%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{2}## ##\begin{center}## \section{vanaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} j eva.n dyUtajitAH pArthAH kopitAshcha durAtmabhiH . dhArtarAShTraiH sahAmAtyairnikR^ityA dvijasattama .. 1..\\ shrAvitAH paruShA vAchaH sR^ijadbhirvairamuttamam . kimakurvanta kauravyA mama pUrvapitAmahAH .. 2..\\ katha.n chaishvaryavibhraShTAH sahasA duHkhameyuShaH . vane vijahrire pArthAH shakra pratimatejasaH .. 3..\\ ke chainAnanvavartanta prAptAnvyasanamuttamam . kimAhArAH kimAchArAH kva cha vAso mahAtmanAm .. 4..\\ katha.n dvAdasha varShANi vane teShAM mahAtmanAm . vyatIyurbrAhmaNashreShTha shUrANAmarighAtinAm .. 5..\\ katha.n cha rAjaputrI sA pravarA sarvayoShitAm . pativratA mahAbhAgA satata.n satyavAdinI . vanavAsamaduHkhArhA dAruNaM pratyapadyata .. 6..\\ etadAchakShva me sarva.n vistareNa tapodhana . shrotumichchhAmi charitaM bhUri draviNa tejasAm . kathyamAna.n tvayA vipra paraM kautUhala.n hi me .. 7..\\ v eva.n dyUtajitAH pArthAH kopitAshcha durAtmabhiH . dhArtarAShTraiH sahAmAtyairniryayurgajasAhvayAt .. 8..\\ vardhamAnapuradvAreNAhiniShkramya te tadA . uda~NmukhaH shastrabhR^itaH prayayuH saha kR^iShNayA .. 9..\\ indrasenAdayashchainAnbhR^ityAH parichaturdasha . rathairanuyayuH shIghraiH striya AdAya sarvashaH .. 10..\\ vrajatastAnviditvA tu paurAH shokAbhipIDitAH . garhayanto.asakR^idbhIShma vidura droNa gautamAn . UchurvigatasantrAsAH samAgamya parasparam .. 11..\\ nedamasti kula.n sarvaM na vayaM na cha no gR^ihAH . yatra duryodhanaH pApaH saubaleyena pAlitAH . karNa duHkhAsanAbhyA.n cha rAjyametachchikIrShati .. 12..\\ no chetkulaM na chAchAro na dharmo.arthaH kutaH sukham . yatra pApasahAyo.ayaM pApo rAjyaM bubhUShate .. 13..\\ duryodhano guru dveShI tyaktAchAra suhR^ijjanaH . arthalubdho.abhimAnI cha nIchaH prakR^itinirghR^iNaH .. 14..\\ neyamasti mahIkR^itsnA yatra duryodhano nR^ipaH . sAdhu gachchhAmahe sarve yatra gachchhanti pANDavAH .. 15..\\ sAnukrosho mahAtmAno vijitendriya shatravaH . hrImantaH kIrtimantashcha dharmAchAra parAyaNAH .. 16..\\ evamuktvAnujagmustAnpANDavA.nste sametya cha . UchuH prA~njalayaH sarve tAnkuntI mAdrinandanAn .. 17..\\ kva gamiShyatha bhadra.n vastyaktvAsmAnduHkhabhAginaH . vayamapyanuyAsyAmo yatra yUya.n gamiShyatha .. 18..\\ adharmeNa jitA~nshrutvA yuShmA.nstyaktaghR^iShaiH paraiH . udvignAH sma bhR^isha.n sarve nAsmAnhAtumihArhatha .. 19..\\ bhaktAnuraktAH suhR^idaH sadA priyahite ratAn . kurAjAdhiShThite rAjye na vinashyema sarvashaH .. 20..\\ shrUyatA.n chAbhidhAsyAmo guNadoShAnnararShabhAH . shubhAshubhAdhivAsena sa.nsarga.n kurute yathA .. 21..\\ vastramApastilAnbhUmi.n gandho vAsayate yathA . puShpANAmadhivAsena tathA sa.nsargajA guNAH .. 22..\\ mohajAlasya yonirhi mUDhaireva samAgamaH . ahanyahani dharmasya yoniH sAdhu samAgamaH .. 23..\\ tasmAtprAGYaishcha vR^iddhaishcha susvabhAvaistapasvibhiH . sadbhishcha saha sa.nsargaH kAryaH shama parAyaNaiH .. 24..\\ yeShA.n trINyavadAtAni yonirvidhyA cha karma cha . tAnsevettaiH samAsyA hi shAstrebhyo.api garIyasI .. 25..\\ nirArambhA hyapi vayaM puNyashIleShu sAdhuShu . puNyamevApnuyAmeha pApaM pApopasevanAt .. 26..\\ asatA.n darshanAtsparshAtsa~njalpana sahAsanat . dharmAchAraH prahIyante na cha sidhyanti mAnavAH .. 27..\\ buddhishcha hIyate pu.nsAM nIchaiH saha samAgamAt . madhyamairmadhyatA.n yAti shreShThatAM yAti chottamaiH .. 28..\\ ye guNAH kIrtitA loke dharmakAmArtha sambhavAH . lokAchArAtma sambhUtA vedoktAH shiShTasaMmatAH .. 29..\\ te yuShmAsu samastAshcha vyastAshchaiveha sadguNAH . ichchhAmo guNavanmadhye vastu.n shreyo.abhikA~NkShiNaH .. 30..\\ y dhanyA vaya.n yadasmAkaM snehakAruNyayantritAH . asato.api guNAnAhurbrAhmaNa pramukhAH prajAH .. 31..\\ tadahaM bhrAtR^isahitaH sarvAnviGYApayAmi vaH . nAnyathA taddhi kartavyamasmatsnehAnukampayA .. 32..\\ bhIShmaH pitAmaho rAjA viduro jananI cha me . suhR^ijjanashcha prAyo me nagare nAgasAhvaye .. 33..\\ te tvasmaddhitakAmArthaM pAlanIyAH prayatnataH . yuShmAbhiH sahitaiH sarvaiH shokasantApa vihvalAH .. 34..\\ nivartatAgatA dUra.n samAgamana shApitAH . svajane nyAsabhUte me kAryA snehAnvitA matiH .. 35..\\ etaddhi mama kAryANAM parama.n hR^idi sa.nsthitam . sukR^itAnena me tuShTiH satkArAshcha bhaviShyati .. 36..\\ v tathAnumantritAstena dharmarAjena tAH prajAH . chakrurArtasvara.n ghora.n hA rAjanniti duHkhitAH .. 37..\\ guNAnpArthasya sa.nsmR^itya duHkhArtAH paramAturAH . akAmAH saMnyavartanta samAgamyAtha pANDavAn .. 38..\\ nivR^itteShu tu paureShu rathAnAsthAya pANDavAH . prajagmurjAhnavItIre pramANAkhyaM mahAvaTam .. 39..\\ ta.n te divasasheSheNa vaTaM gatvA tu pANDavAH . UShustA.n rajanIM vIrAH sa.nspR^ishya salilaM shuchi . udakenaiva tA.n rAtrimUShuste duHkhakarshitAH .. 40..\\ anujagmushcha tatraitAnsnehAtke chiddvijAtayaH . sagnayo.anagnayashchaiva sashiShya gaNabAndhavAH . sa taiH parivR^ito rAjA shushubhe brahmavAdibhiH .. 41..\\ teShAM prAduShkR^itAgnInAM muhUrte ramyadAruNe . brahmaghoShapuraskAraH sa~njalpaH samajAyata .. 42..\\ rAjAna.n tu kurushreShThaM te ha.nsamadhurasvarAH . AshvAsayanto viprAgryAH kShapA.n sarvAM vyanodayan .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} v prabhAtAyA.n tu sharvaryAM teShAmakliShTakarmaNAm . vana.n yiyAsatAM viprAstasthurbhikShA bhujo.agrataH . tAnuvAcha tato rAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 1..\\ vaya.n hi hR^itasarvasvA hR^itarAjyA hR^itashriyaH . phalamUlAmiShAhArA vana.n yAsyAma duHkhitAH .. 2..\\ vana.n cha doShabahulaM bahu vyAlasarIsR^ipam . parikleshashcha vo manye dhruva.n tatra bhaviShyati .. 3..\\ brAhmaNAnAM pariklesho daivatAnyapi sAdayet . kiM punarmAmito viprA nivartadhva.n yatheShTataH .. 4..\\ br gatiryA bhavatA.n rAja.nstAM vaya.n gantumudyatAH . nArhathAsmAnparityaktuM bhaktAnsaddharmadarshinaH .. 5..\\ anukampA.n hi bhakteShu daivatAnyapi kurvate . visheShato brAhmaNeShu sadAchArAvalambiShu .. 6..\\ y mamApi paramA bhaktirbrAhmaNeShu sadA dvijAH . sahAyaviparibhraMshastvaya.n sAdayatIva mAm .. 7..\\ Ahareyurhi me ye.api phalamUlamR^igA.nstathA . ta ime shokajairduHkhairbhrAtaro me vimohitAH .. 8..\\ draupadyA viprakarSheNa rAjyApaharaNena cha . duHkhAnvitAnimAnkleshairnAha.n yoktumihotsahe .. 9..\\ br asmatpoShaNajA chintA mA bhUtte hR^idi pArthiva . svayamAhR^itya vanyAni anuyAsyAmahe vayam .. 10..\\ anudhyAnena japyena vidhAsyAmaH shiva.n tava . kathAbhishchAnukUlAbhiH saha ra.nsyAmahe vane .. 11..\\ y evametanna sandeho rameyaM brAhmaNaiH saha . nyUna bhAvAttu pashyAmi pratyAdeshamivAtmanaH .. 12..\\ katha.n drakShyAmi vaH sarvAnsvayamAhR^ita bhojanAn . madbhaktyA klishyato.anarhAndhikpApAndhR^itarAShTrajAn .. 13..\\ v ityuktvA sa nR^ipaH shochanniShasAda mahItale . tamadhyAtmaratirvidvA~nshaunako nAma vai dvijaH . yoge sA~Nkhye cha kushalo rAjAnamidamabravIt .. 14..\\ shokasthAna sahasrANi bhayasthAna shatAni cha . divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 15..\\ na hi GYAnaviruddheShu bahudoSheShu karmasu . shreyo ghAtiShu sajjante buddhimanto bhavadvidhAH .. 16..\\ aShTA~NgAM buddhimAhuryA.n sarvAshreyo vighAtinIm . shrutismR^itisamAyuktA.n sA rAja.nstvayyavasthitA .. 17..\\ arthakR^ichchhreShu durgeShu vyApatsu svajanasya cha . shArIra mAnasairduHkhairna sIdanti bhavadvidhAH .. 18..\\ shrUyatA.n chAbhidhAsyAmi janakena yathA purA . AtmavyavasthAna karA gItAH shlokA mahAtmanA .. 19..\\ mano dehasamutthAbhyA.n duHkhAbhyAmarditaM jagat . tayorvyAsa samAsAbhyA.n shamopAyamimaM shR^iNu .. 20..\\ vyAdheraniShTa sa.nsparshAchchhramAdiShTavivarjanAt . duHkha.n chaturbhirshArIraM kAraNaiH sampravartate .. 21..\\ tadAshu pratikArAchcha satata.n chAvichintanAt . AdhivyAdhiprashamana.n kriyAyogadvayena tu .. 22..\\ matimanto hyato vaidyAH shamaM prAgeva kurvate . mAnasasya priyAkhyAnaiH sambhogopanayairnR^iNAm .. 23..\\ mAnasena hi duHkhena sharIramupatapyate . ayaH piNDena taptena kumbbha sa.nsthAm ivodakam .. 24..\\ mAnasa.n shamayettasmAjGYAnenAgimivAmbunA . prashAnte mAnase duHkhe shArIramupashAmyati .. 25..\\ manaso duHkhamUla.n tu sneha ityupalabhyate . snehAttu sajjate janturduHkhayogamupaiti cha .. 26..\\ snehamUlAni duHkhAni snehajAni bhayAni cha . shokaharShau tathAyAsaH sarva.n snehAtpravartate .. 27..\\ snehatkaraNa rAgashcha prajaGYe vaiShayastathA . ashreyaskAvubhAvetau pUrvastatra guruH smR^itaH .. 28..\\ koTarAgniryathAsheSha.n samUlaM pAdapa.n dahet . dharmArthina.n tathAlpo.api rAgadoSho vinAshayet .. 29..\\ viprayoge na tu tyAgI doShadarshI samAgamAt . virAgaM bhajate janturnirvairo niShparigrahaH .. 30..\\ tasmAtsneha.n svapakShebhyo mitrebhyo dhanasa~ncayAt . svasharIrasamuttha.n tu GYAnena vinivartayet .. 31..\\ GYAnAnviteShu mukhyeShu shAstraGYeShu kR^itAtmasu . na teShu sajjate snehaH padmapatreShvivodakam .. 32..\\ rAgAbhibhUtaH puruShaH kAmena parikR^iShyate . ichchhA sa~njAyate tasya tatastR^iShNA pravartate .. 33..\\ tR^iShNA hi sarvapApiShThA nityodvega karI nR^iNAm . adharmabahulA chaiva ghorA pApAnubandhinI .. 34..\\ yA dustyajA durmatibhiryA na jIryati jIryataH . yo.asau prANAntiko rogastA.n tR^iShNAM tyajataH sukham .. 35..\\ anAdyantA tu sA tR^iShNA antardehagatA nR^iNAm . vinAshayati sambhUtA ayonija ivAnalaH .. 36..\\ yathaidhaH svasamutthena vahninA nAshamR^ichchhati . tathAkR^itAtmA lobhena sahajena vinashyati .. 37..\\ rAjataH salilAdagneshchorataH svajanAdapi . bhayamarthavatAM nityaM mR^ityoH prANabhR^itAm iva .. 38..\\ yathA hyAmiShamAkAshe pakShibhiH shvApadairbhuvi . bhakShyate salile matsyaistathA sarveNa vittavAn .. 39..\\ artha eva hi keShA.n chidanartho bhavitA nR^iNAm . arthashreyasi chAsakto na shreyo vindate naraH . tasmAdarthAgamAH sarve mano mohavivardhanAH .. 40..\\ kArpaNya.n darpamAnau cha bhayamudvega eva cha . arthajAni viduH prAGYA duHkhAnyetAni dehinAm .. 41..\\ arthasyopArjane duHkhaM pAlane cha kShaye tathA . nAshe duHkha.n vyaye duHkha.n ghnanti chaivArtha kAraNAt .. 42..\\ arthA duHkhaM parityaktuM pAlitAshchApi te.asukhAH . duHkhena chAdhigamyante teShAM nAshaM na chintayet .. 43..\\ asantoSha parA mUDhAH santoSha.n yAnti paNDitAH . anto nAsti pipAsAyAH santoShaH parama.n sukham .. 44..\\ tasmAtsantoShameveha dhanaM pashyanti paNDitAH . anitya.n yauvanaM rUpa.n jIvitaM dravyasa~ncayaH . aishvaryaM priya sa.nvAso gR^idhyedeShu na paNDitaH .. 45..\\ tyajeta sa~ncayA.nstasmAttajja.n klesha.n saheta kaH . na hi sa~ncayavAnkashchiddR^ishyate nirupadravaH .. 46..\\ atashcha dharmibhiH pumbhiranIhArthaH prashasyate . prakShAlanAddhi pa~Nkasya dUrAdasparshana.n varam .. 47..\\ yudhiShThiraivamartheShu na spR^ihA.n kartumarhasi . dharmeNa yadi te kArya.n vimuktechchho bhavArthataH .. 48..\\ y nArthopabhoga lipsArthamiyamarthepsutA mama . bharaNArtha.n tu viprANAM brahmankA~NkShe na lobhataH .. 49..\\ katha.n hyasmadvidho brahmanvartamAno gR^ihAshrame . bharaNaM pAlana.n chApi na kuryAdanuyAyinAm .. 50..\\ sa.nvibhAgo hi bhUtAnA.n sarveShAmeva shiShyate . tathaivopachamAnebhyaH pradeya.n gR^ihamedhinA .. 51..\\ tR^iNAni bhUmirudaka.n vAkchaturthI cha sUnR^itA . satAmetAni geheShu nochchhidyante kadA chana .. 52..\\ deyamArtasya shayana.n sthitashrAntasya chAsanam . tR^iShitasya cha pAnIya.n kShudhitasya cha bhojanam .. 53..\\ chakShuradyAnmano dadyAdvAcha.n dadyAchcha sUnR^itAm . pratyudgamyAbhigamana.n kuryAnnyAyena chArchanam .. 54..\\ aghi hotramanaDvAMshcha GYAtayo.atithibAndhavAH . putradArabhR^itAshchaiva nirdaheyurapUjitAH .. 55..\\ nAtmArthaM pAchayedannaM na vR^ithA ghAtayetpashUn . na cha tatsvayamashnIyAdvidhivadyanna nirvapet .. 56..\\ shvabhyashcha shvapachebhyashcha vayobhyashchAvapedbhuvi . vaishvadeva.n hi nAmaitatsAyamprAtarvidhIyate .. 57..\\ vighasAshI bhavettasmAnnitya.n chAmR^itabhojanaH . vighasaM bhR^ityasheSha.n tu yaGYasheShaM tathAmR^itam .. 58..\\ etA.n yo vartate vR^ittiM vartamAno gR^ihAshrame . tasya dharmaM paraM prAhuH katha.n vA vipra manyase .. 59..\\ z aho bata mahatkaShTa.n viparItamida.n jagat . yenApatrapate sAdhurasAdhustena tuShyati .. 60..\\ shishnodara kR^ite.aprAGYaH karoti vighasaM bahu . moharAgasamAkrAnta indriyArtha vashAnugaH .. 61..\\ hriyate budhyamAno.api naro hAribhirindriyaiH . vimUDhasa~nj~no duShTAshvairudbhrAntairiva sArathiH .. 62..\\ ShaDindriyANi viShaya.n samAgachchhanti vai yadA . tadA prAdurbhavatyeShAM pUrvasa~NkalpajaM manaH .. 63..\\ mano yasyendriya grAmaviShayaM prati choditam . tasyautsukya.n sambhavati pravR^ittishchopajAyate .. 64..\\ tataH sa~NkalpavIryeNa kAmena viShayeShubhiH . viddhaH patati lobhAgnau jyotirlobhAtpata~Ngavat .. 65..\\ tato vihArairAhArairmohitashcha vishAM pate . mahAmohamukhe magne nAtmAnamavabudhyate .. 66..\\ evaM patati sa.nsAre tAsu tAsviha yoniShu . avidyA karma tR^iShNAbhirbhrAmyamANo.atha chakravat .. 67..\\ brahmAdiShu tR^iNAnteShu hUteShu parivartate . jale bhuvi tathAkAshe jAyamAnaH punaH punaH .. 68..\\ abudhAnA.n gatistveShA budhAnAmapi me shR^iNu . ye dharme shreyasi ratA vimokSharatayo janAH .. 69..\\ yadida.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha . tasmAddharmAnimAnsarvAnnAbhimAnAtsamAcharet .. 70..\\ ijyAdhyayana dAnAni tapaH satya.n kShamA damaH . alobha iti mArgo.aya.n dharmasyAShTa vidhaH smR^itaH .. 71..\\ tatra pUrvashchaturvargaH pitR^iyAnapathe sthitaH . kartavyamiti yatkAryaM nAbhimAnAtsamAcharet .. 72..\\ uttaro deva yAnastu sadbhirAcharitaH sadA . aShTA~Ngenaiva mArgeNa vishuddhAtmA samAcharet .. 73..\\ samyaksa~NkalpasambandhAtsamyakchendriyanigrahAt . samyagvratavisheShAchcha samyakcha guru sevanAt .. 74..\\ samyagAhArayogAchcha samyakchAdhyayanAgamAt . samyakkarmopasaMnyAsAtsamyakchittanirodhanAt . eva.n karmANi kurvanti sa.nsAravijigIShavaH .. 75..\\ rAgadveShavinirmuktA aishvarya.n devatA gatAH . rudrAH sAdhyAstathAdityA vasavo.athAshvinAvapi . yogaishvaryeNa sa.nyuktA dhArayanti prajA imAH .. 76..\\ tathA tvamapi kaunteya shamamAsthAya puShkalam . tapasA siddhimanvichchha yogasiddhi.n cha bhArata .. 77..\\ pitR^imAtR^imayI siddhiH prAptA karmamayI cha te . tapasA siddhimanvichchha kurvate tadanugrahAt .. 78..\\ siddhA hi yadyadichchhanti kurvate tadanugrahAt . tasmAttapaH samAsthAya kuruShvAtma manoratham .. 79..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} v shaunakenaivamuktastu kuntIputro yudhiShThiraH . purohitamupAgamya bhrAtR^imadhye.abravIdidam .. 1..\\ prasthitaM mAnuyAntIme brAhmaNA vedapAragAH . na chAsmi pAlane shakto bahuduHkhasamanvitaH .. 2..\\ parityaktuM na shaknomi dAnashaktishcha nAsti me . kathamatra mayA kAryaM bhagavA.nstadbravItu me .. 3..\\ muhUrtamiva sa dhyAtvA dharmeNAnviShya tA.n gatim . yudhiShThiramuvAcheda.n dhaumyo dharmabhR^itA.n varaH .. 4..\\ purA sR^iShTani bhUtAni pIDyante kShudhayA bhR^isham . tato.anukampayA teShA.n savitA svapitA iva .. 5..\\ gatvottarAyaNa.n tejo rasAnuddhR^itya rashmibhiH . dakShiNAyanamAvR^itto mahIM nivishate raviH .. 6..\\ kShetrabhUte tatastasminnoShadhIroShadhI patiH . divastejaH samuddhR^itya janayAmAsa vAriNA .. 7..\\ niShiktashchandra tejobhiH sUyate bhUgato raviH . oShadhyaH ShaDrasA medhyAstadannaM prANinAM bhuvi .. 8..\\ evaM bhAnumaya.n hyannaM bhUtAnAM prANadhAraNam . pitaiSha sarvabhUtAnA.n tasmAtta.n sharaNaM vraja .. 9..\\ rAjAno hi mahAtmAno yonikarma vishodhitAH . uddharanti prajAH sarvAstapa AsthAya puShkalam .. 10..\\ bhImena kArtavIryeNa vainyena nahuSheNa cha . tapoyogasamAdhisthairuddhR^itA hyApadaH prajAH .. 11..\\ tathA tvamapi dharmAtmankarmaNA cha vishodhitaH . tapa AsthAya dharmeNa dvijAtInbhara bhArata .. 12..\\ evamuktastu dhaumyena tatkAlasadR^isha.n vachaH . dharmarAjo vishuddhAtmA tapa AtiShThaduttamam .. 13..\\ puShpopahArairbalibhirarchayitvA divAkaram . yogamAsthAya dharmAtmA vAyubhakSho jitendriyaH . gA~Ngeya.n vAryupaspR^iShya prANAyAmena tasthivAn .. 14..\\ j katha.n kurUNAmR^iShabhaH sa tu rAjA yudhiShThiraH . viprArthamArAdhitavAnsUryamadbhutavikramam .. 15..\\ v shR^iNuShvAvahito rAja~nshuchirbhUtvA samAhitaH . kShaNa.n cha kuru rAjendra sarva.n vakShyAmyasheShataH .. 16..\\ dhaumyena tu yatha proktaM pArthAya sumahAtmane . nAmnAmaShTa shataM puNya.n tachchhR^iNuShva mahAmate .. 17..\\ sUryo.aryamA bhagastvaShTA pUShArkaH savitA raviH . gabhastimAnajaH kAlo mR^ityurdhAtA prabhA karaH .. 18..\\ pR^ithivyApashcha tejashcha kha.n vAyushcha parAyaNam . somo bR^ihaspatiH shukro budho.a~NgAraka eva cha .. 19..\\ indro vivasvvAndIptAMshuH shuchiH shauriH shanaishcharaH . brahmA viShNushcha rudrashcha skando vaishvaraNo yamaH .. 20..\\ vaidyuto jATharashchAgiraindhanastejasAM patiH . dharmadhvajo veda kartA vedA~Ngo veda vAhanaH .. 21..\\ kR^ita.n tretA dvAparashcha kaliH sarvAmarAshrayaH . kalA kAShThA muhurtAshcha pakShA mAsA R^itustathA .. 22..\\ sa.nvatsarakaro.ashvatthaH kAlachakro vibhAvasuH . puruShaH shAshvato yogI vyaktAvyaktaH sanAtanaH .. 23..\\ lokAdhyakShaH prajAdhyakSho vishvakarmA tamonudaH . varuNaH sAgaro.aMshushcha jImUto jIvano.arihA .. 24..\\ bhUtAshrayo bhUtapatiH sarvabhUtaniShevitaH . maNiH suvarNo bhUtAdiH kAmadaH sarvato mukhaH .. 25..\\ jayo vishAlo varadaH shIghragaH prANadhAraNaH . dhanvantarirdhUmaketurAdidevo.aditeH sutaH .. 26..\\ dvAdashAtmAravindAkShaH pitA mAtA pitAmahaH . svargadvAraM prajA dvAraM mokShadvAra.n triviShTapam .. 27..\\ dehakartA prashAntAtmA vishvAtmA vishvatomukhaH . charAcharAtmA sUkShmAtmA maitreNa vapuShAnvitaH .. 28..\\ etadvai kIrtanIyasya sUryasyaiva mahAtmanaH . nAmnAmaShTa shataM puNya.n shakreNoktaM mahAtmanA .. 29..\\ shakrAchcha nAradaH prApto dhaumyash cha tadanantaram . dhaumyAdyudhiShThiraH prApya sarvAnkAmAnavAptavAn .. 30..\\ surapitR^igaNayakShasevitaM hyasuranishAcharasiddhavanditam . varakanakahutAshanaprabhaM tvamapi manasyabhidhehi bhAskaram .. 31..\\ sUryodaye yastu samAhitaH paThet saputralAbha.n dhanaratnasa~ncayAn . labheta jAtismaratA.n sadA naraH smR^iti.n cha medhAM cha sa vindate parAm .. 32..\\ ima.n stava.n devavarasya yo naraH prakIrtayechchhuchi sumanAH samAhitaH . sa muchyate shokadavAgnisAgarAl labheta kAmAnmanasA yathepsitAn .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} v tato divAkaraH prIto darshayAmAsa pANDavam . dIpyamAnaH svavapuShA jvalanniva hutAshanaH .. 1..\\ yatte.abhilaShita.n rAjansarvametadavApsyasi . ahamannaM pradAsyAmi sapta pa~ncha cha te samAH .. 2..\\ phalamUlAmiSha.n shAkaM sa.nskR^itaM yanmahAnase . chaturvidha.n tadannAdyamakShayyaM te bhaviShyati . dhana.n cha vividhaM tubhyamityuktvAntaradhIyata .. 3..\\ labdhvA vara.n tu kaunteyo jalAduttIrya dharmavit . jagrAha pAdau dhaumyasya bhrAtR^IMshchAsvajatAchyutaH .. 4..\\ draupadyA saha sa~Ngamya pashyamAno.abhyayAtprabhuH . mahAnase tadAnna.n tu sAdhayAmAsa pANDavaH .. 5..\\ sa.nskR^itaM prasava.n yAti vanyamanna.n chaturvidham . akShayya.n vardhate chAnna.n tena bhojayate dvijAn .. 6..\\ bhuktavatsu cha vipreShu bhojayitvAnujAnapi . sheSha.n vighasa sa~nj~na.n tu pashchAdbhu~Nkte yudhiShThiraH . yudhiShThiraM bhojayitvA sheShamashnAti pArShatI .. 7..\\ eva.n divAkarAtprApya divAkarasamadyutiH . kAmAnmano.abhilaShitAnbrAhmaNebhyo dadau prabhuH .. 8..\\ purohita purogAshcha tithi nakShatraparvasu . yaGYiyArthaH pravartante vidhimantrapramANataH .. 9..\\ tataH kR^itasvastyayanA dhaumyena saha pANDavAH . dvijasa~NghaiH parivR^itAH prayayuH kAmyaka.n vanam .. 10..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} v vanaM praviShTeShvatha pANDaveShu praGYA chakShustapyamAno.ambikeyaH . dharmAtmAna.n viduramagAdha buddhiM sukhAsIno vAkyamuvAcha rAjA .. 1..\\ praGYA cha te bhArgavasyeva shuddhA dharma.n cha tvaM parama.n vettha sUkShmam . samashcha tva.n saMmataH kauravANAM pathya.n chaiShAM mama chaiva bravIhi .. 2..\\ eva~Ngate vidura yadadya kAryaM paurAshcheme kathamasmAnbhajeran . te chApyasmAnnoddhareyuH samUlAn na kAmaye tAMshcha vinashyamAnA .. 3..\\ vi trigarto.aya.n dharmamUlo narendra rAjya.n chedaM dharmamUla.n vadanti . dharme rAjanvartamAnaH svashaktyA putrAnsarvAnpAhi kuntIsutAMsh cha .. 4..\\ sa vai dharmo vipraluptaH sabhAyAM pApAtmabhiH saubaleya pradhAnaiH . AhUya kuntIsutamakShavatyAM parAjaiShItsatyasandha.n sutaste .. 5..\\ etasya te duShpraNItasya rAja~n sheShasyAhaM paripashyAmyupAyam . yathA putrastava kauravya pApAn mukto loke pratitiShTheta sAdhu .. 6..\\ tadvai sarvaM pANDuputrA labhantAM yattadrAjannatisR^iShTa.n tvayAsIt . eSha dharmaH paramo yatsvakena rAjA tuShyenanparasveShu gR^idhyet .. 7..\\ etatkArya.n tava sarvapradhAnaM teShA.n tuShTiH shakuneshchAvamAnaH . eva.n sheShaM yadi putreShu te syAd etadrAja.nstvaramANaH kuruShva .. 8..\\ athaitadevaM na karoShi rAjan dhruva.n kurUNAM bhavitA vinAshaH . na hi kruddho bhImaseno.arjuno vA sheSha.n kuryAchchhAtravANAmanIke .. 9..\\ yeShA.n yoddhA savyasAchI kR^itAstro dhanuryeShAM pANDiva.n lokasAram . yeShAM bhImo bAhushAlI cha yoddhA teShA.n loke kiM nu na prApyamasti .. 10..\\ uktaM pUrva.n jAtamAtre sute te mayA yatte hitamAsIttadAnIm . putra.n tyajemamahitaM kulasyety etadrAjanna cha tattva.n chakartha . idAnI.n te hitamuktaM na chettvaM kartAsi rAjanparitaptAsi pashchAt .. 11..\\ yadyetadevamanumantA sutaste samprIyamANaH pANDavairekarAjyam . tApo na te vai bhavitA prItiyogAt tva.n chenna gR^ihNAsi suta.n sahAyaiH . athAparo bhavati hi taM nigR^ihya pANDoH putraM prakuruShvAdhipatye .. 12..\\ ajAtashatrurhi vimuktarAgo dharmeNemAM pR^ithivI.n shAstu rAjan . tato rAjanpArthivAH sarva eva vaishyA ivAsmAnupatiShThantu sadyaH .. 13..\\ duryodhanaH shakuniH sUtaputraH prItyA rAjanpANDuputrAnbhajantAm . duHshAsano yAchatu bhImasenaM sabhAmadhye drupadasyAtmajA.n cha .. 14..\\ yudhiShThira.n tvaM parisAntvayasva rAjye chaina.n sthApayasvAbhipUjya . tvayA pR^iShThaH kimahamanyadvadeyam etatkR^itvA kR^itakR^ityo.asi rAjan .. 15..\\ dhr etadvAkya.n vidura yatte sabhAyAm iha proktaM pANDavAnprApya mA.n cha . hita.n teShAmahitaM mAmakAnAm etatsarvaM mama nopaiti chetaH .. 16..\\ ida.n tvidAnIM kuta eva nishchitaM teShAmarthe pANDavAnA.n yadAttha . tenAdya manye nAsi hito mameti katha.n hi putraM pANDavArthe tyajeyam .. 17..\\ asaMshaya.n te.api mamaiva putrA duryodhanastu mama dehAtprasUtaH . sva.n vai dehaM parahetostyajeti ko nu brUyAtsamatAmanvavekShan .. 18..\\ sa mA jihma.n vidura sarvaM bravIShi mAna.n cha te.ahamadhikaM dhArayAmi . yathechchhaka.n gachchha vA tiShTha vA tvaM susAntvyamAnApyasatI strI jahAti .. 19..\\ v etAvaduktvA dhR^itarAShTro.anvapadyad antarveshma sahasotthAya rAjan . nedamastItyatha viduro bhAShamANaH samprAdravadyatra pArtha babhUvuH .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} v pANDavAstu vane vAsamuddishya bharatarShabhAH . prayayurjAhnavI kUlAtkurukShetra.n sahAnugAH .. 1..\\ sarasvatI dR^iShadvatyau yamunA.n cha niShevya te . yayurvanenaiva vana.n satataM pashchimA.n disham .. 2..\\ tataH sarasvatI kUle sameShu maru dhanvasu . kAmyakaM nAma dadR^ishurvanaM munijanapriyam .. 3..\\ tatra te nyavasanvIrA vane bahumR^igadvije . anvAsyamAnA munibhiH sAntvyamAnAshcha bhArata .. 4..\\ vidurastvapi pANDUnA.n tadA darshanalAlasaH . jagAmaika rathenaiva kAmyaka.n vanamR^iddhivat .. 5..\\ tato yAtvA viduraH kAnana.n tach chhIghrairashvairvAhinA syandanena . dadarshAsIna.n dharmarAja.n vivikte sArdha.n draupadyA bhrAtR^ibhirbrAhmaNaish cha .. 6..\\ tato.apashyadvidura.n tUrNamArAd abhyAyAnta.n satyasandhaH sa rAjA . athAbravIdbhrAtaraM bhImasenaM kiM nu kShattA vakShyati naH sametya .. 7..\\ kachchinnAya.n vachanAtsaubalasya samAhvAtA devanAyopayAti . kachchitkShudraH shakunirnAyudhAni jeShyatyasmAnpunarevAkShavatyAm .. 8..\\ samAhUtaH kena chidAdraveti nAha.n shakto bhImasenApayAtum . gANDIve vA saMshayite katha.n chid rAjyaprAptiH saMshayitA bhavennaH .. 9..\\ tata utthAya viduraM pANDaveyAH pratyagR^ihNannR^ipate sarva eva . taiH satkR^itaH sa cha tAnAjamIDho yathochitaM pANDuputrAnsameyAt .. 10..\\ samAshvasta.n vidura.n te nararShabhAs tato.apR^ichchhannAgamanAya hetum . sa chApi tebhyo vistarataH shasha.nsa yathAvR^itto dhR^itarAShTro.a.ambikeyaH .. 11..\\ vi avochanmA.n dhR^itarAShTro.anuguptam ajAtashatro parigR^ihyAbhipUjya . eva~Ngate samatAm abbhyupetya pathya.n teShAM mama chaiva bravIhi .. 12..\\ mayApyukta.n yatkShama.n kauravANAM hitaM pathya.n dhR^itarAShTrasya chaiva . tadvai pathya.n tanmano nAbhyupaiti tatashchAha.n kShamamanyanna manye .. 13..\\ para.n shreyaH pANDaveyA mayoktaM na me tachcha shrutavAnAmbikeyaH . yathAturasyeva hi pathyamannaM na rochate smAsya taduchyamAnam .. 14..\\ na shreyase nIyate.ajAtashatro strI shrotriyasyeva gR^ihe praduShTA . bruvanna ruchyai bharatarShabhasya patiH kumAryA iva ShaShTivarShaH .. 15..\\ dhruva.n vinAsho nR^ipa kauravANAM na vai shreyo dhR^itarAShTraH paraiti . yathA parNe puShkarasyeva siktaM jalaM na tiShThetpathyamukta.n tathAsmin .. 16..\\ tataH kruddho dhR^itarAShTro.abravInmAM yatra shraddhA bhArata tatra yAhi . nAhaM bhUyaH kAmaye tvA.n sahAyaM mahImimAM pAlayituM pura.n vA .. 17..\\ so.aha.n tyakto dhR^itarAShTreNa rAja.ns tvA.n shAsitumupayAtastvarAvAn . tadvai sarva.n yanmayoktaM sabhAyAM taddhAryatA.n yatpravakShyAmi bhUyaH .. 18..\\ kleshaistIvrairyujyamAnaH sapatnaiH kShamA.n kurvankAlamupAsate yaH . sa.n vardhayanstokamivAgnimAtmavAn sa vai bhu~Nkte pR^ithivIm eka eva .. 19..\\ yasyAvibhakta.n vasu rAjansahAyais tasya duHkhe.apyaMshabhAjaH sahAyAH . sahAyAnAmeSha sa~NgrahaNe.abhyupAyaH sahAyAptau pR^ithivI prAptimAhuH .. 20..\\ satya.n shreShThaM pANDava niShpralApaM tulya.n chAnna.n saha bhojyaM sahAyaiH . AtmA chaiShAmagrato nAtivarted eva.nvR^ittirvardhate bhUmipAlaH .. 21..\\ y eva.n kariShyAmi yathA bravIShi parAM buddhimupagamyApramattaH . yachchApyanyaddeshakAlopapannaM tadvai vAchya.n tatkariShyAmi kR^itsnam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} v gate tu vidure rAjannAshramaM pANDavAnprati . dhR^itarAShTro mahAprAGYaH paryatapyata bhArata .. 1..\\ sa sabhA dvAramAgamya vidura smara mohitaH . samakShaM pArthivendrANAM papAtAviShTa chetanaH .. 2..\\ sa tu labdhvA punaH sa~nj~nA.n samutthAya mahItalAt . samIpopasthita.n rAjA sa~njayaM vAkyamabravIt .. 3..\\ bhrAtA mama suhR^ichchaiva sAkShAddharma ivAparaH . tasya smR^itvAdya subhR^isha.n hR^idaya.n dIryatIva me .. 4..\\ tamAnayasva dharmaGYaM mama bhrAtaramAshu vai . iti bruvansa nR^ipatiH karuNaM paryadevayat .. 5..\\ pashchAttApAbhisantapto vidura smAra karshitaH . bhrAtR^isnehAdida.n rAjansa~njayaM vAkyamabravIt .. 6..\\ gachchha sa~njaya jAnIhi bhrAtara.n viduraM mama . yadi jIvati roSheNa mayA pApena nirdhutaH .. 7..\\ na hi tena mama bhrAtrA susUkShmamapi ki.n chana . vyalIka.n kR^itapUrvaM me prAGYenAmita buddhinA .. 8..\\ sa vyalIka.n kathaM prApto mattaH paramabuddhimAn . na janyAjjIvitaM prAGYasta.n gachchhAnaya sa~njaya .. 9..\\ tasya tadvachana.n shrutvA rAGYastamanumAnya cha . sa~njayo bADhamityuktvA prAdravatkAmyaka.n vanam .. 10..\\ so.achireNa samAsAdya tadvana.n yatra pANDavAH . rauravAjinasa.nvIta.n dadarshAtha yudhiShThiram .. 11..\\ vidureNa sahAsInaM brAhmaNaishcha sahasrashaH . bhrAtR^ibhishchAbhisa~Ngupta.n devairiva shatakratum .. 12..\\ yudhiShThiramathAbhyetya pUjayAmAsa sa~njayaH . bhImArjunayamAMshchApi tadarhaM pratyapadyata .. 13..\\ rAGYA pR^iShTaH sa kushala.n sukhAsInashcha sa~njayaH . shasha.nsAgamane hetumida.n chaivAbravIdvachaH .. 14..\\ rAjA smarati te kShattardhR^itarAShTro.ambikA sutaH . taM pashya gatvA tva.n kShipra.n sa~njIvaya cha pArthivam .. 15..\\ so.anumAnya narashreShThAnpANDavAnkurunandanAn . niyogAdrAjasi.nhasya gantumarhasi mAnada .. 16..\\ evamuktastu viduro dhImAnsvajanavatsalaH . yudhiShThirasyAnumate punarAyAdgajAhvayam .. 17..\\ tamabravInmahAprAGYa.n dhR^itarAShTraH pratApavAn . diShTyA prApto.asi dharmaGYa diShTyA smarasi me.anagha .. 18..\\ adya rAtrau divA chAha.n tvatkR^ite bharatarShabha . prajAgare papashyAmi vichitra.n dehamAtmanaH .. 19..\\ so.a~NkamAdAya viduraM mUrdhnyupAghrAya chaiva ha . kShamyatAmiti chovAcha yadukto.asi mayA ruShA .. 20..\\ vi kShAntameva mayA rAjangururnaH paramo bhavAn . tathA hyasmyAgataH kShipra.n tvaddarshanaparAyaNaH .. 21..\\ bhavanti hi naravyAghra puruShA dharmachetasaH . dInAbhipAtino rAjannAtra kAryA vichAraNA .. 22..\\ pANDoH sutA yAdR^ishA me tAdR^ishA me sutAstava . dInA iti hi me buddhirabhipannAdya tAnrpati .. 23..\\ v anyonyamanunIyaivaM bhrAtarau tau mahAdyutI . viduro dhR^itarAShTrashcha lebhAte paramAM mudam .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} v shrutvA cha viduraM prApta.n rAGYA cha parisAntvitam . dhR^itarATrAtmajo rAjA paryatapyata durmatiH .. 1..\\ sa saubala.n samAnAyya karNa duHshAsanAvapi . abravIdvachana.n rAjA pravishyAbuddhija.n tamaH .. 2..\\ eSha praptyagato mantrI dhR^itarAShTrasya saMmataH . viduraH pANDuputrANA.n suhR^idvidvAnhite rataH .. 3..\\ yAvadasya punarbuddhi.n viduro nApakarShati . pANDavAnayane tAvanmantrayadhva.n hitaM mama .. 4..\\ atha pashyAmyahaM pArthAnprAptAniha katha.n chana . punaH shoSha.n gamiShyAmi nirAsurniravagrahaH .. 5..\\ viShamudbandhana.n vApi shastramagnipraveshanam . kariShye na hi tAnR^iddhAnpunardraShTumihotsahe .. 6..\\ za kiM bAliShAM mati.n rAjannAsthito.asi vishAM pate . gatAste samaya.n kR^itvA naitadevaM bhaviShyati .. 7..\\ satyavAkye sthitAH sarve pANDavA bharatarShabha . pituste vachana.n tAta na grahIShyanti karhi chit .. 8..\\ atha vA te grahIShyanti punareShyanti vA puram . nirasya samayaM bhUyaH paNo.asmAkaM bhaviShyati .. 9..\\ sarve bhavAmo madhyasthA rAGYashchhandAnuvartinaH . chhidraM bahu prapashyantaH pANDavAnA.n susa.nvR^itAH .. 10..\\ duh evametanmahAprAGYa yathA vadasi mAtula . nitya.n hi me kathayatastava buddhirhi rochate .. 11..\\ kar kAmamIkShAmahe sarve duryodhana tavepsitam . aikamatya.n hi no rAjansarveShAmeva lakShyate .. 12..\\ v evamuktastu karNena rAjA duryodhanastadA . nAtihR^iShTamanAH kShipramabhavatsa parA~NmukhaH .. 13..\\ upalabhya tataH karNo vivR^itya nayane shubhe . roShAdduHshAsana.n chaiva saubaleyaM cha tAvubhau .. 14..\\ uvAcha paramakruddha udyamyAtmAnamAtmanA . aho mama mata.n yattannibodhata narAdhipAH .. 15..\\ priya.n sarve chikIrShAmo rAGYaH ki~NkarapANayaH . na chAsya shaknumaH sarve priye sthAtumatandritAH .. 16..\\ vaya.n tu shastrANyAdAya rathAnAsthAya daMshitAH . gachchhAmaH sahitA hantuM pANDavAnvanagocharAn .. 17..\\ teShu sarveShu shAnteShu gateShaviditA.n gatim . nirvivAdA bhaviShyanti dhArtarAShTrAstathA vayam .. 18..\\ yAvadeva paridyUnA yAvachchhokaparAyaNAH . yAvanmitra vihInAshcha tAvachchhakyA mataM mama .. 19..\\ tasya tadvachana.n shrutvA pUjayantaH punaH punaH . bADhamityeva te sarve pratyUchuH sUtaja.n tadA .. 20..\\ evamuktvA tu sa~NkruddhA rathaiH sarve pR^ithakpR^ithak . niryayuH pANDavAnhantu.n sa~NghashaH kR^itanishchayAH .. 21..\\ tAnprasthitAnpariGYAya kR^iShNadvaipAyanastadA . AjagAma vishuddhAtmA dR^iShTvA divyena chakShuShA .. 22..\\ pratiShidhyAtha tAnsarvAnbhagavA.NllokapUjitaH . praGYA chakShuShamAsInamuvAchAbhyetya satvaraH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} vy dhR^itarAShTra mahAprAGYa nibodha vachanaM mama . vakShyAmi tvA kauravANA.n sarveShAM hitamuttamam .. 1..\\ na me priyaM mahAbAho yadgatAH pANDavA vanam . nikR^ityA nirjitAshchaiva duryodhana vashAnugaiH .. 2..\\ te smarantaH parikleshAnvarShe pUrNe trayodashe . vimokShyanti viSha.n kruddhAH karaveyeShu bhArata .. 3..\\ tadaya.n kiM nu pApAtmA tava putraH sumandadhIH . pANDavAnnityasa~Nkruddho rAjyahetorjighA.nsati .. 4..\\ vAryatA.n sAdhvayaM mUDhaH shama.n gachchhatu te sutaH . vanasthA.nstAnaya.n hantumichchhanprANairvimokShyate .. 5..\\ yathAha viduraH prAGYo yathA bhIShmo yathA vayam . yathA kR^ipashcha droNashcha tathA sAdhu vidhIyatAm .. 6..\\ vigraho hi mahAprAGYa svajanena vigarhitaH . adhArmyamayashasya.n cha mA rAjanpratipadyathAH .. 7..\\ samIkShA yAdR^ishI hyasya pANDavAnprati bhArata . upekShyamANA sA rAjanhamAntamanaya.n spR^ishet .. 8..\\ atha vAya.n sumandAtmA vana.n gachchhatu te sutaH . pANDavaiH sahito rAjanneka evAsahAya vAn .. 9..\\ tataH sa.nsargajaH snehaH putrasya tava pANDavaiH . yadi syAtkR^itakAryo.adya bhavestvaM manujeshvara .. 10..\\ atha vA jAyamAnasya yachchhIlamanujAyate . shrUyate tanmahArAja nAmR^itasyapasarpati .. 11..\\ katha.n vA manyate bhIShmo droNo vA viduro.api vA . bhavAnvAtra kShama.n kAryaM purA chArtho.ativartate .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} dhr bhagavannAhamapyetadrochaye dyUtasa.nstavam . manye tadvidhinAkramya kArito.asmIti vai mune .. 1..\\ naitadrochayate bhIShmo na droNo viduro na cha . gAndhArI nechchhati dyUta.n tachcha mohAtpravartitam .. 2..\\ parityaktuM na shaknomi duryodhanamachetanam . putrasnehena bhagava~njAnannapi yatavrata .. 3..\\ vy vaichitra vIryanR^ipate satyamAha yathA bhavAn . dR^iDha.n vedmi paraM putraM paraM putrAnna vidyate .. 4..\\ indro.apyashrunipAtena surabhyA pratibodhitaH . anyaiH samR^iddhairapyarthairna sutAdvidyate param .. 5..\\ atra te vartayiShyAmi mahadAkhyAnamuttamam . surabhyAshchaiva sa.nvAdamindrasya cha vishAM pate .. 6..\\ triviShTapagatA rAjansurabhiH prArudatkila . gavAM mAta purA tAta tAmindro.anvakR^ipAyata .. 7..\\ in kimida.n rodiShi shubhe kachchitkShema.n divaukasAm . mAnuSheShvatha vA goShu naitadalpaM bhaviShyati .. 8..\\ su vinipAto na vaH kashchiddR^ishyate tridashAdhipa . aha.n tu putra.n shochAmi tena rodimi kaushika .. 9..\\ pashyaina.n karShaka.n raudraM durbalaM mama putrakam . pratodenAbhinighnanta.n lA~Ngalena nipIDitam .. 10..\\ eta.n dR^iShTvA bhR^isha.n shrantaM vadhyamAnaM surAdhipa . kR^ipAviShTAsmi devendra manash chodvijate mama .. 11..\\ ekastatra balopeto dhuramudvahate.adhikAm . aparo.alpabalaprANaH kR^isho dhamani santataH . kR^ichchhrAdudvahate bhAra.n ta.n vai shochAmi vAsava .. 12..\\ vadhyamAnaH pratodena tudyamAnaH punaH punaH . naiva shaknomi taM bhAramudvoDhuM pashya vAsava .. 13..\\ tato.aha.n tasya duHkhArtA viraumi bhR^ishaduHkhitA . ashrUNyAvartayantI cha netrAbhyA.n karuNAyatI .. 14..\\ in tava putrasahasreShu pIDyamAneShu shobhane . ki.n kR^ipAyitamastyatra putra eko.atra pIDyate .. 15..\\ su yadi putrasahasraM me sarvatra samameva me . dInasya tu sataH shakraputrasyAbhyadhikA kR^ipA .. 16..\\ vy tadindraH surabhI vAkyaM nishamya bhR^ishavismitaH . jIvitenApi kauravya mene.abhyadhikamAtmajam .. 17..\\ pravavarSha cha tatraiva sahasA toyamulbaNam . karShakasyAcharanvighnaM bhagavAnpAkashAsanaH .. 18..\\ tadyathA surabhiH prAha samamevAstu me tathA . suteShu rAjansarveShu dIneShvabhyadhikA kR^ipA .. 19..\\ yAdR^isho me sutaH paNDustAdR^isho me.asi putraka . vidurashcha mahAprAGYaH snehAdetadvramImyaham .. 20..\\ chirAya tava putrANA.n shatamekashcha pArthiva . pANDoH pa~nchaiva lakShyante te.api mandAH suduHkhitAH .. 21..\\ katha.n jIveyuratyantaM katha.n vardheyurityapi . iti dIneShu pArtheShu mano me paritapyate .. 22..\\ yadi pArthiva kauravyA~njIvamAnAnihechchhasi . duryodhanastava sutaH shama.n gachchhatu pANDavaiH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} dhr evametanmahAprAGYa yathA vadasi no mune . aha.n chaiva vijAnAmi sarve cheme narAdhipAH .. 1..\\ bhavA.nstu manyate sAdhu yatkurUNA.n sukhodayam . tadeva viduro.apyAha bhIShmo droNashcha mAM mune .. 2..\\ yadi tvahamanugrAhyaH kauraveShu dayA yadi . anushAdhi durAtmAnaM putra.n duryodhanaM mama .. 3..\\ vy ayamAyAti vai rAjanmaitreyo bhavagAnR^iShiH . anvIya pANDavAnbhrAtR^InihaivAsmaddidR^ikShayA .. 4..\\ eSha duryodhanaM putra.n tava rAjanmahAnR^iShiH . anushAstA yathAnyAya.n shamAyAsya kulasya te .. 5..\\ brUyAdyadeSha rAjendra tatkAryamavisha~NkayA . akriyAyA.n hi kAryasya putra.n te shapsyate ruShA .. 6..\\ vai evamuktvA yayau vyAso maitreyaH pratyadR^ishyata . pUjayA pratijagrAha saputrastaM narAdhipaH .. 7..\\ dattvArghyAdyAH kriyAH sarvA vishrAntaM munipu~Ngavam . prashrayeNAbravIdrAjA dhR^itarAShTro.ambikA sutaH .. 8..\\ sukhenAgamana.n kachchidbhagavankurujA~Ngale . kachchitkushalino vIrA bhrAtaraH pa~ncha pANDavAH .. 9..\\ samaye sthAtumichchhanti kachchichcha puruSharShabhAH . kachchitkurUNA.n saubhrAtramavyuchchhannaM bhaviShyati .. 10..\\ mai tIrthayAtrAmanukrAmanprApto.asmi kurujA~Ngalam . yadR^ichchhayA dharmarAja.n dR^iShTavAnkAmyake vane .. 11..\\ ta.n jaTAjinasa.nvItaM tapovananivAsinam . samAjagmurmahAtmAna.n draShTuM munigaNAH prabho .. 12..\\ tatrAshrauShaM mahArAja putrANA.n tava vibhramam . anaya.n dyUtarUpeNa mahApApamupasthitam .. 13..\\ tato.aha.n tvAmanuprAptaH kauravANAmavekShayA . sadA hyabhyadhikaH snehaH prItish cha tvayi me prabho .. 14..\\ naitadaupayika.n rAja.nstvayi bhIShme cha jIvati . yadanyonyena te putrA virudhyante narAdhipa .. 15..\\ meDhI bhUtaH svaya.n rAjannigrahe rpagrahe bhavAn . kimarthamanaya.n ghoramutpatantamupekShase .. 16..\\ dasyUnAmiva yadvR^itta.n sabhAyA.n kurunandana . tena na bhrAjase rAja.nstApasAnA.n samAgame .. 17..\\ vai tato vyAvR^itya rAjAna.n duryodhanamamarShaNam . uvAcha shlakShNayA vAchA maitreyo bhagavAnR^iShiH .. 18..\\ duryodhana mahAbAho nibodha vadatA.n vara . vachanaM me mahAprAGYa bruvato yaddhita.n tava .. 19..\\ mA druhaH pANDavAnrAjankuruShva hitamAtmanaH . pANDavAnA.n kurUNAM cha lokasya cha nararShabha .. 20..\\ te hi sarve naravyAghrAH shUrA vikrAntayodhinaH . sarve nAgAyuta prANA vajrasa.nhananA dR^iDhAH .. 21..\\ satyavrataparAH sarve sarve puruShamAninaH . hantAro devashatrUNA.n rakShasA.n kAmarUpiNAm . hiDimbabakamukhyAnA.n kirmIrasya cha rakShasaH .. 22..\\ itaH prachyavatA.n rAtrau yaH sa teShAM mahAtmanAm . AvR^itya mArga.n raudrAtmA tasthau giririvAchalaH .. 23..\\ taM bhImaH samarashlAghI balena balinA.n varaH . jaghAna pashumAreNa vyAghraH kShudramR^iga.n yathA .. 24..\\ pashya digvijaye rAjanyathA bhImena pAtitaH . jarAsandho maheShvAso nAgAyuta balo yudhi .. 25..\\ sambandhI vAsudevashcha yeShA.n shyAlashcha pArShataH . kastAnyudhi samAsIta jarAmaraNavAnnaraH .. 26..\\ tasya te shama evAstu pANDavairbharatarShabha . kuru me vachana.n rAjanmA mR^ityuvashamanvagAH .. 27..\\ eva.n tu bruvatastasya maitreyasya vishAM pate . Uru.n gajakarAkAraM kareNAbhijaghAna saH .. 28..\\ duryodhanaH smita.n kR^itvA charaNenAlikhanmahIm . na ki.n chiduktvA duryodhAstasthau kiM chidavA~NmukhaH .. 29..\\ tamashushrUShamANa.n tu vilikhanta.n vasundharAm . dR^iShTvA duryodhana.n rAjanmaitreya.n kopa Avishat .. 30..\\ sa kopavashamApanno maitreyo munisattamaH . vidhinA samprayuktashcha shApAyAsya mano dadhe .. 31..\\ tataH sa vAryupaspR^ishya kopasa.nrakta lochanaH . maitreyo dhArtarAShTra.n tamashapadduShTachetasam .. 32..\\ yasmAttvaM mAmanAdR^itya nemA.n vAcha.n chikIrShasi . tasmAdasyAbhimAnasya sadyaH phalamavApnuhi .. 33..\\ tvadabhidroha sa.nyukta.n yuddhamutpatsyate mahat . yatra bhImo gadApAtaistavoruM bhetsyate balI .. 34..\\ ityevamukte vachane dhR^itarAShTro mahIpatiH . prasAdayAmAsa muniM naitadevaM bhavediti .. 35..\\ mai shama.n yAsyati chetputrastava rAjanyathAtathA . shApo na bhavitA tAta viparIte bhaviShyati .. 36..\\ vai sa vilakShastu rAjendra duryodhana pitA tadA . maitreyaM prAha kirmIraH kathaM bhImena pAtitaH .. 37..\\ mai nAha.n vakShyAmyasUrA te na te shushrUShate sutaH . eSha te viduraH sarvamAkhyAsyati gate mayi .. 38..\\ vai ityevamuktvA maitreyaH prAtiShThata yathAgatam . kirmIravadhasa.nvigno bahirduryodhano.agamat .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} dhr kirmIrasya vadha.n kShattaH shrotumichchhAmi kathyatAm . rakShasA bhImasenasya kathamAsItsamAgamaH .. 1..\\ vi shR^iNu bhImasya karmedamatimAnuSha karmaNaH . shrutapUrvaM mayA teShA.n kathAnteShu punaH punaH .. 2..\\ itaH prayAtA rAjendra pANDavA dyUtanirjitAH . jagmustribhirahorAtraiH kAmyakaM nAma tadvanam .. 3..\\ rAtrau nishIthe svAbhIle gate.arthasamaye nR^ipa . prachAre puruShAdAnA.n rakShasAM bhImakarmaNAm .. 4..\\ tadvana.n tApasA nitya.n sheShAshcha vanachAriNaH . dUrAtpariharanti sma puruShAdabhayAtkila .. 5..\\ teShAM pravishatA.n tatra mArgamAvR^itya bhArata . dIptAkShaM bhIShaNa.n rakShaH solmukaM pratyadR^ishyata .. 6..\\ bAhU mahAntau kR^itvA tu tathAsya.n cha bhayAnakam . sthitamAvR^itya panthAna.n yena yAnti kurUdvahAH .. 7..\\ daShTauShTha daMShTra.n tAmrAkShaM pradIptordhva shiroruham . sArkarashmitaDichchakra.n sabalAkamivAmbudam .. 8..\\ sR^ijanta.n rAkShasIM mAyAM mahArAva virAviNam . mu~nchanta.n vipulaM nAdaM satoyamiva toyadam .. 9..\\ tasya nAdena santrastAH pakShiNaH sarvatodisham . vimuktanAdAH sampetuH sthalajA jalajaiH saha .. 10..\\ sampradruta mR^igadvIpimahiSharkSha samAkulam . tadvana.n tasya nAdena samprasthitamivAbhavat .. 11..\\ tasyoruvAtAbhihatA tAmrapallava bAhavaH . vidUra jAtAshcha latAH samAlshiShyanta pAdapAn .. 12..\\ tasminkShaNe.atha pravavau mAruto bhR^ishadAruNaH . rajasA sa.nvR^ita.n tena naShTarShkamabhavannabhaH .. 13..\\ pa~nchAnAM pANDuputrANAmaviGYAto mahAripuH . pa~nchAnAmindriyANA.n tu shokavega ivAtulaH .. 14..\\ sa dR^iShTvA pANDavAndUrAtkR^iShNAjinasamAvR^itAn . AvR^iNottadvanadvAraM mainAka iva parvataH .. 15..\\ ta.n samAsAdya vitrastA kR^iShNA kamalalochanA . adR^iShTapUrva.n santrAsAnnyamIlayata lochane .. 16..\\ duHshAsana karotsR^iShTaviprakIrNashiroruhA . pa~ncha parvatamadhyasthA nadIvAkulatA.n gatA .. 17..\\ momuhyamAnA.n tAM tatra jagR^ihuH pa~ncha pANDavAH . indriyANi prasaktAni viShayeShu yathA ratim .. 18..\\ atha tA.n rAkShasIM mAyAmutthitA.n ghoradarshanAm . rakShoghnairvividhairmantrairdhaumyaH samyakprayojitaiH . pashyatAM pANDuputrANAM nAshayAmAsa vIryavAn .. 19..\\ sa naShTamAyo.atibalaH krodhavisphAritekShaNaH . kAmamUrti dharaH kShudraH kAlakalpo vyadR^ishyata .. 20..\\ tamuvAcha tato rAjA dIrghapraGYo yudhiShThiraH . ko bhavAnkasya vA ki.n te kriyatAM kAryamuchyatAm .. 21..\\ pratyuvAchAtha tadrakSho dharmarAja.n yudhiShThiram . ahaM bakasya vai bhrAtA kirmIra iti vishrutaH .. 22..\\ vane.asminkAmyake shUnye nivasAmi gatajvaraH . yudhi nirjitya puruShAnAhAraM nityamAcharan .. 23..\\ ke yUyamiha samprAptA bhakShyabhUtA mamAntikam . yudhi nirjitya vaH sarvAnbhakShayiShye gatajvaraH .. 24..\\ yudhiShThirastu tachchhrutvA vachastasya durAtmanaH . AchachakShe tataH sarva.n gotra nAmAdi bhArata .. 25..\\ pANDavo dharmarAjo.aha.n yadi te shrotramAgataH . sahito bhrAtR^ibhiH sarvairbhImasenArjunAdibhiH .. 26..\\ hR^itarAjyo vanevAsa.n vastu.n kR^itamitastataH . vanamabhyAgato ghoramida.n tava parigraham .. 27..\\ kirmIrastvabravIdena.n diShTyA devairidaM mama . upapAditamadyeha chirakAlAnmanogatam .. 28..\\ bhImasenavadhArtha.n hi nityamabhyudyatAyudhaH . charAmi pR^ithivI.n kR^itsnAM nainamAsAdayAmyaham .. 29..\\ so.ayamAsAdito diShTyA bhrAtR^ihA kA~NkShitash chiram . anena hi mama bhrAtA bako vinihataH priyaH .. 30..\\ vetrakIya gR^ihe rAjanbrAhmaNachchhadma rUpiNA . vidyA balamupAshritya na hyastyasyaurasaM balam .. 31..\\ hiDimbashcha sakhA mahya.n dayito vanagocharaH . hato durAtmanAnena svasA chAsya hR^itA purA .. 32..\\ so.ayamabhyAgato mUDha mameda.n gahana.n vanam . prachAra samaye.asmAkamardharAtre samAsthite .. 33..\\ adyAsya yAtayiShyAma tadvaira.n chirasambhR^itam . tarpayiShyAmi cha baka.n rudhireNAsya bhUriNA .. 34..\\ adhyAhamanR^iNo bhUtvA bhrAtuH sakhyustathaiva cha . shAnti.n labdhAsmi paramAM hatva rAkShasakaNTakam .. 35..\\ yadi tena purA mukto bhImaseno bakena vai . adyainaM bhakShayiShyAmi pashyataste yudhiShThira .. 36..\\ ena.n hi vipulaprANamadya hatvA vR^ikodaram . sambhakShya jarayiShyAmi yathAgastyo mahAsuram .. 37..\\ evamuktastu dharmAtmA satyasandho yudhiShThiraH . naitadastIti sakrodho bhartsayAmAsa rAkShasam .. 38..\\ tato bhImo mahAbAhurArujya tarasA druma . dashavyAmamivodviddhaM niShpatramakarottadA .. 39..\\ chakAra sajya.n gANDIva.n vajraniShpeSha gauravam . nimeShAntaramAtreNa tathaiva vijayo.arjunaH .. 40..\\ nivArya bhImo jiShNu.n tu tadrakSho ghoradarshanam . abhidrutyAbravIdvAkya.n tiShTha tiShTheti bhArata .. 41..\\ ityuktvainamabhikruddhaH kakShyAmutpIDya pANDavaH . niShpiShya pANinA pANi.n sandaShTauShTha puTo balI . tamabhyadhAvadvegena bhImo vR^ikShAyudhastadA .. 42..\\ yamadaNDapratIkAsha.n tatastaM tasya mUrdhani . pAtayAmAsa vegena kulishaM maghavAniva .. 43..\\ asambhrAnta.n tu tadrakShaH samare pratyadR^ishyata . chikShepa cholmika.n dIptamashaniM jvalitAm iva .. 44..\\ tadudastamalAta.n tu bhImaH praharatA.n varaH . padA savyena chikShepa tadrakShaH punarAvrajat .. 45..\\ kirmIrashchApi sahasA vR^ikShamutpATya pANDavam . daNDapANiriva kruddhaH samare pratyayudhyata .. 46..\\ tadvR^ikShayuddhamabhavanmahIruha vinAshanam . vAlisugrIvayorbhrAtroryathA shrIkA~NkShiNoH purA .. 47..\\ shIrShayoH patitA vR^ikShA bibhidurnaikadhA tayoH . yathaivotpala padmAni mattayordvipayostathA .. 48..\\ mu~njavajjArjarI bhUtA bahavastatra pAdapAH . chIrANIva vyudastAni rejustatra mahAvane .. 49..\\ tadvR^ikShayuddhamabhavatsumuhUrta.n vishAM pate . rAkShasAnA.n cha mukhyasya narANAm uttamasya cha .. 50..\\ tataH shilA.n samutkShipya bhImasya yudhi tiShThataH . prAhiNodrAkShasaH kruddho bhImasenashchachAla ha .. 51..\\ ta.n shilA tADanajaDaM paryadhAvatsa rAkShasaH . bAhuvikShipta kiraNaH svarbhAnuriva bhAskaram .. 52..\\ tAvanyonya.n samAshliShya prakarShantau parasparam . ubhAvapi chakAshete prayuddhau vR^iShabhAviva .. 53..\\ tayorAsItsutumulaH samprahAraH sudAruNaH . nakhadaMShTrAyudhavatorvyAghrayoriva dR^iTtayoH .. 54..\\ duryodhana nikArAchcha bAhuvIryAchcha darpitaH . kR^iShNA nayanadR^iShTashcha vyavardhata vR^ikodaraH .. 55..\\ abhipatyAtha bAhubhyAM pratyagR^ihNAdamarShitaH . mAta~Nga iva mAta~NgaM prabhinnakaraTA mukhaH .. 56..\\ ta.n chApyAtha tato rakShaH pratijagrAha vIryavAn . tamAkShipadbhImaseno balena balinA.n varaH .. 57..\\ tayorbhujaviniShpeShAdubhayorvalinostadA . shabdaH samabhavadghoro veNusphoTa samo yudhi .. 58..\\ athainamAkShipya balAdgR^ihya madhye vR^ikodaraH . dhUnayAmAsa vegena vAyushchaNDa iva drumam .. 59..\\ sa bhImena parAmR^iShTo durbalo balinA raNe . vyaspandata yathAprANa.n vichakarSha cha pANDavam .. 60..\\ tata enaM parishrAntamupalabhya vR^ikodaraH . yoktrayAmAsa bAhubhyAM pashu.n rashanayA yathA .. 61..\\ vinadantaM mahAnAdaM bhinnabherI samasvanam . bhrAmayAmAsa suchira.n visphurantamachetasam .. 62..\\ ta.n viShIdantamAGYAya rAkShasaM pANDunandanaH . pragR^ihya tarasA dorbhyAM pashumAramamArayan .. 63..\\ Akramya sa kaTI deshe jAnunA rAkShasAdhamam . apIDayata bAhubbhyA.n kaNThaM tasya vR^ikodaraH .. 64..\\ atha ta.n jaDa sarvA~Nga.n vyAvR^ittanayanolbaNam . bhUtale pAtayAmAsa vAkya.n chedamuvAcha ha .. 65..\\ hiDimbabakayoH pApana tvamashrupramArjanam . kariShyasi gatashchAsi yamasya sadanaM prati .. 66..\\ ityevamuktvA puruShapravIras ta.n rAkShasa.n krodhavivR^itta netraH . prasrastavastrAbharaNa.n sphurantam udbbhrAnta chitta.n vyasumutsasarja .. 67..\\ tasminhate toyadatulyarUpe kR^iShNAM puraskR^itya narendraputrAH . bhImaM prashasyAtha guNairanekair hR^iShTAstato dvaitavanAya jagmuH .. 68..\\ eva.n vinihataH sa~Nkhye kirmIro manujAdhipa . bhImena vachanAdasya dharmarAjasya kaurava .. 69..\\ tato niShkaNTaka.n kR^itvA vanaM tadaparAjitaH . draupadyA sahadharmaGYo vasati.n tAmuvAsa ha .. 70..\\ samAshvAsya cha te sarve draupadIM bharatarShabhAH . prahR^iShTamanasaH prItyA prashasha.nsurvR^ikodaram .. 71..\\ bhIma bAhubalotpiShTe vinaShTe rAkShase tataH . vivishustadvana.n vIrAH kShemaM nihatakaNTakam .. 72..\\ sa mayA gachchhatA mArge vinikIrNo bhayAvahaH . vane mahati duShTAtmA dR^iShTo bhImabalAddhataH .. 73..\\ tatrAshrauShamaha.n chaitatkarma bhImasya bhArata . brAhmaNAnA.n kathayatA.n ye tatrAsansamAgatAH .. 74..\\ eva.n vinihataM sa~Nkhye kirmIraM rAkShasottamam . shrutvA dhyAnaparo rAjA nishashvAsArtavattadA .. 75..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} vai bhojAH pravrajitA~nshrutvA vR^iShNayashchAndhakaiH saha . pANDavAnduHkhasantaptAnsamAjagmurmahAvane .. 1..\\ pA~nchAlasya cha dAyAdA dhR^iShTaketushcha chedipaH . kekayAshcha mahAvIryA bhrAtaro lokavishrutAH .. 2..\\ vane te.abhiyayuH pArthAnkrodhAmarsha samanvitAH . garhayanto dhArtarAShTrAnki.n kurma iti chAbruvan .. 3..\\ vAsudevaM puraskR^itya sarve te kShatriyarShabhAH . parivAryopavivishurdharmarAja.n yudhiShThiram .. 4..\\ vaa duryodhanasya karNasya shakuneshcha durAtmanaH . duHshAsanachaturthAnAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 5..\\ tataH sarve.abhiShi~nchAmo dharmarAja.n yudhiShThiram . nikR^ityopacharanvadhya eva dharmaH sanAtanaH .. 6..\\ vai pArthAnAmabhiSha~NgeNa tathA kruddha.n janArdanam . arjunaH shamayAmAsA didhakShantamiva prajAH .. 7..\\ sa~Nkruddha.n keshavaM dR^iShTvA pUrvadeheShu phalgunaH . kIrtayAmAsa karmANi satyakIrtermahAtmanaH .. 8..\\ puruShasyAprameyasya satyasyAmita tejasaH . prajApatipaterviShNorlokanAthasya dhImataH .. 9..\\ ar dashavarShasahasrANi yatrasAya.n gR^iho muniH . vyacharastvaM purA kR^iShNa parvate gandhamAdane .. 10..\\ dashavarShasahasrANi dashavarShashatAni cha . puShkareShvavasaH kR^iShNa tvamapo bhakShayanpurA .. 11..\\ UrdhvabAhurvishAlAyAM badaryAM madhusUdana . atiShTha ekapAdena vAyubhakShaH shata.n samAH .. 12..\\ apakR^iShTottarAsa~NgaH kR^isho dhamani santataH . AsIH kR^iShNa sarasvatyA.n satre dvAdasha vArShike .. 13..\\ prabhAsa.n chApyathAsAdya tIrthaM puNyajanochitam . tathA kR^iShNa mahAtejA divya.n varShasahasrakam . AtiShThastapa ekena pAdena niyame sthitaH .. 14..\\ kShetrajaH sarvabhUtAnAmAdirantashcha keshava . nidhAna.n tapasAM kR^iShNa yaGYastvaM cha sanAtanaH .. 15..\\ nihatya narakaM bhaumamAhR^itya maNikuNDale . prathamotpAdita.n kR^iShNa medhyamashvamavAsR^ijaH .. 16..\\ kR^itvA tatkarma lokAnAmR^iShabhaH sarvalokajit . avadhIstva.n raNe sarvAnsametAndaityadAnavAn .. 17..\\ tataH sarveshvaratva.n cha sampradAya shachIpateH . mAnuSheShu mahAbAho prAdurbhUto.asi keshava .. 18..\\ sa tvaM nArAyaNo bhUtvA harirAsIH parantapa . brahmA somashcha sUryashcha dharmo dhAtA yamo.analaH .. 19..\\ vAyurvaishravaNo rudraH kAlaH khaM pR^ithivI dishaH . ajashcharAcharaguruH sraShTA tvaM puruShottama .. 20..\\ turAyaNAdibhirdevakratubhirbhUridakShiNaiH . ayajo bhUri tejA vai kR^iShNa chaitraratho vane .. 21..\\ shata.n shatasahasrANi suvarNasya janArdana . ekaikasmi.nstadA raGYe paripUrNAni bhAgashaH .. 22..\\ aditerapi putratvametya yAdavanandana . tva.n viShNuriti vikhyAta indrAdavarajo bhuvi .. 23..\\ shishurbhUtvA diva.n khaM cha pR^ithivIM cha parantapa . tribhirvikramaNaiH kR^iShNa krAntavAnasi tejasA .. 24..\\ samprApya divamAkAshamAdityasadane sthitaH . atyarochashcha bhUtAtmanbhAskara.n svena tejasA .. 25..\\ sAditA mauravAH pAshA nisunda narakau hatau . kR^itaH kShemaH punaH panthAH puraM prAgjyotiShaM prati .. 26..\\ jArUthyAmAhutiH krAthaH shishupAlo janaiH saha . bhImasenashcha shaibyashcha shatadhanvA cha nirjitaH .. 27..\\ tathA parjanyaghoSheNa rathenAdityavarchasA . avAkShIrmahiShIM bhojyA.n raNe nirjitya rukmiNam .. 28..\\ indra dyumno hataH kopAdyavanashcha kasherumAn . hataH saubhapatiH shAlvastvayA saubha.n cha pAtitam .. 29..\\ irAvatyA.n tathA bhojaH kArtavIryasamo yudhi . gopatistAlaketushcha tvayA vinihatAvubhau .. 30..\\ tA.n cha bhogavatIM puNyAmR^iShikAntAM janArdana . dvArakAmAtmasAtkR^itvA samudra.n gamayiShyasi .. 31..\\ na krodho na cha mAtsaryaM nAnR^itaM madhusUdana . tvayi tiShThati dAshArha na nR^isha.nsya.n kuto.anagha .. 32..\\ AsIna.n chittamadhye tvAM dIpyamAna.n svatejasA . Agamya R^iShayaH sarve.ayAchantAbhayamachyuta .. 33..\\ yugAnte sarvabhUtAni sa~NkShipya madhusUdana . AtmanyevAtma sAtkR^itvA jagadAsse parantapa .. 34..\\ naivaM pUrve nApare vA kariShyanti kR^itAni te . karmANi yAni deva tvaM bAla eva mahAdyute .. 35..\\ kR^itavAnpuNDarIkAkSha baladeva sahAyavAn . vairAja bhavane chApi brahmaNA nyavasaH saha .. 36..\\ vai evamuktvA tadAtmAnamAtmA kR^iShNasya pANDavaH . tUShNImAsIttataH pArthamityuvAcha janArdanaH .. 37..\\ mamaiva tva.n tavaivAha.n ye madIyAstavaiva te . yastvA.n dveShTi sa mAM dveShTi yastvAmanu sa mAm anu .. 38..\\ narastvamasi durdharSha harirnArAyaNo hyaham . lokAllokamimaM praptau naranArAyaNAvR^iShI .. 39..\\ ananyaH pArtha mattastvamaha.n tvattashcha bhArata . nAvayorantara.n shakyaM vedituM bharatarShabha .. 40..\\ tasminvIra samAvAye sa.nrabdheShvatha rAjasu . dhR^iShTadyumnamukhairvIrairbhrAtR^ibhiH parivAritA .. 41..\\ pA~nchAlI puNDarIkAkShamAsIna.n yAdavaiH saha . abhigamyAbravItkR^iShNA sharaNya.n sharaNaiShiNI .. 42..\\ pUrve prajA nisarve tvAmAhurekaM prajApatim . sraShTAra.n sarvabhUtAnAmasito devalo.abravIt .. 43..\\ viShNustvamasi durdharSha tva.n yaGYo madhusUdana . yaShTA tvamasi yaShTavyo jAmadagnyo yathAbravIt .. 44..\\ R^iShayastvA.n kShamAmAhuH satyaM cha puruShottama . satyAdyaGYo.asi sambhUtaH kashyapastvA.n yathAbravIt .. 45..\\ sAdhyAnAmapi devAnA.n vasUnAmIshvareshvara . lobhabhAvena lokesha yathA tvAM nArado.abravIt .. 46..\\ diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM cha pR^ithivI vibho . jaThara.n te ime lokAH puruSho.asi sanAtanaH .. 47..\\ vidyA tapo.abhitaptAnA.n tapasA bhAvitAtmanAm . AtmadarshanasiddhAnAmR^iShINAmR^iShisattama .. 48..\\ rAjarShINAM puNyakR^itAmAhaveShvanivartinAm . sarvadharmopapannAnA.n tvaM gatiH puruShottama .. 49..\\ tvaM prabhustva.n vibhustvaM bhUrAtmabhUstvaM sanAtanaH . lokapAlAshcha lokAshcha nakShatrANi disho dasha . nabhashchandrashcha sUryashcha tvayi sarvaM pratiShThitam .. 50..\\ martyatA chaiva bhUtAnAmamaratva.n divaukasAm . tvayi sarvaM mahAbAho lokakAryaM pratiShThitam .. 51..\\ sA te.aha.n duHkhamAkhyAsye praNayAnmadhusUdana . Ishastva.n sarvabhUtAnAM ye divyA ye cha mAnuShAH .. 52..\\ kathaM nu bhAryA pArthAnA.n tava kR^iShNa sakhI vibho . dhR^iShTadyumnasya bhaginI sabhA.n kR^iShyeta mAdR^ishI .. 53..\\ strI dharmiNI vepamAnA rudhireNa samukShitA . ekavastrA vikR^iShTAsmi duHkhitA kurusa.nsadi .. 54..\\ rAjamadhye sabhAyA.n tu rajasAbhisamIritAm . dR^iShTvA cha mA.n dhArtarAShTraH prAhasanpApachetasaH .. 55..\\ dAsI bhAvena bhoktuM mAmIShuste madhusUdana . jIvatsu pANDuputreShu pA~nchAleShvatha vR^iShNiShu .. 56..\\ nanvaha.n kR^iShTabhIShmasya dhR^itarAShTrasya chobhayoH . snuShA bhavAmi dharmeNa sAha.n dAsI kR^itA balAt .. 57..\\ garhaye pANDavA.nstveva yudhi shreShThAnmahAbalAn . ye klishyamAnAM prekShante dharmapatnI.n yashasvinIm .. 58..\\ dhigbalaM bhImasenasya dhikpArthasya dhanuShmatAm . yau mA.n viprakR^itA.n kShudrairmarShayetAM janArdana .. 59..\\ shAshvato.aya.n dharmapathaH sadbhirAcharitaH sadA . yadbhAryAM parirakShanti bhartAro.alpabalA api .. 60..\\ bhAryAyA.n rakShyamANAyAM prajA bhavati rakShitA . prajAyA.n rakShyamANAyAmAtmA bhavati rakShitaH .. 61..\\ AtmA hi jAyate tasyA.n tasmAjjAyA bhavatyuta . bhartA cha bhAryayA rakShyaH katha.n jAyAnmamodare .. 62..\\ nanvime sharaNaM prAptAnna tyajanti kadA chana . te mA.n sharaNamApAnnAM nAnvapadyanta pANDavAH .. 63..\\ pa~ncheme pa~nchabhirjAtAH kumArAshchAmitaujasaH . eteShAmapyavekShArtha.n trAtavyAsmi janArdana .. 64..\\ prativindhyo yudhiShThirAtsuta somo vR^ikodarAt . arjunAchchhruta kIritstu shatAnIkastu nAkuliH .. 65..\\ kaniShTAchchhruta karmA tu sarve satyaparAkramAH . pradyumno yAdR^ishaH kR^iShNa tAdR^ishAste mahArathAH .. 66..\\ nanvime dhanuShi shreShThA ajeyA yudhi shAtravaiH . kimartha.n dhArtarAShTrANA.n sahante durbalIyasAm .. 67..\\ adhArmeNa hR^ita.n rAjyaM sarve dAsAH kR^itAstathA . sabhAyAM parikR^iShTAhamekavastrA rajasvalA .. 68..\\ nAdhijyamapi yachchhakya.n kartumanyena gANDivam . anyatrArjuna bhImAbhyA.n tvayA vA madhusUdana .. 69..\\ dhigbhImasenasya bala.n dhikpArthasya cha gANDivam . yatra duryodhanaH kR^iShNa muhUrtamapi jIvati .. 70..\\ ya etAnAkShipadrAShTrAtsaha mAtrAvihi.nsakAn . adhIyAnAnpurA bAlAnvratasthAnmadhusUdana .. 71..\\ bhojane bhImasenasya pApaH prAkShepayadviSham . kAlakUTaM nava.n tIkShNa.n sambhR^itaM lomaharShaNam .. 72..\\ tajjIrNamavikAreNa sahAnnena janArdana . sasheShatvAnmahAbAho bhImasya puruShottama .. 73..\\ pramANa koTyA.n vishvasta.n tathA suptaM vR^ikodaram . baddhvaina.n kR^iShNa ga~NgAyAM prakShipya punarAvrajat .. 74..\\ yadA vibuddhaH kaunteyastadA sa~nchidya bandhanam . udatiShThanmahAbAhurbhImaseno mahAbalaH .. 75..\\ AshIviShaiH kR^iShNasarpaiH supta.n chainamadarshayat . sarveShvevA~NgadesheShu na mamAra cha shatruhA .. 76..\\ pratibbuddhastu kaunteyaH sarvAnsarpAnapothayat . sArathi.n chAsya dayitamapahastena jaghnivAn .. 77..\\ punaH suptAnupAdhAkShIdbAlakAnvAraNAvate . shayAnAnAryayA sArdha.n ko nu tatkartumarhati .. 78..\\ yatrAryA rudatI bhItA pANDavAnidamabravIt . mahadvyasanamApannA shikhinA parivAritA .. 79..\\ hAhatAsmi kuto nvadya bhavechchhAntirihAnalAt . anAthA vinashiShyAmi bAlakaiH putrakaiH saha .. 80..\\ tatra bhImo mahAbAhurvAyuvegaparAkramaH . AryAmAshvAsayAmAsa bhrAtR^IMshchApi vR^ikodaraH .. 81..\\ vainateyo yathA pakShI garuDaH patatA.n varaH . tathaivAbhipatiShyAmi bhaya.n vo neha vidyate .. 82..\\ AryAma~Nkena vAmena rAjAna.n dakShiNena cha . a.nsayoshcha yamau kR^itvA pR^iShThe bIbhatsumeva cha .. 83..\\ sahasotpatya vegena sarvAnAdAya vIryavAn . bhrAtR^InAryA.n cha balavAnmokShayAmAsa pAvakAt .. 84..\\ te rAtrau prasthitAH sarve mAtrA saha yashasvinaH . abhyagachchhanmahAraNya.n hiDimbavanamantikAt .. 85..\\ shrAntAH prasuptAstatreme mAtrA saha suduHkhitAH . suptAMshchainAnabhyagachchhaddhiDimbA nAma rAkShasI .. 86..\\ bhImasya pAdau kR^itvA tu kha utsa~Nge tato balAt . paryamardata sa.nhR^iShTA kalyANI mR^idu pANinA .. 87..\\ tAmabudhyadameyAtmA balavAnsatyavikramaH . paryapR^ichchhachcha tAM bhImaH kimihechchhasyanindite .. 88..\\ tayoH shrutA tu kathitamAgachchhadrAkShasAdhamaH . bhImarUpo mahAnAdAnvisR^ijanbhImadarshanaH .. 89..\\ kena sArdha.n kathayasi AnayainaM mamAntikam . hiDimbe bhakShayiShyAvo nachira.n kartumarhasi .. 90..\\ sA kR^ipA sa~NgR^ihItena hR^idayena manasvinI . nainamaichhattadAkhyAtumanukroshAdaninditA .. 91..\\ sa nAdAnvinadanghorAnrAkShasaH puruShAdakaH . abhyadravata vegena bhImasena.n tadA kila .. 92..\\ tamabhidrutya sa~Nkruddho vegena mahatA balI . agR^ihNAtpANinA pANiM bhImasenasya rAkShasaH .. 93..\\ indrAshanisamasparsha.n vajrasa.nhanana.n dR^iDham . sa.nhatya bhImasenAya vyAkShipatsahasA karam .. 94..\\ gR^ihItaM pANinA pANiM bhImaseno.atha rakShasA . nAmR^iShyata mahAbAhustatrAkrudhyadvR^ikodaraH .. 95..\\ tatrAsIttumula.n yuddhaM bhImasenahiDimbayoH . sarvAstraviduShorghora.n vR^itravAsavayoriva .. 96..\\ hatvA hiDimbaM bhImo.atha prasthito bhrAtR^ibhiH saha . hiDimbAmagrataH kR^itvA yasyA.n jAto ghaTotkachaH .. 97..\\ tatashcha prAdravansarve saha mAtrA yashasvinaH . ekachakrAmabhimukhAH sa.nvR^itA brAhmaNa vrajaiH .. 98..\\ prasthAne vyAsa eShAM na mantrI priyahito.abhavat . tato.agachchhannekachakrAM pANDavAH saMshitavratAH .. 99..\\ tatrapyAsAdayAmAsurbakaM nAma mahAbalam . puruShAdaM pratibhaya.n hiDimbenaiva saMmitam .. 100..\\ ta.n chApi vinihatyograM bhImaH praharatA.n varaH . sahito bhrAtR^ibhiH sarvairdrupadasya pura.n yayau .. 101..\\ labdhAhamapi tatraiva vasatA savyasAchinA . yathA tvayA jitA kR^iShNa rukmiNI bhIShmakAtmajA .. 102..\\ eva.n suyuddhe pArthena jitAhaM madhusUdana . svaya.nvare mahatkarmakR^itvA nasukaraM paraiH .. 103..\\ eva.n kleshaiH subahubhiH klishyamAnAH suduHkhitAH . nivasAmAryayA hInAH kR^iShNa dhaumya puraHsarAH .. 104..\\ ta ime si.nhavikrAntA vIryeNAbhyadhikA paraiH . vihInaiH pariklishyantI.n samupekShanta mA.n katham .. 105..\\ etAdR^ishAni duHkhAni sahante durbalIyasAm . dIrghakAlaM pradIptAni pApAnA.n kShudrakarmaNAm .. 106..\\ kule mahati jAtAsmi divyena vidhinA kila . pANDavAnAM priyA bhAryA snuShA pANDormahAtmanaH .. 107..\\ kacha grahamanuprAptA sAsmi kR^iShNa varA satI . pa~nchAnAmindrakalpAnAM prekShatAM madhusUdana .. 108..\\ ityuktvA prArudatkR^iShNA mukhaM pachchhAdya pANinA . padmakesha prakAshena mR^idunA mR^idubhAShiNI .. 109..\\ stanAvapatitau pInau sujAtau shubhalakShaNau . abhyavarShata pA~nchAlI duHkhajairashrubindubhiH .. 110..\\ chakShuShI parimArjantI niHshvasantI punaH punaH . bAShpapUrNena kaNThena kruddhA vachanamabravIt .. 111..\\ naiva me patayaH santi na putrA madhusUdana . na bhrAtaro na cha pitA naiva tvaM na cha bAndhavAH .. 112..\\ ye mA.n viprakR^itA.n kShudrairupekShadhvaM vishokavat . na hi me shAmyate duHkha.n karNo yatprAhasattadA .. 113..\\ athainAmabravItkR^iShNastasminvIra samAgame . rodiShyanti striyo hyeva.n yeShA.n kruddhAsi bhAmini .. 114..\\ bIbhatsu sharasA~nchannA~nshoNitaughapariplutAn . nihatA~njIvita.n tyaktvA shayAnAnvasudhAtale .. 115..\\ yatsamarthaM pANDavAnA.n tatkariShyAmi mA shuchaH . satya.n te pratijAnAmi rAGYA.n rAGYI bhaviShyasi .. 116..\\ pateddyaurhimavA~nshIryetpR^ithivI shakalIbhavet . shuShyettoyanidhiH kR^iShNe na me mogha.n vacho bhavet .. 117..\\ dhrsta aha.n droNa.n haniShyAmi shikhaNDI tu pitAmaham . duryodhanaM bhImasenaH karNa.n hantA dhana~njayaH .. 118..\\ rAma kR^iShNau vyapAshritya ajeyAH sma shuchismite . api vR^itrahaNA yuddhe kiM punardhR^itarAShTrajaiH .. 119..\\ vai ityukte.abhimukhA vIrA vAsudevvamupasthitA . teShAM madhye mahAbAhuH keshavo vAkyamabravIt .. 120..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} vaa neda.n kR^ichchhramanuprApto bhavAnsyAdvasudhAdhipa . yadyaha.n dvArakAyA.n syAM rAjansaMnihitaH purA .. 1..\\ Agachheyamaha.n dyUtamanAhUto.api kauravaiH . Ambikeyena durdharSha rAGYA duryodhanena cha .. 2..\\ vArayeyamaha.n dyUtaM bahUndoShAnpradarshayan . bhIShmadroNau samAnAyya kR^ipaM bAhlIkameva cha .. 3..\\ vaichitravIrya.n rAjAnamala dyUtena kaurava . putrANA.n tava rAjendra tvannimittamiti prabho .. 4..\\ tatra vakShyAmyaha.n doShAnyairbhavAnavarophitaH . vIrasenasuto yashcha rAjyAtprabhraMshitaH purA .. 5..\\ abhakShita vinAsha~nca devanena vishAM pate . sAtatya.n cha prasa~Ngasya varNayeya.n yathAsukham .. 6..\\ striyo.akShA mR^igayA pAnametatkAmasamutthitam . vyasana.n chatuShTayaM prokta.n yai rAjanbhrashyate sriyaH .. 7..\\ tatra sarvatra vaktavyaM manyante shAstrakovidAH . visheShatashcha vaktavya.n dyUte pashyanti tadvidaH .. 8..\\ ekAhnA dravyanAsho.atra dhruva.n vyasanameva cha . abhukta nAshashchArthAnA.n vAkpauruShya.n cha kevalam .. 9..\\ etachchAnyachcha kauravya prasa~Ngi kaTukodayam . dyUte brUyAM mahAbAho samAsAdyAmbikA sutam .. 10..\\ evamukto yadi mayA gR^ihNIyAdvachanaM mama . anAmaya.n syAddharmasya kurUNA.n kurunandana .. 11..\\ na chetsa mama rAjendra gR^ihNIyAnmadhura.n vachaH . pathya.n cha bharatashreShTha nigR^ihNIyAM balena tam .. 12..\\ athainAnabhinIyaiva.n suhR^ido nAma durhR^idaH . sabhAsadashcha tAnsarvAnbhedayeya.n durodarAn .. 13..\\ asAMnidhya.n tu kauravya mamAnarteShvabhUttadA . yeneda.n vyasanaM prAptA bhavanto dyUtakAritam .. 14..\\ so.ahametya kurushreShTha dvArakAM pANDunandana . ashrauSha.n tvA.n vyasaninaM yuyudhAnAdyathA tatham .. 15..\\ shrutvaiva chAha.n rAjendra paramodvigna mAnasaH . tUrNamabhyAgato.asmi tvA.n draShTukAmo vishAM pate .. 16..\\ aho kR^ichchhramanuprAptAH sarve sma bharatarShabha . ye vaya.n tvA.n vyasaninaM pashyAmaH saha sodaraiH .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} y asAMnidhya.n kathaM kR^iShNa tavAsIdvR^iShNinandana . kva chAsIdvipravAsaste ki.n vAkArShIH pravAsakaH .. 1..\\ kr shAlvasya nagara.n saubha.n gato.ahaM bharatarShabha . vinihantuM narashreShTha tatra me shR^iNu kAraNam .. 2..\\ mahAtejA mahAbAhuryaH sa rAjA mahAyashAH . damaghoShAtmajo vIraH shishupAlo mayA hataH .. 3..\\ yaGYe te bharatashreShTha rAjasUye.arhaNAM prati . saroShavashasamprApto nAmR^iShyata durAtmavAn .. 4..\\ shrutvA taM nihata.n shAlvastIvraroShasamanvitaH . upAyAddvArakA.n shUnyAmihasthe mayi bhArata .. 5..\\ sa tatra yodhito rAjanbAlakairvR^iShNipu~NgavaiH . AgataH kAmaga.n saubhamAruhyaiva nR^isha.nsakR^it .. 6..\\ tato vR^iShNipravIrA.nstAnbAlAnhatvA bahU.nstadA . purodyAnAni sarvANi bhedayAmAsa durmatiH .. 7..\\ uktavAMshcha mahAbAho kvAsau vR^iShNikulAdhamaH . vAsudevaH sumandAtmA vasudeva suto gataH .. 8..\\ tasya yuddhArthino darpa.n yuddhe nAshayitAsmyaham . AnartAH satyamAkhyAta tatra gantAsmi yatra saH .. 9..\\ ta.n hatvA vinivartiShye ka.nsa keshi niShUdanam . ahatvA na nivartiShye satyenAyudhamAlabhe .. 10..\\ kvAsau kvAsAviti punastatra tatra vidhAvati . mayA kila raNe yuddha.n kA~NkShamANaH sa saubharAT .. 11..\\ adya taM pApakarmANa.n kShudra.n vishvAsaghAtinam . shishupAla vadhAmarShAdgamayiShye yamakShayam .. 12..\\ mama pApasvabhAvena bhrAtA yena nipAtitaH . shishupAlo mahIpAlasta.n vadhiShye mahItale .. 13..\\ bhrAtA bAlashcha rAjA cha na cha sa~NgrAmamUrdhani . pramattashcha hato vIrasta.n haniShye janArdanam .. 14..\\ evamAdi mahArAja vilapya divamAsthitaH . kAmagena sa saubhena kShiptvA mA.n kurunandana .. 15..\\ tamashrauShamaha.n gatvA yathAvR^ittaH sudurmatiH . mayi kauravya duShTAtmA mArtikAvatako nR^ipaH .. 16..\\ tato.ahamapi kauravya roShavyAkulalochanaH . nishchitya manasA rAjanvadhAyAsya mano dadhe .. 17..\\ AnarteShu vimarda.n cha kShepaM chAtmani kaurava . pravR^iddhamavalepa.n cha tasya duShkR^itakarmaNaH .. 18..\\ tataH saubhavadhAyAhaM pratasthe pR^ithivIpate . sa mayA sAgarAvarte dR^iShTa AsItparIpsatA .. 19..\\ tataH pradhmApya jalajaM pA~nchajanyamahaM nR^ipa . AhUya shAlva.n samare yuddhAya samavasthitaH .. 20..\\ sumuhUrtamabhUdyuddha.n tatra me dAnavaiH saha . vashIbhUtAshcha me sarve bhUtale cha nipAtitAH .. 21..\\ etatkAryaM mahAbAho yenAhaM nAgama.n tadA . shrutvaiva hAstinapura.n dyUtaM chAvinayotthitam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} y vAsudeva mahAbAho vistareNa mahAmate . saubhasya vadhamAchakShva na hi tR^ipyAmi kathyataH .. 1..\\ vaa hata.n shrutvA mahAbAho mayA shrautashravaM nR^ipam . upAyAdbharatashreShTha shAlvo dvAravatIM purIm .. 2..\\ arundhattA.n suduShTAtmA sarvataH pANDunandana . shAlvo vaihAyasa.n chApi tatpura.n vyUhya viShThitaH .. 3..\\ tatrastho.atha mahIpAlo yodhayAmAsa tAM purIm . abhisAreNa sarveNa tatra yuddhamavartata .. 4..\\ purI samantAdvihitA sapatAkA satoraNA . sachakrA sahuDA chaiva sayAntra khanakA tathA .. 5..\\ sopatalpa pratolIkA sATTATTAkala gopurA . sakacha grahaNI chaiva solkAlAtAvapothikA .. 6..\\ soShTrikA bharatashreShTha sabherI paNavAnakA . samittR^iNakushA rAjansashataghnIka lA~NgalA .. 7..\\ sabhushuNDyashmala guDA sAyudhA saparashvadhA . lohacharmavatI chApi sAgniH sahuDa shR^i~NgikA .. 8..\\ shAstradR^iShTena vidhinA sa.nyuktA bharatarShabha . dravyairanekairvividhairgada sAmboddhavAdibhiH .. 9..\\ puruShaiH kurushArdUla samarthaiH pratibAdhane . abhikhyAta kulairvIrairdR^iShTavIryaishcha sa.nyuge .. 10..\\ madhyamena cha gulmena rakShitA sArasa~nj~nitA . utkShipta gulmaishcha tathA hayaishchaiva padAtibhiH .. 11..\\ AghoShita.n cha nagare na pAtavyA sureti ha . pramAdaM parirakShadbhirugrasenoddhavAdibhiH .. 12..\\ pramatteShvabhighAta.n hi kuryAchchhAlvo narAdhipaH . iti kR^itvApramattAste sare vR^iShNyandhakAH sthitAH .. 13..\\ AnartAshcha tathA sarve naTanartaka gAyanAH . bahirvivAsitAH sarve rakShadbhirvittasa~ncayAn .. 14..\\ sa~NkramA bheditAH sarve nAvashcha pratiShedhitAH . parikhAshchApi kauravya kIlaiH sunichitAH kR^itAH .. 15..\\ udapAnAH kurushreShTha tathaivApyambarIShakAH . samantAtkoshamAtra.n cha kAritA viShamA cha bhUH .. 16..\\ prakR^ityA viShama.n durgaM prakR^ityA cha surakShitam . prakR^ityA chAyudhopeta.n visheSheNa tadAnagha .. 17..\\ surakShita.n sugupta.n cha sarAyudha samanvitam . tatpuraM bharatashreShTha yathendra bhavana.n tathA .. 18..\\ na chAmudro.abhiniryAti na chAmudraH praveshyate . vR^iShNyandhakapure rAja.nstadA saubhasamAgame .. 19..\\ anu rathyAsu sarvAsu chatvareShu cha kaurava . balaM babhUva rAjendra prabhUtagajavAjimat .. 20..\\ dattavetana bhakta.n cha dattAyudha parichchhadam . kR^itApadAna.n cha tadA balamAsInmahAbhuja .. 21..\\ na kupya vetanI kashchinna chAtikrAnta vetanI . nAnugrahabhR^itaH kashchinna chAdR^iShTa parAkramaH .. 22..\\ eva.n suvihitA rAjandvArakA bhUridakShiNaiH . Ahukena suguptA cha rAGYA rAjIvalochana .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} vaa tA.n tUpayAtvA rAjendra shAlvaH saubhapatistadA . prabhUtanaranAgena balenopavivesha ha .. 1..\\ same niviShTA sA senA prabhUtasalilAshaye . chatura~Nga balopetA shAlvarAjAbhipAlitA .. 2..\\ varjayitvA shmashAnAni devatAyatanAni cha . valmIkAshchaiva chaityAMshcha tanniviShTamabhUdbalam .. 3..\\ anIkAnA.n vibhAgena panthAnaH ShaTkR^itAbhavan . pravaNA nava chaivAsa~nshAlvasya shibire nR^ipa .. 4..\\ sarvAyudhasamopeta.n sarvashastravishAradam . rathanAgAshvakalilaM padAtidhvajasa~Nkulam .. 5..\\ tuShTapuShTajanopeta.n vIra lakShaNalakShitam . vichitradhvajasaMnAha.n vichitrarathakArmukam .. 6..\\ saMniveshya cha kauravya dvArakAyAM nararShabha . abhisArayAmAsa tadA vegena patagendravat .. 7..\\ tadApatanta.n sandR^ishya balaM shAlvapatestadA . niryAya yodhayAmAsuH kumArA vR^iShNinandanAH .. 8..\\ asahanto.abhiyAta.n tachchhAlva rAjasya kaurava . chArudeShNashcha sAmbashcha pradyumnashcha mahArathaH .. 9..\\ te rathairdaMshitAH sarve vichitrAbharaNa dhvajAH . sa.nsaktAH shAlvarAjasya bahubhiryodhapu~NgavaiH .. 10..\\ gR^ihItvA tu dhanuH sAmbaH shAlvasya sachiva.n raNe . yodhayAmAsa sa.nhR^iShTaH kShemavR^iddhi.n chamUpatim .. 11..\\ tasya bANamaya.n varSha.n jAmbavatyAH suto maha t . mumocha bharatashreShTha yathA varSha.n sahasradhR^ik .. 12..\\ tadbANavarSha.n tumula.n viShehe sa chamUpatiH . kShemavR^iddhirmahArAja himavAniva nishchalaH .. 13..\\ tataH sAmbAya rAjendra kShemavR^iddhirapi sma ha . mumocha mAyAvihita.n sharajAlaM mahattaram .. 14..\\ tato mAyAmaya.n jAlaM mAyayaiva vidArya saH . sAmbaH sharasahasreNa rathamasyAbhyavarShata .. 15..\\ tataH sa viddhaH sAmbena kShemavR^iddhishchamUpatiH . apAyAjjavanairashvaiH sAmba bANaprapIDitaH .. 16..\\ tasminvipradrute krUre shAlvasyAtha chamUpatau . vegavAnnAma daiteyaH sutaM me.abhyadravadbalI .. 17..\\ abhipannastu rAjendra sAmbo vR^iShNikulodvahaH . vega.n vegavato rAja.nstasthau vIro vidhArayan .. 18..\\ sa vegavati kaunteya sAmbo vegavatI.n gadAm . chikShepa tarasA vIro vyAvidhya satyavikramaH .. 19..\\ tayA tvabhihato rAjanvegavAnapatadbhuvi . vAtarugNa iva kShuNNo jIrNa mUlo vanaspatiH .. 20..\\ tasminnipatite vIre gadA nunne mahAsure . pravishya mahatI.n senAM yodhayAmAsa me sutaH .. 21..\\ chArudeShNena sa.nsakto vivindhyonAma dAnavaH . mahArathaH samAGYAto mahArAja mahAdhanuH .. 22..\\ tataH sutumula.n yuddha.n chArudeShNa vivindhyayoH . vR^itravAsavayo rAjanyathApUrva.n tathAbhavat .. 23..\\ anyonyasyAbhisa~NkruddhAvanyonya.n jaghnatuH sharaiH . vinadantau mahArAja si.nhAviva mahAbalau .. 24..\\ raukmiNeyastato bANamagnyarkopama varchasam . abhimAntrya mahAstreNa sandadhe shatrunAshanam .. 25..\\ sa vivindhyAya sakrodhaH samAhUya mahArathaH . chikShepa me suto rAjansa gatAsurathApatat .. 26..\\ vivindhyaM nihata.n dR^iShTvA tAM cha vikShobhitAM chamUm . kAmagena sa saubhena shAlvaH punarupAgamat .. 27..\\ tato vyAkulita.n sarva.n dvArakAvAsitadbalam . dR^iShTvA shAlvaM mahAbAho saubhasthaM pR^ithivI gatam .. 28..\\ tato niryAya kaunteya vyavasthApya cha tadbalam . AnartAnAM mahArAja pradyumno vAkyamabravIt .. 29..\\ sarve bhavantastiShThantu sarve pashyantu mA.n yudhi . nivArayanta.n sa~NgrAme balAtsaubhaM sarAjakam .. 30..\\ aha.n saubhapateH senAmAyasairbhujagairiva . dhanurbhujavinirmuktairnAshayAmyadya yAdavAH .. 31..\\ AshvasadhvaM na bhIH kAryA saubharADadya nashyati . mayAbhipanno duShTAtmA sasaubho vinashiShyati .. 32..\\ evaM bruvati sa.nhR^iShTe pradyumne pANDunandana . viShThita.n tadbala.n vIra yuyudhe cha yathAsukham .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} vaa evamuktvA raukmiNeyo yAdavAnbharatarShabha . daMshitairharibhiryukta.n rathamAsthAya kA~nchanam .. 1..\\ uchchhritya makara.n ketu.n vyAttAnanamala~NkR^itam . utpatadbhirivAkAsha.n tairhayairanvayAtparAn .. 2..\\ vikShipannAdayaMshchApi dhanuHshreShThaM mahAbalaH . tUNakhaDgadharaH shUro baddhagodhA~Nguli travAn .. 3..\\ sa vidyuchchalita.n chApa.n viharanvai talAttalam . mohayAmAsa daiteyAnsarvAnsaubhanivAsinaH .. 4..\\ nAsya vikShipatashchApa.n sandadhAnasya chAsakR^it . antara.n dadR^ishe kashchinnighnataH shAtravAnraNe .. 5..\\ mukhasya varNo na vikalpate.asya chelushcha gAtrANi na chApi tasya . si.nhonnata.n chApyabhigarjato.asya shushrAva loko.adbhutarUpamagryam .. 6..\\ jale charaH kA~nchanayaShTi sa.nstho vyAttAnanaH sarvatimi pramAthI . vitrAsayanrAjati vAhamukhye shAlvasya senA pramukhe dhvajAgryaH .. 7..\\ tataH sa tUrNaM niShpatya pradyumnaH shatrukarshanaH . shAlvamevAbhidudrAva vidhAsyankalahaM nR^ipa .. 8..\\ abhiyAna.n tu vIreNa pradyumnena mahAhave . nAmarShayata sa~NkruddhaH shAlvaH kurukulodvaha .. 9..\\ sa romamadamatto vai kAmagAdavaruhya cha . pradyumna.n yodhayAmAsa shAlvaH parapura~njayaH .. 10..\\ tayoH sutumula.n yuddhaM shAlva vR^iShNipravIrayoH . sametA dadR^ishurlokA balivAsavayoriva .. 11..\\ tasya mAyAmayo vIra ratho hemapariShkR^itaH . sadhvajaH sapatAkashcha sAnukarShaH satUNavAn .. 12..\\ sa ta.n rathavaraM shrImAnsamAruhya kila prabho . mumocha bANAnkauravya pradyumnAya mahAbalaH .. 13..\\ tato bANamaya.n varShaM vyasR^ijattarasA raNe . pradyumno bhujavegena shAlva.n saMmohayanniva .. 14..\\ sa tairabhihataH sa~Nkhye nAmarShayata saubharAT . sharAndIptAgnisa~NkAshAnmumocha tanaye mama .. 15..\\ sa shAlva bANai rAjendra viddho rukmiNinandanaH . mumocha bANa.n tvarito marmabhedinamAhave .. 16..\\ tasya varma vibhidyAshu sa bANo matsuteritaH . bibheda hR^idayaM patrI sa papAta mumoha cha .. 17..\\ tasminnipatite vIre shAlvarAje vichetasi . samprAdravandAnavendrA dArayanto vasundharAm .. 18..\\ hAhAkR^itamabhUtsainya.n shAlvasya pR^ithivIpate . naShTasa~nj~ne nipatite tadA saubhapatau nR^ipa .. 19..\\ tata utthAya kauravya pratilabhya cha chetanam . mumocha bANa.n tarasA pradyumnAya mahAbalaH .. 20..\\ tena viddho mahAbAhuH pradyumnaH samare sthitaH . jatru deshe bhR^isha.n vIro vyavAsIdadrathe tadA .. 21..\\ ta.n sa viddhvA mahArAja shAlvo rukmiNinandanam . nanAda si.nhanAda.n vai nAdenApUrayanmahIm .. 22..\\ tato moha.n samApanne tanaye mama bhArata . mumocha bANA.nstvaritaH punaranyAndurAsadAn .. 23..\\ sa tairabhihato bANairbahubhistena mohitaH . nishcheShTaH kauravashreShTha pradyumno.abhUdraNAjiram .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} vaa shAlva bANArdite tasminpradyumne balinA.n vare . vR^iShNayo bhagnasa~NkalpA vivyathuH pR^itanA gatAH .. 1..\\ hAhAkR^itamabhUtsArva.n vR^iShNyandhakabala.n tadA . pradyumne patite rAjanpare cha muditAbhavan .. 2..\\ ta.n tathA mohitaM dR^iShTvA sArathirjavanairhayaiH . raNAdapAharattUrNa.n shikShito dArukistataH .. 3..\\ na tidUrApayAte tu rathe rathavarapraNut . dhanurgR^ihItvA yantAra.n labdhasa~nj~no.abravIdidam .. 4..\\ saute ki.n te vyavasitaM kasmAdyAsi parA~NmukhaH . naiSha vR^iShNipravIrANAmAhave dharma uchyate .. 5..\\ kachchitsaute na te mohaH shAlva.n dR^iShTvA mahAhave . viShAdo vA raNa.n dR^iShTvA brUhi me tva.n yathAtatham .. 6..\\ suuta jAnArdane na me moho nApi me bhayamAvishat . atibhAra.n tu te manye shAlvaM keshavanandana .. 7..\\ so.apayAmi shanairvIra balavAneSha pApakR^it . mohitashcha raNe shUro rakShyaH sArathinA rathI .. 8..\\ AyuShma.nstvaM mayA nitya.n rakShitavyastvayApyaham . rakShitavyo rathI nityamiti kR^itvApayAmyaham .. 9..\\ ekashchAsi mahAbAho bahavashchApi dAnavAH . nasama.n raukmiNeyAhaM raNaM matvApayAmyaham .. 10..\\ vaa evaM bruvati sUte tu tadA makaraketumAn . uvvAcha sUta.n kauravya nivartaya rathaM punaH .. 11..\\ dArukAtmaja maiva.n taM punaH kArShIH kathaM chana . vyapayAna.n raNAtsaute jIvato mama karhi chit .. 12..\\ na sa vR^iShNikule jAto yo vai tyajati sa~Ngaram . yo vA nipatita.n hanti tavAsmIti cha vAdinam .. 13..\\ tathA striya.n vai yo hanti vR^iddhaM bAla.n tathaiva cha . viratha.n viprakIrNa.n cha bhagnashasstrAyudhaM tathA .. 14..\\ tva.n cha sUta kule jAto vinItaH sUta karmaNi . dharmaGYashchAsi vR^iShNInAmAhaveShvapi dAruke .. 15..\\ sa jAnaMshcharita.n kR^itsna.n vR^iShNInAM pR^itanA mukhe . apayAnaM punaH saute maiva.n kArShIH kathaM chana .. 16..\\ apayAta.n hataM pR^iShThe bhItaM raNapalAyinam . gadAgrajo durAdharShaH kiM mA.n vakShyati mAdhavaH .. 17..\\ keshavasyAgrajo vApi nIlavAsA madotkaTaH . ki.n vakShyati mahAbAhurbaladevaH samAgataH .. 18..\\ ki.n vakShyati shinernaptA narasi.nho mahAdhanuH . apayAta.n raNAtsaute sAmbbashcha samiti~njayaH .. 19..\\ chArudeShNashcha durdharShastathaiva gada sAraNau . akrUrashcha mahAbAhuH kiM mA.n vakShyati sArathe .. 20..\\ shUra.n sambhAvitaM santaM nityaM puruShamAninam . striyashcha vR^iShNI vIrANA.n kiM mA.n vakShyanti sa~NgatAH .. 21..\\ pradyumno.ayamupAyAti bhItastyaktvA mahAhavam . dhigenamiti vakShyanti na tu vakShyanti sAdhviti .. 22..\\ dhigvAchA parihAso.api mama vA madvidhasya vA . mR^ityunAbhyadhikaH saute sa tvaM mA vyapayAH punaH .. 23..\\ bhAra.n hi mayi saMnyasya yAto madhunihA hariH . yaGYaM bharata si.nhasya pArthasyAmita tejasaH .. 24..\\ kR^itavarmA mayA vIro niryAsyanneva vAritaH . shAlvaM nivArayiShye.aha.n tiShTha tvamiti sUtaja .. 25..\\ sa cha sambhAvayanmA.n vai nivR^itto hR^idikAtmajaH . ta.n sametya raNa.n tyaktvA kiM vakShyAmi mahAratham .. 26..\\ upayAta.n durAdharSha.n sha~NkhachakragadAdharam . puruShaM puNDarIkAkSha.n ki.n vakShyAmi mahAbhujam .. 27..\\ sAtyakiM baladeva.n cha ye chAnye.andhakavR^iShNayaH . mayA spardhanti satata.n kiM nu vakShyAmi tAnaham .. 28..\\ tyaktvA raNamima.n saute pR^iShThato.abhyAhataH sharaiH . tvayApanIto vivasho na jIveya.n kathaM chana .. 29..\\ sa nivarta rathenAshu punardArukanandana . na chaitadeva.n kartavyamathApatsu kathaM chana .. 30..\\ na jIvitamaha.n saute bahu manye kadA chana . apayAto raNAdbhItaH pR^iShThato.abhyAhatAH sharaiH .. 31..\\ kadA vA sUtaputra tva.n jAnIShe mAM bhayArditam . apayAta.n raNaM hitvA yathA kApuruSha.n tathA .. 32..\\ na yuktaM bhavatA tyaktu.n sa~NgrAma.n dArukAtmaja . mayi yuddhArthini bhR^isha.n sa tvaM yAhi yato raNam .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} vaa evamuktastu kaunteya sUtaputrastadA mR^idhe . pradyumnamabravIchchhlakShNaM madhura.n vAkyama~njasA .. 1..\\ na me bhaya.n raukmiNeya sa~NgrAme yachchhato hayAn . yuddhaGYashchAsmi vR^iShNInAM nAtra ki.n chidato.anyathA .. 2..\\ AyuShmannupadeshastu sArathye vartatA.n smR^itaH . sarvArtheShu rathI rakShyastva.n chApi bhR^ishapIDitaH .. 3..\\ tva.n hi shAlva prayuktena patriNAbhihato bhR^isham . kashmalAbhihato vIra tato.ahamapayAtavAn .. 4..\\ sa tva.n sAtvata mukhyAdya labdhasa~nj~no yadR^ichchhayA . pashya me hayasAmyAne shikShA.n keshavanandana .. 5..\\ dArukeNAhamutpanno yathAvachchaiva shikShitaH . vItabhIH pravishAmyetA.n shAlvasya mahatI.n chamUm .. 6..\\ evamuktvA tato vIra hayAnsa~ncodya sa~Ngare . rashmibhishcha samudyamya javenAbhyapatattadA .. 7..\\ maNDalAni vichitrANi yamakAnItarANi cha . savyAni cha vichitrANi dakShiNAni cha sarvashaH .. 8..\\ pratodenAhatA rAjanrashmibhishcha samudyatAH . utpatanta ivAkAsha.n vibabhuste hayottamAH .. 9..\\ te hastalAghavopeta.n viGYAya nR^ipa dArukim . dahyamAnA iva tadA paspR^ishushcharaNairmahIm .. 10..\\ so.apasavyA.n chamUM tasya shAlvasya bharatarShabha . chakAra nAtiyatnena tadadbhutamivAbhavat .. 11..\\ amR^iShyamANo.apasavyaM pradyumnena sa saubharAT . yantAramasya sahasA tribhirbANaiH samarpayat .. 12..\\ dArukasya sutasta.n tu bANavegamachintayan . bhUya eva mahAbAho prayayau hayasaMmataH .. 13..\\ tato bANAnbahuvidhAnpunareva sa saubharAT . mumocha tanaye vIre mama rukmiNinandane .. 14..\\ tAnaprAptA~nshitairbANaishchichchheda paravIrahA . raukmiNeyaH smita.n kR^itvA darshayanhastalAghavam .. 15..\\ chhinnAndR^iShTvA tu tAnbANAnpradyumnena sa saubharAT . AsurI.n dAruNIM mAyAmAsthAya vyasR^ijachchharAn .. 16..\\ prayujyamAnamAGYAya daiteyAstraM mahAbalaH . brahmAstreNAntarA chhittvA mumochAnyAnpatatriNaH .. 17..\\ te tadastra.n vidhUyAshu vivyadhU rudhirAshanAH . shirasyurasi vaktrecha sa mumoha papAta cha .. 18..\\ tasminnipatite kShudre shAlve bANaprapIDite . raukmiNeyo.aparaM bANa.n sandadhe shatrunAshanam .. 19..\\ tamarchita.n sarvadAshArha pUgair AshIrbhirarkajvalana prakAsham . dR^iShTvA shara.n jyAmabhinIyamAnaM babhUva hAhAkR^itamantarikSham .. 20..\\ tato devagaNAH sarve sendrAH saha dhaneshvarAH . nAradaM preShayAmAsuH shvasana.n cha mahAbalam .. 21..\\ tau raukmiNeyamAgamya vacho.abrUtA.n divaukasAm . naiSha vadhyastvayA vIra shAlvarAjaH katha.n chana .. 22..\\ sa.nharasva punarbANamavadhyo.aya.n tvayA raNe . etasya hi sharasyAjau nAvadhyo.asti pumAnkva chit .. 23..\\ mR^ityurasya mahAbAho raNe devakinandanaH . kR^iShNaH sa~Nkalpito dhAtrA tanna mithyA bhavediti .. 24..\\ tataH paramasa.nhR^iShTaH pradyumnaH sharamuttaram . sa~njahAra dhanuHshreShThAttUrNe chaiva nyaveshayat .. 25..\\ tata utthAya rAjendra shAlvaH paramadurmanAH . vyapAyAtsabalastUrNaM pradyumna sharapIDitaH .. 26..\\ sa dvArakAM parityajya krUro vR^iNibhirarditaH . saubhamAsthAya rAjendra divamAchakrame tadA .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} vaa AnartanagaraM mukta.n tato.ahamagamaM tadA . mahAkratau rAjasUye nivR^itte nR^ipate tava .. 1..\\ apashya.n dvArakAM chAhaM mahArAja hatatviSham . niHsvAdhyAya vaShaTkArAM nirbhUShaNa varastriyam .. 2..\\ anabhiGYeya rUpANi dvArakopavanAni cha . dR^iShTvA sha~Nkopapanno.ahamapR^ichchha.n hR^idikAtmajam .. 3..\\ asvasthanaranArIkamida.n vR^iShNipuraM bhR^iSham . kimidaM narashArdUla shrotumichchhAmahe vayam .. 4..\\ evamuktastu sa mayA vistareNedamabravIt . rodhaM mokSha.n cha shAlvena hArdikyo rAjasattama .. 5..\\ tato.aha.n kauravashreShTha shrutvA sarvamasheShataH . vinAshe shAlvarAjasya tadaivAkaravaM matim .. 6..\\ tato.ahaM bharatashreShTha samAshvAsya pure janam . rAjAnamAhuka.n chaiva tathaivAnaka dundubhim . sarvavR^iShNipravIrAMshcha harShayannabruva.n tadA .. 7..\\ apramAdaH sadA kAryo nagare yAdavarShabhAH . shAlvarAjavinAshAya prayAtaM mAM nibodhata .. 8..\\ nAhatvA taM nivartiShye purI.n dvAravatIM prati . sashAlva.n saubhanagaraM hatvA draShTAsmi vaH punaH . trisAmA hanyatAmeShA dundubhiH shatrubhIShaNI .. 9..\\ te mayAshvAsitA vIrA yathAvadbharatarShabha . sarve mAmabruvanhR^iShTAH prayAhi jahi shatravAn .. 10..\\ taiH prahR^iShTAtmabhirvIrairAshIrbhirabhinanditaH . vAchayitvA dvijashreShThAnpraNamya shirasAhukam .. 11..\\ sainyasugrIva yuktena rathenAnAdayandishaH . pradhmApya sha~NkhapravaraM pA~nchajanyamahaM nR^ipa .. 12..\\ prayAto.asmi naravyAghra balena mahatA vR^itaH . kL^iptena chatura~NgeNa balena jitakAshinA .. 13..\\ samatItya bahUndeshAngirIMshcha bahupAdapAn . sarA.nsi saritashchaiva mArtikAvatamAsadam .. 14..\\ tatrAshrauShaM naravyAghra shAlvaM nagaramantikAt . prayAta.n saubhamAsthAya tamahaM pR^iShThato.anvayAm .. 15..\\ tataH sAgaramAsAdya kukShau tasya mahormiNaH . samudranAbhyA.n shAlvo.abhUtsaubhamAsthAya shatruhan .. 16..\\ sa samAlokya dUrAnmA.n smayanniva yudhiShThira . AhvayAmAsa duShTAtmA yuddhAyaiva muhurmuhuH .. 17..\\ tasya shAr~NgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiH . puraM nAsAdyata sharaistato mA.n roSha Avishat .. 18..\\ sa chApi pApaprakR^itirdaiteyApasado nR^ipa . mayyavarShata durdharShaH sharadhArAH sahasrashaH .. 19..\\ sainikAnmama sUta.n cha hayAMshcha samavAkirat . achintayantastu sharAnvaya.n yudhyAma bhArata .. 20..\\ tataH shatasahasrANi sharANAM nataparvaNAm . chikShipuH samare vIrA mayi shAlva padAnugAH .. 21..\\ te hayAnme ratha.n chaiva tadA dArukameva cha . chhAdayAmAsurasurA bANairmarma vibhedibhiH .. 22..\\ na hayA na ratho vIra na yantA mama dArukaH . adR^ishyanta sharaishchhannAstathAha.n sainikAsh cha me .. 23..\\ tato.ahamapi kauravya sharANAmayutAnbahUn . abhimantritAnA.n dhanuShA divyena vidhinAkShipam .. 24..\\ na tatra viShayastvAsInmama sainyasya bhArata . khe viShikta.n hi tatsaubha.n kroshamAtra ivAbhavat .. 25..\\ tataste prekShakAH sarve ra~Nga vATa iva sthitAH . harShayAmAsuruchchairmA.n si.nhanAda talasvanaiH .. 26..\\ matkArmukavinirmuktA dAnavAnAM mahAraNe . a~NgeShu rudhirAktAste vivishuH shalabhA iva .. 27..\\ tato halahalAshabdaH saubhamadhye vyavardhata . vadhyatA.n vishikhaistIkShNaiH patatA.n cha mahArNave .. 28..\\ te nikR^ittabhujaskandhAH kabandhAkR^iti darshanAH . nadanto bhairavAnnAdannipatanti sma dAnavAH .. 29..\\ tato gokShIrakundendu mR^iNAlarajataprabham . jalajaM pA~nchajanya.n vai prANenAhamapUrayam .. 30..\\ tAndR^iShTvA patitA.nstatra shAlvaH saubhapatistadA . mAyAyuddhena mahatA yodhayAmAsa mA.n yudhi .. 31..\\ tato huDahuDAH prAsAH shaktishUlaparashvadhAH . paTTishAshcha bhushuNDyashcha prApatannanishaM mayi .. 32..\\ tAnahaM mAyayaivAshu pratigR^ihya vyanAshayam . tasyA.n hatAyAM mAyAyA.n girishR^i~Ngairayodhayat .. 33..\\ tato.abhavattama iva prabhAtamiva chAbhavat . durdina.n sudina.n chaiva shItamuShNaM cha bhArata .. 34..\\ evaM mAyA.n vikurvANo yodhayAmAsa mAM ripuH . viGYAya tadaha.n sarvaM mAyayaiva vyanAshayam . yathAkAla.n tu yuddhena vyadhama.n sarvataH sharaiH .. 35..\\ tato vyoma mahArAja shatasUryamivAbhavat . shatachandra.n cha kaunteya sahasrAyuta tArakam .. 36..\\ tato nAGYAyata tadA divArAtra.n tathA dishaH . tato.ahaM mohamApannaH praGYAstra.n samayojayam . tatastadastramastreNa vidhUta.n sharatUlavat .. 37..\\ tathA tadabhavadyuddha.n tumula.n lomaharShaNam . labdhAlokashcha rAjendra punaH shatrumayodhayam .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} vaa eva.n sa puruShavyAghra shAlvo rAGYAM mahAripuH . yudhyamAno mayA sa~Nkhye viyadabhyAgamatpunaH .. 1..\\ tataH shataghnIshcha mahAgadAsh cha dIptaMshcha shUlAnmusalAnasIMsh cha . chikShepa roShAnmayi mandabuddhiH shAlvo mahArAja jayAbhikA~NkShI .. 2..\\ tAnAshugairApatato.ahamAshu nivArya tUrNa.n khagamAnkha eva . dvidhA tridhA chAchchhinamAshu mukhais tato.antarikShe ninado babhUva .. 3..\\ tataH shatasahasreNa sharANAM nataparvaNAm . dAruka.n vAjinashchaiva ratha.n cha samavAkirat .. 4..\\ tato mAmabravIdvIra dAruko vihvalanniva . sthAtavyamiti tiShThAmi shAlva bANaprapIDitaH .. 5..\\ iti tasya nishamyAha.n sAratheH karuNaM vachaH . avekShamANo yantAramapashya.n sharapIDitam .. 6..\\ na tasyorasi no mUrdhni na kAye na bhujadvaje . antaraM pANDavashreShTha pashyAmi nahata.n sharaiH .. 7..\\ sa tu bANavarotpIDAdvisravatyasR^igulbaNam . abhivR^iShTo yathA medhairgirirgairikadhAtumAn .. 8..\\ abhIShu hasta.n taM dR^iShTvA sIdanta.n sArathiM raNe . astambhayaM mahAbAho shAlva bANaprapIDitam .. 9..\\ atha mAM puruShaH kashchiddvArakA nilayo.abravIt . tvarito rathamabhyetya sauhR^idAdiva bhArata .. 10..\\ Ahukasya vacho vIra tasyaiva parichArakaH . viShaNNaH sannakaNTho vai tannibodha yudhiShThiraH .. 11..\\ dvArakAdhipatirvIra Aha tvAmAhuko vachaH . keshaveha vijAnIShva yattvAM pitR^isakho.abravIt .. 12..\\ upayAtvAdya shAlvena dvArakA.n vR^iShNinandana . viShakte tvayi durdharSha hataH shUra suto balAt .. 13..\\ tadala.n sAdhu yuddhena nivartasva janArdana . dvArakAmeva rakShasva kAryametanmahattava .. 14..\\ ityaha.n tasya vachana.n shrutvA paramadurmanAH . nishchayaM nAdhigachchhAmi kartavyasyetarasya vA .. 15..\\ sAtyakiM baladeva.n cha pradyumnaM cha mahAratham . jagarhe manasA vIra tachchhrutvA vipriya.n vachaH .. 16..\\ aha.n hi dvArakAyAshcha pitush cha kurunandana . teShu rakShA.n samAdhAya prayAtaH saubhapAtane .. 17..\\ baladevo mahAbAhuH kachchijjIvati shatruhA . sAtyakI raukmiNeyashcha chArudeShNashcha vIryavAn . sAmbaprabhR^itayashchaivetyahamAsa.n sudurmanAH .. 18..\\ eteShu hi naravyAghra jIvatsu na katha.n chana . shakyaH shUra suto hantumapi vajrabhR^itA svayam .. 19..\\ hataH shUra suto vyakta.n vyakta.n te cha parAsavaH . baladeva mukhAH sarve iti me nishchitA matiH .. 20..\\ so.aha.n sarvavinAsha.n taM chintayAno muhurmuhuH . suvihvalo mahArAja punaH shAlvamayodhayam .. 21..\\ tato.apashyaM mahArAja prapatantamaha.n tadA . saubhAchchhUra suta.n vIra tato mAM moha Avishat .. 22..\\ tasya rUpaM prapatataH piturmama narAdhipa . yayAteH kShINapuNyasya svargAdiva mahItalam .. 23..\\ vishIrNagalitoShNIShaH prakIrNAmbara mUrdhajaH . prapatandR^ishyate ha sma kShINapuNya iva grahaH .. 24..\\ tataH shAr~Nga.n dhanuHshreShThaM karAtprapatitaM mama . mohAtsannashcha kaunteya rathopastha upAvisham .. 25..\\ tato hAhAkR^ita.n sarvaM sainyaM me gatachetanam . mA.n dR^iShTvA rathanIDasthaM gatAsumiva bhArata .. 26..\\ prasArya bAhU patataH prasArya charaNAvapi . rUpaM piturapashya.n tachchhakuneH patito yathA .. 27..\\ taM patantaM mahAbAho shUlapaTTishapANayaH . abhighnanto bhR^isha.n vIrA mama cheto vyakampayan .. 28..\\ tato muhUrtAtpratilabhya sa~nj~nAm aha.n tadA vIra mahAvimarde . na tatra saubhaM na ripuM na shAlvaM pashyAmi vR^iddhaM pitaraM na chApi .. 29..\\ tato mamAsInmanasi pAyeyamiti nishchitam . prabuddho.asmi tato bhUyaH shatasho vikira~nsharAn .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} vaa tato.ahaM bharatashreShTha pragR^ihya ruchira.n dhanuH . sharairapAtaya.n saubhAchchhirA.nsi vibudhadviShAm .. 1..\\ sharAMshchAshIviShAkArAnUrdhvagA.nstigmatejasaH . apraiSha.n shAlvarAjAya shAr~NgamuktAnsuvAsasaH .. 2..\\ tato nAdR^ishyata tadA saubha.n kurukulodvaha . antarhitaM mAyayAbhUttato.aha.n vismito.abhavam .. 3..\\ atha dAnavasa~NghAste vikR^itAnanamUrdhajAH . udakroshanmahArAja viShThite mayi bhArata .. 4..\\ tato.astra.n shabdasAhaM vai tvaramANo mahAhave . ayojaya.n tadvadhAya tataH shabda upAramat .. 5..\\ hatAste dAnavAH sarve yaiH sa shabda udIritaH . sharairAdityasa~NkAshairjvalitaiH shabdasAdhanaiH .. 6..\\ tasminnuparate shabde punarevAnyato.abhavat . shabdo.aparo mahArAja tatrApi prAhara.n sharAn .. 7..\\ eva.n dasha dishaH sarvAstiryagUrdhvaM cha bhArata . nAdayAmAsurasurAste chApi nihatA mayA .. 8..\\ tataH prAgjyotiSha.n gatvA punareva vyadR^ishyata . saubha.n kAmagama.n vIra mohayanmama chakShuShI .. 9..\\ tato lokAnta karaNo dAnavo vAnarAkR^itiH . shilA varSheNa sahasA sahasA mA.n samAvR^iNot .. 10..\\ so.ahaM parvata varSheNa vadhyamAnaH samantataH . valmIka iva rAjendra parvatopachito.abhavam .. 11..\\ tato.ahaM parvata chitaH sahayaH saha sArathiH . aprakhyAtimiyA.n rAjansadhvajaH parvataishchitaH .. 12..\\ tato vR^iNi pravIrA yo mamAsansainikAstadA . te bhayArtA dishaH sarvAH sahasA vipradudruvuH .. 13..\\ tato hAhAkR^ita.n sarvamabhUtkila vishAM pate . dyaushcha bhUmishcha kha.n chaivAdR^ishyamAne tathA mayi .. 14..\\ tato viShaNNamanaso mama rAjansuhR^ijjanAH . rurudushchukrushushchaiva duHkhashokasamanvitAH .. 15..\\ dviShatA.n cha praharSho.abhUdArtishchAdviShatAm api . eva.n vijitavAnvIra pashchAdashrauShamachyuta .. 16..\\ tato.ahamastra.n dayita.n sarvapAShANa bhedanam . vajramudyamya tAnsarvAnparvatAnsamashAtayam .. 17..\\ tataH parvata bhArArtA mandaprANavicheShTitAH . hayA mama mahArAja vepamAnA ivAbhavan .. 18..\\ meghajAlamivAkAshe vidAryAbhyudita.n ravim . dR^iShTvA mAM bAndhavAH sarve harShamAhArayanpunaH .. 19..\\ tato mAmabravItsUtaH prA~njaliH praNato nR^ipa . sAdhu sampashya vArShNeya shAlva.n saubhapatiM sthitam .. 20..\\ ala.n kR^iShNAvamanyaina.n sAdhu yatnaM samAchara . mArdava.n sakhitA.n chaiva shAlvAdadya vyapAhara .. 21..\\ jahi shAlvaM mahAbAho maina.n jIvaya keshava . sarvaiH parAkramairvIravadhyaH shatruramitrahan .. 22..\\ na shatruravamantavyo durbalo.api balIyasA . yo.api syAtpIDhagaH kashchitkiM punaH samare sthitaH .. 23..\\ sa tvaM puruShashArdUla sarvayatnairimaM prabho . jahi vR^iShNikulashreShTha mA tvA.n kAlo.atyagAtpunaH .. 24..\\ naiSha mArdavasAdhyo vai mato nApi sakhA tava . yena tva.n yodhito vIra dvArakA chAvamarditA .. 25..\\ evamAdi tu kaunteya shrutvAha.n sArathervachaH . tattvametaditi GYAtvA yuddhe matimadhArayam .. 26..\\ vadhAya shAlvarAjasya saubhasya cha nipAtane . dAruka.n chAbruva.n vIra muhUrtaM sthIyatAm iti .. 27..\\ tato.apratihata.n divyamabhedyamativIryavat . Agneyamastra.n dayita.n sarvasAhaM mahAprabham .. 28..\\ yakShANA.n rAkShasANA.n cha dAnavAnAM cha sa.nyuge . rAGYA.n cha pratilomAnAM bhasmAnta karaNaM mahat .. 29..\\ kShurAntamamala.n chakraM kAlAntakayamopamam . abhimantryAhamatula.n dviShatAM cha nibarhaNam .. 30..\\ jahi saubha.n svavIryeNa ye chAtra ripavo mama . ityuktvA bhujavIryeNa tasmai prAhiNava.n ruShA .. 31..\\ rUpa.n sudarshanasyAsIdAkAshe patatastadA . dvitIyasyeva sUryasya yugAnte pariviShyataH .. 32..\\ tatsamAsAdya nagara.n saubhaM vyapagatatviSham . madhyena pATayAmAsa krakacho dArvivochchhritam .. 33..\\ dvidhAkR^ita.n tataH saubha.n sudarshana balAddhatam . maheshvara sharoddhUtaM papAta tripura.n yathA .. 34..\\ tasminnipatite saubhe chakramAgatkaraM mama . punashchoddhUya vegena shAlvAlyetyahamabruvam .. 35..\\ tataH shAlva.n gadAM gurvImAvidhyantaM mahAhave . dvidhA chakAra sahasA prajajvAla cha tejasA .. 36..\\ tasminnipatite vIre dAnavAstrastachetasaH . hAhAbhUtA disho jagmurarditA mama sAyakaiH .. 37..\\ tato.aha.n samavasthApya rathaM saubhasamIpataH . sha~NkhaM pradhmApya harSheNa muhR^idaH paryaharShayam .. 38..\\ tanmerushikharAkAra.n vidhvastATTAla gopuram . dahyamAnamabhiprekShya striyastAH sampradudruvuH .. 39..\\ evaM nihatya samare shAlva.n saubhaM nipAtya cha . AnartAnpunarAgamya suhR^idAM prItimAvaham .. 40..\\ etasmAtkAraNAdrAjannAgamaM nAgasAhvayam . yadyagAM paravIraghna na hi jIvetsuyodhanaH .. 41..\\ vai evamuktvA mahAbAhuH kauravaM puruShottamaH . Amantrya prayayau dhImAnpANDavAnmadhusUdanaH .. 42..\\ abhivAdya mahAbAhurdharmarAja.n yudhiShThiram . rAGYA mUrdhanyupAghrAto bhImena cha mahAbhujaH .. 43..\\ subhadrAmabhimanyu.n cha rathamAropya kA~nchanam . Aruroha ratha.n kR^iShNaH pANDavairabhipUjitaH .. 44..\\ sainyasugrIva yuktena rathenAdityavarchasA . dvArakAM prayayau kR^iShNaH samAshvAsya yudhiShThiram .. 45..\\ tataH prayAte dAshArhe dhR^iShTadyumno.api pArShataH . draupadeyAnupAdAya prayayau svapura.n tadA .. 46..\\ dhR^iShTaketuH svasAra.n cha samAdAyAtha chedirAT . jagAma pANDavAndR^iShTvA ramyA.n shuktimatIM purIm .. 47..\\ kekayAshchApyanuGYAtAH kaunteyenAmitaujasA . Amantrya pANDavAnsarvAnprayayuste.api bhArata .. 48..\\ brAhmaNAshcha vishashchaiva tathA viShayavAsinaH . visR^ijyamAnAH subhR^ishaM na tyajanti sma pANDavAn .. 49..\\ sAmavAyaH sa rAjendra sumahAdbhuta darshanaH . AsInmahAtmAna.n teShAM kAmyake bharatarShabha .. 50..\\ yudhiShThirastu viprA.nstAnanumAnya mahAtmanAH . shashAsa puruShAnkAle rathAnyojayateti ha .. 51..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} vai tasmindashArhAdhipatau prayAte yudhiShThiro bhImasenArjunau cha . yamau cha kR^iShNA cha purohitash cha rathAnmahArhAnparamAshvayuktAn .. 1..\\ AsthAya vIrAH sahitA vanAya pratasthire bhUtapatiprakAshAH . hiraNyaniShkAnvasanAni gAsh cha pradAya shikShAkShara mantrividbhyaH .. 2..\\ preShyAH puro viMshatirAttashastrA dhanUMShi varmANi sharAMshcha pItAn . maurvIshcha yantrANi cha sAyakAMsh cha sarve samAdAya jaghanyamIyuH .. 3..\\ tatastu vAsA.nsi cha rAjaputryA dhAtryashcha dAsyashcha vibhUShaNa.n cha . tadindrasenastvaritaM pragR^ihya jaghanyamevopayayau rathena .. 4..\\ tataH kurushreShThamupetya paurAH pradakShiNa.n chakruradInasattvAH . taM brAhmaNAshchAbhyavadanprasannA mukhyAshcha sarve kurujA~NgalAnAm .. 5..\\ sa chApi tAnabhyavadatprasannaH sahaiva tairbhrAtR^ibhirdharmarAjaH . tasthau cha tatrAdhipatirmahAtmA dR^iShTvA janaugha.n kurujA~NgalAnAm .. 6..\\ piteva putreShu sa teShu bhAvaM chakre kurUNAmR^iShabho mahAtmA . te chApi tasminbharata prabarhe tadA babhUvuH pitarIva putrAH .. 7..\\ tataH samAsAdya mahAjanaughAH kurupravIraM parivArya tasthuH . hA nAtha hA dharma iti bruvanto hriyA cha sarve.ashrumukhA babhUvuH .. 8..\\ varaH kurUNAmadhipaH prajAnAM piteva putrAnapahAya chAsmAn . paurAnimA~njAnapadAMshcha sarvAn hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 9..\\ dhigdhArtarAShTra.n sunR^isha.nsa buddhiM sasaubalaM pApamati.n cha karNam . anarthamichchhanti narendra pApA ye dharmanityasya satastavAgrAH .. 10..\\ svayaM niveshyApratimaM mahAtmA puraM mahaddevapuraprakAsham . shatakratuprathamamoghakarmA hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 11..\\ chakAra yAmapratimAM mahAtmA sabhAM mayo deva sabhA prakAshAm . tA.n deva guptAmiva deva mAyAM hitvA prayAtaH kva nu dharmarAjaH .. 12..\\ tAndharmakAmArthaviduttamaujA bIbhatsuruchchaiH sahitAnuvAcha . AdAsyate vAsamimaM niruShya vaneShu rAjA dviShatA.n yashA.nsi .. 13..\\ dvijAtimukhyAH sahitAH pR^ithakcha bhavadbhirAsAdya tapasvinash cha . prasAdya dharmArthavidashcha vAchyA yathArthasiddhiH paramA bhavennaH .. 14..\\ ityevamukte vachane.arjunena te brAhmaNAH sarvavarNAshcha rAjan . mudAbhyanandansahitAshcha chakruH pradakShiNa.n dharmabhR^itA.n variShTham .. 15..\\ Amantrya pArtha.n cha vR^ikodaraM cha dhana~njaya.n yAGYasenIM yamau cha . pratasthire rAShTramapetaharShA yudhiShThireNAnumatA yathA svam .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} vai tatasteShu prayAteShu kaunteyaH satyasa~NgaraH . abhyabhAShata dharmAtmA bhrAtR^InsarvAnyudhiShThiraH .. 1..\\ dvAdashemAH samAsmAbhirvastavyaM nirjane vane . samIkShadhvaM mahAraNye deshaM bahumR^igadvijam .. 2..\\ bahupuShpaphala.n ramyaM shivaM puNyajanochitam . yatremAH sharadaH sarvAH sukhaM prativasemahi .. 3..\\ evamukte pratyuvAcha dharmarAja.n dhana~njayaH . guruvanmAnava guruM mAnayitva manasvinam .. 4..\\ ar bhavAneva maharShINA.n vR^iddhAnAM paryupAsitA . aGYAtaM mAnuShe loke bhavato nAsti ki.n chana .. 5..\\ tvayA hyupAsitA nityaM brAhmaNA bharatarShabha . dvaipAyanaprabhR^itayo nAradashcha mahAtapAH .. 6..\\ yaH sarvalokadvArANi nitya.n sa~ncarate vashI . devalokAdbrahmaloka.n gandharvApsarasAm api .. 7..\\ sarvA gatIrvijAnAsi brAhmaNAnAM na saMshayaH . prabhAvAMshchaiva vettha tva.n sarveShAmeva pArthiva .. 8..\\ tvameva rAja~njAnAsi shreyaH kAraNameva cha . yatrechchhasi mahArAja nivAsa.n tatra kurmahe .. 9..\\ ida.n dvaitavanaM nAma saraH puNyajanochitam . bahupuShpaphala.n ramyaM nAnAdvijaniShevitam .. 10..\\ atremA dvAdasha samA viharemeti rochaye . yadi te.anumata.n rAjankiM vAnyanmanyate bhavAn .. 11..\\ y mamApyetanmataM pArtha tvayA yatsamudAhR^itam . gachchhAma puNya.n vikhyAtaM mahaddvaitavanaM saraH .. 12..\\ vai tataste prayayuH sarve pANDavA dharmachAriNaH . brAhmaNairbahubhiH sArdhaM puNya.n dvaitavana.n saraH .. 13..\\ brAhmaNAH sAgnihotrAshcha tathaiva cha niragnayaH . svAdhyAyino bhikShavashcha sajapA vanavAsinaH .. 14..\\ bahavo brAhmaNAstatra parivavruryudhiShThiram . tapasvinaH satyashIlAH shatashaH saMshitavratAH .. 15..\\ te yAtvA pANDavAstatra bahubhirbrAhmaNaiH saha . puNya.n dvaitavana.n ramyaM vivishurbharatarShabhAH .. 16..\\ tachchhAla tAlAmra madhUkanIpa kadambasarjArjuna karNikAraiH . tapAtyaye puShpadharairupetaM mahAvana.n rAShTrapatirdadarsha .. 17..\\ mahAdrumANA.n shikhareShu tasthur manoramA.n vAchamudIrayantaH . mayUradAtyUha chakora sa~NghAs tasminvane kAnanakokilAsh cha .. 18..\\ kareNuyUthaiH saha yUthapAnAM madotkaTAnAmachalaprabhANAm . mahAnti yUthAni mahAdvipAnAM tasminvane rAShTrapatirdadarsha .. 19..\\ manoramAM bhogavatIm upetya dhR^itAtmAna.n chIrajaTA dharANAm . tasminvane dharmabhR^itAM nivAse dadarsha siddharShigaNAnanekAn .. 20..\\ tataH sa yAnAdavaruhya rAjA sabhrAtR^ikaH sajanaH kAnana.n tat . vivesha dharmAtmavatA.n variShThas triviShTapa.n shakra ivAmitaujAH .. 21..\\ ta.n satyasandhaM sahitAbhipetur didR^ikShavashchAraNasiddhasa~NghAH . vanaukasashchApi narendra si.nhaM manasvina.n samparivArya tasthuH .. 22..\\ sa tatra siddhAnabhivAdya sarvAn pratyarchito rAjavaddevavachcha . vivesha sarvaiH sahito dvijAgryaiH kR^itA~njalirdharmabhR^itA.n variShThaH .. 23..\\ sa puNyashIlaH pitR^ivanmahAtmA tapasvibhirdharmaparairupetya . pratyarchitaH puShpadharasya mUle mahAdrumasyopavivesha rAjA .. 24..\\ bhImashcha kR^iShNA cha dhana~njayash cha yamau cha te chAnucharA narendram . vimuchya vAhAnavaruhya sarve tatropatasthurbharata prabarhAH .. 25..\\ latAvatAnAvanataH sa pANDavair mahAdrumaH pa~nchabhirugradhanvibhiH . babhau nivAsopagatairmahAtmabhir mahAgirirvAraNayUthapairiva .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} vai tatkAnanaM prApya narendraputrAH sukhochitA vAsamupetya kR^ichchhram . vijahrurindra pratimAH shiveShu sarasvatI shAlavaneShu teShu .. 1..\\ yatIMshcha sarvAnsa munIMshcha rAjA tasminvane mUlaphalairudagraiH . dvijAtimukhyAnR^iShabhaH kurUNAM santarpayAmAsa mahAnubhAvaH .. 2..\\ iShTIshcha pitryANi tathAgriyANi mahAvane vasatAM pANDavAnAm . purohitaH sarvasamR^iddhatejAsh chakAra dhaumyaH pitR^ivatkurUNAm .. 3..\\ apetya rAShTrAdvasatA.n tu teShAm R^iShiH purANo.atithirAjagAma . tamAshrama.n tIvrasamR^iddhatejA mArkaNDeyaH shrImatAM pANDavAnAm .. 4..\\ sa sarvaviddraupadIM prekShya kR^iShNAM yudhiShThiraM bhImasenArjunau cha . sa.nsmR^itya rAmaM manasA mahAtmA tapasvimadhye.asmayatAmitaujAH .. 5..\\ ta.n dharmarAjo vimanA ivAbravIt sarve hriyA santi tapasvino.amI . bhavAnida.n ki.n smayatIva hR^iShTas tapasvinAM pashyatAM mAmudIkShya .. 6..\\ maar na tAta hR^iShyAmi na cha smayAmi praharShajo mAM bhajate na darpaH . tavApada.n tvadya samIkShya rAmaM satyavrata.n dAsharathi.n smarAmi .. 7..\\ sa chApi rAjA saha lakShmaNena vane nivAsaM pitureva shAsanAt . dhanvI charanpArtha purA mayaiva dR^iShTo girerR^iShyamUkasya sAnau .. 8..\\ sahasranetra pratimo mahAtmA mayasya jeta namucheshcha hantA . piturnideshAdanaghaH svadharmaM vanevAsa.n dAsharathishchakAra .. 9..\\ sa chApi shakrasya samaprabhAvo mahAnubhAvaH samareShvajeyaH . vihAya bhogAnacharadvaneShu neshe balasyeti charedadharmam .. 10..\\ nR^ipAshcha nAbhAga bhagIrathAdayo mahImimA.n sAgarAntAM vijitya . satyena te.apyajaya.nstAta lokAn neshe balasyeti charedadharmam .. 11..\\ alarkamAhurnaravarya santaM satyavrata.n kAshikarUSha rAjam . vihAya raShTrANi vasUni chaiva neshe balasyeti charedadharmam .. 12..\\ dhAtrA vidhiryo vihitaH purANas taM pUjayanto naravarya santaH . saptarShayaH pArtha divi prabhAnti neshe balasyeti charedadharmam .. 13..\\ mahAbalAnparvatakUTamAtrAn viShANinaH pashya gajAnnarendra . sthitAnnideshe naravarya dhAtur neshe balasyeti charedadharmam .. 14..\\ sarvANi bhUtAni narendra pashya yathA yathAvadvihita.n vidhAtrA . svayonitastatkurute prabhAvAn neshe balasyeti charedadharmam .. 15..\\ satyena dharmeNa yathArha vR^ittyA hriyA tathA sarvabhUtAnyatItya . yashashcha tejashcha tavApi dIptaM vibhAvasorbhAskarasyeva pArtha .. 16..\\ yathApratiGYa.n cha mahAnubhAva kR^ichchhra.n vanevAsamimaM niruShya . tataH shriya.n tejasA svena dIptAm AdAsyase pArthiva kauravebhyaH .. 17..\\ vai tamevamuktvA vachanaM maharShis tapasvimadhye sahita.n suhR^idbhiH . Amantrya dhaumya.n sahitAMshcha pArthA.ns tataH pratasthe dishamuttarA.n saH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} vai vasatsvatha dvaitavane pANDaveShu mahAtmasu . anukIrNaM mahAraNyaM brAhmaNaiH samapadyata .. 1..\\ IryamANena satataM brahmaghoSheNa sarvataH . brahmalokasamaM puNyamAsIddvaitavana.n saraH .. 2..\\ yajuShAmR^ichA.n cha sAmnAM cha gadyAnAM chaiva sarvashaH . AsIduchchAryamANAnAM nisvano hR^idaya~NgamaH .. 3..\\ jyAghoShaH pANvaveyAnAM brahmaghoShashcha dhImatAm . sa.nsR^iShTaM brahmaNA kShatraM bhUya eva vyarochata .. 4..\\ athAbravIdbako dAlbhyo dharmarAja.n yudhiShThiram . sandhyA.n kaunteyamAsInamR^iShibhiH parivAritam .. 5..\\ pashya dvaitavane pArtha brAhmaNAnA.n tapasvinAm . homavelA.n kurushreShTha samprajvalita pAvakAm .. 6..\\ charanti dharmaM puNye.asmi.nstvayA guptA dhR^itavratAH . bhR^igavo.a~Ngirasashchaiva vAsiShThAH kAshyapaiH saha .. 7..\\ AgastyAshcha mahAbhAgA AtreyAshchottamavratAH . sarvasya jagataH shreShThA brAhmaNAH sa~NgatAstvayA .. 8..\\ ida.n tu vachanaM pArtha shR^iNvekAgramanA mama . bhrAtR^ibhiH saha kaunteya yattvA.n vakShyAmi kaurava .. 9..\\ brahmakShatreNa sa.nsR^iShTa.n kShatraM cha brahmaNA saha . udIrNau dahataH shatrUnvanAnIvAgnimArutau .. 10..\\ nAbrAhmaNastAta chiraM bubhUShed ichchhAnnima.n lokamamu.n cha jetum . vinItadharmArthamapetamohaM labdhvA dvijaM nudati nR^ipaH sapatnAn .. 11..\\ charannaiHshreyasa.n dharmaM prajApAlanakAritam . nAdhyagachchhadbalirloke tIrthamanyatra vai dvijAt .. 12..\\ anUnamAsIdasurasya kAmair vairochaneH shrIrapi chAkShayAsIt . labdhvA mahIM brAhmaNa samprayogAt teShvAcharanduShTamato vyanashyat .. 13..\\ nAbrAhmaNaM bhUmiriya.n sabhUtir varNa.n dvitIyaM bhajate chirAya . samudranemirnamate tu tasmai yaM brAhmaNaH shAsti nayairvinItaH .. 14..\\ ku~njarasyeva sa~NgrAme.aparigR^ihyA~Nkusha graham . brAhmaNairviprahINasya kShatrasya kShIyate balam .. 15..\\ brahmaNyanupamA dR^iShTiH kShAtramapratimaM balam . tau yadA charataH sArdhamatha lokaH prasIdati .. 16..\\ yathA hi sumahAnagniH kakSha.n dahati sAnilaH . tathA dahati rAjanyo brAhmaNena sama.n ripUn .. 17..\\ brAhmaNebhyo.atha medhAvI buddhirparyeShaNa.n chare . alabdhasyacha lAbhAya labdhasya cha vivR^iddhaye .. 18..\\ alabdhalAbhAya cha labdhavR^iddhaye yathArha tIrthapratipAdanAya . yashasvina.n vedavidaM vipashchitaM bahushrutaM brAhmaNameva vAsaya .. 19..\\ brAhmaNeShUttamA vR^ittistava nitya.n yudhiShThira . tena te sarvalokeShu dIpyate prathita.n yashaH .. 20..\\ tataste brAhmaNAH sarve baka.n dAlbhyamapUjayan . yudhiShThire stUyamAne bhUyaH sumanaso.abhavan .. 21..\\ dvaipAyano nAradashcha jAmadagnyaH pR^ithushravAH . indra dyumno bhAlukishcha kR^itachetAH sahasrapAt .. 22..\\ karNa shravAshcha mu~njashcha lavaNAshvashcha kAshyapaH . hArItaH sthUNa karNashcha agniveshyo.atha shaunakaH .. 23..\\ R^itavAkcha suvAkchaiva bR^ihadashva R^itA vasuH . UrdhvaretA vR^iShAmitraH suhotro hotravAhanaH .. 24..\\ ete chAnye cha bahavo brAhmaNAH saMshitavratAH . ajAtashatrumAnarchuH purandaramivarShayaH .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} vai tato vanagatAH pArthAH sAyAhne saha kR^iShNayA . upaviShTAH kathAshchakrurduHkhashokaparAyaNAH .. 1..\\ priyA cha darshanIyA cha paNDitA cha pativratA . tataH kR^iShNA dharmarAjamida.n vachanamabravIt .. 2..\\ na nUna.n tasya pApasya duHkhamasmAsu kiM chana . vidyate dhArtarAShTrasya nR^isha.nsasya durAtmanaH .. 3..\\ yastvA.n rAjanmayA sArdhamajinaiH prativAsitam . bhrAtR^ibhishcha tathA sarvairnAbhyabhAShata ki.n chana . vanaM prasthApya duShTAtmA nAnvapatyata durmatiH .. 4..\\ Ayasa.n hR^idayaM nUna.n tasyA duShkR^itakarmaNaH . yastvA.n dharmapara.n shreShThaM rUkShANyashrAvayattadA .. 5..\\ sukhochitamaduHkhArha.n durAtmA sasuhR^idgaNaH . IdR^isha.n duHkhamAnIya modate pApapUruShaH .. 6..\\ chaturNAmeva pApAnAmashruvai nApatattadA . tvayi bhArata niShkrAnte vanAyAjina vAsasi .. 7..\\ duryodhanasya karNasya shakuneshcha durAtmanaH . durbhrAtustasya chograsya tathA duHshAsanasya cha .. 8..\\ itareShA.n tu sarveShAM kurUNAM kurusattama . duHkhenAbhiparItAnAM netrebhyaH prApatajjalam .. 9..\\ ida.n cha shayanaM dR^iShTvA yachchAsItte purAtanam . shochAmi tvAM mahArAja duHkhAnarha.n sukhochitam .. 10..\\ dAnta.n yachcha sabhAmadhye AsanaM ratnabhUShitam . dR^iShTvA kusha bR^isI.n chemA.n shoko mAM rundhayatyayam .. 11..\\ yadapashya.n sabhAyA.n tvAM rAjabhiH parivAritam . tachcha rAjannapashyantyAH kA shAntirhR^idayasya me .. 12..\\ yA tvAha.n chandanAdigdhamapashya.n sUryavarchasam . sA tvAM pa~NkamalAdigdha.n dR^iShTvA muhyAmi bhArata .. 13..\\ yA vai tvA kaushikairvastraiH shubhrairbahudhanaiH purA . dR^iShTavatyasmi rAjendra sA tvAM pashyAmi chIriNam .. 14..\\ yachcha tadrukmapAtrIbhirbrAhmaNebhyaH sahasrashaH . hriyate te gR^ihAdanna.n sa.nskR^itaM sArvakAmikam .. 15..\\ yatInAmagR^ihANA.n te tathaiva gR^ihamedhinAm . dIyate bhojana.n rAjannatIva guNavatprabho . tachcha rAjannapashyantyAH kA shAntirhR^idayasya me .. 16..\\ yA.nste bhrAtR^InmahArAja yuvAno mR^iShTakuNDalAH . abhojayanta mR^iShTAnnaiH sUdAH paramasa.nskR^itaiH .. 17..\\ sarvA.nstAnadya pashyAmi vane vanyena jIvataH . aduHkhArhAnmanuShyendra nopashAmyati me manaH .. 18..\\ bhImasenamima.n chApi duHkhita.n vanavAsinam . dhyAyanta.n kiM na manyuste prApte kAle vivardhate .. 19..\\ bhImasena.n hi karmANi svaya.n kurvANamachyuta . sukhArha.n duHkhitaM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 20..\\ satkR^ita.n vividairyAnairvastrairuchchAvachaistathA . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 21..\\ kurUnapi hi yaH sarvAnhantumutsahate prabhuH . tvatprasAdaM pratIkSha.nstu sahate.aya.n vR^ikodaraH .. 22..\\ yo.arjunenArjunastulyo dvibAhurbahu bAhunA . sharAtisarge shIghratvAtkAlAntakayamopamaH .. 23..\\ yasya shastrapratApena praNatAH sarvapArthivAH . yaGYe tava mahArAja brAhmaNAnupatasthire .. 24..\\ tamimaM puruShavyAghraM pUjita.n devadAnavaiH . dhyAyantamarjuna.n dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 25..\\ dR^iShTvA vanagataM pArthamaduHkhArha.n sukhochitam . na cha te vardhate manyustena muhyAmi bhArata .. 26..\\ yo devAMshcha manuShyAMshcha sarpAMsh chaikaratho.ajayat . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 27..\\ yo yAnairadbhutAkArairhayairnAgaishcha sa.nvR^itaH . prasahya vittAnyAdatta pArthivebhyaH parantapaH .. 28..\\ kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH . ta.n te vanagataM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 29..\\ shyAmaM bR^ihanta.n taruNaM charmiNAmuttama.n raNe . nakula.n te vane dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 30..\\ darshanIya.n cha shUraM cha mAdrIputra.n yudhiShThira . sahadeva.n vane dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 31..\\ drupadasya kule jAtA.n snuShAM pANDormahAtmanaH . mA.n te vanagatAM dR^iShTvA kasmAnmanyurna vardhate .. 32..\\ nUna.n cha tava naivAsti manyurbharatasattama . yatte bhrAtR^IMshcha mA.n chaiva dR^iShTvA na vyathate manaH .. 33..\\ na nirmanyuH kShatriyo.asti loke nirvachana.n smR^itam . tadadya tvayi pashyAmi kShatriye viparItavat .. 34..\\ yo na darshayate tejaH kShatriyaH kAla Agate . sarvabhUtAni taM pArtha sadA paribhavantyuta .. 35..\\ tattvayA na kShamA kAryA shatrUnprati katha.n chana . tejasaiva hi te shakyA nihantuM nAtra saMshayaH .. 36..\\ tathaiva yaH kShamA kAle kShatriyo nopashAmyati . apriyaH sarvabhUtAnA.n so.amutreha cha nashyati .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} drau atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . prahlAdasyA cha sa.nvAdaM balervairochanasya cha .. 1..\\ asurendraM mahAprAGYa.n dharmANAmAgatAgamam . baliH paprachchha daityendraM prahlAdaM pitaraM pituH .. 2..\\ kShamA svichchhreyasI tAta upAho teja ityuta . etanme saMshaya.n tAta yathAvadbrUhi pR^ichchhate .. 3..\\ shreyo yadatra dharmaGYa brUhi me tadasaMshayam . kariShyAmi hi tatsarva.n yathAvadanushAsanam .. 4..\\ tasmai provAcha tatsarvamevaM pR^iShTaH pitAmahaH . sarvanishchayavatprAGYaH saMshayaM paripR^ichchhate .. 5..\\ prah na shreyaH satata.n tejo na nitya.n shreyasI kShamA . iti tAta vijAnIhi dvayametadasaMshayam .. 6..\\ yo nitya.n kShamate tAta bahUndoShAnsa vindati . bhR^ityAH paribhavantyenamudAsInAstathaiva cha .. 7..\\ sarvabhUtAni chApyasya na namante kadA chana . tasmAnnitya.n kShamA tAta paNDitairapavAditA .. 8..\\ avaGYAya hi taM bhR^ityA bhajante bahudoShatAm . AdAtu.n chAsya vittAni prArthayante.alpachetasaH .. 9..\\ yAna.n vastrANyala~NkArA~nshayanAnyAsanAni cha . bhojanAnyatha pAnAni sarvopakaraNAni cha .. 10..\\ AdadIrannadhikR^itA yathAkAmamachetasaH . pradiShTAni cha deyAni na dadyurbhartR^ishAsanAt .. 11..\\ na chainaM bhartR^ipUjAbhiH pUjayanti kadA chana . avaGYAna.n hi loke.asminmaraNAdapi garhitam .. 12..\\ kShamiNa.n tAdR^ishaM tAta bruvanti kaTukAnyapi . preShyAH putrAshcha bhR^ityAshcha tathodAsIna vR^ittayaH .. 13..\\ apyasya dArAnichchhanti paribhUya kShamAvataH . dArAshchAsya pravartante yathAkAmamachetasaH .. 14..\\ tathA cha nityamuditA yadi svalpamapIshvarAt . daNDamarhanti duShyanti duShTAshchApyapakurvate .. 15..\\ ete chAnye cha bahavo nitya.n doShAH kShamAvatAm . atha vairochane doShAnimAnviddhyakShamAvatAm .. 16..\\ asthAne yadi vA sthAne satata.n rajasAvR^itaH . kruddho daNDAnpraNayati vividhAnsvena tejasA .. 17..\\ mitraiH saha virodha.n cha prApnute tejasAvR^itaH . prApnoti dveShyatA.n chaiva lokAtsvajanatastathA .. 18..\\ so.avamAnAdarthahAnimupAlambhamanAdaram . santApadveShalobhAMshcha shatrUMshcha labhate naraH .. 19..\\ krodhAddaNDAnmanuShyeShu vividhAnpuruSho nayan . bhrashyate shIghramaishvaryAtprANebhyaH svajanAdapi .. 20..\\ yo.apakartR^IMshcha kartR^IMsh cha tejasaivopagachchhati . tasmAdudvijate lokaH sarpAdveshma gatAdiva .. 21..\\ yasmAdudvijate lokaH katha.n tasya bhavo bhavet . antara.n hyasya dR^iShTvaiva loko vikurute dhruvam . tasmAnnAtyutsR^ijettejo na cha nityaM mR^idurbhavet .. 22..\\ kAle mR^iduryo bhavati kAle bhavati dAruNaH . sa vai sukhamavApnoti loke.amuShminnihaiva cha .. 23..\\ kShamA kAlA.nstu vakShyAmi shR^iNu me vistareNa tAn . ye te nityamasantyAjyA yathA prAhurmanIShiNaH .. 24..\\ pUrvopakArI yastu syAdaparAdhe.agarIyasi . upakAreNa tattasya kShantavyamaparAdhinaH .. 25..\\ abuddhimAshritAnA.n cha kShantavyamaparAdhinAm . na hi sarvatra pANDitya.n sulabhaM puruSheNa vai .. 26..\\ atha chedbuddhija.n kR^itvA brUyuste tadabuddhijam . pApAnsvalpe.api tAnhanyAdaparAdhe tathAnR^ijUn .. 27..\\ sarvasyaiko.aparAdhaste kShantavyaH prANino bhavet . dvitIye sati vadhyastu svalpe.apyapakR^ite bhavet .. 28..\\ ajAnatA bhavetkashchidaparAdhaH kR^ito yadi . kShantavyameva tasyAhuH suparIkShya parIkShayA .. 29..\\ mR^idunA mArdava.n hanti mR^idunA hanti dAruNam . nAsAdhyaM mR^idunA ki.n chittasmAttIkShNataro mR^iduH .. 30..\\ deshakAlau tu samprekShya balAbalamathAtmanaH . nAdesha kAlo ki.n chitsyAddeshaH kAlaH pratIShyate . tathA lokabhayAchchaiva kShantavyamaparAdhinaH .. 31..\\ eva eva.nvidhAH kAlAH kShamAyAH parikIrtitAH . ato.anyathAnuvartatsu tejasaH kAla uchyate .. 32..\\ drau tadaha.n tejasaH kAlaM tava manye narAdhipa . dhArtarAShTreShu lubdheShu satata.n chApakAriShu .. 33..\\ na hi kashchitkShamA kAlo vidyate.adya kurUnprati . tejasashchAgate kAle teja utsraShTumarhasi .. 34..\\ mR^idurbhavatyavaGYAtastIkShNAdudvijate janaH . kAle prApte dvaya.n hyetadyo veda sa mahIpatiH .. 35..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} y krodho hantA manuShyANA.n krodho bhAvayitA punaH . iti viddhi mahAprAGYe krodhamUlau bhavAbhavau .. 1..\\ yo hi sa.nharate krodhaM bhAvastasya sushobhane . yaH punaH puruShaH krodhaM nityAM na sahate shubhe . tasyAbhAvAya bhavati krodhaH paramadAruNaH .. 2..\\ krodhamUlo vinAsho hi prajAnAmiha dR^ishyate . tatkathaM mAdR^ishaH krodhamutsR^ijellokanAshanam .. 3..\\ kruddhaH pApaM naraH kuryAtkruddho hanyAdgurUnapi . kruddhaH paruShayA vAchA shreyaso.apyavamanyate .. 4..\\ vAchyAvAchye hi kupito na prajAnAti karhi chit . nAkAryamasti kruddhasya nAvAchya.n vidyate tathA .. 5..\\ hi.nsyAtkrodhAdavadhyAMshcha vadhyAnsampUjayedapi . AtmAnamapi cha kruddhaH preShayedyamasAdanam .. 6..\\ etAndoShAnprapashyadbhirjitaH krodho manIShibhiH . ichchhadbhiH parama.n shreya iha chAmutra chottamam .. 7..\\ ta.n krodha.n varjitaM dhIraiH kathamasmadvidhash charet . etaddraupadi sandhAya na me manyuH pravardhate .. 8..\\ AtmAna.n cha paraM chaiva trAyate mahato bhayAt . krudhyantamapratikrudhyandvayoreSha chikitsakaH .. 9..\\ mUDho yadi klishyamAnaH krudhyate.ashaktimAnnaraH . balIyasAM manuShyANA.n tyajatyAtmAnamantataH .. 10..\\ tasyAtmAna.n santyajato lokA nashyantyanAtmanaH . tasmAddraupadyashaktasya manyorniyamana.n smR^itam .. 11..\\ vidvA.nstathaiva yaH shaktaH klishyamAno na kupyati . sa nAshayitvA kleShTAraM paraloke cha nandati .. 12..\\ tasmAdbalavatA chaiva durbalena cha nityadA . kShantavyaM puruSheNAhurApatsvapi vijAnatA .. 13..\\ manyorhi vijaya.n kR^iShNe prasha.nsantIha sAdhavaH . kShamAvato jayo nitya.n sAdhoriha satAM matam .. 14..\\ satya.n chAnR^itataH shreyo nR^isha.nsAchchAnR^isha.nsatA . tamevaM bahudoSha.n tu krodha.n sAdhu vivarjitam . mAdR^ishaH prasR^ijetkasmAtsuyodhana vadhAdapi .. 15..\\ tejasvIti yamAhurvai paNDitA dIrghadarshinaH . na krodho.abhyantarastasya bhavatIti vinishchitam .. 16..\\ yastu krodha.n samutpannaM praGYayA pratibAdhate . tejasvina.n ta.n vidvA.nso manyante tattvadarshinaH .. 17..\\ kruddho hi kAya.n sushroNi na yathAvatprapashyati . na kAryaM na cha maryAdAM naraH kruddho.anupashyati .. 18..\\ hantyavadhyAnapi kruddho gurUnrUkShaistudatyapi . tasmAttejasi kartavye krodho dUrAtpratiShThitaH .. 19..\\ dAkShya.n hyamarShaH shaurya.n cha shIghratvamiti tejasaH . guNAH krodhAbhibhUtena na shakyAH prAptuma~njasA .. 20..\\ krodha.n tyaktvA tu puruShaH samyaktejo.abhipadyate . kAlayuktaM mahAprAGYe kruddhaistejaH suduHsaham .. 21..\\ krodhastvapaNDitaiH shashvatteja ityabhidhIyate . rajastallokanAshAya vihitaM mAnuShAnprati .. 22..\\ tasmAchchhashvattyajetkrodhaM puruShaH samyagAcharan . shreyAnsvadharmAnapago na kruddha iti nishchitam .. 23..\\ yadi sarvamabuddhInAmatikrAntamamedhasAm . atikramo madvidhasya katha.n svitsyAdanindite .. 24..\\ yadi na syurmanuShyeShu kShamiNaH pR^ithivIsamAH . na syAtsandhirmanuShyANA.n krodhamUlo hi vigrahaH .. 25..\\ abhiShakto hyabhiShajedAhanyAdguruNA hataH . eva.n vinAsho bhUtAnAmadharmaH prathito bhavet .. 26..\\ AkruShTaH puruShaH sarvaH pratyAkroshedanantaram . pratihanyAddhatashchaiva tathA hi.nsyAchcha hi.nsitaH .. 27..\\ hanyurhi pitaraH putrAnputrAshchApi tathA pitR^In . hanyushcha patayo bhAryAH patInbhAryAstathaiva cha .. 28..\\ eva.n sa~Nkupite loke janma kR^iShNe na vidyate . prajAnA.n sandhimUlaM hi janma viddhi shubhAnane .. 29..\\ tAH kShIyeranprajAH sarvAH kShipra.n draupadi tAdR^ishe . tasmAnmanyurvinAshAya prajAnAmabhavAya cha .. 30..\\ yasmAttu loke dR^ishyante kShamiNaH pR^ithivIsamAH . tasmAjjanma cha bhUtAnAM bhavash cha pratipadyate .. 31..\\ kShantavyaM puruSheNeha sarvAsvApatsu shobhane . kShamA bhavo hi bhUtAnA.n janma chaiva prakIrtitam .. 32..\\ AkruShTastADitaH kruddhaH kShamate yo balIyasA . yashcha nitya.n jitakrodho vidvAnuttamapUruShaH .. 33..\\ prabhAvavAnapi narastasya lokAH sanAtanAH . krodhanastvalpaviGYAnaH pretya cheha cha nashyati .. 34..\\ atrApyudAharantImA gAthA nitya.n kShamAvatAm . gItAH kShamAvatA kR^iShNe kAshyapena mahAtmanA .. 35..\\ kShamA dharmaH kShamA yaGYaH kShamA vedAH kShamA shrutam . yastAmeva.n vijAnAti sa sarva.n kShantumarhati .. 36..\\ kShamA brahma kShamA satya.n kShamA bhUtaM cha bhAvi cha . kShamA tapaH kShamA shaucha.n kShamayA choddhR^itaM jagat .. 37..\\ ati brahmavidA.n lokAnati chApi tapasvinAm . ati yaGYavidA.n chaiva kShamiNaH prApnuvanti tAn .. 38..\\ kShamA tejasvinA.n tejaH kShamA brahma tapasvinAm . kShamA satya.n satyavatA.n kShamA dAnaM kShamAyashaH .. 39..\\ tA.n kShamAmIdR^ishIM kR^iShNe kathamasmadvidhastyajet . yasyAM brahma cha satya.n cha yaGYA lokAshcha viShThitAH . bhujyante yajvanA.n lokAH kShamiNAmapare tathA .. 40..\\ kShantavyameva satataM puruSheNa vijAnatA . yadA hi kShamate sarvaM brahma sampadyate tadA .. 41..\\ kShamAvatAmaya.n lokaH parashchaiva kShamAvatAm . iha saMmAnamR^ichchhanti paratra cha shubhA.n gatim .. 42..\\ yeShAM manyurmanuShyANA.n kShamayA nihitastadA . teShAM paratare lokAstasmAtkShAntiH parA matA .. 43..\\ iti gItAH kAshyapena gAthA nitya.n kShamAvatAm . shrutvA gAthAH kShamAyAstva.n tuShya draupadi mA krudhaH .. 44..\\ pitAmahaH shAntanavaH shama.n sampUjayiShyati . AchAryo viduraH kShattA shamameva vadiShyataH . kR^ipashcha sa~njayashchaiva shamameva vadiShyataH .. 45..\\ somadatto yuyutsushcha droNaputrastathaiva cha . pitAmahashcha no vyAsaH shama.n vadati nityashaH .. 46..\\ etairhi rAjA niyata.n chodyamAna.n shamaM prati . rAjya.n dAteti me buddhirna chellobhAnnashiShyati .. 47..\\ kAlo.aya.n dAruNaH prApto bharatAnAmabhUtaye . nishchitaM me sadaivaitatpurastAdapi bhAmini .. 48..\\ suyodhano nArhatIti kShamAmevaM na vindati . arhastasyAhamityeva tasmAnmA.n vindate kShamA .. 49..\\ etadAtmavatA.n vR^ittameSha dharmaH sanAtanaH . kShamA chaivAnR^isha.nsya.n cha tatkartAsmyahama~njasA .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} drau namo dhAtre vidhAtre cha yau moha.n chakratustava . pitR^ipaitAmahe vR^itte voDhavye te.anyathA matiH .. 1..\\ neha dharmAnR^isha.nsyAbhyAM na kShAntyA nArjavena cha . puruShaH shriyamApnoti na ghR^iNitvena karhi chit .. 2..\\ tvA.n chedvyasanamabhyAgAdidaM bhArata duHsaham . yattvaM nArhasi nApIme bhrAtaraste mahaujasaH .. 3..\\ na hi te.adhyagamajjAtu tadAnIM nAdya bhArata . dharmAtpriyatara.n kiM chidapi chejjIvitAdiha .. 4..\\ dharmArthameva te rAjya.n dharmArthaM jIvitaM cha te . brAhmaNA guravashchaiva jAnatyapi cha devatAH .. 5..\\ bhImasenArjunau chaiva mAdreyau cha mayA saha . tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaM parityajeH .. 6..\\ rAjAna.n dharmagoptAraM dharmo rakShati rakShitaH . iti me shrutamAryANA.n tvAM tu manye na rakShati .. 7..\\ ananyA hi naravyAghra nityadA dharmameva te . buddhiH satatamanveti chhAyeva puruShaM nijA .. 8..\\ nAvama.nsthA hi sadR^ishAnnAvarA~nshreyasaH kutaH . avApya pR^ithivI.n kR^itsnAM na te shR^i~Ngamavardhata .. 9..\\ svAhAkAraiH svadhAbhishcha pUjAbhirapi cha dvijAn . daivatAni pitR^IMshchaiva satataM pArtha sevase .. 10..\\ brAhmaNAH sarvakAmaiste satataM pArtha tarpitAH . yatayo mokShiNashchaiva gR^ihasthAshchaiva bhArata .. 11..\\ AraNyakebhyo lauhAni bhAjanAni prayachchhasi . nAdeyaM brAhmaNebhyaste gR^ihe ki.n chana vidyate .. 12..\\ yadida.n vaishvadevAnte sAyamprAtaH pradIyate . taddattvAtithi bhR^ityebhyo rAja~nsheSheNa jIvasi .. 13..\\ iShTayaH pashubandhAshcha kAmyanaimittikAsh cha ye . vartante pAkayaGYAshcha yaGYakarma cha nityadA .. 14..\\ asminnapi mahAraNye vijane dasyu sevite . rAShTrAdapetya vasato dhArmaste nAvasIdati .. 15..\\ ashvamedho rAjasUyaH puNDarIko.atha gosavaH . etairapi mahAyaGYairiShTa.n te bhUridakShiNaiH .. 16..\\ rAjanparItayA buddhyA viShame.akShaparAjaye . rAjya.n vasUnyAyudhAni bhrAtR^InmA.n chAsi nirjitaH .. 17..\\ R^ijormR^idorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH . kathamakShavyasanajA buddhirApatitA tava .. 18..\\ atIva mohamAyAti manashcha paridUyate . nishAmya te duHkhamidamimA.n chApadamIdR^ishIm .. 19..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . Ishvarasya vashe lokastiShThate nAtmano yathA .. 20..\\ dhAtaiva khalu bhUtAnA.n sukhaduHkhe priyApriye . dadhAti sarvamIshAnaH purastAchchhukramuchcharan .. 21..\\ yathA dArumayI yoShA naravIra samAhitA . Irayatya~Ngama~NgAni tathA rAjannimAH prajAH .. 22..\\ AkAsha iva bhUtAni vyApya sarvANi bhArata . Ishvaro vidadhAtIha kalyANa.n yachcha pApakam .. 23..\\ shakunistantu baddhovA niyato.ayamanIshvaraH . Ishvarasya vashe tiShThannAnyeShAM nAtmanaH prabhuH .. 24..\\ maNiH sUtra iva proto nasyota iva govR^iShaH . dhAturAdeshamanveti tanmayo hi tadarpaNaH .. 25..\\ nAtmAdhIno manuShyo.aya.n kAlaM bhavati kaM chana . srotaso madhyamApannaH kUlAdvR^iksha iva chyutaH .. 26..\\ aGYo janturanIsho.ayamAtmanaH sukhaduHkhayoH . Ishvara prerito gachchhetsvargaM narakameva cha .. 27..\\ yathA vAyostR^iNAgrANi vasha.n yAnti balIyasaH . dhAtureva.n vashaM yAnti sarvabhUtAni bhArata .. 28..\\ Arya karmaNi yu~njAnaH pApe vA punarIshvaraH . vyApya bhUtAni charate na chAyamiti lakShyate .. 29..\\ hetumAtramida.n dhAttuH sharIraM kShetrasa~nj~nitam . yena kArayate karma shubhAshubhaphala.n vibhuH .. 30..\\ pashya mAyA prabhAvo.ayamIshvareNa yathA kR^itaH . yo hanti bhUtairbhUtAni munibhirveda darshibhiH .. 31..\\ anyathA paridR^iShTAni munibhirveda darshibhiH . anyathA parivartante vegA iva nabhasvataH .. 32..\\ anyathaiva hi manyante puruShAstAni tAni cha . anyathaiva prabhustAni karoti vikaroti cha .. 33..\\ yathA kAShThena vA kAShTamashmAna.n chAshmanA punaH . ayasA chApyayashchhindyAnnirvicheShTamachetanam .. 34..\\ eva.n sa bhagavAndevaH svayambhUH prapitAmahaH . hinasti bhUtairbhUtAni chhadma kR^itvA yudhiShThira .. 35..\\ samprayojya viyojyAya.n kAmakAra karaH prabhuH . krIDate bhagavanbhUtairbAlaH krIDanakairiva .. 36..\\ na mAtR^ipitR^ivadrAjandhAtA bhUteShu vartate . roShAdiva pravR^itto.aya.n yathAyamitaro janaH .. 37..\\ AryA~nshIlavato dR^iShTvA hrImato vR^itti karshitAn . anAryAnsukhinashchaiva vihvalAmIva chintayA .. 38..\\ tavemAmApada.n dR^iShTvA samR^iddhiM cha suyodhana . dhAtAra.n garhaye pArtha viShama.n yo.anupashyati .. 39..\\ Arya shAstrAtige krUre lubdhe dharmApachAyini . dhArtarAShTre shriya.n dattvA dhAtA kiM phalamashnute .. 40..\\ karma chetkR^itamanveti kartAraM nAnyamR^ichchhati . karmaNA tena pApena lipyate nUnamIshvaraH .. 41..\\ atha karmakR^itaM pApaM na chetkartAramR^ichchhati . kAraNaM balameveha janA~nshochAmi durbalAn .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32} y valgu chitrapada.n shlakShNaM yAGYaseni tvayA vachaH . ukta.n tachchhrutamasmAbhirnAstikyaM tu prabhAShase .. 1..\\ nAha.n dharmaphalAnveShI rAjaputri charAmyuta . dadAmi deyamityeva yaje yaShTavyamityuta .. 2..\\ astu vAtra phalaM mA vA kartavyaM puruSheNa yat . gR^ihAnAvasatA kR^iShNe yathAshakti karomi tat .. 3..\\ dharma.n charAmi sushroNi na dharmaphalakAraNAt . AgamAnanatikramya satA.n vR^ittamavekShya cha . dharma eva manaH kR^iShNe svabhAvAchchaiva me dhR^itam .. 4..\\ na dharmaphalamApnoti yo dharma.n dogdhumichchhati . yashchaina.n sha~Nkate kR^itvA nAstikyAtpApachetanaH .. 5..\\ ativAdAnmadAchchaiva mA dharmamatisha~NkithAH . dharmAtisha~NkI puruShastiryaggatiparAyaNaH .. 6..\\ dharmo yasyAtisha~NkyaH syAdArSha.n vA durbalAtmanaH . vedAchchhUdra ivApeyAtsa lokAdajarAmarAt .. 7..\\ vedAdhyAyI dharmaparaH kule jAto yashasvini . sthavireShu sa yoktavyo rAjabhirdharmachAribhiH .. 8..\\ pApIyAnhi sa shUdrebhyastaskarebbhyo visheShataH . shAstrAtigo mandabuddhiryo dharmamatisha~Nkate .. 9..\\ pratyakSha.n hi tvayA dR^iShTa R^iShirgachchhanmahAtapAH . mArkaNDeyo.aprameyAtmA dharmeNa chirajIvitAm .. 10..\\ vyAso vasiShTho maitreyo nArado lomashaH shukaH . anye cha R^iShayaH siddhA dharmeNaiva suchetasaH .. 11..\\ pratyakShaM pashyasi hyetAndivyayogasamanvitAn . shApAnugrahaNe shaktAndevairapi garIyasaH .. 12..\\ ete hi dharmamevAdau varNayanti sadA mama . kartavyamamaraprakhyAH pratyakShAgama buddhayaH .. 13..\\ ato nArhasi kalyANi dhAtAra.n dharmameva cha . rajo mUDhena manasA kSheptu.n sha~Nkitumeva cha .. 14..\\ dharmAtisha~NkI nAnyasminpramANamadhigachhati . AtmapramANa unnaddhaH shreyaso hyavamanyakaH .. 15..\\ indriyaprItisambaddha.n yadidaM lokasAkShikam . etAvAnmanyate bAlo mohamanyatra gachchhati .. 16..\\ prAyashchitAM na tasyAsti yo dharmamatisha~Nkate . dhyAyansa kR^ipaNaH pApo na lokAnpratipadyate .. 17..\\ pramANAnyativR^itto hi veda shAstrArthanindakaH . kAmalobhAnugo mUDho narakaM pratipadyate .. 18..\\ yastu nitya.n kR^itamatirdharmamevAbhipadyate . asha~NkamAnaH kalyANi so.amutrAnantyamashnute .. 19..\\ ArShaM pramANamutkramya dharmAnaparipAlayan . sarvashAstrAtigo mUDho sha.n janmasu na vindati .. 20..\\ shiShTairAcharita.n dharmaM kR^iShNe mA smAtisha~NkithAH . purANamR^iShibhiH prokta.n sarvaGYaiH sarvadarshibhiH .. 21..\\ dharma evva plavo nAnyaH svarga.n draupadi gachchhatAm . saiva nauH sAgarasyeva vaNijaH pAramR^ichchhataH .. 22..\\ aphAlo yadi dharmaH syAchcharito dharmachAribhiH . apratiShThe tamasyeta~n jaganmajjedanindite .. 23..\\ nirvANaM nAdhigachchheyurjIveyuH pashujIvikAm . vighAtenaiva yujyeyurna chArtha.n kiM chidApnuyuH .. 24..\\ tapashcha brahmacharya.n cha yaGYaH svAdhyAya eva cha . dAnamArjavametAni yadi syuraphalAni vai .. 25..\\ nAchariShyanpare dharmaM pare paratare chaye . vipralambho.ayamatyanta.n yadi syuraphalAH kriyAH .. 26..\\ R^iShayashchaiva devAshcha gandharvAsurarAkShasAH . IshvarAH kasya hetoste chareyurdharamAdR^itAH .. 27..\\ phalada.n tviha v