lop sahasrasaMmitaH putra eko me.astu tapodhana . eko hi bahubhiH shreyAnvidvAnsAdhurasAdhubhiH .. 20..\\ lomaza sa tatheti pratiGYAya tayA samabhavanmuniH . samaye samashIlinyA shraddhAvA~nshraddadhAnayA .. 21..\\ tata AdhAya garbha.n tamagamadvanameva saH . tasminvanagate garbho vavR^idhe sapta shAradAn .. 22..\\ saptame.abde gate chApi prAchyavatsa mahAkaviH . jvalanniva prabhAvena dR^iDhasyurnAma bhArata . sA~NgopaniShadAnvedA~njapanneva mahAyashAH .. 23..\\ tasya putro.abhavadR^iSheH sa tejasvI mahAnR^iShiH . sa bAla eva tejasvI pitustasya niveshane . idhmAnAM bhAramAjahre idhma vAhastato.abhavat .. 24..\\ tathAyukta.n cha taM dR^iShTvA mumude sa munistadA . lebhire pitarashchAsya lokAnrAjanyathepsitAn .. 25..\\ agastyasyAshramaH khyAtaH sarvartukusumAnvitaH . prAhrAdireva.n vAtApiragastyena vinAshitaH .. 26..\\ tasyAyamAshramo rAjanramaNIyo guNairyutaH . eShA bhAgIrathI puNyA yatheShTamavagAhyatAm .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98} y bhUya evAhamichchhAmi maharShestasya dhImataH . karmaNA.n vistaraM shrotumagastyasya dvijottama .. 1..\\ lomaza shR^iNu rAjankathA.n divyAmadbhutAmatimAnuShIm . agastyasya mahArAja prabhAvamamitAtmanaH .. 2..\\ AsankR^itayuge ghorA dAnavA yuddhadurmadAH . kAleyA iti vikhyAtA gaNAH paramadAruNAH .. 3..\\ te tu vR^itra.n samAshritya nAnApraharaNodyatAH . samantAtparyadhAvanta mahendra pramukhAnsurAn .. 4..\\ tato vR^itravadhe yatnamakurva.nstridashAH purA . purandaraM puraskR^itya brahmANamupatasthire .. 5..\\ kR^itA~njalI.nstu tAnsarvAnparameShThI uvAcha ha . viditaM me surAH sarva.n yadvaH kArya.n chikIrShitam .. 6..\\ tamupAyaM pravakShyAmi yathA vR^itra.n vadhiShyatha . dadhIcha iti vikhyAto mahAnR^iShirudAradhIH .. 7..\\ ta.n gatvA sahitAH sarve vara.n vai samprayAchata . sa vo dAsyati dharmAtmA suprItenAntarAtmanA .. 8..\\ sa vAchyaH sahitaiH sarvairbhavadbhirjayakA~NkShibhiH . svAnyasthIni prayachchheti trailokyasya hitAya vai . sa sharIra.n samutsR^ijya svAnyasthIni pradAsyati .. 9..\\ tasyAsthibhirmahAghora.n vajraM sambhriyatA.n dR^iDham . mahachchhatruhana.n tIkShNa.n ShaDashraM bhImanisvanam .. 10..\\ tena vajreNa vai vR^itra.n vadhiShyati shatakratuH . etadvaH sarvamAkhyAta.n tasmAchchhIghra.n vidhIyatAm .. 11..\\ evamuktAstato devA anuGYApya pitA maham . nArAyaNaM puraskR^itya dadhIchasyAshrama.n yayuH .. 12..\\ sarasvatyAH pare pAre nAnAdrumalatAvR^itam . ShaTpadodgIta ninadairvighuShTa.n sAma gairiva . pu.nskokila ravonmishra.n jIvaM jIvaka nAditam .. 13..\\ mahiShaishcha varAhaishcha sR^imaraish chamarairapi . tatra tatrAnucharita.n shArdUlabhayavarjitaiH .. 14..\\ kareNubhirvAraNaishcha prabhinnakaraTA mukhaiH . saro.avagADhaiH krIDadbhiH samantAdanunAditam .. 15..\\ si.nhavyAghrairmahAnAdAnnadadbhiranunAditam . aparaishchApi sa.nlInairguhA kandaravAsibhiH .. 16..\\ teShu teShvavakAsheShu shobhita.n sumanoramam . triviShTapasamaprakhya.n dadhIchAshramamAgaman .. 17..\\ tatrApashyandadIcha.n te divAkarasamadyutim . jAjvalyamAna.n vapuShA yathA lakShmyA pitA maham .. 18..\\ tasya pAdau surA rAjannabhivAdya praNamya cha . ayAchanta vara.n sarve yathoktaM parameShThinA .. 19..\\ tato dadIchaH paramapratItaH surottamA.nstAnidamabhyuvAcha . karomi yadvo hitamadya devAH sva.n chApi dehaM tvahamutsR^ijAmi .. 20..\\ sa evamuktvA dvipadA.n variShThaH prANAnvashIsvAnsahasotsasarja . tataH surAste jagR^ihuH parAsor asthIni tasyAtha yathopadesham .. 21..\\ prahR^iShTarUpAshcha jayAya devAs tvaShTAramAgamya tamarthamUchuH . tvaShTA tu teShA.n vachanaM nishamya prahR^iShTarUpaH prayataH prayatnAt .. 22..\\ chakAra vajraM bhR^ishamugrarUpaM kR^itvA cha shakra.n sa uvAcha hR^iShTaH . anena vajrapravareNa deva bhasmIkuruShvAdya surArimugram .. 23..\\ tato hatAriH sagaNaH sukha.n vai prashAdhi kR^itsna.n tridivaM divi ShThaH . tvaShTrA tathoktaH sa purandarastu vajraM prahR^iShTaH prayato.abhyagR^ihNAt .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99} lomaza tataH savajrI balibhirdaivatairabhirakShitaH . AsasAda tato vR^itra.n sthitamAvR^itya rodasI .. 1..\\ kAlakeyairmahAkAyaiH samantAdabhira kShitam . samudyatapraharaNaiH sa shR^i~Ngairiva parvataiH .. 2..\\ tato yuddha.n samabhavaddevAnAM saha dAnavaiH . muhUrtaM bharatashreShTha lokatrAsa karaM mahat .. 3..\\ udyatapratipiShTAnA.n khaDgAnA.n vIrabAhubhiH . AsItsutumulaH shabdaH sharIreShvabhipAtyatAm .. 4..\\ shirobhiH prapatadbhishcha antarikShAnmahItalam . tAlairiva mahIpAla vR^intAdbhraShTairadR^ishyata .. 5..\\ te hemakavachA bhUtvA kAleyAH parighAyudhAH . tridashAnabhyavartanta dAvadagdhA ivAdrayaH .. 6..\\ teShA.n vegavatAM vegaM sahitAnAM pradhAvatAm . na shekustridashAH soDhu.n te bhagnAH prAdravanbhayAt .. 7..\\ tAndR^iShTvA dravato bhItAnsahasrAkShaH purandaraH . vR^itre vivardhamAne cha kashmalaM mahadAvishat .. 8..\\ ta.n shakra.n kashmalAviShTaM dR^iShTvA viShNuH sanAtanaH . svatejo vyadadhAchchhakre balamasya vivardhayan .. 9..\\ viShNunApyAyita.n shakra.n dR^iShTvA devagaNAstataH . sva.n sva.n tejaH samAdadhyustathA brahmarShayo.amalAH .. 10..\\ sa samApyAyitaH shakro viShNunA daivataiH saha . R^iShibhishcha mahAbhAgairbalavAnsamapadyata .. 11..\\ GYAtvA balastha.n tridashAdhipaM tu nanAda vR^itro mahato ninAdAn . tasya praNAdena dharA dishash cha kha.n dyaurnagarAshchApi chachAla sarvam .. 12..\\ tato mahendraH paramAbhitaptaH shrutvA rava.n ghorarUpaM mahAntam . bhaye nimagnastvaritaM mumocha vajraM mahattasya vadhAya rAjan .. 13..\\ sa shakravajrAbhihataH papAta mahAsuraH kA~nchanamAlyadhArI . yathA mahA~nshailavaraH purastAt sa mandaro viShNukarAtpramuktaH .. 14..\\ tasminhate daitya vare bhayArtaH shakraH padudrAva saraH praveShTum . vajraM na mene svakarAtpramuktaM vR^itra.n hata.n chApi bhayAnna mene .. 15..\\ sarve cha devA muditAH prahR^iShTA maharShayashchendramabhiShTuvantaH . sarvAMshcha daityA.nstvaritAH sametya jaghnuH surA vR^itravadhAbhitaptAn .. 16..\\ te vadhyamAnAstridashaistadAnIM samudramevAvivishurbhayArtAH . pravishya chaivodadhimaprameyaM jhaShAkula.n ratnasamAkula.n cha .. 17..\\ tadA sma mantra.n sahitAH prachakrus trailokyanAshArthamabhismayantaH . tatra sma ke chinmatinishchaya GYAs tA.nstAnupAyAnanuvarNayanti .. 18..\\ teShA.n tu tatra kramakAlayogAd ghorA matishchintayatAM babhUva . ye santi vidyA tapasopapannAs teShA.n vinAshaH prathama.n tu kAryaH .. 19..\\ lokA hi sarve tapasA dhriyante tasmAttvaradhva.n tapasaH kShayAya . ye santi ke chiddhi vasundharAyAM tapasvino dharmavidashcha tajGYAH . teShA.n vadhaH kriyatA.n kShiprameva teShu pranaShTeShu jagatpranaShTam .. 20..\\ eva.n hi sarve gatabuddhibhAvA jagadvinAshe paramaprahR^iShTAH . durga.n samAshritya mahormimantaM ratnA kara.n varuNasyAlayaM sma .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100} lomazaa samudra.n te samAshritya vAruNaM nidhimambhasAm . kAleyAH sampravartanta trailokyasya vinAshane .. 1..\\ te rAtrau samabhikruddhA bhakShayanti sadA munIn . AshrameShu cha ye santi punyeShvAyataneShu cha .. 2..\\ vasisthasyAshrame viprA bhakShitAstairdurAtmabhiH . ashItishatamaShTau cha nava chAnye tapasvinaH .. 3..\\ chyavanasyAshrama.n gatvA punyaM dvija nisevitam . phalamUlAshanAnA.n hi munInAM bhakShitaM shatam .. 4..\\ eva.n rAtrau sma kurvanti vivishushchArNava.n divA . bharadvAjAshrame chaiva niyatA brahmachAriNaH . vAyvAhArAmbubhakShAshcha viMshatiH saMnipAtitAH .. 5..\\ eva.n krameNa sarvA.nstAnAshramAndAnavAstadA . nishAyAM paridhAvanti mattA bhujabalAshrayAt . kAlopasR^iShTAH kAleyA ghnanto dvija ganAnbahUn .. 6..\\ na chainAnanvabudhyanta manujA manujottama . evaM pravR^ittAndaityA.nstA.nstApaseShu tapasviShu .. 7..\\ prabhAte samadR^ishyanta niyatAhAra karshitAH . mahItalasthA munayaH sharIrairgatajIvitaiH .. 8..\\ kShINamA.nsairvirudhirairvimajjAntrairvisandhibhiH . AkIrNairAchitA bhUmiH sha~NkhAnAmiva rAshibhiH .. 9..\\ kalashairvipraviddhaish cha sruvairbhagnaistathaiva cha . vikIrNairagnihotraishcha bhUrbabhUva samAvR^itA .. 10..\\ niHsvAdhyAya vaShatkAraM naShTayaGYotsava kriyam . jagadAsInnirutsAha.n kAleya bhayapIDitam .. 11..\\ evaM prakShIyamANAshcha mAnavA manujeshvara . AtmatrANa parA bhItAH prAdravanta disho bhayAt .. 12..\\ ke chidguhAH pravivishurnirjharAMshchApare shritAH . apare maraNodvignA bhayAtprAnAnsamutsR^ijan .. 13..\\ ke chidatra maheShvAsAH shUrAH paramadarpitAH . mArgamANAH para.n yatna.n dAnavAnAM prachakrire .. 14..\\ na chaitAnadhijagmuste samudra.n samupAshritAn . shrama.n jagmushcha paramamAjagmuH kShayameva cha .. 15..\\ jagatyupashama.n yAte naShTayaGYotsava kriye . AjagmuH paramAmArti.n tridashA manujeshvara .. 16..\\ sametya samahendrAshcha bhayAnmantraM prachakrire . nArAyaNaM puraskR^itya vaikuNThamaparAjitam .. 17..\\ tato devAH sametAste tadochurmadhusUdanam . tvaM naH sraShTA cha pAtA cha bhartA cha jagataH prabho . tvayA sR^iShTamida.n sarvaM yachche~NgaM yachcha ne~Ngati .. 18..\\ tvayA bhUmiH purA naShTA samudrAtpuskarekShaNa . vArAha.n rUpamAsthAya jagadarthe samuddhR^itA .. 19..\\ Adi daityo mahAvIryo hiraNyakashipustvayA . nArasi.nha.n vapuH kR^itvA sUditaH puruShottama .. 20..\\ avadhyaH sarvabhUtAnAM balishchApi mahAsuraH . vAmana.n vapurAshritya trailokyAdbhraMshitastvayA .. 21..\\ asurashcha maheShvAso jambha ityabhivishrutaH . yaGYakShobhakaraH krUrastvayaiva vinipAtitaH .. 22..\\ evamAdIni karmANi yeShA.n sa~NkhyA na vidyate . asmAkaM bhayabhItAnA.n tvaM gatirmadhusUdana .. 23..\\ tasmAttvA.n devadevesha lokArtha.n GYApayAmahe . rakSha lokAMshcha devAMshcha shakra.n cha mahato bhayAt .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101} devaa itaH pradAnAdvartante prajAH sarvAshchaturvidhAH . tA bhAvitA bhAvayanti havyakavyairdivaukasaH .. 1..\\ lokA hyeva.n vartayanti anyonyaM samupAshritAH . tvatprasAdAnnirudvignAstvayaiva parirakShitAH .. 2..\\ ida.n cha samanuprApta.n lokAnAM bhayamuttamam . na cha jAnIma keneme rAtrau vadhyanti brAhmaNAH .. 3..\\ kShINeShu cha brAhmaNeShu pR^ithivI kShayameShyati . tataH pR^ithivyA.n kShINAyAM tridivaM kShayameShyati .. 4..\\ tvatprasAdAnmahAbAho lokAH sarve jagatpate . vinAshaM nAdhigachchheyustvayA vai parirakShitAH .. 5..\\ visnur viditaM me surAH sarvaM prajAnA.n kShayakAraNam . bhavatA.n chApi vakShyAmi shR^iNudhva.n vigatajvarAH .. 6..\\ kAleya iti vikhyAto gaNaH paramadAruNaH . taishcha vR^itra.n samAshritya jagatsarvaM prabAdhitam .. 7..\\ te vR^itraM nihata.n dR^iShTvA sahasrAkSheNa dhImatA . jIvitaM parirakShantaH praviShTA varuNAlayam .. 8..\\ te pravishyodadhi.n ghoraM nakragrAhasamAkulam . utsAdanArtha.n lokAnAM rAtrau ghnanti munIniha .. 9..\\ na tu shakyAH kShayaM netu.n samudrAshrayagA hi te . samudrasya kShaye buddhirbhavadbhiH sampradhAryatAm . agastyena vinA ko hi shakto.anyo.arNava shoShaNe .. 10..\\ etachchhrutvA vacho devA viShNunA samudAhR^itam . parameShThinamAGYApya agastyasyAshrama.n yayuH .. 11..\\ tatrApashyanmahAtmAna.n vAruNi.n dIptatejasam . upAsyamAnamR^iShibhirdevairiva pitAmaham .. 12..\\ te.abhigamya mahAtmAnaM maitrAvaruNimachyutam . Ashramastha.n tapo rAshiM karmabhiH svairabhiShTuvan .. 13..\\ devaa nahuSheNAbhitaptAnA.n tva.n lokAnAM gatiH purA . bhraMshitashcha suraishvaryAllokArtha.n lokakaNThakaH .. 14..\\ krodhAtpravR^iddhaH sahasA bhAskarasya nagottamaH . vachastavAnatikrAmanvindhyaH shailo na vardhate .. 15..\\ tamasA chAvR^ite loke mR^ityunAbhyarditAH prajAH . tvAmeva nAthamAsAdya nirvR^itiM paramA.n gatAH .. 16..\\ asmAkaM bhayabhItAnAM nityasho bhagavAngatiH . tatastvArtAH prayAchAmastvA.n varaM vadaro hyasi .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102} y kimartha.n sahasA vindhyaH pravR^iddhaH krodhamUrchhitaH . etadichchhAmyaha.n shrotuM vistareNa mahAmune .. 1..\\ lomaza adrirAjaM mahAshailaM maru.n kanakaparvatam . udayAstamaye bhAnuH pradakShiNamavartata .. 2..\\ ta.n tu dR^iShTvA tathA vindhyaH shailaH sUryamathAbravIt . yathA hi merurbhavatA nityashaH parigamyate . pradakShiNa.n cha kriyate mAmevaM kuru bhAskara .. 3..\\ evamuktastataH sUryaH shailendraM pratyabhAsata . nAhamAtmechchhayA shailakaromyenaM pradakShiNam . eSha mArgaH pradiShTo me yenedaM nirmita.n jagat .. 4..\\ evamuktastataH krodhAtpravR^iddhaH sahasAchalaH . sUryA chandramasormArga.n roddhumichchhanparantapa .. 5..\\ tato devAH sahitAH sarva eva sendrAH samAgamya mahAdrirAjam . nivArayAmAsurupAyatastaM na cha sma teShA.n vachana.n chakAra .. 6..\\ athAbhijagmurmunimAshramasthaM tapasvina.n dharmabhR^itA.n variShTham . agastyamatyadbhutavIryadIptaM ta.n chArthamUchuH sahitAH surAste .. 7..\\ devaa sUryA chandramasormArgaM nakShatrANA.n gatiM tathA . shailarAjo vR^iNotyeSha vindhyaH krodhavashAnugaH .. 8..\\ taM nivArayitu.n shakto nAnyaH kash chiddvijottama . R^ite tvA.n hi mahAbhAga tasmAdenaM nivAraya .. 9..\\ lomaza tachchhrutvA vachana.n vipraH surANAM shailamabhyagAt . so.abhigamyAbravIdvindhya.n sadAraH samupasthitaH .. 10..\\ mArgamichhAmyaha.n dattaM bhavatA parvatottama . dakShiNAmabhigantAsmi disha.n kAryeNa kena chit .. 11..\\ yAvadAgamanaM mahya.n tAvattvaM pratipAlaya . nivR^itte mayi shailendra tato vardhasva kAmataH .. 12..\\ eva.n sa samaya.n kR^itvA vindhyenAmitrakarshana . adyApi dakShiNA deshAdvAruNirna nivartate .. 13..\\ etatte sarvamAkhyAta.n yathA vindhyo na vardhate . agastyasya prabhAvena yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 14..\\ kAleyAstu yathA rAjansuraiH sarvairniShUditAH . agastyAdvaramAsAdya tanme nigadataH shR^iNu .. 15..\\ tridashAnA.n vacho shrutvA maitrAvaruNirabravIt . kimarthamabhiyAtAH stha varaM mattaH kimichchhatha . evamuktAstatastena devAstaM munimabruvan .. 16..\\ eva.n tvayechchhAma kR^itaM maharShe mahArNavaM pIyamAnaM mahAtman . tato vadhiShyAma sahAnubandhAn kAleya sa~nj~nAnsuravidviShastAn .. 17..\\ tridashAnA.n vachaH shrutvA tatheti munirabravIt . kariShye bhavatA.n kAma.n lokAnAM cha mahatsukham .. 18..\\ evamuktvA tato.agachchhatsamudra.n saritAM patim . R^iShibhishcha tapaHsiddhaiH sArdha.n devaishcha suvrataH .. 19..\\ manusyoraga gandharvayakShakimpuruShAstathA . anujagmurmahAtmAna.n drastu kAmAstadadbhutam .. 20..\\ tato.abhyagachchhansahitAH samudraM bhIma niShvanam . nR^ityantamiva chormIbhirvalgantamiva vAyunA .. 21..\\ hasantamiva phenaughaiH skhalanta.n kandareShu cha . nAnA grAhasamAkIrNaM nAnAdvija ganAyutam .. 22..\\ agastyasahitA devAH sagandharvamahoragAH . R^iShayashcha mahAbhAgAH samAsedurmahodadhim .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103} lomaza samudra.n sa samAsAdya vAruNirbhagavAnR^iShiH . uvAcha sahitAndevAnR^iShIMshchaiva samAgatAn .. 1..\\ eSha lokahitArtha.n vai pibAmi varuNAlayam . bhavadbhiryadanuShTheya.n tachchhIghra.n sa.nvidhIyatAm .. 2..\\ etAvaduktvA vachanaM maitrAvaruNirachyuta . samudramapibatkruddhaH sarvalokasya pashyataH .. 3..\\ pIyamAna.n samudra.n tu dR^iShTvA devAH savAsavAH . vismayaM parama.n jagmuH stutibhishchApyapUjayan .. 4..\\ tvaM nastrAtA vidhAtA cha lokAnA.n lokabhAvanaH . tvatprasAdAtsamuchchhedaM na gachchhetsAmara.n jagat .. 5..\\ sampUjyamAnastridashairmahAtmA gandharvatUryeShu nadatsu sarvashaH . divyaishcha puShpairavakIryamANo mahArNavaM niHsalila.n chakAra .. 6..\\ dR^iShTvA kR^itaM niHsalilaM mahArNavaM surAH samastAH paramaprahR^iShTAH . pragR^ihya divyAni varAyudhAni tAndAnavA~njaghnuradInasattvAH .. 7..\\ te vadhyamAnAstridashairmahAtmabhir mahAbalairvegibhirunnadadbhiH . na sehire vegavatAM mahAtmanAM vega.n tadA dhArayituM divaukasAm .. 8..\\ te vadhyamAnAstridashairdAnavA bhImanisvanAH . chakruH sutumula.n yuddhaM muhUrtamiva bhArata .. 9..\\ te pUrva.n tapasA dagdhA munibhirbhAvitAtmabhiH . yatamAnAH para.n shaktyA tridashairviniShUditAH .. 10..\\ te hemaniShkAbharaNAH kuNDalA~Ngada dhAriNaH . nihatya bahvashobhanta puShpitA iva kiMshukAH .. 11..\\ hatasheShAstataH ke chitkAleyA manujottama . vidArya vasudhA.n devIM pAtAlatalamAshritAH .. 12..\\ nihatAndAnavAndR^iShTvA tridashA munipu~Ngavam . tuShTuvurvividhairvAkyairida.n chaivAbruvanvachaH .. 13..\\ tvatprasAdAnmahAbhAga lokaiH prAptaM mahatsukham . tvattejasA cha nihatAH kAleyAH krUra vikramAH .. 14..\\ pUrayasva mahAbAho samudra.n lokabhAvana . yattvayA salilaM pIta.n tadasminpunarutsR^ija .. 15..\\ evamuktaH pratyuvAcha bhagavAnmunipu~NgavaH . jIrNa.n taddhi mayA toyamupAyo.anyaH prachintyatAm . pUraNArtha.n samudrasya bhavadbhiryatnamAsthitaiH .. 16..\\ etachchhrutvA tu vachanaM maharShe bhAvitAtmanaH . vismitAshcha viShaNNAshcha babhUvuH sahitAH surAH .. 17..\\ parasparamanuGYApya pranamya munipu~Ngavam . prajAH sarvA mahArAja viprajagmuryathAgatam .. 18..\\ tridashA viShNunA sArdhamupajagmuH pitAmaham . pUraNArtha.n samudrasya mantrayitvA punaH punaH . UchuH prA~njalayaH sarve sAgarasyAbhipUraNam .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104} lomaza tAnuvAcha sametA.nstu brahmA lokapitAmahaH . gachchhadhva.n vibudhAH sarve yathAkAmaM yathepsitam .. 1..\\ mahatA kAlayogena prakR^iti.n yAsyate.arNavaH . GYAtInvai kAraNa.n kR^itvA mahArAGYo bhagIrathAt .. 2..\\ y katha.n vai GYAtayo brahmankAraNa.n chAtra kiM mune . katha.n samudraH pUrNashcha bhagIratha parishramAt .. 3..\\ etadichchhAmyaha.n shrotuM vistareNa tapodhana . kathyamAna.n tvayA vipra rAGYAM charitamuttamam .. 4..\\ v evamuktastu viprendro dharmarAGYA mahAtmanA . kathayAmAsa mAhAtmya.n sagarasya mahAtmanaH .. 5..\\ lomaza ikShvAkUNA.n kule jAtaH sagaro nAma pArthivaH . rUpasattvabalopetaH sa chAputraH pratApavAn .. 6..\\ sa haihayAnsamutsAdya tAlaja~NghAMshcha bhArata . vashe cha kR^itvA rAGYo.anyAnsvarAjyamanvashAsata .. 7..\\ tasya bhArye tvabhavatA.n rUpayauvana darpite . vaidarbhI bharatashreShTha shaibyA cha bharatarShabha .. 8..\\ saputrakAmo nR^ipatistatApa sumahattapaH . patnIbhyA.n saha rAjendra kailAsa.n girimAshritaH .. 9..\\ sa tapyamAnaH sumahattapoyogasamanvitaH . AsasAda mahAtmAna.n tryakShaM tripuramardanam .. 10..\\ sha~NkaraM bhavamIshAna.n shUlapAniM pinAkinam . tryambaka.n shivamugreshaM bahurUpamumApatim .. 11..\\ sa ta.n dR^iShTvaiva varadaM patnIbhyA.n sahito nR^ipaH . pranipatya mahAbAhuH putrArtha.n samayAchata .. 12..\\ taM prItimAnharaH prAha sabhAryaM nR^ipasattamam . yasminvR^ito muhUrte.aha.n tvayeha nR^ipate varam .. 13..\\ ShaShTiH putrasahasrANi shUrAH samaradarpitAH . ekasyA.n sambhaviShyanti patnyA.n tava narottama .. 14..\\ te chaiva sarve sahitAH kShaya.n yAsyanti pArthiva . eko vaMshadharaH shUra ekasyA.n sambhaviShyati . evamuktvA tu ta.n rudrastatraivAntaradhIyata .. 15..\\ sa chApi sagaro rAjA jagAma svaM niveshanam . patnIbhyA.n sahitastAta so.atihR^iShTa manAstadA .. 16..\\ tasyAtha manujashreShTha te bhArye kamalekShaNe . vaidarbhI chaiva shaibyA cha garbhiNyau sambabhUvatuH .. 17..\\ tataH kAlena vaidarbhI garbhAlAbu.n vyajAyata . shaibyA cha suShuve putra.n kumAraM devarUpiNam .. 18..\\ tadAlAbu.n samutsraShTuM mano chakre sa pArthivaH . athAntarikShAchchhushrAva vAcha.n gambhIranisvanAm .. 19..\\ rAjanmA sAhasa.n kArShIH putrAnna tyaktumarhasi . alAbumadhyAnniShkR^iShya bIja.n yatnena gopyatAm .. 20..\\ sopasvedeShu pAtreShu ghR^itapUrNeShu bhAgashaH . tataH putrasahasrANi ShaShTiM prApsyasi pArthiva .. 21..\\ mahAdevena diShTa.n te putra janma narAdhipa . anena kramayogena mA te buddhirato.anyathA .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105} lomaza etachchhrutvAntarikShAchcha sa rAjA rAjasattama . yathokta.n tachchakArAtha shraddadhadbharatarShabha .. 1..\\ ShaShTiH putrasahasrANi tasyApratima tejasaH . rudra prasAdAdrAjarSheH samajAyanta pArthiva .. 2..\\ te ghorAH krUrakarmANa AkAshapariSharpiNaH . bahutvAchchAvajAnantaH sarvA.NllokAnsahAmarAn .. 3..\\ tridashAMshchApyabAdhanta tathA gandharvarAkShasAn . sarvANi chaiva bhUtAni shUrAH samarashAlinaH .. 4..\\ vadhyamAnAstato lokAH sAgarairmandabuddhibhiH . brahmANa.n sharaNa.n jagmuH sahitAH sarvadaivataiH .. 5..\\ tAnuvAcha mahAbhAgaH sarvalokapitAmahaH . gachchhadhva.n tridashAH sarve lokaiH sArdha.n yathAgatam .. 6..\\ nAtidIrgheNa kAlena sAgarANA.n kShayo mahAn . bhaviShyati mahAghoraH svakR^itaiH karmabhirsurAH .. 7..\\ evamuktAstato devA lokAshcha manujeshvara . pitAmahamanuGYApya viprajagmuryathAgatam .. 8..\\ tataH kAle bahutithe vyatIte bharatarShabha . dIkShitaH sagaro rAjA hayamedhena vIryavAn . tasyAshvo vyacharadbhUmiM putraiH suparirakShitaH .. 9..\\ samudra.n sa samAsAdya nistoyaM bhImadarshanam . rakShyamANaH prayatnena tatraivAntaradhIyata .. 10..\\ tataste sAgarAstAta hR^itaM matvA hayottamam . Agamya piturAchakhyuradR^ishya.n turaga.n hR^itam . tenoktA dikShu sarvAsu sarve mArgata vAjinam .. 11..\\ tataste piturAGYAya dikShu sarvAsu ta.n hayam . amArganta mahArAja sarva.n cha pR^ithivItalam .. 12..\\ tataste sAgarAH sarve samupetya parasparam . nAdhyagachchhanta turagamashvahartArameva cha .. 13..\\ Agamya pitara.n chochustataH prA~njalayo.agrataH . sasamudra vanadvIpA sanadI nadakandarA . saparvatavanoddeshA nikhilena mahI nR^ipa .. 14..\\ asmAbhirvichitA rAja~nshAsanAttava pArthiva . na chAshvamadhigachchhAmo nAshvahartArameva cha .. 15..\\ shrutvA tu vachana.n teShA.n sa rAjA krodhamUrchhitaH . uvAcha vachana.n sarvA.nstadA daivavashAnnR^ipa .. 16..\\ anAgamAya gachchhadhvaM bhUyo mArgata vAjinam . yaGYiya.n ta.n vinA hyashvaM nAgantavyaM hi putrakAH .. 17..\\ pratigR^ihya tu sandesha.n tataste sagarAtmajAH . bhUya eva mahI.n kR^itsnA.n vichetumupachakramuH .. 18..\\ athApashyanta te vIrAH pR^ithivImavadAritAm . samAsAdya bila.n tachcha khanantaH sagarAtmajAH . kuddAlairhreShukaishchaiva samudramakhana.nstadA .. 19..\\ sa khanyamAnaH sahitaiH sAgarairvaruNAlayaH . agachchhatparamAmArti.n dAryamANaH samantataH .. 20..\\ asuroraga rakShA.nsi sattvAni vividhAni cha . ArtanAdamakurvanta vadhyamAnAni sAgaraiH .. 21..\\ chhinnashIrShA videhAshcha bhinnajAnvasthi mastakAH . prANinaH samadR^ishyanta shatasho.atha sahasrashaH .. 22..\\ eva.n hi khanatA.n teShAM samudraM makarAlayam . vyatItaH sumahAnkAlo na chAshvaH samadR^ishyata .. 23..\\ tataH pUrvottare deshe samudrasya mahIpate . vidArya pAtAlamatha sa~NkruddhAH sagarAtmajAH . apashyanta haya.n tatra vicharantaM mahItale .. 24..\\ kapila.n cha mahAtmAnaM tejorAshimanuttamam . tapasA dIpyamAna.n taM jvAlAbhiriva pAvakam .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106} lomaza te ta.n dR^iShTvA haya.n rAjansamprahR^iShTatanU ruhAH . anAdR^itya mahAtmAna.n kapilaM kAlachoditAH . sa~NkruddhAH samadhAvanta ashvagrahaNa kA~NkShiNaH .. 1..\\ tataH kruddho mahArAja kapilo munisattamaH . vAsudeveti yaM prAhuH kapilaM munisattamam .. 2..\\ sa chakShurvivR^ita.n kR^itvA tejasteShu samutsR^ijan . dadAha sumahAtejA mandabuddhInsa sAgarAn .. 3..\\ tAndR^iShTvA bhasmasAdbhUtAnnAradaH sumahAtapAH . sagarAntikamAgachchhattachcha tasmai nyavedayat .. 4..\\ sa tachchhrutvA vacho ghora.n rAjA munimukhodgatam . AtmAnamAtmanAshvasya hayamevAnvachintayat .. 5..\\ aMshumanta.n samAhUya asamaGYaH suta.n tadA . pautraM bharatashArdUla ida.n vachanamabravIt .. 6..\\ ShaShTistAni sahasrANi putrANAmamitaujasAm . kApila.n teja AsAdya matkR^ite nidhanaM gatAH .. 7..\\ tava chApi pitA tAta parityakto mayAnagha . dharma.n sa.nrakShamANena paurANAM hitamichchhatA .. 8..\\ y kimartha.n rAjashArdUlaH sagaraH putramAtmajam . tyaktavAndustyaja.n vIra.n tanme brUhi tapodhana .. 9..\\ l asama~njA iti khyAtaH sagarasya suto hyabhUt . ya.n shaibyA janayAmAsa paurANAM sa hi dArakAn . khureShu kroshato gR^ihya nadyA.n chikShepa durbalAn .. 10..\\ tataH paurAH samAjagmurbhayashokapariplutAH . sagara.n chAbhyayAchanta sarve prA~njalayaH sthitAH .. 11..\\ tvaM nastrAtA mahArAja parachakrAdibhirbhayaiH . asama~njo bhayAdghorAttato nastrAtumarhasi .. 12..\\ paurANA.n vachanaM shrutvA ghoraM nR^ipatisattamaH . muhUrta.n vimano bhUtvA sachivAnidamabravIt .. 13..\\ asama~njAH purAdadya suto me vipravAsyatAm . yadi vo matpriya.n kAryametachchhIghra.n vidhIyatAm . evamuktA narendreNa sachivAste narAdhipa .. 14..\\ yathokta.n tvaritAshchakruryathAGYApitavAnnR^ipaH .. 15..\\ etatte sarvamAkhyAta.n yathA putro mahAtmanA . paurANA.n hitakAmena sagareNa vivAsitaH .. 16..\\ aMshumA.nstu maheShvAso yaduktaH sagareNa ha . tatte sarvaM pravakShyAmi kIrtyamAnaM nibodha me .. 17..\\ sagara pitushcha te.aha.n tyAgena putrANAM nidhanena cha . alAbhena tathAshvasya paritapyAmi putraka .. 18..\\ tasmAdduHkhAbhisantapta.n yaGYavighnAchcha mohitam . hayasyAnayanAtpautra narakAnmA.n samuddhara .. 19..\\ l aMshumAnevamuktastu sagareNa mahAtmanA . jagAma duHkhAtta.n desha.n yatra vai dAritA mahI .. 20..\\ sa tu tenaiva mArgeNa samudraM pravivesha ha . apashyachcha mahAtmAna.n kapilaM turagaM cha tam .. 21..\\ sa dR^iShTvA tejaso rAshiM purANamR^iShisattamam . praNamya shirasA bhUmau kAryamasmai nyavedayat .. 22..\\ tataH prIto mahAtejAH kalipo.aMshumato.abhavat . uvAcha chaina.n dharmAtmA varado.asmIti bhArata .. 23..\\ sa vavre turaga.n tatra prathama.n yaGYakAraNAt . dvitIyamudaka.n vavre pitR^INAM pAvanepsayA .. 24..\\ tamuvAcha mahAtejAH kapilo munipu~NgavaH . dadAni tava bhadra.n te yadyatprArthayase.anagha .. 25..\\ tvayi kShamA cha dharmashcha satya.n chApi pratiShThitam . tvayA kR^itArthaH sagaraH putra vAMshcha tvayA pitA .. 26..\\ tava chaiva prabhAveNa svarga.n yAsyanti sAgarAH . pautrashcha te tripatha gA.n tridivAdAnayiShyati . pAvanArtha.n sAgarANA.n toShayitvA maheshvaram .. 27..\\ hayaM nayasva bhadra.n te yaGYiyaM narapu~Ngava . yaGYaH samApyatA.n tAta sagarasya mahAtmanaH .. 28..\\ aMshumAnevamuktastu kapilena mahAtmanA . AjagAma haya.n gR^ihya yaGYavATaM mahAtmanaH .. 29..\\ so.abhivAdya tataH pAdau sagarasya mahAtmanaH . mUrdhni tenApyupAghrAtastasmai sarvaM nyavedayat .. 30..\\ yathAdR^iShTa.n shruta.n chApi sAgarANAM kShayaM tathA . ta.n chAsmai hayamAchasta yaGYavATamupAgatam .. 31..\\ tachchhrutvA sagaro rAjA putra ja.n duHkhamatyajat . aMshumanta.n cha sampUjya samApayata taM kratum .. 32..\\ samAptayaGYaH sagaro devaiH sarvaiH sabhAjitaH . putra tve kalpayAmAsa samudra.n varuNAlayam .. 33..\\ prashAsya suchira.n kAla.n rAjyaM rAjIvalochanaH . pautre bhAra.n samAveshya jagAma tridiva.n tadA .. 34..\\ aMshumAnapi dharmAtmA mahI.n sAgaramekhalAm . prashashAsha mahArAja yathaivAsya pitA mahaH .. 35..\\ tasya putraH samabhavaddilIpo nAma dharmavit . tasmai rAjya.n samAdhAya aMshumAnapi sa.nsthitaH .. 36..\\ dilIpastu tataH shrutvA pitR^INAM nidhanaM mahat . paryatapyata duHkhena teShA.n gatimachintayat .. 37..\\ ga~NgAvataraNe yatna.n sumahachchAkaronnR^ipaH . na chAvatArayAmAsa cheShTamAno yathAbalam .. 38..\\ tasya putraH samabhavachchhrImAndharmaparAyaNaH . bhagIratha iti khyAtaH satyavAganasUyakaH .. 39..\\ abhiShichya tu ta.n rAjye dilIpo vanamAshritaH . tapaHsiddhisamAyogAtsa rAjA bharatarShabha . vanAjjagAma tridiva.n kAlayogena bhArata .. 40..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107} lomaza sa tu rAjA maheShvAsashchakravartI mahArathaH . babhUva sarvalokasya mano nayananandanaH .. 1..\\ sa shushrAva mahAbAhuH kapilena mahAtmanA . pitR^INAM nidhana.n ghoramaprAptiM tridivasya cha .. 2..\\ sa rAjya.n sachive nyasya hR^idayena vidUyatA . jagAma himavatpArshva.n tapastaptuM nareshvaraH .. 3..\\ ArirAdhayiShurga~NgA.n tapasA dagdhakilbiShaH . so.apashyata narashreShTha himavantaM nagottamam . shR^i~NgairbahuvidhAkArairdhAtumadbhirala.n kR^itam .. 4..\\ pavanAlambibhirmeghaiH pariShvakta.n samanta taH .. 5..\\ nadI ku~nja nitambaishcha sodakairupashobhitam . guhA kandarasa.nlInaiH si.nhavyAghrairniShevitam .. 6..\\ shakunaishcha vi chitrA~NgaiH kUjadbhirvividhA giraH . bhR^i~NgarAjaistathA ha.nsairdAtyUhairjalakukkutaiH .. 7..\\ mayUraiH shatapatraishcha kokilairjIva jIvakaiH . chakorairasitApA~NgaistathA putra priyairapi .. 8..\\ jalasthAneShu ramyeShu padminIbhishcha sa~Nkulam . sArasAnA.n cha madhurairvyAhR^itaiH samalaM kR^itam .. 9..\\ kiMnarairapsarobhishcha niShevita shilAtalam . dishAgajaviShANAgraiH samantAdghR^iShTa pAdapam .. 10..\\ vidyAdharAnucharitaM nAnAratnasamAkulam . viSholbaNairbhuja.n gaishcha dIptajihvairniShevitam .. 11..\\ kva chitkanakasa~NkAsha.n kva chidrajatasaMnibham . kva chida~njana pu~njAbha.n himavantamupAgamat .. 12..\\ sa tu tatra narashreShThastapo ghora.n samAshritaH . phalamUlAmbubhakSho.abhUtsahasraM parivatsarAn .. 13..\\ sa.nvatsarasahasre tu gate divye mahAnadI . darshayAmAsa ta.n ga~NgA tadA mUrti matI svayam .. 14..\\ gangaa kimichchhasi mahArAja mattaH ki.n cha dadAni te . tadbravIhi narashreShTha kariShyAmi vachastava .. 15..\\ lomaza evamuktaH pratyuvAcha rAjA haimavatI.n tadA . pitA mahAme varade kapilena mahAnadi . anveShamANAsturagaM nItA vaivasvatakShayam .. 16..\\ ShaShTistAni sahasrANi sAgarANAM mahAtmanAm . kApila.n teja AsAdya kShaNena nidhanaM gatAH .. 17..\\ teShAmeva.n vinaShTAnAM svarge vAso na vidyate . yAvattAni sharIrANi tva.n jalairnAbhiShi~nchasi .. 18..\\ svargaM nayamahAbhAge matpitR^InsagarAtma jAn . teShAmarthe.abhiyAchAmi tvAmaha.n vai mahAnadi .. 19..\\ etachchhrutvA vacho rAGYo ga~NgA lokanamaskR^itA . bhagIrathamida.n vAkyaM suprItA samabhAShata .. 20..\\ kariShyAmi mahArAja vachaste nAtra saMshayaH . vega.n tu mama durdhAryaM patantyA gagaNAchchyutam .. 21..\\ na shaktastriShu lokeShu kashchiddhArayituM nR^ipa . anyatra vibudhashreShThAnnIlakaNThAnmaheshvarAt .. 22..\\ ta.n toShaya mahAbAho tapasA varada.n haram . sa tu mAM prachyutA.n devaH shirasA dhArayiShyati . kariShyati cha te kAmaM pitR^INA.n hitakAmyayA .. 23..\\ etachchhrutvA vacho rAjanmahArAjo bhagIrathaH . kailAsaM parvata.n gatvA toShayAmAsa sha~Nkaram .. 24..\\ tatastena samAgamya kAlayogena kena chit . agR^ihNAchcha vara.n tasmAdga~NgAyA dhAraNaM nR^ipa . svargavAsa.n samuddishya pitR^INAM sa narottamaH .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108} lomaza bhagIrathavachaH shrutvA priyArtha.n cha divaukasAm . evamastviti rAjAnaM bhagavAnpratyabhAShata .. 1..\\ dhArayiShye mahAbAho gagaNAtprachyutA.n shivAm . divyA.n deva nadIM puNyAM tvatkR^ite nR^ipasattama .. 2..\\ evamuktvA mahAbAho himavantamupAgamat . sa.nvR^itaH pArShadairghorairnAnApraharaNodyataiH .. 3..\\ tataH sthitvA narashreShThaM bhagIrathamuvAcha ha . prayAchasva mahAbAho shailarAjasutAM nadIm . patamAnA.n sarichchhreShThA.n dhArayiShye triviShTapAt .. 4..\\ etachchhrutvA vacho rAjA sharveNa samudAhR^itam . prayataH praNato bhUtvA ga~NgA.n samanuchintayat .. 5..\\ tataH puNyajalA ramyA rAGYA samanuchintitA . IshAna.n cha sthitaM dR^iShTvA gagaNAtsahasA chyutA .. 6..\\ tAM prachyutA.n tato dR^iShTvA devAH sArdhaM maharShibhiH . gandharvoragarakShA.nsi samAjagmurdidR^ikShayA .. 7..\\ tataH papAta gagaNAdga~NgA himavataH sutA . samudbhrAnta mahAvartA mInagrAhasamAkulA .. 8..\\ tA.n dadhAra haro rAjanga~NgAM gagaNa mekhalAm . lalATadeshe patitAM mAlAM muktA mayIm iva .. 9..\\ sA babhUva visarpantI tridhA rAjansamudragA . phenapu~njAkula jalA ha.nsAnAmiva pa~NktayaH .. 10..\\ kva chidAbhoga kuTilA praskhalantI kva chitkva chit . svaphena paTasa.nvItA matteva pramadAvrajat . kva chitsA toyaninadairnadantI nAdamuttamam .. 11..\\ evaM prakArAnsubahUnkurvantI gagaNAchchyutA . pR^ithivItalamAsAdya bhagIrathamathAbravIt .. 12..\\ darshayasva mahArAja mArga.n kena vrajAmyaham . tvadarthamavatIrNAsmi pR^ithivIM pR^ithivIpate .. 13..\\ etachchhrutvA vacho rAjA prAtiShThata bhagIrathaH . yatra tAni sharIrANi sAgarANAM mahAtmanAm . pAvanArthaM narashreShTha puNyena salilena ha .. 14..\\ ga~NgAyA dhAraNa.n kR^itvA haro lokanamaskR^itaH . kailAsaM parvatashreShTha.n jagAma tridashaiH saha .. 15..\\ samudra.n cha samAsAdya ga~NgayA sahito nR^ipaH . pUrayAmAsa vegena samudra.n varuNAlayam .. 16..\\ duhitR^itve cha nR^ipatirga~NgA.n samanukalpayat . pitR^INA.n chodaka.n yatra dadau pUrNamano rathaH .. 17..\\ etatte sarvamAkhyAta.n ga~NgA tripatha gA yathA . pUraNArtha.n samudrasya pR^ithivImavatAritA .. 18..\\ samudrashcha yathA pItaH kAraNArthe mahAtmanA . vAtApishcha yathA nItaH kShaya.n sa brahma hA prabho . agastyena mahArAja yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109} v tataH prayAtaH kaunteyaH krameNa bharatarShabha . nandAmaparanandA.n cha nadyau pApabhayApahe .. 1..\\ sa parvata.n samAsAdya hemakUTamanAmayam . achintyAnadbhutAnbhAvAndadarsha subahUnnR^ipaH .. 2..\\ vAcho yatrAbhavanmeghA upalAshcha sahasrashaH . nAshaknuva.nstamAroDhu.n viShaNNamanaso janAH .. 3..\\ vAyurnitya.n vavau yatra nitya.n devashcha varShati . sAyamprAtashcha bhagavAndR^ishyate havyavAhanaH .. 4..\\ evaM bahuvidhAnbhAvAnadbhutAnvIkShya pANDavaH . lomashaM punareva sma paryapR^ichchhattadadbhutam .. 5..\\ lomaza yathA shrutamidaM pUrvamasmAbhirarikarshana . tadekAgramanA rAjannibodha gadato mama .. 6..\\ asminnR^iShabhakUTe.abhUdR^iShabho nAma tApasaH . anekashatavarShAyustapo vI kopano bhR^isham .. 7..\\ sa vai sambhAShyamANo.anyaiH kopAdgirimuvAcha ha . ya iha vyAharetkashchidupalAnutsR^ijestadA .. 8..\\ vAta.n chAhUya mA shabdamityuvAcha sa tApasaH . vyAharaMshchaiva puruSho meghena vinivAryate .. 9..\\ evametAni karmANi rAja.nstena maharShiNA . kR^itAni kAni chitkopAtpratisiddhAni kAni chit .. 10..\\ nandAmabhigatAndevAnpurA rAjanniti shrutiH . anvapadyanta sahasA puruShA deva darshinaH .. 11..\\ te darshanamanichchhanto devAH shakrapurogamAH . durga.n chakrurimaM deshaM giripratyUha rUpakam .. 12..\\ tadA prabhR^iti kaunteya narA girimima.n sadA . nAshaknuvanabhidraShTu.n kuta evAdhirohitum .. 13..\\ nAtapta tapasA shakyo draShTumeSha mahAgiriH . AroDhu.n vApi kaunteya tasmAnniyatavAgbhava .. 14..\\ iha devAH sadA sarve yaGYAnAjahruruttamAn . teShAmetAni li~NgAni dR^ishyante.adyApi bhArata .. 15..\\ kushAkAreva dUrveya.n sa.nstIrNeva cha bhUriyam . yUpaprakArA bahavo vR^ikShAshcheme vishAM pate .. 16..\\ devAshcha R^iShayashchaiva vasantyadyApi bhArata . teShA.n sAya.n tathA prAtardR^ishyate havyavAhanaH .. 17..\\ ihAplutAnA.n kaunteya sadyaH pApmA vihanyate . kurushreShThAbhiSheka.n vai tasmAtkuru sahAnujaH .. 18..\\ tato nandAplutA~Ngastva.n kaushikImabhiyAsyasi . vishvA mitreNa yatrogra.n tapastaptumanuttamam .. 19..\\ tatastatra samAplutya gAtrANi sagaNo nR^ipaH . jagAma kaushikIM puNyA.n ramyAM shivajalAM nadIm .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110} lomaza eShA deva nadI puNyA kaushikI bharatarShabha . vishvA mitrAshramo ramyo eSha chAtra prakAshate .. 1..\\ Ashramashchaiva puNyAkhyaH kAshyapasya mahAtmanaH . R^ishya shR^i~NgaH suto yasya tapo vI sa.nyatendriyaH .. 2..\\ tapaso yaH prabhAvena varShayAmAsa vAsavam . anAvR^iShTyAM bhayAdyasya vavarSha balavR^itra hA .. 3..\\ mR^igyA.n jAtaH sa tejo vI kAshyapasya sutaH prabhuH . viShaye loma pAdasya yashchakArAdbhutaM mahat .. 4..\\ nivartiteShu sasyeShu yasmai shAntA.n dadau nR^ipaH . loma pAdo duhitara.n sAvitrIM savitA yathA .. 5..\\ y R^ishya shR^i~NgaH kathaM mR^igyAmutpannaH kAshyapAtma jaH . viruddhe yonisa.nsarge katha.n cha tapasA yutaH .. 6..\\ kimartha.n cha bhayAchchhakrastasya bAlasya dhImataH . anAvR^iShTyAM pravR^ittAyA.n vavarSha balavR^itra hA .. 7..\\ katha.nrUpA cha shAntAbhUdrAjaputrI yatavratA . lobhayAmAsa yA cheto mR^igabhUtasya tasya vai .. 8..\\ loma pAdashcha rAjarShiryadAshrUyata dhArmikaH . katha.n vai viShaye tasya nAvarShatpAkashAsanaH .. 9..\\ etanme bhagavansarva.n vistareNa yathAtatham . vaktumarhasi shushrUShorR^iShyashR^i~Ngasya cheShTitam .. 10..\\ l vibhANDakasya brahmarShestapasA bhAvitAtmanaH . amoghavIryasya sataH prajApatisamadyuteH .. 11..\\ shR^iNu putro yathA jAta R^ishya shR^i~NgaH pratApavAn . mahAhrade mahAtejA bAlaH sthavira saMmataH .. 12..\\ mahAhrada.n samAsAdya kAshyapastapasi sthitaH . dIrghakAlaM parishrAnta R^iShirdevarShisaMmataH .. 13..\\ tasya retaH prachaskanda dR^iShTvApsarasamurvashIm . apsUpaspR^ishato rAjanmR^igI tachchApibattadA .. 14..\\ saha toyena tR^iShitA sA garbhiNyabhavannR^ipa . amoghatvAdvidheshchaiva bhAvi tvAddaivanirmitAt .. 15..\\ tasyAM mR^igyA.n samabhavattasya putro mahAnR^iShiH . R^ishya shR^i~Ngastaponityo vana eva vyavardhata .. 16..\\ tasyarshya shR^i~Nga.n shirasi rAjannAsInmahAtmanaH . tenarshya shR^i~Nga ityeva.n tadA sa prathito.abhavat .. 17..\\ na tena dR^iShTapUrvo.anyaH pituranyatra mAnuShaH . tasmAttasya mano nityaM brahmacharye.abhavannR^ipa .. 18..\\ etasminneva kAle tu sakhA dasharathasya vai . loma pAda iti khyAto a~NgAnAmIshvaro.abhavat .. 19..\\ tena kAmaH kR^ito mithyA brAhmaNebhya iti shrutiH . sa brAhmaNaiH parityaktastadA vai jagatIpatiH .. 20..\\ purohitApachArAchcha tasya rAGYo yadR^ichchhayA . na vavarSha sahasrAkShastato.apIDyanta vai prajAH .. 21..\\ sa brAhmaNAnparyapR^ichchhattapo yuktAnmanIShiNaH . pravarShaNe surendrasya samarthAnpR^ithivIpatiH .. 22..\\ kathaM pravarShetparjanya upAyaH paridR^ishyatAm . tamUchushchoditAstena svamatAni manIShiNaH .. 23..\\ tatra tveko munivarasta.n rAjAnamuvAcha ha . kupitAstava rAjendra brAhmaNA niskR^iti.n chara .. 24..\\ R^ishya shR^i~NgaM munisutamAnayasva cha pArthiva . vAneyamanabhiGYa.n cha nArINAmArjave ratam .. 25..\\ sa chedavataredrAjanviShaya.n te mahAtapAH . sadyaH pravarShetparjanya iti me nAtra saMshayaH .. 26..\\ etachchhrutvA vacho rAjankR^itvA niskR^itimAtmanaH . sa gatvA punarAgachchhatprasanneShu dvijAtiShu . rAjAnamAgata.n dR^iShTvA pratisa~njagR^ihuH prajAH .. 27..\\ tato.a~NgapatirAhUya sachivAnmantrakovidAn . R^ishya shR^i~NgAgame yatnamakaronmantranishchaye .. 28..\\ so.adhyagachchhadupAya.n tu tairamAtyaiH sahAchyutaH . shAstraGYairalamarthaGYairnItyA.n cha pariniShThitaiH .. 29..\\ tata AnAyayAmAsa vAra mukhyA mahIpatiH . vaishyAH sarvatra niShNAtAstA uvAcha sa pArthivaH .. 30..\\ R^ishya shR^i~NgamR^iSheH putramAnayadhvamupAyataH . lobhayitvAbhivishvAsya viShayaM mama shobhanAH .. 31..\\ tA rAjabhayabhItAshcha shApabhItAshcha yoShitaH . ashakyamUchustatkArya.n vi varNA gatachetasaH .. 32..\\ tatra tvekA jaradyoShA rAjAnamidamabravIt . prayatiShye mahArAja tamAnetu.n tapodhanam .. 33..\\ abhipretA.nstu me kAmAnsamanuGYAtumarhasi . tataH shakShye lobhayitumR^ishya shR^i~NgamR^iSheH sutam .. 34..\\ tasyAH sarvamabhiprAyamanvajAnAtsa pArthivaH . dhana.n cha pradadau bhUri ratnAni vividhAni cha .. 35..\\ tato rUpeNa sampannA vayasA cha mahIpate . striya AdAya kAshchitsA jagAma vanama~njasA .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111} lomaza sA tu nAvyAshrama.n chakre rAjakAryArtha siddhaye . sandeshAchchaiva nR^ipateH svabuddhyA chaiva bhArata .. 1..\\ nAnApuShpaphalairvR^ikShaiH kR^itrimairupashobhitam . nAnAgulmalatopaitaiH svAdu kAmaphalapradaiH .. 2..\\ atIva ramaNIya.n tadatIva cha manoharam . chakre nAvyAshrama.n ramyamadbhutopamadarshanam .. 3..\\ tato nibadhya tAM nAvamadUre kAshyapAshramAt . chArayAmAsa puruShairvihAra.n tasya vai muneH .. 4..\\ tato duhitara.n veshyA samAdhAyeti kR^ityatAm . dR^iShTvAntara.n kAshyapasya prAhiNodbuddhisaMmatAm .. 5..\\ sA tatra gatvA kushalA taponityasya saMnidhau . Ashrama.n ta.n samAsAdya dadarsha tamR^iSheH sutam .. 6..\\ vezyaa kachchinmune kushala.n tApasAnAM kachchichcha vo mUlaphalaM prabhUtam . kachchidbhavAnramate chAshrame.asmi.ns tvA.n vai draShTuM sAmpratamAgato.asmi .. 7..\\ kachchittapo vardhate tApasAnAM pitA cha te kachchidahIna tejAH . kachchittvayA prIyate chaiva vipra kachchitsvAdhyAyaH kriyata R^ishya shR^i~Nga .. 8..\\ r R^iddho bhavA~njyotiriva prakAshate manye chAha.n tvAmabhivAdanIyam . pAdya.n vai te sampradAsyAmi kAmAd yathA dharmaM phalamUlAni chaiva .. 9..\\ kaushyAM bR^isyAmAssva yathopajoShaM kR^iShNAjinenAvR^itAyA.n sukhAyAm . kva chAshramastava kiMnAma chedaM vrataM brahmaMsh charasi hi deva vattvam .. 10..\\ vezyaa mamAshramaH kAshyapa putra ramyas triyojana.n shailamimaM pareNa . tatra svadharmo.anabhivAnadaM no na chodakaM pAdyamupaspR^ishAmaH .. 11..\\ r phalAni pakvAni dadAni te.ahaM bhallAtakAnyAmalakAni chaiva . parUShakANI~Nguda dhanvanAni priyAlAnA.n kAmakAraM kuruShva .. 12..\\ l sA tAni sarvANi visarjayitvA bhakShAnmahArhAnpradadau tato.asmai . tAnyR^ishya shR^i~Ngasya mahArasAni bhR^isha.n surUpANi ruchi.n dadurhi .. 13..\\ dadau cha mAlyAni sugandhavanti chitrANi vAsA.nsi cha bhAnumanti . pAnAni chAgryANi tato mumoda chikrIDa chaiva prajahAsa chaiva .. 14..\\ sA kandukenAramatAsya mUle vibhajyamAnA phalitA lateva . gAtraishcha gAtrANi niShevamANA samAshliShachchAsakR^idR^ishya shR^i~Ngam .. 15..\\ sarjAnashokA.nstilakAMshcha vR^ikShAn prapuShpitAnavanAmyAvabhajya . vilajjamAneva madAbhibhUtA pralobhayAmAsa sutaM maharSheH .. 16..\\ atharshya shR^i~Nga.n vikR^itaM samIkShya punaH punaH pIDya cha kAyamasya . avekShamANA shanakirjagAma kR^itvAgnihotrasya tadApadesham .. 17..\\ tasyA.n gatAyAM madanena matto vi chetanashchAbhavadR^ishya shR^i~NgaH . tAmeva bhAvena gatena shUnyo viniHshvasannArtarUpo babhUva .. 18..\\ tato muhUrtAddhari pi~NgalAkShaH praveShTito romabhirA nakhAgrAt . svAdhyAyavAnvR^ittasamAdhi yukto vibhANDakaH kAshyapaH prAdurAsIt .. 19..\\ so.apashyadAsInamupetya putraM dhyAyantameka.n viparItachittam . viniHshvasantaM muhurUrdhvadR^iShTiM vibhANDakaH putramuvAcha dInam .. 20..\\ na kalpyante samidhaH kiM nu tAta kachchiddhuta.n chAgnihotraM tvayAdya . sunirnikta.n sruksruvaM homadhenuH kachchitsa vatsA cha kR^itA tvayAdya .. 21..\\ na vai yathApUrvamivAsi putra chintAparashchAsi vi chetanash cha . dIno.ati mAtra.n tvamihAdya kiM nu pR^ichchhAmi tvA.n ka ihAdyAgato.abhUt .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112} r ihAgato jaTilo brahma chArI na vai hrasvo nAtidIrgho mano vI . suvarNavarNaH kamalAyatAkShaH sutaH surANAmiva shobhamAnaH .. 1..\\ samR^iddharUpaH saviteva dIptaH sushuklakR^iShNAkSha tarashchakoraiH . nIlAH prasannAshcha jaTAH sugandhA hiraNyarajju grathitAH sudIrghAH .. 2..\\ AdhAra rUpA punarasya kaNThe vibhrAjate vidyudivAntarikShe . dvau chAsya piNDAvadhareNa kaNTham ajAtaromau sumanoharau cha .. 3..\\ vilagnamadhyashcha sa nAbhideshe katishcha tasyAtikR^ita pramANA . athAsya chIrAntaritA prabhAti hiranmayI mekhalA me yatheyam .. 4..\\ anyachcha tasyAdbhuta darshanIyaM vikUjitaM pAdayoH samprabhAti . pANyosh cha tadvatsvanavannibaddhau kalApakAvakShamAlA yatheyam .. 5..\\ vicheShTamAnasya cha tasya tAni kUjanti ha.nsA sarasIva mattAH . chIrANi tasyAdbhuta darshanAni nemAni tadvanmama rUpavanti .. 6..\\ vaktra.n cha tasyAdbhuta darshanIyaM pravyAhR^ita.n hlAdayatIva chetaH . pu.nskokilasyeva cha tasya vANI tA.n shR^iNvato me vyathito.antarAtmA .. 7..\\ yathA vanaM mAdhava mAsi madhye samIrita.n shvasanenAbhivAti . tathA sa vAtyuttamapuNyagandhI niShevyamANaH pavanena tAta .. 8..\\ susa.nyatAshchApi jaTA vibhaktA dvaidhI kR^itA bhAnti samA lalATe . karNau cha chitrairiva chakravAlaiH samAvR^itau tasya surUpavadbhiH .. 9..\\ tathA phala.n vR^ittamatho vi chitraM samAhanatpANinA dakShiNena . tadbhUmimAsAdya punaH punash cha samutpatatyadbhutarUpamuchchaiH .. 10..\\ tachchApi hatvA parivartate.asau vAterito vR^ikSha ivAvaghUrNaH . taM prekShya me putramivAmarANAM prItiH parA tAta ratishcha jAtA .. 11..\\ sa me samAshliShya punaH sharIraM jaTAsu gR^ihyAbhyavanAmya vaktram . vaktreNa vaktraM praNidhAya shabdaM chakAra tanme.ajanayatpraharSham .. 12..\\ na chApi pAdyaM bahumanyate.asau phalAni chemAni mayAhR^itAni . eva.n vrato.asmIti cha mAm avochat phalAni chAnyAni navAnyadAnme .. 13..\\ mayopayuktAni phalAni tAni nemAni tulyAni rasena teShAm . na chApi teShA.n tvagiya.n yathaiShAM sArANi naiShAmiva santi teShAm .. 14..\\ toyAni chaivAti rasAni mahyaM prAdAtsa vai pAtumudArarUpaH . pItvaiva yAnyabhyadhikaH praharSho mamAbhavadbhUshchaliteva chAsIt .. 15..\\ imAni chitrANi cha gandhavanti mAlyAni tasyodgrathitAni paTTaiH . yAni prakIryeha gataH svameva sa Ashrama.n tapasA dyotamAnaH .. 16..\\ gatena tenAsmi kR^ito vi chetA gAtra.n cha me samparitapyatIva . ichchhAmi tasyAntikamAshu gantuM ta.n cheha nityaM parivartamAnam .. 17..\\ gachchhAmi tasyAntikameva tAta kA nAma sA vratacharyA cha tasya . ichchhAmyaha.n charituM tena sArdhaM yathA tapaH sa charatyugrakarmA .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113} vibhaand rakShA.nsi chaitAni charanti putra rUpeNa tenAdbhuta darshanena . atulyarUpANyati ghoravanti vighna.n sadA tapasash chintayanti .. 1..\\ surUparUpANi cha tAni tAta pralobhayante vividhairupAyaiH . sukhAchcha lokAchcha nipAtayanti tAnyugrakarmANi munInvaneShu .. 2..\\ na tAni seveta muniryatAtmA satA.n lokAnprArthayAnaH katha.n chit . kR^itvA vighna.n tApasAnA.n ramante pApAchArAstapasastAnyapApa .. 3..\\ asajjanenAcharitAni putra pApAnyapeyAni madhUni tAni . mAlyAni chaitAni na vai munInAM smR^itAni chitrojjvala gandhavanti .. 4..\\ lomaza rakShA.nsi tAnIti nivArya putraM vibhANDakastAM mR^igayAM babhUva . nAsAdayAmAsa yadA tryaheNa tadA sa paryAvavR^ite.a.ashramAya .. 5..\\ yadA punaH kAshyapo vai jagAma phalAnyAhartu.n vidhinA shrAmaNena . tadA punarlobhayitu.n jagAma sA vesha yoShA munimR^ishya shR^i~Ngam .. 6..\\ dR^iShTvaiva tAmR^ishya shR^i~NgaH prahR^iShTaH sambhAnta rUpo.abhyapatattadAnIm . provAcha chainAM bhavato.a.ashramAya gachchhAva yAvanna pitA mameti .. 7..\\ tato rAjankAshyapasyaika putraM praveshya yogena vimuchya nAvam . pralobhayantyo vividhairupAyair Ajagmura~NgAdhipateH samIpam .. 8..\\ sa.nsthApya tAmAshramadarshane tu santAritAM nAvamatIva shubhrAm . tIrAdupAdAya tathaiva chakre rAjAshramaM nAma vana.n vi chitram .. 9..\\ antaHpure ta.n tu niveshya rAjA vibhANDakasyAtma jamekaputram . dadarsha deva.n sahasA praviShTam ApUryamANa.n cha jagajjalena .. 10..\\ sa loma pAdaH paripUrNakAmaH sutA.n dadAvR^ishya shR^i~NgAya shAntAm . krodhapratIkAra kara.n cha chakre gobhishcha mArgeShvabhikarShaNa.n cha .. 11..\\ vibhANDakasyAvrajataH sa rAjA pashUnprabhUtAnpashupAMshcha vIrAn . samAdishatputra gR^idhI maharShir vibhANDakaH paripR^ichchhedyadA vaH .. 12..\\ sa vaktavyaH prA~njalibhirbhavadbhiH putrasya te pashavaH karShaNa.n cha . ki.n te priya.n vai kriyatAM maharShe dAsAH sma sarve tava vAchi baddhAH .. 13..\\ athopAyAtsa munishchaNDakopaH svamAshramaM phalamUlAni gR^ihya . anveShamANashcha na tatra putraM dadarsha chukrodha tato bhR^isha.n saH .. 14..\\ tataH sa kopena vidIryamANa Asha~NkamAno nR^ipatervidhAnam . jagAma champAM pradidakShamANas tama~NgarAja.n viShaya.n cha tasya .. 15..\\ sa vai shrAntaH kShudhitaH kAshyapastAn ghoShAnsamAsAditavAnsamR^iddhAn . gopaishcha tairvidhivatpUjyamAno rAjeva tA.n rAtrimuvAcha tatra .. 16..\\ samprApya satkAramatIva tebhyaH provAcha kasya prathitAH stha saumyAH . Uchurtataste.abhyupagamya sarve dhana.n taveda.n vihitaM sutasya .. 17..\\ deshe tu deshe tu sa pUjyamAnas tAMshchaiva shR^iNvanmadhurAnpralApAn . prashAntabhUyiShTha rajAH prahR^iShTaH samAsasAdA~NgapatiM purastham .. 18..\\ sampUjitastena nararShabheNa dadarsha putra.n divi deva.n yathendram . shAntA.n snuShA.n chaiva dadarsha tatra saudAminImuchcharantI.n yathaiva .. 19..\\ grAmAMshcha ghoShAMshcha suta.n cha dR^iShTvA shAntA.n cha shAnto.asya paraH sa kopaH . chakAra tasmai paramaM prasAdaM vibhANDako bhUmipaternarendra .. 20..\\ sa tatra nikShipya sutaM maharShir uvAcha sUryAgnisamaprabhAvam . jAte putre vanamevAvrajethA rAGYaH priyANyasya sarvANi kR^itvA .. 21..\\ sa tadvachaH kR^itavAnR^ishya shR^i~Ngo yayau cha yatrAsya pitA babhUva . shAntA chainaM paryacharadyathA vat khe rohiNI somamivAnukUlA .. 22..\\ arundhatI vA subhagA vasiShThaM lopAmudrA vApi yathA hyagastyam . nalasya vA damayantI yathAbhUd yathA shachI vajradharasya chaiva .. 23..\\ nADAyanI chendrasenA yathaiva vashyA nityaM mudgalasyAjamIDha . tathA shAntA R^ishya shR^i~Nga.n vanasthaM prItyA yuktA paryacharannarendra .. 24..\\ tasyAshramaH puNya eSho vibhAti mahAhrada.n shobhayanpuNyakIrtiH . atra snAtaH kR^itakR^ityo vishuddhas tIrthAnyanyAnyanusa.nyAhi rAjan .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114} vai tataH prayAtaH kaushikyAH pANDavo janamejaya . AnupUrvyeNa sarvANi jagAmAyatanAnyuta .. 1..\\ sa sAgara.n samAsAdya ga~NgAyAH sa~Ngame nR^ipa . nadIshatAnAM pa~nchAnAM madhye chakre samAplavam .. 2..\\ tataH samudratIreNa jagAma vasu dhAdhipaH . bhrAtR^ibhiH sahito vIraH kali~NgAnprati bhArata .. 3..\\ l ete kali~NgAH kaunteya yatra vaitaraNI nadI . yatrAyajata dharmo.api devA~nsharaNametya vai .. 4..\\ R^iShibhiH samupAyukta.n yaGYiya.n girishobhitam . uttara.n tIrametaddhi satataM dvija sevitam .. 5..\\ samena deva yAnena pathA svargamupeyusaH . atra vai R^iShayo.anye.api purA kratubhirIjire .. 6..\\ atraiva rudro rAjendra pashumAdattavAnmakhe . rudraH pashuM mAnavendra bhAgo.ayamiti chAbravIt .. 7..\\ hR^ite pashau tadA devAstamUchurbharatarShabha . mA parasvamabhidrogdhA mA dharmAnsakalAnnashIH .. 8..\\ tataH kalyANa rUpAbhirvAgbhiste rudramastuvan . iShTyA chaina.n tarpayitvA mAnayAM chakrire tadA .. 9..\\ tataH sa pashumutsR^ijya deva yAnena jagmivAn . atrAnuvaMsho rudrasya taM nibodha yudhiShThira .. 10..\\ ayAta yAma.n sarvebhyo bhAgebhyo bhAgamuttamam . devAH sa~NkalpayAmAsurbhayAdrudrasya shAshvatam .. 11..\\ imA.n gAthAmatra gAyanapaH spR^ishati yo naraH . deva yAnastasya panthAshchakShushchaiva prakAshate .. 12..\\ v tato vaitaraNI.n sarve pANDavA draupadI tathA . avatIrya mahAbhAgA tarpayA.n chakrire pitR^In .. 13..\\ y upaspR^ishyaiva bhagavannasyAM nadyA.n tapodhana . mAnuShAdasmi viShayAdapaitaH pashya lomasha .. 14..\\ sarvA.NllokAnprapashyAmi prasAdAttava suvrata . vaikhAnasAnA.n japatAmeSha shabdo mahAtmanAm .. 15..\\ l trishata.n vai sahasrANi yojanAnAM yudhiShThira . yatra dhvani.n shR^iNoShyena.n tUShNImAssva vishAM pate .. 16..\\ etatsvayaM bhuvo rAjanvana.n ramyaM prakAshate . yatrAyajata kaunteya vishvakarmA pratApavAn .. 17..\\ yasminyaGYe hi bhUrdattA kashyapAya mahAtmane . sa parvata vanoddeshA dakShiNA vai svayaM bhuvA .. 18..\\ avAsIdachcha kaunteya dattamAtrA mahI tadA . uvAcha chApi kupitA lokeshvaramidaM prabhum .. 19..\\ na mAM martyAya bhagavankasmai chiddAtumarhasi . pradAnaM moghametatte yAsyAmyeShA rasAtalam .. 20..\\ visIdantI.n tu tAM dR^iShTvA kashpayo bhagavAnR^iShiH . prasAdayAM babhUvAtha tato bhUmi.n vishAM pate .. 21..\\ tataH prasannA pR^ithivI tapasA tasya pANDava . punarunmajjya salilAdvedI rUpAsthitA babhau .. 22..\\ saiShA prakAshate rAjanvedI sa.nsthAna lakShaNA . AruhyAtra mahArAja vIryavAnvai bhaviShyasi .. 23..\\ aha.n cha te svastyayanaM prayokShye yathA tvamenAmadhirokShyase.adya . spR^iShTA hi martyena tataH samudram eShA vedI pravishatyAjamIDha .. 24..\\ agnirmitro yonirApo.atha devyo viShNo retastvamamR^itasya nAbhiH . evaM bruvanpANDava satyavAkyaM vedImimA.n tvaM tarasAdhiroha .. 25..\\ v tataH kR^itasvastyayano mahAtmA yudhiShThiraH sAgaragAm agachchhat . kR^itvA cha tachchhAsanamasya sarvaM mahendramAsAdya nishAmuvAsa .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115} v sa tatra tAmuShitvaikA.n rajanIM pR^ithivIpatiH . tApasAnAM para.n chakre satkAraM bhrAtR^ibhiH saha .. 1..\\ lomashashchAsya tAnsarvAnAchakhyau tatra tApasAn . bhR^igUna~Ngirasashchaiva vAsiShThAnatha kAshyapAn .. 2..\\ tAnsametya sa rAjarShirabhivAdya kR^itA~njaliH . rAmasyAnuchara.n vIramapR^ichchhadakR^itavraNam .. 3..\\ kadA nu rAmo bhaga vA.nstApasAndarshayiShyati . tenaivAhaM prasa~Ngena draShTumichchhAmi bhArgavam .. 4..\\ ak AyAnevAsi vidito rAmasya viditAtmanaH . prItistvayi cha rAmasya kShipra.n tvAM darshayiShyati .. 5..\\ chaturdashImaShTamI.n cha rAmaM pashyanti tApasAH . asyA.n rAtryAM vyatItAyAM bhavitrI cha chaturdashI .. 6..\\ y bhavAnanugato vIra.n jAmadagnyaM mahAbalam . pratyakShadarshI sarvasya pUrvavR^ittasya karmaNAH .. 7..\\ sa bhavAnkathayatvetadyathA rAmeNa nirjitAH . Ahave kShatriyAH sarve katha.n kena cha hetunA .. 8..\\ ak kanyakubje mahAnAsItpArthivaH sumahAbalaH . gAdhIti vishruto loke vanavAsa.n jagAma saH .. 9..\\ vane tu tasya vasataH kanyA jaGYe.apsaraH samA . R^ichIko bhArgavastA.n cha varayAmAsa bhArata .. 10..\\ tamuvAcha tato rAjA brAhmaNa.n saMshitavratam . uchitaM naH kule ki.n chitpUrvairyatsampravartitam .. 11..\\ ekataH shyAma karNAnAM pANDurANA.n taro vinAm . sahasra.n vAjinAM shulkamiti viddhi dvijottama .. 12..\\ na chApi bhagavAnvAchyo dIyatAmiti bhArgava . deyA me duhitA cheya.n tvadvidhAya mahAtmane .. 13..\\ rch ekataH shyAma karNAnAM pANDurANA.n taro vinAm . dAsyAmyashvasahasra.n te mama bhAryA sutAstu te .. 14..\\ ak sa tatheti pratiGYAya rAjanvaruNamabravIt . ekataH shyAma karNAnAM pANDurANA.n taro vinAm . sahasra.n vAjinAmekaM shulkArthaM me pradIyatAm .. 15..\\ tasmai prAdAtsahasra.n vai vAjinAM varuNastadA . tadashvatIrtha.n vikhyAtamutthitA yatra te hayAH .. 16..\\ ga~NgAyA.n kanyakubje vai dadau satyavatIM tadA . tato gAdhiH sutA.n tasmai janyAshchAsansurAstadA . labdhvA hayasahasra.n tu tAMshcha dR^iShTvA divaukasaH .. 17..\\ dharmeNa labdhvA tAM bhAryAmR^ichIko dvijasattamaH . yathAkAma.n yathAjoSha.n tayA reme sumadhyayA .. 18..\\ ta.n vivAhe kR^ite rAjansabhAryamavalokakaH . AjagAma bhR^igushreShThaH putra.n dR^iShTvA nananda cha .. 19..\\ bhAryA patI tamAsIna.n guru.n suragaNArchitam . architvA paryupAsInau prA~njalItasthatustadA .. 20..\\ tataH snuShA.n sa bhagavAnprahR^iShTo bhR^igurabravIt . vara.n vR^iNIShva subhage dAtA hyasmi tavepsitam .. 21..\\ sA vai prasAdayAmAsa ta.n guruM putrakAraNAt . Atmanashchaiva mAtushcha prasAda.n cha chakAra saH .. 22..\\ bhr R^itau tva.n chaiva mAtA cha snAte pu.nsavanAya vai . Ali~NgetAM pR^ithagvR^ikShau sAshvattha.n tvamudumbaram .. 23..\\ Ali~Ngane tu te rAjaMshchakratuH sma viparyayam . kadA chidbhR^igurAgachchhatta.n cha veda viparyayam .. 24..\\ athovAcha mahAtejo bhR^iguH satyavatI.n snuShAm . brAhmaNaH kShatravR^ittirvai tava putro bhaviShyati .. 25..\\ kShatriyo brAhmaNAchAro mAtustava suto mahAn . bhaviShyati mahAvIryaH sAdhUnAM mArgamAsthitaH .. 26..\\ tataH prasAdayAmAsa shvashura.n sA punaH punaH . na me putro bhavedIdR^ikkAmaM pautro bhavediti .. 27..\\ evamastviti sA tena pANDava pratinanditA . jamadagni.n tataH putra.n sA jaGYe kAla Agate . tejasA varchasA vaicha yuktaM bhArgavanandanam .. 28..\\ sa vardhamAnastejo vI vedasyAdhyayanena vai . bahUnR^iShInmahAtejAH pANDaveyAtyavartata .. 29..\\ ta.n tu kR^itsno dhanurvedaH pratyabhAdbharatarShabha . chaturvidhAni chAstrANi bhAH karopama varchasam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116} ak sa vedAdhyayane yukto jamadagnirmahAtapaH . tapastepe tato devAnniyamAdvashamAnayat .. 1..\\ sa prasenajita.n rAjannadhigamya narAdhipam . reNukA.n varayAmAsa sa cha tasmai dadau nR^ipaH .. 2..\\ reNukA.n tvatha samprApya bhAryAM bhArgavanandanaH . AshramasthastayA sArdha.n tapastepe.anukUlayA .. 3..\\ tasyAH kumArAshchatvAro jaGYire rAma pa~nchamAH . sarveShAmajaghanyastu rAma AsIjjaghanyajaH .. 4..\\ phalAhAreShu sarveShu gateShvatha suteShu vai . reNukA snAtumagamatkadA chinniyatavratA .. 5..\\ sA tu chitrarathaM nAma mArttikAvatakaM nR^ipam . dadarsha reNukA rAjannAgachchhantI yadR^ichchhayA .. 6..\\ krIDanta.n salile dR^iShTvA sabhAryaM padmamAlinam . R^iddhimanta.n tatastasya spR^ihayAmAsa reNukA .. 7..\\ vyabhichArAttu sA tasmAtklinnAmbhasi vi chetanA . praviveshAshrama.n trastA tA.n vai bhartAnvabudhyata .. 8..\\ sa tA.n dR^iShTvA chyutAM dhairyAdbrAhmyA lakShmyA vivarjitAm . dhikshabdena mahAtejA garhayAmAsa vIryavAn .. 9..\\ tato jyeShTho jAmadagnyo rumaNvAnnAma nAma taH . AjagAma suSheNashcha vasurvishvAvasustathA .. 10..\\ tAnAnupUrvyAdbhagavAnvadhe mAturachodayat . na cha te jAtasaMmohAH ki.n chidUchurvi chetasaH .. 11..\\ tataH shashApa tAnkopAtte shaptAshchetanA.n jahuH . mR^igapakShisa dharmANaH kShipramAsa~njaDopamAH .. 12..\\ tato rAmo.abhyagAtpashchAdAshramaM paravIra hA . tamuvAcha mahAmanyurjamadagnirmahAtapAH .. 13..\\ jahImAM mAtaraM pApAM mA cha putra vyathA.n kR^ithAH . tata AdAya parashu.n rAmo mAtuH shiro.aharat .. 14..\\ tatastasya mahArAja jamadagnermahAtmanaH . kopo agachchhatsahasA prasannashchAbravIdidam .. 15..\\ mameda.n vachanAttAta kR^ita.n te karma duShkaram . vR^iNIShva kAmAndharmaGYa yAvato vA~nchhase hR^idA .. 16..\\ sa vavre mAturutthAnamasmR^iti.n cha vadhasya vai . pApena tena chAsparshaM bhrAtR^INAM prakR^iti.n tathA .. 17..\\ apratidvandva tA.n yuddhe dIrghamAyushcha bhArata . dadau cha sarvAnkAmA.nstA~njamadagnirmahAtapAH .. 18..\\ kadA chittu tathaivAsya viniShkrAntAH sutAH prabho . athAnUpa patirvIraH kArtavIryo.abhyavartata .. 19..\\ tamAshramapadaM prAptamR^iSherbhAryAsamarchayat . sa yuddhamadasaMmatto nAbhyanandattathArchanam .. 20..\\ pramathya chAshramAttasmAddhoma dhenvAstadA balAt . jahAra vatsa.n kroshantyA babha~nja cha mahAdrumAn .. 21..\\ AgatAya cha rAmAya tadAchaShTa pitA svayam . gA.n cha rorUyatIM dR^iShTvA kopo rAma samAvishat .. 22..\\ sa manyuvashamApannaH kArtavIryamupAdravat . tasyAtha yudhi vikramya bhArgavaH paravIra hA .. 23..\\ chichchheda nishitairbhallairbAhUnparighasaMnibhAn . sahasrasaMmitAnrAjanpragR^ihya ruchira.n dhanuH .. 24..\\ arjunasyAtha dAyA dA rAmeNa kR^itamanyavaH . Ashramastha.n vinA rAma.n jamadagnimupAdravan .. 25..\\ te ta.n jaghnurmahAvIryamayudhyantaM tapo vinam . asakR^idrAma rAmeti vikroshantamanAthavat .. 26..\\ kArtavIryasya putrAstu jamadagni.n yudhiShThira . ghAtayitvA sharairjagmuryathAgatamarindamAH .. 27..\\ apakrAnteShu chaiteShu jamadagnau tathAgate . samitpANirupAgachchhadAshramaM bhR^igunandanaH .. 28..\\ sa dR^iShTvA pitara.n vIrastathA mR^ityuvasha.n gatam . anarhanta.n tathA bhUta.n vilalApa suduHkhitaH .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117} r mamAparAdhAttaiH kShudrairhatastva.n tAta bAlishaiH . kArtavIryasya dAyA dairvane mR^iga iveShubhiH .. 1..\\ dharmaGYasya katha.n tAta vartamAnasya satpathe . mR^ityureva.nvidho yuktaH sarvabhUteShvanAgasaH .. 2..\\ kiM nu tairna kR^itaM pApa.n yairbhavA.nstapasi sthitaH . ayudhyamAno vR^iddhaH sanhataH sharashataiH shitaiH .. 3..\\ kiM nu te tatra vakShyanti sachiveShu suhR^itsu cha . ayudhyamAna.n dharmaGYameka.n hatvAnapatrapAH .. 4..\\ ak vilapyaiva.n sa karuNaM bahu nAnAvidhaM nR^ipa . pretakAryANi sarvANi pitushchakre mahAtapAH .. 5..\\ dadAha pitara.n chAgnau rAmaH parapura~njayaH . pratijaGYe vadha.n chApi sarvakShatrasya bhArata .. 6..\\ sa~Nkruddho.ati balaH shUraH shastramAdAya vIryavAn . jaghnivAnkArtavIryasya sutAneko.antakopamaH .. 7..\\ teShA.n chAnugatA ye cha kShatriyAH kShatriyarShabha . tAMshcha sarvAnavAmR^idnAdrAmaH praharatA.n varaH .. 8..\\ triH saptakR^itvaH pR^ithivI.n kR^itvA niH kShatriyAM prabhuH . samantapa~nchake pa~ncha chakAra rudhirahradAn .. 9..\\ sa teShu tarpayAmAsa pitR^InbhR^igukulodvahaH . sAkShAddadarsha charchIka.n sa cha rAmaM nyavArayat .. 10..\\ tato yaGYena mahatA jAmadagnyaH pratApavAn . tarpayAmAsa devendramR^itvigbhyashcha mahI.n dadau .. 11..\\ vedI.n chApyadadaddhaimIM kashyapAya mahAtmane . dashavyAmAyatA.n kR^itvA navotsedhA.n vishAM pate .. 12..\\ tA.n kashyapasyAnumate brAhmaNAH khanda shastadA . vyabhaja.nstena te rAjanprakhyAtAH khAndavAyanAH .. 13..\\ sa pradAya mahI.n tasmai kashyapAya mahAtmane . asminmahendre shailendre vasatyamitavikramaH .. 14..\\ eva.n vairamabhUttasya kShatriyairlokavAsibhiH . pR^ithivI chApi vijitA rAmeNAmitatejasA .. 15..\\ v tatashchaturdashI.n rAmaH samayena mahAmanAH . darshayAmAsa tAnviprAndharmarAja.n cha sAnujam .. 16..\\ sa tamAnarcha rAjendro bhrAtR^ibhiH sahitaH prabhuH . dvijAnA.n cha parAM pUjAM chakre nR^ipatisattamaH .. 17..\\ archayitvA jAmadagnyaM pUjitastena chAbhibhUH . mahendra uShya tA.n rAtriM prayayau dakShiNAmukhaH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 118} v gachchhansa tIrthAni mahAnubhAvaH puNyAni ramyANi dadarsha rAjA . sarvANi viprairupashobhitAni kva chitkva chidbhArata sAgarasya .. 1..\\ sa vR^ittavA.nsteShu kR^itAbhiShekaH sahAnujaH pArthiva putrapautraH . samudragAM puNyatamAM prashastAM jagAma pArikShita pANDuputraH .. 2..\\ tatrApi chAplutya mahAnubhAvaH santarpayAmAsa pitR^InsurAMsh cha . dvijAtimukhyeShu dhana.n visR^ijya godAvari.n sAgaragAm agachchhat .. 3..\\ tato vi pApmA draviDeShu rAjan amudramAsAdya cha lokapuNyam . agastyatIrtha.n cha pavitrapuNyaM nArI tIrthAnyatha vIro dadarsha .. 4..\\ tatrArjunasyAgrya dhanurdharasya nishamya tatkarma parairasahyam . sampUjyamAnaH paramarShisa~NghaiH parAM mudaM pANDusutaH sa lebhe .. 5..\\ sa teShu tIrtheShvabhiShikta gAtraH kR^iShNA sahAyaH sahito.anujaish cha . sampUjayanvikramamarjunasya reme mahIpAla patiH pR^ithivyAm .. 6..\\ tataH sahasrANi gavAM pradAya tIrtheShu teShvambudharottamasya . hR^iShTaH saha bhrAtR^ibhirarjunasya sa~NkIrtayAmAsa gavAM pradAnam .. 7..\\ sa tAni tIrthAni cha sAgarasya puNyAni chAnyAni bahUni rAjan . krameNa gachchhanparipUrNakAmaH shUrpArakaM puNyatama.n dadarsha .. 8..\\ tatrodadheH ka.n chidatItya deshaM khyAtaM pR^ithivyA.n vanamAsasAda . tapta.n surairyatra tapaH purastAd iShTa.n tathA puNyatamairnarendraiH .. 9..\\ sa tatra tAm agryadhanurdharasya vedI.n dadarshAyatapInabAhuH . R^ichIka putrasya tapo vi sa~NghaiH samAvR^itAM puNyakR^idarchanIyAm .. 10..\\ tato vasUnA.n vasu dhAdhipaH sa marudgaNAnA.n cha tathAshvinosh cha . vaivasvatAditya dhaneshvarANAm indrasya viShNorsaviturvibhorcha .. 11..\\ bhagasya chandrasya divAkarasya paterapA.n sAdhya gaNasya chaiva . dhAtuH pitR^INA.n cha tathA mahAtmA rudrasya rAjansagaNasya chaiva .. 12..\\ saro vatyAH siddhagaNasya chaiva pUShNashcha ye chApyamarAstathAnye . puNyAni chApyAyatanAni teShAM dadarsha rAjA sumanoharANi .. 13..\\ teShUpavAsAnvividhAnupoShya dattvA cha ratnAni mahAdhanAni . tIrtheShu sarveShu pariplutA~NgaH punaH sa shUrpArakamAjagAma .. 14..\\ sa tena tIrthena tu sAgarasya punaH prayAtaH saha sodarIyaiH . dvijaiH pR^ithivyAM prathitaM mahadbhis tIrthaM prabhAsa.n samupAjagAma .. 15..\\ tatrAbhiShiktaH pR^ithu lohitAkShaH sahAnujairdevagaNAnpitR^IMsh cha . santarpayAmAsa tathaiva kR^iShNA te chApi viprAH saha lomashena .. 16..\\ sa dvAdashAha.n jalavAyubhakShaH kurvankShapAhaHsu tadAbhiShekam . samantato.agnInupadIpayitvA tepe tapo dharmabhR^itA.n variShThaH .. 17..\\ tamugramAsthAya tapashcharantaM shushrAva rAmashcha janArdanash cha . tau sarvavR^iShNipravarau sa sainyau yudhiShThira.n jagmaturAjamIDham .. 18..\\ te vR^iShNayaH pANDusutAnsamIkShya bhUmau shayAnAnmaladigdha gAtrAn . anarhatI.n draupadIM chApi dR^iShTvA suduHkhitAshchukrushurArtanAdam .. 19..\\ tataH sa rAma.n cha janArdanaM cha kArShNi.n cha sAmbaM cha shinesh cha pautram . anyAMshcha vR^iShNInupagamya pUjAM chakre yathA dharmamadInasattvaH .. 20..\\ te chApi sarvAnpratipUjya pArthA.ns taiH satkR^itAH pANDusutaistathaiva . yudhiShThira.n samparivArya rAjann upAvishandevagaNA yathendram .. 21..\\ teShA.n sa sarva.n charitaM pareShAM vane cha vAsaM paramapratItaH . astrArthamindrasya gata.n cha pArthaM kR^iShNe shasha.nsAmara rAjaputram .. 22..\\ shrutvA tu te tasya vachaH pratItAs tAMshchApi dR^iShTvA sukR^ishAnatIva . netrodbhava.n saMmumuchurdashArhA duHkhArti ja.n vAri mahAnubhAvAH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 119} j prabhAsa tIrtha.n samprApya vR^iShNayaH pANDavAstathA . kimakurvankathAshchaiShA.n kAstatrAsa.nstapodhana .. 1..\\ te hi sarve mahAtmAnaH sarvashAstravishAradAH . vR^iShNayaH pANDavAshchaiva suhR^idash cha parasparam .. 2..\\ v prabhAsa tIrtha.n samprApya puNya.n tIrthaM mahodadheH . vR^iShNayaH pANDavAnvIrAnparivAryopatasthira .. 3..\\ tato gokShIrakundendu mR^iNAlarajataprabhaH . vanamAlI halI rAmo babhAShe puShkarekShaNam .. 4..\\ na kR^iShNa dharmashcharito bhavAya jantoradharmashcha parAbhavAya . yudhiShThiro yatra jaTI mahAtmA vanAshrayaH klishyati chIravAsaH .. 5..\\ duryodhanashchApi mahIM prashAsti na chAsya bhUmirvivara.n dadAti . dharmAdadharmashcharito garIyAn itIva manyeta naro.alpabuddhiH .. 6..\\ duryodhane chApi vivardhamAne yudhiShThire chAsukha AttarAjye . kiM nvadya kartavyamiti prajAbhiH sha~NkA mithaH sa~njanitA narANAm .. 7..\\ aya.n hi dharmaprabhavo narendro dharme rataH satyadhR^itiH pradAtA . chaleddhi rAjyAchcha sukhAchcha pArtho dharmAdapaitashcha katha.n vivardhet .. 8..\\ kathaM nu bhIShmashcha kR^ipash cha vipro droNashcha rAjA cha kulasya vR^iddhaH . pravrAjya pArthAnsukhamApnuvanti dhikpApabuddhInbharata pradhAnAn .. 9..\\ kiMnAma vakShyatyavani pradhAnaH pitR^InsamAgamya paratra pApaH . putreShu samyakcharitaM mayeti putrAnapApAnavaropya rAjyAt .. 10..\\ nAsau dhiyA sampratipashyati sma kiMnAma kR^itvAhamachakShurevam . jAtaH pR^ithivyAmiti pArthiveShu pravrAjya kaunteyamathApi rAjyAt .. 11..\\ nUna.n samR^iddhAnpitR^ilokabhUmau chAmIkarAbhAnkShitijAnpraphullAn . vichitravIryasya sutaH saputraH kR^itvA nR^isha.nsaM bata pashyati sma .. 12..\\ vyUDhottarA.nsAnpR^ithu lohitAkShAn nemAnsma pR^ichchhansa shR^iNoti nUnam . prasthApayadyatsa vana.n hyasha~Nko yudhiShThira.n sAnujamAttashastram .. 13..\\ yo.ayaM pareShAM pR^itanA.n samR^iddhAM nirAyudho dIrghabhujo nihanyAt . shrutvaiva shabda.n hi vR^ikodarasya mu~nchanti sainyAni shakR^itsa mUtram .. 14..\\ sa kShutpipAsAdhva kR^ishastaro vI sametya nAnAyudha bANapANiH . vane smaranvAsamima.n sughoraM sheShaM na kuryAditi nishchitaM me .. 15..\\ na hyasya vIryeNa balena kash chit samaH pR^ithivyAM bhavitA nareShu . shItoShNavAtAtapa karshitA~Ngo na sheShamAjAvasuhR^itsu kuryAt .. 16..\\ prAchyAM nR^ipAnekarathena jitvA vR^ikodaraH sAnucharAnraNeShu . svastyAgamadyo.ati rathastaro vI so.aya.n vane klishyati chIravAsaH .. 17..\\ yo dantakUre vyajayannR^idevAn samAgatAndAkShiNAtyAnmahI pAn . taM pashyatema.n sahadevamadya tapo vina.n tApasa veSharUpam .. 18..\\ yaH pArthivAnekarathena vIro dishaM pratIchIM prati yuddhashauNDaH . so.aya.n vane mUlaphalena jIva~n jaTI charatyadya malAchitA~NgaH .. 19..\\ satre samR^iddhe.ati rathasya rAGYo vedI talAdutpatitA sutA yA . seya.n vanevAsamimaM suduHkhaM katha.n sahatyadya satI sukhArhA .. 20..\\ trivargamukhyasya samIraNasya deveshvarasyApyatha vAshvinosh cha . eShA.n surANA.n tanayAH kathaM nu vanecharantyalpasukhAH sukhArhAH .. 21..\\ jite hi dharmasya sute sabhArye sa bhrAtR^ike sAnuchare niraste . duryodhane chApi vivardhamAne kathaM na sIdatyavaniH sa shailA .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 120} saatyaki na rAma kAlaH paridevanAya yaduttara.n tatra tadeva sarve . samAcharAmo hyanatIta kAlaM yudhiShThiro yadyapi nAha ki.n chit .. 1..\\ ye nAthavanto hi bhavanti loke te nAtmanA karma samArabhante . teShA.n tu kAryeShu bhavanti nAthAH shaibyAdayo rAma yathA yayAteH .. 2..\\ yeShA.n tathA rAma samArabhante kAryANi nAthAH svamatena loke . te nAthavantaH puruShapravIrA nAnAtha vatkR^ichchhramavApnuvanti .. 3..\\ kasmAdaya.n rAma janArdanau cha pradyumna sAmbau cha mayA sametau . vasatyaraNye saha sodarIyais trailokyanAthAnadhigamya nAthAn .. 4..\\ niryAtu sAdhvadya dashArha senA prabhUtanAnAyudha chitravarmAH . yamakShaya.n gachchhatu dhArtarAShTraH sa bAndhavo vR^iShNibalAbhibhUtaH .. 5..\\ tva.n hyeva kopAtpR^ithivImapImAM sa.nveShTayestiShThatu shAr~NgadhanvA . sa dhArtarAShTra.n jahi sAnubandhaM vR^itra.n yathA devapatirmahendraH .. 6..\\ bhrAtA cha me yashcha sakhA gurush cha janArdanasyAtma samashcha pArthaH . yadarthamabhyudyatamuttama.n tat karoti karmAgryamapAraNIyam .. 7..\\ tasyAstra varShANyahamuttamAstrair vihatya sarvANi raNe.abhibhUya . kAyAchchhiraH sarpaviShAgnikalpaiH sharottamairunmathitAsmi rAma .. 8..\\ khaDgena chAhaM nishitena sa~Nkhye kAyAchchhirastasya balAtpramathya . tato.asya sarvAnanugAnhaniShye duryodhana.n chApi kurUMshcha sarvAn .. 9..\\ AttAyudhaM mAmiha rauhiNeya pashyantu bhaumA yudhi jAtaharShAH . nighnantameka.n kuru yodhamukhyAn kAle mahAkakShamivAntakAgniH .. 10..\\ pradyumna muktAnnishitAnna shaktAH soDhu.n kR^ipa droNa vikarNa karNAH . jAnAmi vIrya.n cha tavAtma jasya kArShNirbhavatyeSha yathA raNasthaH .. 11..\\ sAmbaH sasUta.n sa rathaM bhujAbhyAM duHshAsana.n shAstu balAtpramathya . na vidyate jAmba vatI sutasya raNe.aviShahya.n hi raNotkaTasya .. 12..\\ etena bAlena hi shambarasya daityasya sainya.n sahasA praNunnam . vR^ittoruratyAyata pInabAhur etena sa~Nkhye nihato.ashvachakraH . ko nAma sAmbasya raNe manuShyo gatvAntara.n vai bhujayordhareta .. 13..\\ yathA pravishyAntaramantakasya kAle manuShyo na viniShkrameta . tathA pravishyAntaramasya sa~Nkhye ko nAma jIvanpunarAvrajeta .. 14..\\ droNa.n cha bhIShmaM cha mahArathau tau sutairvR^ita.n chApyatha somadattam . sarvANi sainyAni cha vAsudevaH pradhakShyate sAyakavahni jAlaiH .. 15..\\ kiMnAma lokeShvaviShahyamasti kR^iShNasya sarveShu sadaiva teShu . AttAyudhasyottama bANapANesh chakrAyudhasyApratimasya yuddhe .. 16..\\ tato.aniruddho.apyasi charma pANir mahImimA.n dhArtarAShTrairvi sa~nj~naiH . hR^itottamA~NgairnihataiH karotu kIrNA.n kushairvedimivAdhvareShu .. 17..\\ gadolmukau bAhuka bhAnunIthAH shUrashcha sa~Nkhye nishaThaH kumAraH . raNotkaTau sAraNa chArudeShNau kulochita.n viprathayantu karma .. 18..\\ sa vR^iShNibhojAndhakayodhamukhyA samAgatA kShatriya shUrasenA . hatvA raNe tAndhR^itarAShTra putrA.Nl loke yashaH sphItamupAkarotu .. 19..\\ tato.abhimanyuH pR^ithivIM prashAstu yAvadvrata.n dharmabhR^itA.n variShThaH . yudhiShThiraH pArayate mahAtmA dyUte yathokta.n kurusattamena .. 20..\\ asmatpramukhairvi shikhairjitAris tato mahIM bhokShyati dharmarAjaH . nirdhArtarAShTrA.n hatasUtaputrAm etaddhi naH kR^ityatama.n yashashyam .. 21..\\ vaasu asaMshayaM mAdhava satyametad gR^ihNIma te vAkyamadInasattva . svAbhyAM bhujAbhyAmajitA.n tu bhUmiM nechchhetkurUNAmR^iShabhaH katha.n chit .. 22..\\ na hyeSha kAmAnna bhayAnna lobhAd yudhiShThiro jAtu jahyAtsvadharmam . bhImArjunau chAti rathau yamau vA tathaiva kR^iShNA drupadAtma jeyam .. 23..\\ ubhau hi yuddhe.apratimau pR^ithivyAM vR^ikodarashchaiva dhana~njayash cha . kasmAnna kR^itsnAM pR^ithivIM prashAsen mAdrI sutAbhyA~nca puraskR^ito.ayam .. 24..\\ yadA tu pA~nchAla patirmahAtmA sa kekayashchedipatirvaya.n cha . yotsyAma vikramya parA.nstadA vai suyodhanastyakShyati jIvalokam .. 25..\\ y naitachchitraM mAdhava yadbravIShi satya.n tu me rakShya tamaM na rAjyam . kR^iShNastu mA.n veda yathA vadekaH kR^iShNa.n cha vedAhamatho yathA vat .. 26..\\ yadaiva kAlaM puruShapravIro vetsyatyayaM mAdhava vikramasya . tadA raNe tva.n cha shinipravIra suyodhana.n jeShyasi keshavash cha .. 27..\\ pratiprayAntvadya dashArha vIrA dR^iDho.asmi nAthairnaralokanAthaiH . dharme.apramAda.n kurutAprameyA draShTAsmi bhUyaH sukhinaH sametAn .. 28..\\ te.anyonyamAmantrya tathAbhivAdya vR^iddhAnparisvajya shishUMshcha sarvAn . yadupravIrAH svagR^ihANi jagmU rAjApi tIrthAnyanusa~ncachAra .. 29..\\ visR^ijya kR^iShNa.n tvatha dharmarAjo vidarbharAjopa chitA.n sutIrthAm . sutena somena vimishritodAM tataH payoShNIM prati sa hyuvAsa .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 121} l nR^igeNa yajamAnena someneha purandaraH . tarpitaH shrUyate rAjansa tR^ipto madamabhyagAt .. 1..\\ iha devaiH sahendrairhi prajApatibhireva cha . iShTaM bahuvidhairyaGYairmahadbhirbhUridakShiNaiH .. 2..\\ AmUrta rayasashcheha rAjA vajradharaM prabhum . tarpayAmAsa somena hayamedheShu saptasu .. 3..\\ tasya saptasu yaGYeShu sarvamAsIddhiranmayam . vAnaspatya.n cha bhaumaM cha yaddravyaM niyataM makhe .. 4..\\ teShveva chAsya yaGYeShu prayogAH sapta vishrutAH . saptaikaikasya yUpasya chaShAlAshchoparisthitAH .. 5..\\ tasya sma yUpAnyaGYeShu bhrAjamAnAnhiranmayAn . svayamutthApayAmAsurdevAH sendrA yudhiShThira .. 6..\\ teShu tasya makhAgryeShu gayasya pR^ithivIpateH . amAdyadindraH somena dakShiNAbhirdvijAtayaH .. 7..\\ sikatA vA yathA loke yathA vA divi tArakAH . yathA vA varShato dhArA asa~NkhyeyAsh cha kena chit .. 8..\\ tathaiva tadasa~Nkhyeya.n dhana.n yatpradadau gayaH . sadasyebhyo mahArAja teShu yaGYeShu saptasu .. 9..\\ bhavetsa~Nkhyeyametadvai yadetatparikIrtitam . na sA shakyA tu sa~NkhyAtu.n dakShiNA dakShiNA vataH .. 10..\\ hiranmayIbhirgobhishcha kR^itAbhirvishvakarmaNA . brAhmaNA.nstarpayAmAsa nAnAdigbhyaH samAgatAn .. 11..\\ alpAvasheShA pR^ithivI chaityairAsInmahAtmanaH . gayasya yajamAnasya tatra tatra vishAM pate .. 12..\\ sa lokAnprAptavAnaindrAnkarmaNA tena bhArata . sa lokatA.n tasya gachchhetpayoShNyA.n ya upaspR^ishet .. 13..\\ tasmAttvamatra rAjendra bhrAtR^ibhiH sahito.anagha . upaspR^ishya mahIpAla dhUtapApmA bhaviShyasi .. 14..\\ v sa payoShNyAM narashreShThaH snAtvA vai bhrAtR^ibhiH saha . vaiDUrya parvata.n chaiva narmadAM cha mahAnadIm . samAjagAma tejo vI bhrAtR^ibhiH sahito.anagha .. 15..\\ tato.asya sarvANyAchakhyau lomasho bhagavAnR^iShiH . tIrthAni ramaNIyAni tatra tatra vishAM pate .. 16..\\ yathAyoga.n yathA prItiprayayau bhrAtR^ibhiH saha . dadamAno.asakR^idvittaM brAhmaNebhyaH sahasrashaH .. 17..\\ l devAnAmeti kaunteya tathA rAGYA.n sa lokatAm . vaiDUrya parvata.n dR^iShTvA narmadAmavatIrya cha .. 18..\\ sandhireSha narashreShTha tretAyA dvAparasya cha . etamAsAdya kaunteya sarvapApaiH pramuchyate .. 19..\\ eSha sharyAti yaGYasya deshastAta prakAshate . sAkShAdyatrApibatsomamashvibhyA.n saha kaushikaH .. 20..\\ chukopa bhArgavashchApi mahendrasya mahAtapAH . sa.nstambhayAmAsa cha ta.n vAsava.n chyavanaH prabhuH . suka~NkyA.n chApi bhAryA.n sa rAjaputrImivAptavAn .. 21..\\ y katha.n viShTambhitastena bhagavAnpAkashAsanaH . kimarthaM bhArgavashchApi kopa.n chakre mahAtapAH .. 22..\\ nAsatyau cha kathaM brahmankR^itavAnsomapIthinau . etatsarva.n yathAvR^ittamAkhyAtu bhagavAnmama .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 122} l bhR^igormaharSheH putro.abhUchchyavano nAma bhArgavaH . samIpe sarasaH so.asya tapastepe mahAdyutiH .. 1..\\ sthANubhUto mahAtejA vIra sthAnena pANDava . atiShThatsubahUnkAlAnekadeshe vishAM pate .. 2..\\ sa valmIko.abhavadR^iShirlatAbhirabhisa.nvR^itaH . kAlena mahatA rAjansamAkIrNaH pipIlikaiH .. 3..\\ tathA sa sa.nvR^ito dhImAnmR^itpiNDa iva sarvashaH . tapyati sma tapo rAjanvalmIkena samAvR^itaH .. 4..\\ atha dIrghasya kAlasya sharyAtirnAma pArthivaH . AjagAma saro ramya.n vihartumidamuttamam .. 5..\\ tasya strINA.n sahasrANi chatvAryAsanparigrahaH . ekaiva cha sutA shubhrA sukanyA nAma bhArata .. 6..\\ sA sakhIbhiH parivR^itA sarvAbharaNabhUShitA . cha~NkramyamANA valmIkaM bhArgavasya samAsadat .. 7..\\ sA chaiva sudatI tatra pashyamAnA manoramAn . vanaspatInvichinvantI vijahAra sakhI vR^itA .. 8..\\ rUpeNa vayasA chaiva madanena madena cha . babha~nja vanavR^ikShANA.n shAkhAH paramapuShpitAH .. 9..\\ tA.n sakhI rahitAmekAmekavastrAmala.n kR^itAm . dadarsha bhArgavo dhImAMshcharantIm iva vidyutam .. 10..\\ tAM pashyamAno vijane sa reme paramadyutiH . kShAma kaNThashcha brahmarShistapobalasamanvitaH . tAmAbabhAShe kalyANI.n sA chAsya na shR^iNoti vai .. 11..\\ tataH sukanyA valmIke dR^iShTvA bhArgava chakShuShI . kautUhalAtkaNTakena buddhimohabalAtkR^itA .. 12..\\ kiM nu khalvidamityuktvA nirbibhedAsya lochane . akrudhyatsa tayA viddhe netre paramamanyumAn . tataH sharyAti sainyasya shakR^inmUtra.n samAvR^iNot .. 13..\\ tato ruddhe shakR^inmUtre sainyamAnAha duHkhitam . tathAgatamabhiprekShya paryapR^ichchhatsa pArthivaH .. 14..\\ taponityasya vR^iddhasya roShaNasya visheShataH . kenApakR^itamadyeha bhArgavasya mahAtmanaH . GYAta.n vA yadi vAGYAta.n tadR^itaM brUta mAchiram .. 15..\\ tamUchuH sainikAH sarve na vidmo.apakR^ita.n vayam . sarvopAyairyathAkAmaM bhavA.nstadadhigachchhatu .. 16..\\ tataH sa pR^ithivIpAlaH sAmnA chogreNa cha svayam . paryapR^ichchhatsuhR^idvargaM pratyajAnanna chaiva te .. 17..\\ AnAhArta.n tato dR^iShTvA tatsainyamasukhArditam . pitara.n duHkhitaM chApi sukanyedamathAbravIt .. 18..\\ mayATantyeha valmIke dR^iShTa.n sattvamabhijvalat . khadyotavadabhiGYAta.n tanmayA viddhamantikAt .. 19..\\ etachchhrutvA tu sharyAtirvalmIka.n tUrNamAdravat . tatrApashyattapovR^iddha.n vayovR^iddha.n cha bhArgavam .. 20..\\ ayAchadatha sainyArthaM prA~njaliH pR^ithivIpatiH . aGYAnAdbAlayA yatte kR^ita.n tatkShantumarhasi .. 21..\\ tato.abravInmahIpAla.n chyavano bhArgavastadA . rUpaudAryasamAyuktA.n lobhamohabalAtkR^itAm .. 22..\\ tAmeva pratigR^ihyAha.n rAjanduhitara.n tava . kShamiShyAmi mahIpAla satyametadbravImi te .. 23..\\ R^iShervachanamAGYAya sharyAtiravichArayan . dadau duhitara.n tasmai chyavanAya mahAtmane .. 24..\\ pratigR^ihya cha tA.n kanyAM chyavanaH prasasAda ha . prAptaprasAdo rAjA sa sasainyaH punarAvrajat .. 25..\\ sukanyApi pati.n labdhvA tapasvinamaninditA . nityaM paryacharatprItyA tapasA niyamena cha .. 26..\\ agnInAmatithInA.n cha shushrUShuranasUyikA . samArAdhayata kShipra.n chyavana.n sA shubhAnanA .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 123} l kasya chittvatha kAlasya surANAmashvinau nR^ipa . kR^itAbhiShekA.n vivR^itAM sukanyA.n tAmapashyatAm .. 1..\\ tA.n dR^iShTvA darshanIyA~NgIM devarAjasutAm iva . UchatuH samabhidrutya nAsatyAvashvinAvidam .. 2..\\ kasya tvamasi vAmoru ki.n vane vai karoShi cha . ichchhAva bhadre GYAtu.n tvAM tattvamAkhyAhi shobhane .. 3..\\ tataH sukanyA sa.nvItA tAvuvAcha surottamau . sharyAti tanayA.n vittaM bhAryA.n cha chyavanasya mAm .. 4..\\ athAshvinau prahasyaitAmabrUtAM punareva tu . katha.n tvamasi kalyANi pitrA dattA gatAdhvane .. 5..\\ bhrAjase vanamadhye tva.n vidyutsaudAminI yathA . na deveShvapi tulyA.n hi tvayA pashyAva bhAmini .. 6..\\ sarvAbharaNasampannA paramAmbara dhAriNI . shobhethAstvanavadyA~Ngi na tvevaM malapa~NkinI .. 7..\\ kasmAdeva.nvidhA bhUtvA jarAjarjaritaM patim . tvamupAsse ha kalyANi kAmabhoga bahiShkR^itam .. 8..\\ asamarthaM paritrANe poShaNe cha shuchismite . sAdhu chyavanamutsR^ijya varayasvaikamAvayoH . patyartha.n devagarbhAbhe mA vR^ithA yauvanaM kR^ithAH .. 9..\\ evamuktA sukanyA tu surau tAvidamabravIt . ratAha.n chyavane patyau maivaM mA paryasha~NkithAH .. 10..\\ tAvabrUtAM punastvenAmAvA.n deva bhiShagvarau . yuvAna.n rUpasampanna.n kariShyAvaH patiM tava .. 11..\\ tatastasyAvayoshchaiva patimekatama.n vR^iNu . etena samayenainamAmantraya varAnane .. 12..\\ sA tayorvachanAdrAjannupasa~Ngamya bhArgavam . uvAcha vAkya.n yattAbhyAmuktaM bhR^igusutaM prati .. 13..\\ tachchhrutvA chyavano bhAryAmuvAcha kriyatAm iti . bhartrA sA samanuGYAtA kriyatAmityathAbravIt .. 14..\\ shrutvA tadashvinau vAkya.n tattasyAH kriyatAm iti . UchatU rAjaputrI.n tAM patistava vishatvapaH .. 15..\\ tato.ambhashchyavanaH shIghra.n rUpArthI pravivesha ha . ashvinAvapi tadrAjansaraH praviShatAM prabho .. 16..\\ tato muhUrtAduttIrNAH sarve te sarasastataH . divyarUpadharAH sarve yuvAno mR^iShTakuNDalAH . tulyarUpadharAshchaiva manasaH prItivardhanAH .. 17..\\ te.abruvansahitA sarve vR^iNIShvAnya tama.n shubhe . asmAkamIpsitaM bhadre patitve varavarNini . yatra vApyabhikAmAsi ta.n vR^iNIShva sushobhane .. 18..\\ sA samIkShya tu tAnsarvA.nstulyarUpadharAnsthitAn . nishchitya manasA buddhyA devI vavre svakaM patim .. 19..\\ labdhvA tu chyavano bhAryA.n vayo rUpa.n cha vA~nchhitam . hR^iShTo.abravInmahAtejAstau nAsatyAvida.n vachaH .. 20..\\ yathAha.n rUpasampanno vayasA cha samanvitaH . kR^ito bhavadbhyA.n vR^iddhaH sanbhAryA.n cha prAptavAnimAm .. 21..\\ tasmAdyuvA.n kariShyAmi prItyAha.n somapIthinau . miShato devarAjasya satyametadbravImi vAm .. 22..\\ tachchhrutvA hR^iShTamanasau diva.n tau pratijagmatuH . chyavano.api sukanyA cha surAviva vijahratuH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 124} l tataH shrutvA tu sharyAtirvayaH stha.n chyavanaM kR^itam . sa.nhR^iShTaH senayA sArdhamupAyAdbhArgavAshramam .. 1..\\ chyavana.n cha sukanyAM cha dR^iShTvA deva sutAviva . reme mahI paH sharyAtiH kR^itsnAM prApya mahIm iva .. 2..\\ R^iShiNA satkR^itastena sabhAryaH pR^ithivIpatiH . upopaviShTaH kalyANIH kathAshchakre mahAmanAH .. 3..\\ athainaM bhArgavo rAjannuvAcha parisAntvayan . yAjayiShyAmi rAja.nstvA.n sambhArAnupakalpaya .. 4..\\ tataH paramasa.nhR^iShTaH sharyAtiH pR^ithivIpatiH . chyavanasya mahArAja tadvAkyaM pratyapUjayat .. 5..\\ prashaste.ahani yaGYIye sarvakAmasamR^iddhi mat . kArayAmAsa sharyAtiryaGYAyatanamuttamam .. 6..\\ tatraina.n chyavano rAjanyAjayAmAsa bhArgavaH . adbhutAni cha tatrAsanyAni tAni nibodha me .. 7..\\ agR^ihNAchchyavanaH somamashvinordevayostadA . tamindro vArayAmAsa gR^ihyamANa.n tayorgraham .. 8..\\ indra ubhAvetau na somArhau nAsatyAviti me matiH . bhiShajau devaputrANA.n karmaNA naivamarhataH .. 9..\\ ch mAvamansthA mahAtmAnau rUpadraviNavattarau . yau chakraturmAM maghavanvR^indArakamivAjaram .. 10..\\ R^ite tvA.n vibudhAMshchAnyAnkathaM vai nArhataH savam . ashvinAvapi devendra devau viddhi purandara .. 11..\\ chikitsakau karma karau kAmarUpasamanvitau . loke charantau martyAnA.n katha.n somamihArhataH .. 12..\\ l etadeva yadA vAkyamAmreDayati vAsavaH . anAdR^itya tataH shakra.n grahaM jagrAha bhArgavaH .. 13..\\ grahIShyanta.n tu ta.n somamashvinoruttamaM tadA . samIkShya balabhiddeva ida.n vachanamabravIt .. 14..\\ AbhyAmarthAya soma.n tvaM grahIShyasi yadi svayam . vajra.n tu prahariShyAmi ghorarUpamanuttamam .. 15..\\ evamuktaH smayannindramabhivIkShya sa bhArgavaH . jagrAha vidhivatsomamashvibhyAmuttama.n graham .. 16..\\ tato.asmai prAharadvajra.n ghorarUpa.n shachIpatiH . tasya praharato bAhu.n stambhayAmAsa bhArgavaH .. 17..\\ sa.nstambhayitvA chyavano juhuve mantrato.analam . kR^ityArthI sumahAtejA deva.n hi.nsitumudyataH .. 18..\\ tataH kR^ityA samabhavadR^iShestasya tapobalAt . mado nAma mahAvIryo bR^ihatkAyo mahAsuraH . sharIra.n yasya nirdeShTumashakya.n tu surAsuraiH .. 19..\\ tasyAsyamabhavadghora.n tIkShNAgradashanaM mahat . hanurekA sthitA tasya bhUmAvekA diva.n gatA .. 20..\\ chatasra AyatA daMShTrA yojanAnA.n shataM shatam . itare tvasya dashanA babhUvurdashayojanAH . prAkArasadR^ishAkArAH shUlAgra samadarshanAH .. 21..\\ bAhU parvatasa~NkAshAvAyatAvayuta.n samau . netre ravishashiprakhye vaktramantakasaMnibham .. 22..\\ leliha~njihvayA vaktra.n vidyuchchapala lolayA . vyAttAnano ghoradR^iShTirgrasanniva jagadbalAt .. 23..\\ sa bhakShayiShyansa~NkruddhaH shatakratumupAdravat . mahatA ghorarUpeNa lokA~nshabdena nAdayan .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 125} l ta.n dR^iShTvA ghoravadanaM madaM devaH shatakratuH . AyAntaM bhakShayiShyanta.n vyAttAnanamivAntakam .. 1..\\ bhayAtsa.nstambhita bhujaH sR^ikkiNI lelihanmuhuH . tato.abravIddevarAjashchyavanaM bhayapIDitaH .. 2..\\ somArhAvashvinAvetAvadya prabhR^iti bhArgava . bhaviShyataH satyametadvacho brahmanbravImi te .. 3..\\ na te mithyA samArambho bhavatveSha paro vidhiH . jAnAmi chAha.n viprarShe na mithyA tva.n kariShyasi .. 4..\\ somArhAvashvinAvetau yathaivAdya kR^itau tvayA . bhUya eva tu te vIryaM prakAshediti bhArgava .. 5..\\ sukanyAyAH pitushchAsya loke kIrtiH prathediti . ato mayaitadvihita.n tava vIryaprakAshanam . tasmAtprasAda.n kuru me bhavatvetadyathechchhasi .. 6..\\ evamuktasya shakreNa chyavanasya mahAtmanaH . sa manyurvyagamachchhIghraM mumocha cha purandaram .. 7..\\ mada.n cha vyabhajadrAjanpAne strIShu cha vIryavAn . akSheShu mR^igayAyA.n cha pUrvasR^iShTaM punaH punaH .. 8..\\ tathA mada.n viniShkShipya shakraM santarpya chendunA . ashvibhyA.n sahitAndevAnyAjayitvA cha taM nR^ipam .. 9..\\ vikhyApya vIrya.n sarveShu lokeShu vadatAM varaH . sukanyayA sahAraNye vijahArAnuraktayA .. 10..\\ tasyaitaddvijasa~NghuShTa.n saro rAjanprakAshate . atra tva.n saha sodaryaiH pitR^IndevAMsh cha tarpaya .. 11..\\ etaddR^iShTvA mahIpAla sikatAkSha.n cha bhArata . saindhavAraNyamAsAdya kulyAnA.n kuru darshanam . puShkareShu mahArAja sarveShu cha jala.n spR^isha .. 12..\\ ArchIka parvatashchaiva nivAso vai manIShiNAm . sadA phalaH sadA sroto marutA.n sthAnamuttamam . chaityAshchaite bahushatAstridashAnA.n yudhiShThira .. 13..\\ etachchandramasastIrthamR^iShayaH paryupAsate . vaikhAnasAshcha R^iShayo vAlakhilyAstathaiva cha .. 14..\\ shR^i~NgANi trINi puNyANi trINi prasravaNAni cha . sarvANyanuparikramya yathAkAmamupaspR^isha .. 15..\\ shantanushchAtra kaunteya shunakashcha narAdhipa . naranArAyaNau chobhau sthAnaM prAptAH sanAtanam .. 16..\\ iha nityashayA devAH pitarashcha maharShibhiH . ArchIka parvate tepustAnyajasva yudhiShThira .. 17..\\ iha te vai charUnprAshnannR^iShayashcha vishAM pate . yamunA chAkShayasrotAH kR^iShNashcheha tapo rataH .. 18..\\ yamau cha bhImasenashcha kR^iShNA chAmitrakarshana . sarve chAtra gamiShyAmaH sukR^ishAH sutapo vinaH .. 19..\\ etatprasravaNaM puNyamindrasya manujAdhipa . yatra dhAtA vidhAtA cha varuNashchordhvamAgatAH .. 20..\\ iha te nyavasanrAjankShAntAH paramadharmiNaH . maitrANAmR^iju buddhInAmaya.n girivaraH shubhaH .. 21..\\ eShA sA yamunA rAjanrAjarShigaNasevitA . nAnA yaGYachitA rAjanpuNyA pApabhayApahA .. 22..\\ atra rAjA maheShvAso mAndhAtAyajata svayam . sahadevashcha kaunteya somako dadatA.n varaH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 126} y mAndhAtA rAjashArdUlastriShu lokeShu vishrutaH . katha.n jAto mahAbrahmanyauvanAshvo nR^ipottamaH . katha.n chaitAM parAM kAShThAM prAptavAnamitadyutiH .. 1..\\ yasya lokAstrayo vashyA viShNoriva mahAtmanaH . etadichchhAmyaha.n shrotu.n charitaM tasya dhImataH .. 2..\\ yathA mAndhAtR^ishabdashcha tasya shakrasamadyuteH . janma chAprati vIryasya kushalo hyasi bhAShitum .. 3..\\ l shR^iNuShvAvahito rAjanrAGYastasya mahAtmanaH . yathA mAndhAtR^ishabdo vai lokeShu parigIyate .. 4..\\ ikShvAkuvaMshaprabhavo yuvanAshvo mahIpatiH . so.ayajatpR^ithivIpAla R^itubhirbhUridakShiNaiH .. 5..\\ ashvamedha sahasra.n cha prApya dharmabhR^itA.n varaH . anyaishcha kratubhirmukhyairvividhairAptadakShiNaiH .. 6..\\ anapatyastu rAjarShiH sa mahAtmA dR^iDhavrataH . mantriShvAdhAya tadrAjya.n vananityo babhUva ha .. 7..\\ shAstradR^iShTena vidhinA sa.nyojyAtmAnamAtmanA . pipAsA shuShkahR^idayaH praviveshAshramaM bhR^igor .. 8..\\ tAmeva rAtri.n rAjendra mahAtmA bhR^igunandanaH . iShTi.n chakAra saudyumnermaharShiH putrakAraNAt .. 9..\\ sambhR^ito mantrapUtena vAriNA kalasho mahAn . tatrAtiShThata rAjendra pUrvameva samAhitaH . yatprAshya prasavettasya patnI shakrasama.n sutam .. 10..\\ taM nyasya vedyA.n kalasha.n suShupuste maharShayaH . rAtrijAgaraNa shrAntAH saudyumniH samatItya tAn .. 11..\\ shuShkakaNThaH pipAsArtaH pANIyArthI bhR^ishaM nR^ipaH . taM pravishyAshraNa.n shrAntaH pANIyaM so.abhyayAchata .. 12..\\ tasya shrAntasya shuShkeNa kaNThena kroshatastadA . nAshrauShItkashchana tadA shakuneriva vAshitam .. 13..\\ tatasta.n kalashaM dR^iShTvA jalapUrNa.n sa pArthivaH . abhyadravata vegena pItvA chAmbho vyavAsR^ijat .. 14..\\ sa pItvA shItala.n toyaM pipAsArtho mahApatiH . nirvANamagamaddhImAnsusukhI chAbhavattadA .. 15..\\ tataste pratyabudhyanta R^iShayaH sa narAdhipAH . niShToya.n taM cha kalashaM dadR^ishuH sarva eva te .. 16..\\ kasya karmedamiti cha paryapR^ichchhansamAgatAH . yuvanAshvo mayetyeva satya.n samabhipadyata .. 17..\\ na yuktamiti taM prAha bhagavAnbhArgavastadA . sutArtha.n sthApitA hyApastapasA chaiva sambhR^itAH .. 18..\\ mayA hyatrAhitaM brahma tapa AsthAya dAruNam . putrArtha.n tava rAjarShe mahAbalaparAkrama .. 19..\\ mahAbalo mahAvIryastapobalasamanvitaH . yaH shakramapi vIryeNa gamayedyamasAdanam .. 20..\\ anena vidhinA rAjanmayaitadupapAditam . abbhakShaNa.n tvayA rAjannayuktaM kR^itamadya vai .. 21..\\ na tvadya shakyamasmAbhiretatkartumato.anyathA . nUna.n daivakR^ita.n hyetadyadevaM kR^itavAnasi .. 22..\\ pipAsitena yAH pItA vidhimantrapuraskR^itAH . ApastvayA mahArAja mattapo vIryasambhR^itAH . tAbhyastvamAtmanA putrameva.n vIrya.n janiShyasi .. 23..\\ vidhAsyAmo vaya.n tatra taveShTiM paramAdbhutAm . yathA shakrasamaM putra.n janayiShyasi vIryavAn .. 24..\\ tato varShashate pUrNe tasya rAGYo mahAtmanaH . vAmaM pArshva.n vinirbhidya sutaH sUrya ivAparaH .. 25..\\ nishchakrAma mahAtejA na cha taM mR^ityurAvishat . yuvanAshvaM narapati.n tadadbhutamivAbhavat .. 26..\\ tataH shakro mahAtejAsta.n didR^ikShurupAgamat . pradeshinI.n tato.asyAsye shakraH samabhisandadhe .. 27..\\ mAmaya.n dhAsyatItyevaM paribhAstaH savajriNA . mAndhAteti cha nAmAsya chakruH sendrA divaukasaH .. 28..\\ pradeshinI.n shakradattAmAsvAdya sa shishustadA . avardhata mahIpAla kiShkUNA.n cha trayodasha .. 29..\\ vedAsta.n sadhanurvedA divyAnyastrANi cheshvaram . upatasthurmahArAja dhyAta mAtrANi sarvashaH .. 30..\\ dhanurAjagavaM nAma sharAH shR^i~NgodbhavAsh cha ye . abhedya.n kavachaM chaiva sadyastamupasaMshrayan .. 31..\\ so.abhiShikto maghavatA svaya.n shakreNa bhArata . dharmeNa vyajayallokA.nstrInviShNuriva vikramaiH .. 32..\\ tasyApratihata.n chakraM prAvartata mahAtmanaH . ratnAni chaiva rAjarShi.n svayamevopatasthire .. 33..\\ tasyeya.n vasusampUrNA vasu dhA vasu dhAdhipa . teneShTa.n vividhairyaGYairbahubhiH svAptadakShiNaiH .. 34..\\ chittachaityo mahAtejA dharmaM prApya cha puShkalam . shakrasyArdhAsana.n rAja.NllabdhavAnamitadyutiH .. 35..\\ ekAhnA pR^ithivI tena dharmanityena dhImatA . nirjitA shAsanAdeva sa ratnAkara pattanA .. 36..\\ tasya chityairmahArAja kratUnA.n dakShiNA vatAm . chaturantA mahI vyAptA nAsItki.n chidanAvR^itam .. 37..\\ tena padmasahasrANi gavA.n dasha mahAtmanA . brAhmaNebhyo mahArAja dattAnIti prachakShate .. 38..\\ tena dvAdasha vArShikyAmanAvR^iShTyAM mahAtmanA . vR^iShTa.n sasyavivR^iddhyarthaM miShato vajrapANinaH .. 39..\\ tena somakulotpanno gAndhArAdhipatirmahA . garjanniva mahAmeghaH pramathya nihataH sharaiH .. 40..\\ prajAshchaturvidhAstena jitA rAjanmahAtmanA . tenAtma tapasA lokAH sthApitAshchApi tejasA .. 41..\\ tasyaitaddevayajana.n sthAnamAdityavarchasaH . pashya puNyatame deshe kurukShetrasya madhyataH .. 42..\\ etatte sarvamAkhyAtaM mAndhAtushcharitaM mahat . janma chAgryaM mahIpAla yanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 127} y katha.nvIryaH sa rAjAbhUtsomako vadatA.n vara . karmANyasya prabhAva.n cha shrotumichchhAmi tattvataH .. 1..\\ l yudhiShThirAsInnR^ipatiH somako nAma dhArmikaH . tasya bhAryA shata.n rAjansadR^ishInAmabhUttadA .. 2..\\ sa vai yatnena mahatA tAsu putraM mahIpatiH . ka.n chinnAsAdayAmAsa kAlena mahatA api .. 3..\\ kadA chittasya vR^iddhasya yatamAnasya yatnataH . janturnAma sutastasminstrI shate samajAyata .. 4..\\ ta.n jAtaM mAtaraH sarvAH parivArya samAsate . satataM pR^iShThataH kR^itvA kAmabhogAnvishAM pate .. 5..\\ tataH pipIlikA jantu.n kadA chidadashatsphiji . sa daShTo vyanadadrAja.nstena duHkhena bAlakaH .. 6..\\ tatastA mAtaraH sarvAH prAkroshanbhR^ishaduHkhitAH . parivArya jantu.n sahitAH sa shabdastumulo.abhavat .. 7..\\ tamArtanAda.n sahasA shushrAva sa mahIpatiH . amAtyapariShanmadhye upaviShTaH sahartvijaiH .. 8..\\ tataH prasthApayAmAsa kimetaditi pArthivaH . tasmai kShattA yathAvR^ittamAchachakShe sutaM prati .. 9..\\ tvaramANaH sa chotthAya somakaH saha mantribhiH . pravishyAntaHpuraM putramAshvAsayadarindama .. 10..\\ sAntvayitvA tu taM putraM niShkramyAntaHpurAnnR^ipaH . R^itvijaiH sahito rAjansahAmAtya upAvishat .. 11..\\ somaka dhigastvihaikaputra tvamaputra tva.n varaM bhavet . nityAtura tvAdbhUtAnA.n shoka evaika putra tA .. 12..\\ idaM bhAryA shataM brahmanparIkShyopa chitaM prabho . putrArthinA mayA voDhaM na chAsA.n vidyate prajA .. 13..\\ ekaH katha.n chidutpannaH putro janturayaM mama . yatamAnasya sarvAsu kiM nu duHkhamataH param .. 14..\\ vayashcha samatItaM me sabhAryasya dvijottama . AsAM prANAH samAyattA mama chAtraika putrake .. 15..\\ syAnnu karma tathAyukta.n yena putrashataM bhavet . mahatA laghunA vApi karmaNA duShkareNa vA .. 16..\\ rtvij asti vai tAdR^isha.n karma yena putrashataM bhavet . yadi shaknoShi tatkartumatha vakShyAmi somaka .. 17..\\ s kArya.n vA yadi vAkAryaM yena putrashataM bhavet . kR^itameva hi tadviddhi bhagavAnprabravItu me .. 18..\\ rtvij yajasva jantunA rAja.nstvaM mayA vitate kratau . tataH putrashata.n shrImadbhaviShyatyachireNa te .. 19..\\ vapAyA.n hUyamAnAyA.n dhUmamAghrAya mAtaraH . tatastAH sumahAvIryA~njanayiShyanti te sutAn .. 20..\\ tasyAmeva tu te janturbhavitA punarAtmajaH . uttare chAsya sauvarNa.n lakShma pArshve bhaviShyati .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 128} s brahmanyadyadyathA kArya.n tattatkuru tathA tathA . putra kAmatayA sarva.n kariShyAmi vachastava .. 1..\\ l tataH sa yAjayAmAsa somaka.n tena jantunA . mAtarastu balAtputramapAkarShuH kR^ipAnvitAH .. 2..\\ hAhatAH smeti vAshantyastIvrashokasamanvitAH . taM mAtaraH pratyakarShangR^ihItvA dakShiNe kare . savye pANau gR^ihItvA tu yAjako.api sma karShati .. 3..\\ kurarINAmivArtAnAmapAkR^iShya tu ta.n sutam . vishasya chaina.n vidhinA vapAmasya juhAva saH .. 4..\\ vapAyA.n hUyamAnAyA.n gandhamAghrAya mAtaraH . ArtA nipetuH sahasA pR^ithivyA.n kurunandana . sarvAshcha garbhAnalabha.nstatastAH pArthivA~NganAH .. 5..\\ tato dashasu mAseShu somakasya vishAM pate . jaGYe putrashataM pUrNa.n tAsu sarvAsu bhArata .. 6..\\ janturjyeShThaH samabhava~njanitryAmeva bhArata . sa tAsAmiShTa evAsInna tathAnye nijAH sutAH .. 7..\\ tachcha lakShaNamasyAsItsauvarNaM pArshva uttare . tasminputrashate chAgryaH sa babhUva guNairyutaH .. 8..\\ tataH sa lokamagamatsomakasya guruH param . atha kAle vyatIte tu somako.apyagamatparam .. 9..\\ atha taM narake ghore pachyamAna.n dadarsha saH . tamapR^ichchhatkimartha.n tvaM narake pachyase dvija .. 10..\\ tamabravIdguruH so.atha pachyamAno.agninA bhR^isham . tvaM mayA yAjito rAja.nstasyeda.n karmaNaH phalam .. 11..\\ etachchhrutvA sa rAjarShirdharmarAjAnamabravIt . ahamatra pravekShyAmi muchyatAM mama yAjakaH . matkR^ite hi mahAbhAgaH pachyate narakAgninA .. 12..\\ nAnyaH kartuH phala.n rAjannupabhu~Nkte kadA chana . imAni tava dR^ishyante phalAni dadatA.n vara .. 13..\\ somaka puNyAnna kAmaye lokAnR^ite.ahaM brahmavAdinam . ichchhAmyahamanenaiva saha vastu.n surAlaye .. 14..\\ narake vA dharmarAja karmaNAsya samo hyaham . puNyApuNya phala.n devasamamastvAvayoridam .. 15..\\ dharma yadyevamIpsita.n rAjanbhu~NkShvAsya sahitaH phalam . tulyakAla.n sahAnena pashchAtprApsyasi sadgatim .. 16..\\ l sa chakAra tathA sarva.n rAjA rAjIvalochanaH . punashcha lebhe lokAnsvAnkarmaNA nirjitA~nshubhAn . saha tenaiva vipreNa guruNA sa gurupriyaH .. 17..\\ eSha tasyAshramaH puNyo ya eSho.agre virAjate . kShAnta uShyAtra so rAtraM prApnoti sugatiM naraH .. 18..\\ etasminnapi rAjendra vatsyAmo vigatajvarAH . so rAtraM niyatAtmAnaH sajjIbhava kurUdvaha .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 129} l asminkila svaya.n rAjanniShTavAnvai prajApatiH . satramiShTI kR^itaM nAma purA varShasahasrikam .. 1..\\ ambarIsashcha nAbhAga iShTavAnyamunAm anu . yaGYaishcha tapasA chaiva parA.n siddhimavApa saH .. 2..\\ desho nAhuSha yaGYAnAmayaM puNyatamo nR^ipa . yatreShTvA dashapadmAni sadasyebhyo nisR^iShTavAn .. 3..\\ sArvabhaumasya kaunteya yayAteramitaujasaH . spardhamAnasya shakreNa pashyeda.n yaGYavAstviha .. 4..\\ pashya nAnAvidhAkArairagnibhirnichitAM mahIm . majjantImiva chAkrAntA.n yayAteryaGYakarmabhiH .. 5..\\ eShA shamyekapatrA sA sharaka.n chaitaduttamam . pashya rAmahradAnetAnpashya nArAyaNAshrayam .. 6..\\ etadArchIka putrasya yogairvicharato mahIm . apasarpaNaM mahIpAla raupyAyAmamitaujasaH .. 7..\\ atrAnuvaMshaM paThataH shR^iNu me kurunandana . ulUkhalairAbharaNaiH pishAchI yadabhAShata .. 8..\\ yuga.n dhare dadhi prAshya uShitvA chAchyutasthale . tadvadbhUtilaye snAtvA saputrA vastumichchhasi .. 9..\\ ekarAtramuShitveha dvitIya.n yadi vatsyasi . etadvai te divA vR^itta.n rAtrau vR^ittamato.anyathA .. 10..\\ atrAdyAho nivatsyAmaH kShapAM bharatasattama . dvArametaddhi kaunteya kurukShetrasya bhArata .. 11..\\ atraiva nAhuSho rAjA rAjankratubhiriShTavAn . yayAtirbahuratnADhyairyatrendro mudamabhyagAt .. 12..\\ etatplakShAvataraNa.n yamunAtIrthamuchyate . etadvai nAkapR^iShThasya dvAramAhurmanIShiNaH .. 13..\\ atra sArasvatairyaGYairIjAnAH paramarShayaH . yUpolukhalinastAta gachchhantyavabhR^ithA plavam .. 14..\\ atraiva bharato rAjA medhyamashvamavAsR^ijat . asakR^itkR^iShNasAra~Nga.n dharmeNAvApya medinIm .. 15..\\ atraiva puruShavyAghra maruttaH satramuttamam . Aste devarShimukhyena sa.nvartenAbhipAlitaH .. 16..\\ atropaspR^ishya rAjendra sarvA.NllokAnprapashyati . pUyate duShkR^itAchchaiva samupaspR^ishya bhArata .. 17..\\ v tatra sabhrAtR^ikaH snAtvA stUyamAno maharShibhiH . lomashaM pANDavashreShTha ida.n vachanamabravIt .. 18..\\ sarvA.NllokAnprapashyAmi tapasA satyavikrama . iha sthAH pANDavashreShThaM pashyAmi shvetavAhanam .. 19..\\ l evametanmahAbAho pashyanti paramarShayaH . saro vatImimAM puNyAM pashyaika sharaNAvR^itAm .. 20..\\ yatra snAtvA narashreShTha dhUtapApmA bhaviShyati . iha sArasvatairyaGYairiShTavantaH surarShayaH . R^iShayashchaiva kaunteya tathA rAjarShayo.api cha .. 21..\\ vedI prajApatereShA samantAtpa~nchayojanA . kurorvai yaGYashIlasya kShetrametanmahAtmanaH .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 130} l iha martyAstapastaptvA svarga.n gachchhanti bhArata . martukAmA narA rAjannihAyAnti sahasrashaH .. 1..\\ evamAshIH prayuktA hi dakSheNa yajatA purA . iha ye vai mariShyanti te vai svargajito narAH .. 2..\\ eShA saro vatI puNyA divyA choghavatI nadI . etadvinashanaM nAma saro vatyA vishAM pate .. 3..\\ dvAraM niShAdarAShTrasya yeShA.n dveShAtsaro vatI . praviShTA pR^ithivI.n vIra mA niShAdA hi mAM viduH .. 4..\\ eSha vai chamasodbhedo yatra dR^ishyA saro vatI . yatrainAmabhyavartanta divyAH puNyAH samudragAH .. 5..\\ etatsindhormahattIrtha.n yatrAgastyamarindama . lopAmudrA samAgamya bhartAramavR^iNIta vai .. 6..\\ etatprabhAsate tIrthaM prabhAsaM bhAH karadyute . indrasya dayitaM puNyaM pavitraM pApanAshanam .. 7..\\ etadviShNupadaM nAma dR^ishyate tIrthamuttamam . eShA ramyA vipAshA cha nadI paramapAvanI .. 8..\\ atraiva putrashokena vasiShTho bhagavAnR^iShiH . baddhvAtmAnaM nipatito vipAshaH punarutthitaH .. 9..\\ kAshmIla maNDala.n chaitatsarvapuNyamarindama . maharShibhishchAdhyuShitaM pashyedaM bhrAtR^ibhiH saha .. 10..\\ atrottarANA.n sarveShAmR^iShINAM nAhuShasya cha . agneshchAtraiva sa.nvAdaH kAshyapasya cha bhArata .. 11..\\ etaddvAraM mahArAja mAnasasya prakAshate . varShamasya girermadhye rAmeNa shrImatA kR^itam .. 12..\\ eSha vAtika ShaNDo vai prakhyAtaH satyavikramaH . nAbhyavartata yaddvAra.n videhAnuttara.n cha yaH .. 13..\\ eSha ujjAnako nAma yavakrIryatra shAntavAn . arundhatI sahAyashcha vasiShTho bhagavAnR^iShiH .. 14..\\ hradashcha kushavAneSha yatra padma.n kushe shayam . Ashramashchaiva rukmiNyA yatrAshAmyadakopanA .. 15..\\ samAdhInA.n samAsastu pANDaveya shrutastvayA . ta.n drakShyasi mahArAja bhR^igutu~NgaM mahAgirim .. 16..\\ jalA.n chopajalAM chaiva yamunAmabhit