%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{4}## ##\begin{center}## \section{udyogaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} v kR^itvA vivAha.n tu kurupravIrAs tadAbhimanyormuditasvapakShAH . vishramya chatvAryuShasaH pratItAH sabhA.n virATasya tato.abhijagmuH .. 1..\\ sabhA tu sA matsyapateH samR^iddhA maNipravekottama ratnachitrA . nyastAsanA mAlyavatI sugandhA tAmabhyayuste nararAja varyAH .. 2..\\ athAsanAnyAvishatAM purastAd ubhau virATadrupadau narendrau . vR^iddhashcha mAnyaH pR^ithivIpatInAM pitAmaho rAma janArdanAbhyAm .. 3..\\ pA~nchAlarAjasya samIpatastu shinipravIraH saha rauhiNeyaH . matsyasya rAGYastu susaMnikR^iShTau janArdanashchaiva yudhiShThirash cha .. 4..\\ sutAshcha sarve drupadasya rAGYo bhImArjunau mAdravatIsutau cha . pradyumna sAmbau cha yudhi pravIrau virATa putrashcha sahAbhimanyuH .. 5..\\ sarve cha shUrAH pitR^ibhiH samAnA vIryeNa rUpeNa balena chaiva . upAvishandraupadeyAH kumArAH suvarNachitreShu varAsaneShu .. 6..\\ tathopaviShTeShu mahAratheShu vibhrAjamAnAmbara bhUShaNeShu . rarAja sA rAjavatI samR^iddhA grahairiva dyaurvimalairupetA .. 7..\\ tataH kathAste samavAya yuktAH kR^itvA vichitrAH puruShapravIrAH . tasthurmuhUrtaM parichintayantaH kR^iShNaM nR^ipAste samudIkShamANAH .. 8..\\ kathAntamAsAdya cha mAhavena sa~NghaTTitAH pANDava kAryahetoH . te rAjasi.nhAH sahitA hyashR^iNvan vAkyaM mahArtha.n cha mahodayaM cha .. 9..\\ sarvairbhavadbhirvidita.n yathAyaM yudhiShThiraH saubalenAkShavatyAm . jito nikR^ityApahR^ita.n cha rAjyaM punaH pravAse samayaH kR^itash cha .. 10..\\ shaktairvijetu.n tarasA mahIM cha satye sthitaistachcharita.n yathAvat . pANDoH sutaistadvratamugrarUpaM varShANi ShaTsapta cha bhAratAgryaiH .. 11..\\ trayodashash chaiva sudustaro.ayam aGYAyamAnairbhavatA.n samIpe . kleshAnasahyAMshcha titikShamANair yathoShita.n tadviditaM cha sarvam .. 12..\\ eva~Ngate dharmasutasya rAGYo duryodhanasyApi cha yaddhita.n syAt . tachchintayadhva.n kurupANDavAnAM dharmya.n cha yuktaM cha yashaH karaM cha .. 13..\\ adharmayukta.n cha na kAmayeta rAjya.n surANAmapi dharmarAjaH . dharmArthayukta.n cha mahIpatitvaM grAme.api kasmiMshchidayaM bubhUShet .. 14..\\ pitrya.n hi rAjyaM viditaM nR^ipANAM yathApakR^iShTa.n dhR^itarAShTra putraiH . mithyopachAreNa tathApyanena kR^ichchhraM mahatprAptamasahya rUpam .. 15..\\ na chApi pArtho vijito raNe taiH svatejasA dhR^itarAShTrasya putraiH . tathApi rAjA sahitaH suhR^idbhir abhIpsate.anAmayameva teShAm .. 16..\\ yattatsvayaM pANDusutairvijitya samAhR^itaM bhUmipatInnipIDya . tatprArthayante puruShapravIrAH kuntIsutA mAdravatIsutau cha .. 17..\\ bAlAstvime tairvividhaurupAyaiH samprArthitA hantumamitrasAhAH . rAjya.n jihIrShadbhirasadbhirugraiH sarva.n cha tadvo vidita.n yathAvat .. 18..\\ teShA.n cha lobhaM prasamIkShya vR^iddhaM dharmAtmatA.n chApi yudhiShThirasya . sambandhitA.n chApi samIkShya teShAM mati.n kurudhva.n sahitAH pR^ithakcha .. 19..\\ ime cha satye.abhiratAH sadaiva taM pArayitvA samaya.n yathAvat . ato.anyathA tairupacharyamANA hanyuH sametAndhR^itarAShTra putrAn .. 20..\\ tairviprakAra.n cha nishamya rAGYaH suhR^ijjanAstAnparivArayeyuH . yuddhena bAdheyurimA.nstathaiva tairvadhyamAnA yudhitAMshcha hanyuH .. 21..\\ tathApi neme.alpatayA samarthAs teShA.n jayAyeti bhavenmata.n vaH . sametya sarve sahitAH suhR^idbhis teShA.n vinAshAya yateyureva .. 22..\\ duryodhanasyApi mata.n yathAvan na GYAyate kiM nu kariShyatIti . aGYAyamAne cha mate parasya ki.n syAtsamArabhyatamaM mataM vaH .. 23..\\ tasmAdito gachchhatu dharmashIlaH shuchiH kulInaH puruSho.apramattaH . dUtaH samarthaH prashamAya teShAM rAjyArdha dAnAya yudhiShThirasya .. 24..\\ nishamya vAkya.n tu janArdanasya dharmArthayuktaM madhura.n sama.n cha . samAdade vAkyamathAgrajo.asya sampUjya vAkya.n tadatIva rAjan .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} baladeva shrutaM bhavadbhirgada pUrvajasya vAkya.n yathA dharmavadarthavachcha . ajAtashatroshcha hita.n hita.n cha duryodhanasyApi tathaiva rAGYaH .. 1..\\ ardha.n hi rAjyasya visR^ijya vIrAH kuntIsutAstasya kR^ite yatante . pradAya chArdha.n dhR^itarAShTra putraH sukhI sahAsmAbhiratIva modet .. 2..\\ labdhvA hi rAjyaM puruShapravIrAH samyakpravR^itteShu pareShu chaiva . dhruvaM prashAntAH sukhamAvisheyus teShAM prashAntishcha hitaM prajAnAm .. 3..\\ duryodhanasyApi mata.n cha vettuM vaktu.n cha vAkyAni yudhiShThirasya . priyaM mama syAdyadi tatra kash chid vrajechchhamArtha.n kurupANDavAnAm .. 4..\\ sa bhIShmamAmantrya kurupravIraM vaichitra vIrya.n cha mahAnubhAvam . droNa.n saputraM vidura.n kR^ipaM cha gAndhArarAja.n cha sasUtaputram .. 5..\\ sarve cha ye.anye dhR^itarAShTra putrA balapradhAnA nigama pradhAnAH . sthitAshcha dharmeShu yathA svakeShu lokapravIrAH shrutakAlavR^iddhAH .. 6..\\ eteShu sarveShu samAgateShu paureShu vR^iddheShu cha sa~NgateShu . bravItu vAkyaM praNipAta yuktaM kuntIsutasyArtha kara.n yathA syAt .. 7..\\ sarvAsvavasthAsu cha te na kauTyAd grasto hi so.artho balamAshritaistaiH . priyAbhyupetasya yudhiShThirasya dyUte pramattasya hR^ita.n cha rAjyam .. 8..\\ nivAryamANashcha kurupravIraiH sarvaiH suhR^idbhirhyayamapyatajGYaH . gAndhArarAjasya sutaM matAkShaM samAhvayeddevitumAjamIDhaH .. 9..\\ durodarAstatra sahasrasho.anye yudhiShThiro yAnviShaheta jetum . utsR^ijya tAnsaubalameva chAyaM samAhvayattena jito.akShavatyAm .. 10..\\ sa dIvyamAnaH pratidevanena akSheShu nitya.n suparA~NmukheShu . sa.nrambhamANo vijitaH prasahya tatrAparAdhaH shakunerna kash chit .. 11..\\ tasmAtpraNamyaiva vacho bravItu vaichitravIryaM bahu sAma yuktam . tathA hi shakyo dhR^itarAShTra putraH svArthe niyoktuM puruSheNa tena .. 12..\\ v evaM bruvatyeva madhu pravIre shinipravIraH sahasotpapAta . tachchApi vAkyaM parinindya tasya samAdade vakyamida.n samanyuH .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} saatyaki yAdR^ishaH puruShasyAtmA tAdR^isha.n samprabhAShate . yathA rUpo.antarAtmA te tathArUpaM prabhAShase .. 1..\\ santi vai puruShAH shUrAH santi kApuruShAstathA . ubhAvetau dR^iDhau pakShau dR^ishyete puruShAnprati .. 2..\\ ekasminneva jAyete kule klIba mahArathau . phalAphalavatI shAkhe yathaikasminvanaspatau .. 3..\\ nAbhyasUyAmi te vAkyaM bruvato lA~Ngaladhvaja . ye tu shR^iNvanti te vAkya.n tAnasUyAmi mAdhava .. 4..\\ katha.n hi dharmarAjasya doShamalpamapi bruvan . labhate pariShanmadhye vyAhartumakutobhayaH .. 5..\\ samAhUya mahAtmAna.n jitavanto.akShakovidAH . anakShaGYa.n yathAshraddha.n teShu dharmajayaH kutaH .. 6..\\ yadi kuntIsuta.n gehe krIDantaM bhrAtR^ibhiH saha . abhigamya jayeyuste tatteShA.n dharmato bhavet .. 7..\\ samAhUya tu rAjAna.n kShatradharmarata.n sadA . nikR^ityA jitavantaste kiM nu teShAM para.n shubham .. 8..\\ kathaM praNipatechchAyamiha kR^itvA paNaM param . vanavAsAdvimuktastu prAptaH paitAmahaM padam .. 9..\\ yadyayaM paravittAni kAmayeta yudhiShThiraH . evamapyayamatyantaM parAnnArhati yAchitum .. 10..\\ katha.n cha dharmayuktAste na cha rAjyaM jihIrShavaH . nivR^ittavAsAnkaunteyAnya AhurviditA iti .. 11..\\ anunItA hi bhIShmeNa droNena cha mahAtmanA . na vyavasyanti pANDUnAM pradAtuM paitR^ika.n vasu .. 12..\\ aha.n tu tA~nshatairbANairanunIya raNe balAt . pAdayoH pAtayiShyAmi kaunteyasya mahAtmanaH .. 13..\\ atha te na vyavasyanti praNipAtAya dhImataH . gamiShyanti sahAmAtyA yamasya sadanaM prati .. 14..\\ na hi te yuyudhAnasya sa.nrabdhasya yuyutsataH . vega.n samarthAH sa.nsoDhuM vajrasyeva mahIdharAH .. 15..\\ ko hi gANDIvadhanvAna.n kashcha chakrAyudha.n yudhi . mA.n chApi viShahetko nu kashcha bhImaM durAsadam .. 16..\\ yamau cha dR^iDhadhanvAnau yama kalpau mahAdyutI . ko jijIviShurAsIdeddhR^iShTadyumna.n cha pArShatam .. 17..\\ pa~nchemAnpANDaveyAMshcha draupadyAH kIrtivardhanAn . samapramANAnpANDUnA.n samavIryAnmadotkaTAn .. 18..\\ saubhadra.n cha maheShvAsamamarairapi duHsaham . gada pradyumna sAmbAMshcha kAlavajrAnalopamAn .. 19..\\ te vaya.n dhR^itarAShTrasya putra.n shakuninA saha . karNena cha nihatyAjAvabhiShekShyAma pANDavam .. 20..\\ nAdharmo vidyate kashchichchhatrUnhatvAtatAyinaH . adharmyamayashasya.n cha shAtravANAM prayAchanam .. 21..\\ hR^idgatastasya yaH kAmasta.n kurudhvamatandritAH . nisR^iShTa.n dhR^itarAShTreNa rAjyaM prApnotu pANDavaH .. 22..\\ adya pANDusuto rAjya.n labhatAM vA yudhiShThiraH . nihatA vAraNe sarve svapsyanti vasudhAtale .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} drupada evametanmahAbAho bhaviShyati na saMshayaH . na hi duryodhano rAjyaM madhureNa pradAsyati .. 1..\\ anuvartsyati ta.n chApi dhR^itarAShTraH sutapriyaH . bhIShmadroNau cha kArpaNyAnmaurkhyAdrAdheya saubalau .. 2..\\ baladevasya vAkya.n tu mama GYAne na yujyate . etaddhi puruSheNAgre kArya.n sunayamichchhatA .. 3..\\ na tu vAchyo mR^idu vacho dhArtarAShTraH katha.n chana . na hi mArdavasAdhyo.asau pApabuddhirmato mama .. 4..\\ gardabhe mArdava.n kuryAdgoShu tIkShNa.n samAcharet . mR^idu duryodhane vAkya.n yo brUyAtpApachetasi .. 5..\\ mR^idu vai manyate pApo bhAShya mANamashaktijam . jitamartha.n vijAnIyAdabudho mArdave sati .. 6..\\ etachchaiva kariShyAmo yatnashcha kriyatAm iha . prasthApayAma mitrebhyo balAnyudyojayantu naH .. 7..\\ shalyasya dhR^iShTaketoshcha jayatsenasya chAbhibhoH . kekayAnA.n cha sarveShAM dUtA gachchhantu shIghragAH .. 8..\\ sa tu duryodhano nUnaM preShayiShyati sarvashaH . pUrvAbhipannAH santashcha bhajante pUrvachodakam .. 9..\\ tattvaradhvaM narendrANAM pUrvameva prachodane . mahaddhi kArya.n voDhavyamiti me vartate matiH .. 10..\\ shalyasya preShyatA.n shIghraM ye cha tasyAnugA nR^ipAH . bhagadattAya rAGYe cha pUrvasAgaravAsine .. 11..\\ amitaujase tathogrAya hArdikyAyAhukAya cha . dIrghapraGYAya mallAya rochamAnAya chAbhibho .. 12..\\ AnIyatAM bR^ihantashcha senA bindushcha pArthivaH . pApajitprativindhyashcha chitravarmA suvAstukaH .. 13..\\ bAhlIko mu~nja keshashcha chaidyAdhipatireva cha . supArshvashcha subAhushcha pauravashcha mahArathaH .. 14..\\ shakAnAM pahlavAnA.n cha daradAnAM cha ye nR^ipAH . kAmbojA R^iShikA ye cha pashchimAnUpakAsh cha ye .. 15..\\ jayasenashcha kAshyashcha tathA pa~nchanadA nR^ipAH . krAtha putrashcha durdharShaH pArvatIyAshcha ye nR^ipAH .. 16..\\ jAnakishcha susharmA cha maNimAnpautimatsyakaH . pA.nsurAShTrAdhipashchaiva dhR^iShTaketushcha vIryavAn .. 17..\\ auDrashcha daNDadhArashcha bR^ihatsenashcha vIryavAn . aparAjito niShAdashcha shreNimAnvasumAnapi .. 18..\\ bR^ihadbalo mahaujAshcha bAhuH parapura~njayaH . samudraseno rAjA cha saha putreNa vIryavAn .. 19..\\ adArishcha nadIjashcha karNa vR^iShTashcha pArthivaH . samarthashcha suvIrashcha mArjAraH kanyakastathA .. 20..\\ mahAvIrashcha kadrushcha nikarastumulaH krathaH . nIlashcha vIradharmA cha bhUmipAlashcha vIryavAn .. 21..\\ durjayo dantavaktrashcha rukmI cha janamejayaH . AShADho vAyuvegashcha pUrvapAlI cha pArthivaH .. 22..\\ bhUri tejA devakashcha ekalavyasya chAtmajaH . kArUShakAshcha rAjAnaH kShemadhUrtishcha vIryavAn .. 23..\\ udbhavaH kShemakashchaiva vATadhAnashcha pArthivaH . shrutAyushcha dR^iDhAyushcha shAlva putrashcha vIryavAn .. 24..\\ kumArashcha kali~NgAnAmIshvaro yuddhadurmadaH . eteShAM preShyatA.n shIghrametaddhi mama rochate .. 25..\\ aya.n cha brAhmaNaH shIghraM mama rAjanpurohitaH . preShyatA.n dhR^itarAShTrAya vAkyamasminsamarpyatAm .. 26..\\ yathA duryodhano vAchyo yathA shAntanavo nR^ipaH . dhR^itarAShTro yathA vAchyo droNashcha viduShA.n varaH .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} vaasu upapannamida.n vAkyaM somakAnA.n dhuraM dhure . arthasiddhi kara.n rAGYaH pANDavasya mahaujasaH .. 1..\\ etachcha pUrvakAryaM naH sunItamabhikA~NkShatAm . anyathA hyAcharankarma puruShaH syAtsubAlishaH .. 2..\\ ki.n tu sambandhakaM tulyamasmAkaM kuru pANDuShu . yatheShTa.n vartamAneShu pANDaveShu cha teShu cha .. 3..\\ te vivAhArthamAnItA vaya.n sarve yathA bhavAn . kR^ite vivAhe muditA gamiShyAmo gR^ihAnprati .. 4..\\ bhavAnvR^iddhatamo rAGYA.n vayasA cha shrutena cha . shiShyavatte vaya.n sarve bhavAmeha na saMshayaH .. 5..\\ bhavanta.n dhR^itarAShTrashcha satataM bahu manyate . AchAryayoH sakhA chAsi droNasya cha kR^ipasya cha .. 6..\\ sa bhavAnpreShayatvadya pANDavArtha kara.n vachaH . sarveShAM nishchita.n tannaH preShayiShyati yadbhavAn .. 7..\\ yadi tAvachchhama.n kuryAnnyAyena kurupu~NgavaH . na bhavetkuru pANDUnA.n saubhrAtreNa mahAnkShayaH .. 8..\\ atha darpAnvito mohAnna kuryAddhR^itarAShTrajaH . anyeShAM preShayitvAchcha pashchAdasmAnsamAhvayeH .. 9..\\ tato duryodhano mandaH sahAmAtyaH sa bAndhavaH . niShTAmApatsyate mUDhaH kruddhe gANDIvadhanvani .. 10..\\ v tataH satkR^itya vArShNeya.n virATaH pR^ithivIpatiH . gR^ihAnprasthApayAmAsa sagaNa.n saha bAndhavam .. 11..\\ dvArakA.n tu gate kR^iShNe yudhiShThirapurogamAH . chakruH sA~NgrAmika.n sarvaM virATashcha mahIpatiH .. 12..\\ tataH sampreShayAmAsa virATaH saha bAndhavaiH . sarveShAM bhUmipAlAnA.n druvapashcha mahIpatiH .. 13..\\ vachanAtkuru si.nhAnAM matsyapA~nchAlayosh cha te . samAjagmurmahIpAlAH samprahR^iShTA mahAbalAH .. 14..\\ tachchhrutvA pANDuputrANA.n samAgachchhanmahadbalam . dhR^itarAShTra sutashchApi samAninye mahIpatIn .. 15..\\ samAkulA mahI rAjankurupANDavakAraNAt . tadA samabhavatkR^itsnA samprayANe mahIkShitAm .. 16..\\ balAni teShA.n vIrANAmAgachchhanti tatastataH . chAlayantIva gA.n devI.n sa parvata vanAmimAm .. 17..\\ tataH praGYA vayovR^iddhaM pA~nchAlyaH svapurohitam . kurubhyaH preShayAmAsa yudhiShThira mate tadA .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} drupada bhUtAnAM prANinaH shreShThAH prANinAM buddhijIvinaH . buddhimatsu narAH shreShThA narANA.n tu dvijAtayaH .. 1..\\ dvijeShu vaidyAH shreyA.nso vaidyeShu kR^itabuddhayaH . sa bhavAnkR^itabuddhInAM pradhAna iti me matiH .. 2..\\ kulena cha vishiShTo.asi vayasA cha shrutena cha . praGYayAnavamashchAsi shukreNA~Ngirasena cha .. 3..\\ vidita.n chApi te sarva.n yathAvR^itthaH sa kauravaH . pANDavashcha yathAvR^ittaH kuntIputro yudhiShThiraH .. 4..\\ dhR^itarAShTasya vidite va~nchitAH pANDavAH paraiH . vidureNAnunIto.api putramevAnuvartate .. 5..\\ shakunirbuddhipUrva.n hi kuntIputraM samAhvayat . anakShaGYaM matAkShaH sankShatravR^itte sthita.n shuchim .. 6..\\ te tathA va~nchayitvA tu dharmaputra.n yudhiShThiram . na kasyA.n chidavasthAyA.n rAjyaM dAsyanti vai svayam .. 7..\\ bhavA.nstu dharmasa.nyukta.n dhR^itarAShTraM bruvanvachaH . manA.nsi tasya yodhAnA.n dhruvamAvartayiShyati .. 8..\\ vidurashchApi tadvAkya.n sAdhayiShyati tAvakam . bhIShmadroNakR^ipANA.n cha bhedya.n sa~njanayiShyati .. 9..\\ amAtyeShu cha bhinneShu yodheShu vimukheShu cha . punarekAgrakaraNa.n teShAM karma bhaviShyati .. 10..\\ etasminnantare pArthAH sukhamekAgrabuddhayaH . senA karma kariShyanti dravyANA.n chaiva sa~ncayam .. 11..\\ bhidyamAneShu cha sveShu lambamAne cha vai tvayi . na tathA te kariShyanti senA karma na saMshayaH .. 12..\\ etatprayojana.n chAtra prAdhAnyenopalabhyate . sa~NgatyA dhR^itarAShTrashcha kuryAddharmya.n vachastava .. 13..\\ sa bhavAndharmayuktashcha dharmya.n teShu samAcharan . kR^ipAluShu parikleshAnpANDavAnAM prakIrtayan .. 14..\\ vR^iddheShu kuladharma.n cha bruvanpUrvairanuShThitam . vibhetsyati manA.nsyeShAmiti me nAtra saMshayaH .. 15..\\ na cha tebhyo bhaya.n te.asti brAhmaNo hyasi vedavit . dUta karmaNi yuktashcha sthavirashcha visheShataH .. 16..\\ sa bhavAnpuShyayogena muhUrtena jayena cha . kauraveyAnprayAtvAshu kaunteyasyArtha siddhaye .. 17..\\ tathAnushiShTaH prayayau drupadena mahAtmanA . purodhA vR^ittasampanno nagaraM nAgasAhvayam .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} v gate dvAravatI.n kR^iShNe baladeve cha mAdhave . saha vR^iShNyandhakaiH sarvairbhojaishcha shatashastathA .. 1..\\ sarvamAgamayAmAsa pANDavAnA.n vicheShTitam . dhR^itarAShTrAtmajo rAjA dUtaiH praNihitaishcharaiH .. 2..\\ sa shrutvA mAdhava.n yAtaM sadashvairanilopamaiH . balena nAtimahatA dvArakAmabhyayAtpurIm .. 3..\\ tameva divasa.n chApi kaunteyaH pANDunandanaH . AnartanagarI.n ramyA.n jagAmAshu dhana~njayaH .. 4..\\ tau yAtvA puruShavyAghrau dvArakA.n kurunandanau . supta.n dadR^ishatuH kR^iShNa.n shayAnaM chopajagmatuH .. 5..\\ tataH shayAne govinde pravivesha suyodhanaH . uchchhIrShatashcha kR^iShNasya niShasAda varAsane .. 6..\\ tataH kirITI tasyAnu pravivesha mahAmanAH . prashchArdhe cha sa kR^iShNasya prahvo.atiShThatkR^itA~njaliH .. 7..\\ pratibuddhaH sa vArShNeyo dadarshAgre kirITinam . sa tayoH svAgata.n kR^itvA yathArthaM pratipUjya cha . tadAgamanaja.n hetuM paprachchha madhusUdanaH .. 8..\\ tato duryodhanaH kR^iShNamuvAcha prahasanniva . vigrahe.asminbhavAnsAhyaM mama dAtumihArhati .. 9..\\ sama.n hi bhavataH sakhyaM mayi chaivArjune.api cha . tathA sambandhaka.n tulyamasmAkaM tvayi mAdhava .. 10..\\ aha.n chAbhigataH pUrvaM tvAmadya madhusUdana . pUrva.n chAbhigata.n santo bhajante pUrvasAriNaH .. 11..\\ tva.n cha shreShThatamo loke satAmadya janArdana . satata.n saMmatashchaiva sadvR^ittamanupAlaya .. 12..\\ bhavAnabhigataH pUrvamatra me nAsti saMshayaH . dR^iShTastu prathama.n rAjanmayA pArtho dhana~njayaH .. 13..\\ tava pUrvAbhigamanAtpUrva.n chApyasya darshanAt . sAhAyyamubhayoreva kariShyAmi suyodhana .. 14..\\ pravAraNa.n tu bAlAnAM pUrvaM kAryamiti shrutiH . tasmAtpravAraNaM pUrvamarhaH pArtho dhana~njayaH .. 15..\\ matsa.nhanana tulyAnA.n gopAnAmarbudaM mahat . nArAyaNA iti khyAtAH sarve sa~NgrAmayodhinaH .. 16..\\ te vA yudhi durAdharShA bhavantvekasya sainikAH . ayudhyamAnaH sa~NgrAme nyastashastro.ahamekataH .. 17..\\ AbhyAmanyataraM pArtha yatte hR^idyataraM matam . tadvR^iNItAM bhavAnagre pravAryastva.n hi dharmataH .. 18..\\ evamuktastu kR^iShNena kuntIputro dhana~njayaH . ayudhyamAna.n sa~NgrAme varayAmAsa keshavam .. 19..\\ sahasrANA.n sahasra.n tu yodhAnAM prApya bhArata . kR^iShNa.n chApahR^ita.n GYAtvA samprApa paramAM mudam .. 20..\\ duryodhanastu tatsainya.n sarvamAdAya pArthivaH . tato.abhyayAdbhImabalo rauhiNeyaM mahAbalam .. 21..\\ sarva.n chAgamane hetu.n sa tasmai saMnyavedayat . pratyuvAcha tataH shaurirdhArtarAShTramida.n vachaH .. 22..\\ vidita.n te naravyAghra sarvaM bhavitumarhati . yanmayokta.n virATasya purA vaivAhike tadA .. 23..\\ nigR^ihyokto hR^iShIkeshastvadartha.n kurunandana . mayA sambandhaka.n tulyamiti rAjanpunaH punaH .. 24..\\ na cha tadvAkyamukta.n vai keshavaH pratyapadyata . na chAhamutsahe kR^iShNa.n vinA sthAtumapi kShaNam .. 25..\\ nAha.n sahAyaH pArthAnAM nApi duryodhanasya vai . iti me nishchitA buddirvAsudevamavekShya ha .. 26..\\ jAto.asi bhArate vaMshe sarvapArthivapUjite . gachchha yudhyasva dharmeNa kShAtreNa bharatarShabha .. 27..\\ ityevamuktaH sa tadA pariShvajya halAyudham . kR^iShNa.n chApahR^ita.n GYAtvA yuddhAnmene jitaM jayam .. 28..\\ so.abhyayAtkR^itavarmANa.n dhR^itarAShTra suto nR^ipaH . kR^itavarmA dadau tasya senAmakShauhiNI.n tadA .. 29..\\ sa tena sarvasainyena bhImena kurunandanaH . vR^itaH pratiyayau hR^iShTaH suhR^idaH sampraharShayan .. 30..\\ gate duryodhane kR^iShNaH kirITinamathAbravIt . ayudhyamAnaH kAM buddhimAsthAyAha.n tvayA vR^itaH .. 31..\\ bhavAnsamarthastAnsarvAnnihantuM nAtra saMshayaH . nihantumahamapyekaH samarthaH puruShottama .. 32..\\ bhavA.nstu kIrtimA.Nlloke tadyashastvA.n gamiShyati . yashasA chAhamapyarthI tasmAdasi mayA vR^itaH .. 33..\\ sArathya.n tu tvayA kAryamiti me mAnasa.n sadA . chirarAtrepsita.n kAmaM tadbhavAnkartumarhati .. 34..\\ upapannamidaM pArtha yatspardhethA mayA saha . sArathya.n te kariShyAmi kAmaH sampadyatAM tava .. 35..\\ evaM pramuditaH pArthaH kR^iShNena sahitastadA . vR^ito dAshArha pravaraiH punarAyAdyudhiShThiram .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} v shalyaH shrutvA tu dUtAnA.n sainyena mahatA vR^itaH . abhyayAtpANDavAnrAjansaha putrairmahArathaiH .. 1..\\ tasya senAnivesho.abhUdadhyardhamiva yojanam . tathA hi bahulA.n senAM sa bibharti nararShabhaH .. 2..\\ vichitrakavachAH shUrA vichitradhvajakArmukAH . vichitrAbharaNAH sarve vichitrarathavAhanAH .. 3..\\ svadeshaveShAbharaNA vIrAH shatasahasrashaH . tasya senA praNetAro babhUvuH kShatriyarShabhAH .. 4..\\ vyathayanniva bhUtAni kampayanniva medinIm . shanairvishrAmayansenA.n sa yayau yena pANDavaH .. 5..\\ tato duryodhanaH shrutvA mahAsenaM mahAratham . upAyAntamabhidrutya svayamAnarcha bhArata .. 6..\\ kArayAmAsa pUjArtha.n tasya duryodhanaH sabhAH . ramaNIyeShu desheShu ratnachitrAH svala~NkR^itAH .. 7..\\ sa tAH sabhAH samAsAdya pUjyamAno yathAmaraH . duryodhanasya sachivairdeshe deshe yathArhataH . AjagAma sabhAmanyA.n devAvasatha varchasam .. 8..\\ sa tatra viShayairyuktaH kalyANairatimAnuShaiH . mene.abhyadhikamAtmAnamavamene purandaram .. 9..\\ paprachchha sa tataH preShyAnprahR^iShTaH kShatriyarShabhaH . yudhiShThirasya puruShAH ke nu chakruH sabhA imAH . AnIyantA.n sabhA kArAH pradeyArhA hi me matAH .. 10..\\ gUDho duryodhanastatra darshayAmAsa mAtulam . ta.n dR^iShTvA madrarAjastu GYAtvA yatnaM cha tasya tam . pariShvajyAbravItprIta iShTo.artho gR^ihyatAm iti .. 11..\\ satyavAgbhava kalyANa varo vai mama dIyatAm . sarvasenA praNetA me bhavAnbhavitumarhati .. 12..\\ kR^itamityabravIchchhalyaH kimanyatkriyatAm iti . kR^itamityeva gAndhAriH pratyuvAcha punaH punaH .. 13..\\ sa tathA shalyamAmantrya punarAyAtsvakaM puram . shalyo jagAma kaunteyAnAkhyAtu.n karma tasya tat .. 14..\\ upaplavya.n sa gatvA tu skandhAvAraM pravishya cha . pANDavAnatha tAnsarvA~nshalyastatra dadarsha ha .. 15..\\ sametya tu mahAbAhuH shalyaH pANDusutaistadA . pAdyamarghya.n cha gAM chaiva pratyagR^ihNAdyathAvidhi .. 16..\\ tataH kushalapUrva.n sa madrarAjo.arisUdanaH . prItyA paramayA yuktaH samAshliShya yudhiShThiram .. 17..\\ tathA bhImArjunau hR^iShTau svasrIyau cha yamAvubhau . Asane chopaviShTastu shalyaH pArthamuvAcha ha .. 18..\\ kushala.n rAjashArdUla kachchitte kurunandana . araNyavAsAddiShTyAsi vimukto jayatA.n vara .. 19..\\ suduShkara.n kR^ita.n rAjannirjane vasatA vane . bhrAtR^ibhiH saha rAjendra kR^iShNayA chAnayA saha .. 20..\\ aGYAtavAsa.n ghoraM cha vasatA duShkaraM kR^itam . duHkhameva kutaH saukhya.n rAjyabhraShTasya bhArata .. 21..\\ duHkhasyaitasya mahato dhArtarAShTra kR^itasya vai . avApsyasi sukha.n rAjanhatvA shatrUnparantapa .. 22..\\ vidita.n te mahArAja lokatattvaM narAdhipa . tasmAllobhakR^ita.n kiM chittava tAta na vidyate .. 23..\\ tato.asyAkathayadrAjA duyodhana samAgamam . tachcha shushrUShita.n sarvaM varadAna.n cha bhArata .. 24..\\ sukR^ita.n te kR^ita.n rAjanprahR^iShTenAntarAtmanA . duryodhanasya yadvIra tvayA vAchA pratishrutam . eka.n tvichchhAmi bhadraM te kriyamANaM mahIpate .. 25..\\ bhavAniha mahArAja vAsudeva samo yudhi . karNArjunAbhyA.n samprApte dvairathe rAjasattama . karNasya bhavatA kArya.n sArathyaM nAtra saMshayaH .. 26..\\ tatra pAlyo.arjuno rAjanyadi matpriyamichchhasi . tejovadhashcha te kAryaH sauterasmajjayA vahaH . akartavyamapi hyetatkartumarhasi mAtula .. 27..\\ shR^iNu pANDava bhadra.n te yadbravIShi durAtmanaH . tejovadhanimittaM mA.n sUtaputrasya sa.nyuge .. 28..\\ aha.n tasya bhaviShyAmi sa~NgrAme sArathirdhruvam . vAsudevena hi samaM nityaM mA.n sa hi manyate .. 29..\\ tasyAha.n kurushArdUla pratIpamahita.n vachaH . dhruva.n sa~NkathayiShyAmi yoddhukAmasya sa.nyuge .. 30..\\ yathA sa hR^itadarpashcha hR^itatejAshcha pANDava . bhaviShyati sukha.n hantuM satyametadbravImi te .. 31..\\ evametatkariShyAmi yathA tAta tvamAttha mAm . yachchAnyadapi shakShyAmi tatkariShyAmi te priyam .. 32..\\ yachcha duHkha.n tvayA prAptaM dyUte vai kR^iShNayA saha . paruShANi cha vAkyAni sUtaputra kR^itAni vai .. 33..\\ jaTAsurAtparikleshaH kIchakAchcha mahAdyute . draupadyAdhigata.n sarva.n damayantyA yathAshubham .. 34..\\ sarva.n duHkhamida.n vIra sukhodarkaM bhaviShyati . nAtra manyustvayA kAryo vidhirhi balavattaraH .. 35..\\ duHkhAni hi mahAtmAnaH prApnuvanti yudhiShThira . devairapi hi duHkhAni prAptAni jagatIpate .. 36..\\ indreNa shrUyate rAjansabhAryeNa mahAtmanA . anubhUtaM mahadduHkha.n devarAjena bhArata .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} y kathamindreNa rAjendra sabhAryeNa mahAtmanA . duHkhaM prAptaM para.n ghorametadichchhAmi veditum .. 1..\\ z shR^iNu rAjanpurAvR^ittamitihAsaM purAtanam . sabhAryeNa yathA prApta.n duHkhamidnreNa bhArata .. 2..\\ tvaShTA prajApatirhyAsIddeva shreShTho mahAtapAH . saputra.n vai trishirasamindra drohAtkilAsR^ijat .. 3..\\ aindra.n sa prArthayatsthAnaM vishvarUpo mahAdyutiH . taistribhirvadanairghoraiH sUryendu jvalanopamaiH .. 4..\\ vedAnekena so.adhIte surAmekena chApibat . ekena cha dishaH sarvAH pibanniva nirIkShate .. 5..\\ sa tapasvI mR^idurdAnto dharme tapasi chodyataH . tapo.atapyanmahattIvra.n sudushcharamarindama .. 6..\\ tasya dR^iShTvA tapo vIrya.n sattva.n chAmitatejasaH . viShAdamagamachchhakra indryo.ayaM mA bhavediti .. 7..\\ katha.n sajjeta bhogeShu na cha tapyenmahattapaH . vivardhamAnastrishirAH sarva.n tribhuvanaM graset .. 8..\\ iti sa~ncintya bahudhA buddhimAnbharatarShabha . AGYApayatso.apsarasastvaShTR^iputra pralobhane .. 9..\\ yathA sa sajjettrishirAH kAmabhogeShu vai bhR^isham . kShipra.n kuruta gachchhadhvaM pralobhayata mAchiram .. 10..\\ shR^i~NgAraveShAH sushroNyo bhAvairyuktA manoharaiH . pralobhayata bhadra.n vaH shamayadhvaM bhayaM mama .. 11..\\ asvastha.n hyAtmanAtmAnaM lakShayAmi varA~NganAH . bhayametanmahAghora.n kShipraM nAshayatAbalAH .. 12..\\ tathA yatna.n kariShyAmaH shakra tasya pralobhane . yathA nAvApsyasi bhaya.n tasmAdbalaniShUdana .. 13..\\ nirdahanniva chakShurbhyA.n yo.asAvAste tapo nidhiH . taM pralobhayitu.n deva gachchhAmaH sahitA vayam . yatiShyAmo vashe kartu.n vyapanetu.n cha te bhayam .. 14..\\ indreNa tAstvanuGYAtA jagmustrishiraso.antikam . tatra tA vividhairbhAvairlobhayantyo varA~NganAH . nR^itya.n sandarshayantyashcha tathaivA~NgeShu sauShThavam .. 15..\\ vicheruH sampraharSha.n cha nAbhyagachchhanmahAtapAH . indriyANi vashe kR^itvA pUrNasAgara saMnibhaH .. 16..\\ tAstu yatnaM para.n kR^itvA punaH shakramupasthitAH . kR^itA~njalipuTAH sarvA devarAjamathAbruvan .. 17..\\ na sa shakyaH sudurdharSho dhairyAchchAlayituM prabho . yatte kAryaM mahAbhAga kriyatA.n tadanantaram .. 18..\\ sampUjyApsarasaH shakro visR^ijya cha mahAmatiH . chintayAmAsa tasyaiva vadhopAyaM mahAtmanaH .. 19..\\ sa tUShNI.n chintayanvIro devarAjaH pratApavAn . vinishchita matirdhImAnvadhe trishiraso.abhavat .. 20..\\ vajramasya kShipAmyadya sa kShipraM na bhaviShyati . shatruH pravR^iddho nopekShyo durbalo.api balIyasA .. 21..\\ shAstrabuddhyA vinishchitya kR^itvA buddhi.n vadhe dR^iThAm . atha vaishvAnara nibha.n ghorarUpaM bhayAvaham . mumocha vajra.n sa~NkruddhaH shakrastrishirasaM prati .. 22..\\ sa papAta hatastena vajreNa dR^iDhamAhataH . parvatasyeva shikharaM praNunnaM medinI tale .. 23..\\ ta.n tu vajrahataM dR^iShTvA shayAnamachalopamam . na sharma lebhe devendro dIpitastasya tejasA . hato.api dIptatejAH sa jIvanniva cha dR^ishyate .. 24..\\ abhitastatra takShANA.n ghaTamAna.n shachIpatiH . apashyadabravIchchaina.n sa tvaraM pAkashAsanaH . kShipra.n chhindhi shirA.nsyasya kuruShva vachanaM mama .. 25..\\ mahAskandho bhR^isha.n hyeSha parashurna tariShyati . kartu.n chAhaM na shakShyAmi karma sadbhirvigarhitam .. 26..\\ mA bhaistva.n kShiprametadvai kuruShva vachanaM mama . matprasAdAddhi te shastravarja kalpaM bhaviShyati .. 27..\\ kaM bhavantamaha.n vidyA.n ghorakarmANamadya vai . etadichchhAmyaha.n shrotu.n tattvena kathayasva me .. 28..\\ ahamindro devarAjastakShanviditamastu te . kuruShvaitadyathoktaM me takShanmA tva.n vichAraya .. 29..\\ krUreNa nApatrapase katha.n shakreha karmaNA . R^iShiputramima.n hatvA brahmahatyA bhayaM na te .. 30..\\ pashchAddharma.n chariShyAmi pAvanArtha.n sudushcharam . shatrureSha mahAvIryo vajreNa nihato mayA .. 31..\\ adyApi chAhamudvignastakShannasmAdbibhemi vai . kShipra.n chhindhi shirA.nsi tvaM kariShye.anugrahaM tava .. 32..\\ shiraH pashoste dAsyanti bhAga.n yaGYeShu mAnavAH . eSha te.anugrahastakShankShipra.n kuru mama priyam .. 33..\\ etachchhrutvA tu takShA sa mahendra vachana.n tadA . shirA.nsyatha trishirasaH kuThAreNAchhinattadA .. 34..\\ nikR^itteShu tatasteShu niShkrAma.nstrishirAstvatha . kapi~njalAstittirAshcha kalavi~NkAshcha sarvashaH .. 35..\\ yena vedAnadhIte sma pibate somameva cha . tasmAdvaktrAnniviShpetuH kShipra.n tasya kapi~njalAH .. 36..\\ yena sarvA disho rAjanpIbanniva nirIkShate . tasmAdvaktrAdviniShpetustittirAstasya pANDava .. 37..\\ yatsurApa.n tu tasyAsIdvaktraM trishirasastadA . kalavi~NkA viniShpetustenAsya bharatarShabha .. 38..\\ tatasteShu nikR^itteShu vijvaro maghavAnabhUt . jagAma tridiva.n hR^iShTastakShApi svagR^ihAnyayau .. 39..\\ tvaShTA prajApatiH shrutvA shakreNAtha hata.n sutam . krodhasa.nraktanayana ida.n vachanamabravIt .. 40..\\ tapyamAna.n taponityaM kShAntaM dAntaM jitendriyam . anAparAdhinamyasmAtputra.n hi.nsitavAnmama .. 41..\\ tasmAchchhakra vadhArthAya vR^itramutpAdayAmyaham . lokAH pashyantu me vIrya.n tapasashcha balaM mahat . sa cha pashyatu devendro durAtmA pApachetanaH .. 42..\\ upaspR^ishya tataH kruddhastapasvI sumahAyashAH . agni.n hutvA samutpAdya ghoraM vR^itramuvAcha ha . indrashatro vivardhasva prabhAvAttapaso mama .. 43..\\ so.avardhata diva.n stabdhvA sUryavaishvAnaropamaH . ki.n karomIti chovAcha kAlasUrya ivoditaH . shakra.n jahIti chApyukto jagAma tridivaM tataH .. 44..\\ tato yuddha.n samabhavadvR^itravAsavayostadA . sa~NkruddhayormahAghoraM prasakta.n kurusattama .. 45..\\ tato jagrAha devendra.n vR^itro vIraH shatakratum . apAvR^itya sa jagrAsa vR^itraH krodhasamanvitaH .. 46..\\ graste vaktreNa shakre tu sambhrAntAstridashAstadA . asR^ija.nste mahAsattvA jR^imbhikA.n vR^itranAshinIm .. 47..\\ vijR^imbhamANasya tato vR^itrasyAsyAdapAvR^itAt . svAnya~NgAnyabhisa~NkShipya niShkrAnto balasUdanaH . tataH prabhR^iti lokeShu jR^imbhikA prANisaMshritA .. 48..\\ jahR^iShushcha surAH sarve dR^iShTvA shakra.n viniHsR^itam . tataH pravavR^ite yuddha.n vR^itravAsavayoH punaH . sa.nrabdhayostadA ghora.n suchiraM bharatarShabha .. 49..\\ yadA vyavardhata raNe vR^itro balasamanvitaH . tvaShTustapobalAdvidvA.nstadA shakro nyavartata .. 50..\\ nivR^itte tu tadA devA viShAdamagamanparam . sametya shakreNa cha te tvaShTustejo vimohitAH . amantrayanta te sarve munibhiH saha bhArata .. 51..\\ ki.n kAryamiti te rAjanvichintya bhayamohitAH . jagmuH sarve mahAtmAnaM manobhirviShNumavyayam . upaviShTA mandarAgre sarve vR^itravadhepsavaH .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} i sarva.n vyAptamida.n devA vR^itreNa jagadavyayam . na hyasya sadR^isha.n kiM chitpratighAtAya yadbhavet .. 1..\\ samartho hyabhavaM pUrvamasamartho.asmi sAmpratam . katha.n kuryAM nu bhadra.n vo duShpradharShaH sa me mataH .. 2..\\ tejasvI cha mahAtmA cha yuddhe chAmitavikramaH . grasettribhuvana.n sarvaM sa devAsuramAnuSham .. 3..\\ tasmAdvinishchayamima.n shR^iNudhvaM me divaukasaH . viShNoH kShayamupAgamya sametya cha mahAtmanA . tena saMmantrya vetsyAmo vadhopAya.n durAtmanaH .. 4..\\ evamukte maghavatA devAH sarShigaNAstadA . sharaNya.n sharaNa.n devaM jagmurviShNuM mahAbalam .. 5..\\ Uchushcha sarve devesha.n viShNuM vR^itra bhayArditAH . tvayA lokAstrayaH krAntAstribhirvikramaNaiH prabho .. 6..\\ amR^ita.n chAhR^ita.n viShNo daityAshcha nihatA raNe . baliM baddhvA mahAdaitya.n shakro devAdhipaH kR^itaH .. 7..\\ tvaM prabhuH sarvalokAnA.n tvayA sarvamidaM tatam . tva.n hi devamahAdevaH sarvalokanamaskR^itaH .. 8..\\ gatirbhava tva.n devAnA.n sendrANAm amarottama . jagadvyAptamida.n sarvaM vR^itreNAsurasUdana .. 9..\\ avashya.n karaNIyaM me bhavatA.n hitamuttamam . tasmAdupAya.n vakShyAmi yathAsau na bhaviShyati .. 10..\\ gachchhadhva.n sarShigandharvA yatrAsau vishvarUpadhR^ik . sAma tasya prayu~njadhva.n tata ena.n vijeShyatha .. 11..\\ bhaviShyati gatirdevAH shakrasya mama tejasA . adR^ishyashcha pravekShyAmi vajramasyAyudhottamam .. 12..\\ gachchhadhvamR^iShibhiH sArdha.n gandharvaishcha surottamAH . vR^itrasya saha shakreNa sandhi.n kuruta mAchiram .. 13..\\ evamuktAstu devena R^iShayastridashAstathA . yayuH sametya sahitAH shakra.n kR^itvA puraHsaram .. 14..\\ samIpametya cha tadA sarva eva mahaujasaH . ta.n tejasA prajvalitaM pratapantaM disho dasha .. 15..\\ grasantamiva lokA.nstrInsUryA chandramasau yathA . dadR^ishustatra te vR^itra.n shakreNa sahadevatAH .. 16..\\ R^iShayo.atha tato.abhyetya vR^itramUchuH priya.n vachaH . vyApta.n jagadida.n sarvaM tejasA tava durjaya .. 17..\\ na cha shaknoShi nirjetu.n vAsavaM bhUrivikramam . yudhyatoshchApi vA.n kAlo vyatItaH sumahAniha .. 18..\\ pIDyante cha prajAH sarvAH sa devAsuramAnavAH . sakhyaM bhavatu te vR^itra shakreNa saha nityadA . avApsyasi sukha.n tvaM cha shakra lokAMshcha shAshvatAn .. 19..\\ R^iShivAkyaM nishamyAtha sa vR^itraH sumahAbalaH . uvAcha tA.nstadA sarvAnpraNamya shirasAsuraH .. 20..\\ sarve yUyaM mahAbhAgA gandharvAshchaiva sarvashaH . yadbrUta tachchhruta.n sarvaM mamApi shR^iNutAnaghAH .. 21..\\ sandhiH katha.n vai bhavitA mama shakrasya chobhayoH . tejasorhi dvayordevAH sakhya.n vai bhavitA katham .. 22..\\ rsayah sakR^itsatA.n sa~NgataM lipsitavyaM tataH paraM bhavitA bhavyameva . nAtikrametsatpuruSheNa sa~NgataM tasmAtsatA.n sa~NgataM lipsitavyam .. 23..\\ dR^iDha.n satAM sa~Ngata.n chApi nityaM brUyAchchArtha.n hyarthakR^ichchhreShu dhIraH . mahArthavatsatpruSheNa sa~NgataM tasmAtsantaM na jighA.nseta dhIraH .. 24..\\ indraH satA.n saMmatashcha nivAsashcha mahAtmanAm . satyavAdI hyadInashcha dharmavitsuvinishchitaH .. 25..\\ tena te saha shakreNa sandhirbhavatu shAshvataH . eva.n vishvAsamAgachchha mA te bhUdbuddhiranyathA .. 26..\\ maharShivachana.n shrutvA tAnuvAcha mahAdyutiH . avashyaM bhagavanto me mAnanIyAstapasvinaH .. 27..\\ bravImi yadaha.n devAstatsarvaM kriyatAm iha . tataH sarva.n kariShyAmi yadUchurmAM dvijarShabhAH .. 28..\\ na shuShkeNa na chArdreNa nAshmanA na cha dAruNA . na shasreNa na vajreNa na divA na tathA nishi .. 29..\\ vadhyo bhaveya.n viprendrAH shakrasya saha daivataiH . evaM me rochate sandhiH shakreNa saha nityadA .. 30..\\ bADhamityeva R^iShayastamUchurbharatarShabha . eva.n kR^ite tu sandhAne vR^itraH pramudito.abhavat .. 31..\\ yattaH sadAbhavachchApi shakro.amarShasamanvitaH . vR^itrasya vadhasa.nyuktAnupAyAnanuchintayan . randhrAnveShI samudvignaH sadAbhUdbalavR^itrahA .. 32..\\ sa kadA chitsamudrAnte tamapashyanmahAsuram . sandhyAkAla upAvR^itte muhUrte ramyadAruNe .. 33..\\ tataH sa~ncintya bhagavAnvaradAnaM mahAtmanaH . sandhyeya.n vartate raudrA na rAtrirdivasaM na cha . vR^itrashchApashya vadhyo.ayaM mama sarvaharo ripuH .. 34..\\ yadi vR^itraM na hanmyadya va~nchayitvA mahAsuram . mahAbalaM mahAkAyaM na me shreyo bhaviShyati .. 35..\\ eva.n sa~ncintayanneva shakro viShNumanusmaran . atha phena.n tadApashyatsamudre parvatopamam .. 36..\\ nAya.n shuShko na chArdro.ayaM na cha shastramida.n tathA . ena.n kShepsyAmi vR^itrasya kShaNAdeva nashiShyati .. 37..\\ savajramatha phena.n taM kShipra.n vR^itre nisR^iShTavAn . pravishya phena.n ta.n viShNuratha vR^itraM vyanAshayat .. 38..\\ nihate tu tato vR^itre disho vitimirAbhavan . pravavau cha shivo vAyuH prajAshcha jahR^iShustadA .. 39..\\ tato devAH sa gandharvA yakSharAkShasa pannagAH . R^iShayashcha mahendra.n tamastuvanvividhaiH stavaiH .. 40..\\ namaskR^itaH sarvabhUtaiH sarvabhUtAni sAntvayan . hatashatruH prahR^iShTAtmA vAsavaH saha daivataiH . viShNu.n tribhuvanashreShThaM pUjayAmAsa dharmavit .. 41..\\ tato hate mahAvIrye vR^itre devabhaya~Nkare . anR^itenAbhibhUto.abhUchchhakraH paramadurmanAH . traishIrShayAbhibhUtashcha sa pUrvaM brahmahatyayA .. 42..\\ so.antamAshritya lokAnAM naShTasa~nj~no vichetanaH . na prAGYAyata devendrastvabhibhUtaH svakalmaShaiH . pratichchhanno vasatyapsu cheShTamAna ivoragaH .. 43..\\ tataH pranaShTe devendre brahmahatyA bhayArdite . bhUmiH pradhvasta sa~NkAshA nirvR^ikShA shuShkakAnanA . vichchhinnasrotaso nadyaH sarA.nsyanudakAni cha .. 44..\\ sa~NkShobhashchApi sattvAnAmakR^ito.abhavat . devAshchApi bhR^isha.n trastAstathA sarve maharShayaH .. 45..\\ arAjaka.n jagatsarvamabhibhUtamupadravaiH . tato bhItAbhavandevAH ko no rAjA bhavediti .. 46..\\ divi devarShayashchApi devarAjavinAkR^itAH . na cha sma kashchiddevAnA.n rAjyAya kurute manaH .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} z R^iShayo.athAbruvansarve devAshcha tridasheshvarAH . aya.n vai nahuShaH shrImAndevarAjye.abhiShichyatAm . te gatvAthAbruvansarve rAjA no bhava pArthiva .. 1..\\ sa tAnuvAcha nahuSho devAnR^iShigaNA.nstathA . pitR^ibhiH sahitAnrAjanparIpsanhitamAtmanaH .. 2..\\ durbalo.ahaM na me shaktirbhavatAM paripAlane . balavA~njAyate rAjA bala.n shakre hi nityadA .. 3..\\ tamabruvanpunaH sarve devAH sarShipurogamAH . asmAka.n tapasA yuktaH pAhi rAjyaM triviShTape .. 4..\\ parasparabhaya.n ghoramasmAka.n hi na saMshayaH . abhiShichyasva rAjendra bhava rAjA triviShTape .. 5..\\ devadAnava yakShANAmR^iShINA.n rakShasA.n tathA . pitR^igandharvabhUtAnA.n chakShurviShayavartinAm . teja AdAsyase pashyanbalavAMshcha bhaviShyasi .. 6..\\ dharmaM puraskR^itya sadA sarvalokAdhipo bhava . brahmarShIMshchApi devAMshcha gopAyasva triviShTape .. 7..\\ sudurlabha.n varaM labdhvA prApya rAjya.n triviShTape . dharmAtmA satataM bhUtvA kAmAtmA samapadyata .. 8..\\ devodyAneShu sarveShu nandanopavaneShu cha . kailAse himavatpR^iShThe mandare shvetaparvate . sahye mahendre malaye samudreShu saritsu cha .. 9..\\ apsarobhiH parivR^ito devakanyA samAvR^itaH . nahuSho devarAjaH sankrIDanbahuvidha.n tadA .. 10..\\ shR^iNvandivyA bahuvidhAH kathAH shrutimanoharAH . vAditrANi cha sarvANi gIta.n cha madhurasvaram .. 11..\\ vishvAvasurnAradashcha gandharvApsarasA.n gaNAH . R^itavaH ShaTcha devendraM mUrtimanta upasthitAH . mArutaH surabhirvAti manoGYaH sukhashItalaH .. 12..\\ eva.n hi krIDatastasya nahuShasya mahAtmanaH . samprAptA darshana.n devI shakrasya mahiShI priyA .. 13..\\ sa tA.n sandR^ishya duShTAtmA prAha sarvAnsabhAsadaH . indrasya mahiShI devI kasmAnmAM nopatiShThati .. 14..\\ ahamindro.asmi devAnA.n lokAnA.n cha tatheshvaraH . Agachchhatu shachI mahya.n kShipramadya niveshanam .. 15..\\ tachchhrutvA durmanA devI bR^ihaspatimuvAcha ha . rakSha mAM nahuShAdbrahma.nstavAsmi sharaNa.n gatA .. 16..\\ sarvalakShaNasampannAM brahmastvaM mAM prabhAShase . devarAjasya dayitAmatyantasukhabhAginIm .. 17..\\ avaidhavyena sa.nyuktAmekapatnIM pativratAm . uktavAnasi mAM pUrvamR^itA.n tAM kuru vai giram .. 18..\\ noktapUrva.n cha bhagavanmR^iShA te kiM chidIshvara . tasmAdetadbhavetsatya.n tvayoktaM dvijasattama .. 19..\\ bR^ihaspatirathovAcha indrANIM bhayamohitAm . yaduktAsi mayA devi satya.n tadbhavitA dhruvam .. 20..\\ drakShyase devarAjAnamindra.n shIghramihAgatam . na bhetavya.n cha nahuShAtsatyametadbravImi te . samAnayiShye shakreNa nachirAdbhavatIm aham .. 21..\\ atha shushrAva nahuSha indrANI.n sharaNa.n gatAm . bR^ihaspatera~Ngirasashchukrodha sa nR^ipastadA .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} z kruddha.n tu nahuSha.n GYAtvA devAH sarShipurogamAH . abruvandevarAjAnaM nahuSha.n ghoradarshanam .. 1..\\ devarAjajahi krodha.n tvayi kruddhe jagadvibho . trasta.n sAsuragandharvaM sa kiMnaramahoragam .. 2..\\ jahi krodhamima.n sAdho na krudhyanti bhavadvidhAH . parasya patnI sA devI prasIdasva sureshvara .. 3..\\ nivartaya manaH pApAtparadArAbhimarshanAt . devarAjo.asi bhadra.n te prajA dharmeNa pAlaya .. 4..\\ evamukto na jagrAha tadvachaH kAmamohitaH . atha devAnuvAchedamindraM prati surAdhipaH .. 5..\\ ahalyA dharShitA pUrvamR^iShipatnI yashasvinI . jIvato bharturindreNa sa vaH kiM na nivAritaH .. 6..\\ bahUni cha nR^isha.nsAni kR^itAnIndreNa vai purA . vaidharmyANyupadhAshchaiva sa vaH kiM na nivAritaH .. 7..\\ upatiShThatu mA.n devI etadasyA hitaM param . yuShmAka.n cha sadA devAH shivamevaM bhaviShyati .. 8..\\ indrANImAnayiShyAmo yathechchhasi divaH pate . jahi krodhamima.n vIra prIto bhava sureshvara .. 9..\\ ityuktvA te tadA devA R^iShibhiH saha bhArata . jagmurbR^ihaspati.n vaktumindrANI.n chAshubhaM vachaH .. 10..\\ jAnImaH sharaNaM prAptamindrANI.n tava veshmani . dattAbhayA.n cha viprendra tvayA devarShisattama .. 11..\\ te tvA.n devAH sa gandharvA R^iShayashcha mahAdyute . prasAdayanti chendrANI nahuShAya pradIyatAm .. 12..\\ indrAdvishiShTo nahuSho devarAjo mahAdyutiH . vR^iNotviya.n varArohA bhartR^itve varavarNinI .. 13..\\ evamukte tu sA devI bAShpamutsR^ijya sasvaram . uvAcha rudatI dInA bR^ihaspatimida.n vachaH .. 14..\\ nAhamichchhAmi nahuShaM patimanvAsya taM prabhum . sharaNAgatAsmi te brahma.nstrAhi mAM mahato bhayAt .. 15..\\ sharaNAgatAM na tyajeyamindrANi mama nishchitam . dharmaGYA.n dharmashIlAM cha na tyaje tvAm anindite .. 16..\\ nAkArya.n kartumichchhAmi brAhmaNaH sanvisheShataH . shrutadharmA satyashIlo jAnandharmAnushAsanam .. 17..\\ nAhametatkariShyAmi gachchhadhva.n vai surottamAH . asmiMshchArthe purA gItaM brahmaNA shrUyatAm idam .. 18..\\ na tasya bIja.n rohati bIjakAle na chAsya varSha.n varShati varShakAle . bhItaM prapannaM pradadAti shatrave na so.antara.n labhate trANamichchhan .. 19..\\ moghamanna.n vindati chApyachetAH svargAllokAdbhrashyati naShTacheShTaH . bhItaM prapannaM pradadAti yo vai na tasya havyaM pratigR^ihNanti devAH .. 20..\\ pramIyate chAsya prajA hyakAle sadA vivAsaM pitaro.asya kurvate . bhItaM prapannaM pradadAti shatrave sendrA devAH praharantyasya vajram .. 21..\\ etadeva.n vijAnanvai na dAsyAmi shachImimAm . indrANI.n vishrutAM loke shakrasya mahiShIM priyAm .. 22..\\ asyA hitaM bhavedyachcha mama chApi hitaM bhavet . kriyatA.n tatsurashreShThA na hi dAsyAmyaha.n shachIm .. 23..\\ atha devAstamevAhurguruma~NgirasA.n varam . katha.n sunIta.n tu bhavenmantrayasva bR^ihaspate .. 24..\\ nahuSha.n yAchatA.n devI kiM chitkAlAntaraM shubhA . indrANI hitametaddhi tathAsmAkaM bhaviShyati .. 25..\\ bahuvighnakaraH kAlaH kAlaH kAlaM nayiShyati . darpito balavAMshchApi nahuSho varasaMshrayAt .. 26..\\ tatastena tathokte tu prItA devAstamabruvan . brahmansAdhvidamukta.n te hita.n sarvadivaukasAm . evametaddvijashreShTha devI cheyaM prasAdyatAm .. 27..\\ tataH samastA indrANI.n devAH sAgnipurogamAH . UchurvachanamavyagrA lokAnA.n hitakAmyayA .. 28..\\ tvayA jagadida.n sarva.n dhR^itaM sthAvaraja~Ngamam . ekapatnyasi satyA cha gachchhasva nahuShaM prati .. 29..\\ kShipra.n tvAmabhikAmashcha vinashiShyati pArthivaH . nahuSho devi shakrashcha suraishvaryamavApsyati .. 30..\\ eva.n vinishchaya.n kR^itvA indrANI kAryasiddhaye . abhyagachchhata savrIDA nahuSha.n ghoradarshanam .. 31..\\ dR^iShTvA tAM nahuShashchApi vayo rUpasamanvitAm . samahR^iShyata duShTAtmA kAmopahata chetanaH .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} z atha tAmabravIddR^iShTvA nahuSho devarATtadA . trayANAmapi lokAnAmahamindraH shuchismite . bhajasva mA.n varArohe patitve varavarNini .. 1..\\ evamuktA tu sA devI nahuSheNa pativratA . prAvepata bhayodvignA pravAte kadalI yathA .. 2..\\ namasya sA tu brahmANa.n kR^itvA shirasi chA~njalim . devarAjamathovAcha nahuSha.n ghoradarshanam .. 3..\\ kAlamichchhAmyaha.n labdhu.n kiM chittvattaH sureshvara . na hi viGYAyate shakraH prAptaH ki.n vA kva vA gataH .. 4..\\ tattvametattu viGYAya yadi na GYAyate prabho . tato.aha.n tvAmupasthAsye satyametadbravImi te . evamuktaH sa indrANyA nahuShaH prItimAnabhUt .. 5..\\ evaM bhavatu sushroNiyathA mAmabhibhAShase . GYAtvA chAgamana.n kArya.n satyametadanusmareH .. 6..\\ nahuSheNa visR^iShTA cha nishchakrAma tataH shubhA . bR^ihaspatiniketa.n sA jagAma cha tapasvinI .. 7..\\ tasyAH saMshrutya cha vacho devAH sAgnipurogamAH . mantrayAmAsurekAgrAH shakrArtha.n rAjasattama .. 8..\\ devadevena sa~Ngamya viShNunA prabhaviShNunA . Uchushchaina.n samudvignA vAkyaM vAkyavishAradAH .. 9..\\ brahmahatyAbhibhUto vai shakraH suragaNeshvaraH . gatishcha nastva.n devesha pUrvajo jagataH prabhuH . rakShArtha.n sarvabhUtAnAM viShNutvamupajagmivAn .. 10..\\ tvadvIryAnnihate vR^itre vAsavo brahmahatyayA . vR^itaH suragaNashreShTha mokSha.n tasya vinirdisha .. 11..\\ teShA.n tadvachana.n shrutvA devAnAM viShNurabravIt . mAmeva yajatA.n shakraH pAvayiShyAmi vajriNam .. 12..\\ puNyena hayamedhena mAmiShTvA pAkashAsanaH . punareShyati devAnAmindratvamakutobhayaH .. 13..\\ svakarmabhishcha nahuSho nAsha.n yAsyati durmatiH . ka.n chitkAlamimaM devA marShayadhvamatandritAH .. 14..\\ shrutvA viShNoH shubhA.n satyA.n tAM vANImamR^itopamAm . tataH sarve suragaNAH sopAdhyAyAH saharShibhiH . yatra shakro bhayodvignasta.n deshamupachakramuH .. 15..\\ tatrAshvamedhaH sumahAnmahendrasya mahAtmanaH . vavR^ite pAvanArtha.n vai brahmahatyApaho nR^ipa .. 16..\\ vibhajya brahmahatyA.n tu vR^ikSheShu cha nadIShu cha . parvateShu pR^ithivyA.n cha strIShu chaiva yudhiShThira .. 17..\\ sa.nvibhajya cha bhUteShu visR^ijya cha sureshvaraH . vijvaraH pUtapApmA cha vAsavo.abhavadAtmavAn .. 18..\\ akampyaM nahuSha.n sthAnAddR^iShTvA cha balasUdanaH . tejo ghna.n sarvabhUtAnAM varadAnAchcha duHsaham .. 19..\\ tataH shachIpatirvIraH punareva vyanashyata . adR^ishyaH sarvabhUtAnA.n kAlAkA~NkShI chachAra ha .. 20..\\ pranaShTe tu tataH shakre shachI shokasamanvitA . hA shakreti tadA devI vilalApa suduHkhitA .. 21..\\ yadi datta.n yadi huta.n guravastoShitA yadi . ekabhartR^itvamevAstu satya.n yadyasti vA mayi .. 22..\\ puNyA.n chemAmahaM divyAM pravR^ittAmuttarAyaNe . devI.n rAtriM namasyAmi sidhyatAM me manorathaH .. 23..\\ prayatA chanishA.n devImupAtiShThata tatra sA . pativratAtvAtsatyena sopashrutimathAkarot .. 24..\\ yatrAste devarAjo.asau ta.n deshaM darshayasva me . ityAhopashruti.n devI satya.n satyena dR^ishyatAm .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} z athainA.n rupiNIM sAdhvImupAtiShThadupashrutiH . tA.n vayo rUppa sampannA.n dR^iShTvA devImupasthitAm .. 1..\\ indrANI samprahR^iShTA sA sampUjyainAmapR^ichchhata . ichchhAmi tvAmaha.n GYAtu.n kA tvaM brUhi varAnane .. 2..\\ upashrutiraha.n devi tavAntikamupAgatA . darshana.n chaiva samprAptA tava satyena toShitA .. 3..\\ pativratAsi yuktA cha yamena niyamena cha . darshayiShyAmi te shakra.n deva.n vR^itraniShUdanam . kShipramanvehi bhadra.n te drakShyase surasattamam .. 4..\\ tatastAM prasthitA.n devImindrANI sA samanvagAt . devAraNyAnyatikramya parvatAMshcha bahU.nstataH . himavantamatikramya uttaraM pArshvamAgamat .. 5..\\ samudra.n cha samAsAdya bahuyojanavistR^itam . AsasAda mahAdvIpaM nAnAdrumalatA vR^itam .. 6..\\ tatrApashyatsaro divyaM nAnAshakunibhirvR^itam . shatayojanavistIrNa.n tAvadevAyata.n shubham .. 7..\\ tatra divyAni padmAni pa~ncha varNAni bhArata . ShaTpadairupagItAni praphullAni sahasrashaH .. 8..\\ padmasya bhittvA nAla.n cha vivesha sahitA tayA . visa tantu praviShTa.n cha tatrApashyachchhatakratum .. 9..\\ ta.n dR^iShTvA cha susUkShmeNa rUpeNAvasthitaM prabhum . sUkShmarUpadharA devI babhUvopashrutishcha sA .. 10..\\ indra.n tuShTAva chendrANI vishrutaiH pUrvakarmabhiH . stUyamAnastato devaH shachImAha purandaraH .. 11..\\ kimarthamasi samprAptA viGYAtashcha katha.n tvaham . tataH sA kathayAmAsa nahuShasya vicheShTitam .. 12..\\ indratva.n triShu lokeShu prApya vIryamadAnvitaH . darpAviShTashcha duShTAtmA mAmuvAcha shatakrato . upatiShTha mAmiti krUraH kAla.n cha kR^itavAnmama .. 13..\\ yadi na trAsyasi vibho kariShyati sa mA.n vashe . etena chAha.n santaptA prAptA shakra tavAntikam . jahi raudraM mahAbAho nahuShaM pApanishchayam .. 14..\\ prakAshayasva chAtmAna.n daityadAnava sUdana . tejaH samApnuhi vibho devarAjyaM prashAdhi cha .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} z evamuktaH sa bhagavA~nshachyA punarathAbravIt . vikramasya na kAlo.ayaM nahuSho balavattaraH .. 1..\\ vivardhitashcha R^iShibhirhavyaiH kavyaishcha bhAmini . nItimatra vidhAsyAmi devi tA.n kartumarhasi .. 2..\\ guhya.n chaitattvayA kAryaM nAkhyAtavya.n shubhe kva chit . gatvA nahuShamekAnte bravIhi tanumadhyame .. 3..\\ R^iShiyAnena divyena mAm upaihi jagatpate . eva.n tava vashe prItA bhaviShyAmIti ta.n vada .. 4..\\ ityuktA devarAjena patnI sA kamalekShaNA . evamastvityathoktvA tu jagAma nahuShaM prati .. 5..\\ nahuShastA.n tato dR^iShTvA vismito vAkyamabravIt . svAgata.n te varArohe kiM karomi shuchismite .. 6..\\ bhaktaM mAM bhaja kalyANi kimichchhasi manasvini . tava kalyANi yatkArya.n tatkariShye sumadhyame .. 7..\\ na cha vrIDA tvayA kAryA sushroNi mayi vishvasa . satyena vai shape devi kartAsmi vachana.n tava .. 8..\\ yo me tvayA kR^itaH kAlastamAkA~NkShe jagatpate . tatastvameva bhartA me bhaviShyasi surAdhipa .. 9..\\ kArya.n cha hR^idi me yattaddevarAjAvadhAraya . vakShyAmi yadi me rAjanpriyametatkariShyasi . vAkyaM praNayasa.nyukta.n tataH syA.n vashagA tava .. 10..\\ indrasya vAjino vAhA hastino.atha rathAstathA . ichchhAmyahamihApUrva.n vAhana.n te surAdhipa . yanna viShNorna rudrasya nAsurANAM na rakShasAm .. 11..\\ vahantu tvAM mahArAja R^iShayaH sa~NgatA vibho . sarve shibikayA rAjannetaddhi mama rochate .. 12..\\ nAsureShu na deveShu tulyo bhavitumarhasi . sarveShA.n teja Adatsva svena vIryeNa darshanAt . na te pramukhataH sthAtu.n kashchidichchhati vIryavAn .. 13..\\ evamuktastu nahuShaH prAhR^iShyata tadA kila . uvAcha vachana.n chApi surendrastAmaninditAm .. 14..\\ apUrva.n vAhanamida.n tvayoktaM varavarNini . dR^iDhaM me ruchita.n devi tvadvasho.asmi varAnane .. 15..\\ na hyalpavIryo bhavati yo vAhAnkurute munIn . aha.n tapasvI balavAnbhUtabhavya bhavatprabhuH .. 16..\\ mayi kruddhe jaganna syAnmayi sarvaM pratiShThitam . devadAnavagandharvAH kiMnaroragarAkShasAH .. 17..\\ na me kruddhasya paryAptAH sarve lokAH shuchismite . chakShuShA yaM prapashyAmi tasya tejo harAmyaham .. 18..\\ tasmAtte vachana.n devi kariShyAmi na saMshayaH . saptarShayo mA.n vakShyanti sarve brahmarShayastathA . pashya mAhAtmyamasmAkamR^iddhi.n cha varavarNini .. 19..\\ evamuktvA tu tA.n devI.n visR^ijya cha varAnanAm . vimAne yojayitvA sa R^iShInniyamamAsthitAn .. 20..\\ abrahmaNyo balopeto matto varamadena cha . kAmavR^ittaH sa duShTAtmA vAhayAmAsa tAnR^iShIn .. 21..\\ nahuSheNa visR^iShTA cha bR^ihaspatimuvAcha sA . samayo.alpAvasheSho me nahuSheNeha yaH kR^itaH . shakraM mR^igaya shIghra.n tvaM bhaktAyAH kuru me dayAm .. 22..\\ bADhamityeva bhagavAnbR^ihaspatiruvAcha tAm . na bhetavya.n tvayA devi nahuShAdduShTachetasaH .. 23..\\ na hyeSha sthAsyati chira.n gata eSha narAdhamaH . adharmaGYo maharShINA.n vAhanAchcha hataH shubhe .. 24..\\ iShTi.n chAhaM kariShyAmi vinAshAyAsya durmateH . shakra.n chAdhigamiShyAmi mA bhaistvaM bhadramastu te .. 25..\\ tataH prajvAlya vidhivajjuhAva parama.n haviH . bR^ihaspatirmahAtejA devarAjopalabdhaye .. 26..\\ tasmAchcha bhagavAndevaH svayameva hutAshanaH . strI veShamadbhuta.n kR^itvA sahasAntaradhIyata .. 27..\\ sa dishaH pradishashchaiva parvatAMshcha vanAni cha . pR^ithivI.n chAntarikShaM cha vichIyAtimano gatiH . nimeShAntaramAtreNa bR^ihaspatimupAgamat .. 28..\\ bR^ihaspate na pashyAmi devarAjamaha.n kva chit . ApaH sheShAH sadA chApaH praveShTuM notsahAmyaham . na me tatra gatirbrahmankimanyatkaravANi te .. 29..\\ tamabravIddeva gururapo visha mahAdyute .. 30..\\ nApaH praveShTu.n shakShyAmi kShayo me.atra bhaviShyati . sharaNa.n tvAM prapanno.asmi svasti te.astu mahAdyute .. 31..\\ adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam . teShA.n sarvatraga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} br tvamagne sarvadevAnAM mukha.n tvamasi havyavAT . tvamantaH sarvabhUtAnA.n gUDhashcharasi sAkShivat .. 1..\\ tvAmAhureka.n kavayastvAmAhustrividhaM punaH . tvayA tyakta.n jagachcheda.n sadyo nashyeddhutAshana .. 2..\\ kR^itvA tubhyaM namo viprAH svakarma vijitA.n gatim . gachchhanti saha patnIbhiH sutairapi cha shAshvatIm .. 3..\\ tvamevAgne havyavAhastvameva parama.n haviH . yajanti satraistvAmeva yaGYaishcha paramAdhvare .. 4..\\ sR^iShTvA lokA.nstrInimAnhavyavAha prApte kAle pachasi punaH samiddhaH . sarvasyAsya bhuvanasya prasUtis tvamevAgre bhavasi punaH pratiShThA .. 5..\\ tvAmagne jaladAnAhurvidyutash cha tvameva hi . dahanti sarvabhUtAni tvatto niShkramya hAyanAH .. 6..\\ tvayyApo nihitAH sarvAstvayi sarvamida.n jagat . na te.astvavidita.n kiM chittriShu lokeShu pAvaka .. 7..\\ svayoniM bhajate sarvo vishasvApo.avisha~NkitaH . aha.n tvA.n vardhayiShyAmi brAhmairmantraiH sanAtanaiH .. 8..\\ eva.n stuto havyavAho bhagavAnkaviruttamaH . bR^ihaspatimathovAcha prItimAnvAkyamuttamam . darshayiShyAmi te shakra.n satyametadbravImi te .. 9..\\ pravishyApastato vahniH sa samudrAH sa palvalAH . AjagAma sarastachcha gUDho yatra shatakratuH .. 10..\\ atha tatrApi padmAni vichinvanbharatarShabha . anvapashyatsa devendra.n visamadhyagataM sthitam .. 11..\\ Agatya cha tatastUrNa.n tamAchaShTa bR^ihaspateH . aNu mAtreNa vapuShA padmatantvAshritaM prabhum .. 12..\\ gatvA devarShigandharvaiH sahito.atha bR^ihaspatiH . purANaiH karmabhirdeva.n tuShTAva balasUdanam .. 13..\\ mahAsuro hataH shakra namuchirdAruNastvayA . shambarashcha balash chaiva tathobhau ghoravikramau .. 14..\\ shatakrato vivardhasva sarvA~nshatrUnniShUdaya . uttiShTha vajrinsampashya devarShIMshcha samAgatAn .. 15..\\ mahendra dAnavAnhatvA lokAstrAtAstvayA vibho . apAM phena.n samAsAdya viShNutejopabR^i.nhitam . tvayA vR^itro hataH pUrva.n devarAjajagatpate .. 16..\\ tva.n sarvabhUteShu vareNya IDyas tvayA sama.n vidyate neha bhUtam . tvayA dhAryante sarvabhUtAni shakra tva.n devAnAM mahimAnaM chakartha .. 17..\\ pAhi devAnsa lokAMshcha mahendra balamApnuhi . eva.n sa.nstUyamAnashcha so.avardhata shanaiH shanaiH .. 18..\\ sva.n chaiva vapurAsthAya babhUva sabalAnvitaH . abravIchcha guru.n devo bR^ihaspatimupasthitam .. 19..\\ ki.n kAryamavashiShTa.n vo hatastvAShTro mahAsuraH . vR^itrashcha sumahAkAyo grastu.n lokAniyeSha yaH .. 20..\\ mAnuSho nahuSho rAjA devarShigaNatejasA . devarAjyamanuprAptaH sarvAnno bAdhate bhR^isham .. 21..\\ kathaM nu nahuSho rAjya.n devAnAM prApa durlabham . tapasA kena vA yuktaH ki.n vIryo vA bR^ihaspate .. 22..\\ devA bhItAH shakramakAmayanta tvayA tyaktaM mahadaindraM pada.n tat . tadA devAH pitaro.atharShayash cha gandharvasa~NghAsh cha sametya sarve .. 23..\\ gatvAbruvannahuSha.n shakra tatra tvaM no rAjA bhava bhuvanasya goptA . tAnabravInnahuSho nAsmi shakra ApyAyadhva.n tapasA tejasA cha .. 24..\\ evamuktairvardhitashchApi devai rAjAbhavannahuSho ghoravIryaH . trailokye cha prApya rAjya.n tapasvinaH kR^itvA vAhAnyAti lokAndurAtmA .. 25..\\ tejo hara.n dR^iShTiviSha.n sughoraM mA tvaM pashyernahuSha.n vai kadA chit . devAshcha sarve nahuShaM bhayArtA na pashyanto gUDharUpAsh charanti .. 26..\\ eva.n vadatya~NgirasAM variShThe bR^ihaspatau lokapAlaH kuberaH . vaivasvatashchaiva yamaH purANo devashcha somo varuNashchAjagAma .. 27..\\ te vai samAgamya mahendramUchur diShTyA tvAShTro nihatashchaiva vR^itraH . diShTyA cha tvA.n kushalinamakShataM cha pashyAmo vai nihatAri.n cha shakra .. 28..\\ sa tAnyathAvatpratibhAShya shakraH sa~ncodayannahuShasyAntareNa . rAjA devAnAM nahuSho ghorarUpas tatra sAhya.n dIyatAM me bhavadbhiH .. 29..\\ te chAbruvannahuSho ghorarUpo dR^iShTI viShastasya bibhIma deva . tva.n chedrAjannahuShaM parAjayes tadvai vayaM bhAgamarhAma shakra .. 30..\\ indro.abravIdbhavatu bhavAnapAM patir yamaH kuberashcha mahAbhiShekam . samprApnuvantvadya sahaiva tena ripu.n jayAmo nahuShaM ghoradR^iShTim .. 31..\\ tataH shakra.n jvalano.apyAha bhAgaM prayachchha mahya.n tava sAhyaM kariShye . tamAha shakro bhavitAgne tavApi aindrAgno vai bhAga eko mahAkratau .. 32..\\ eva.n sa~ncintya bhagavAnmahendraH pAkashAsanaH . kubera.n sarvayakShANA.n dhanAnAM cha prabhuM tathA .. 33..\\ vaivasvataM pitR^INA.n cha varuNaM chApyapAM tathA . Adhipatya.n dadau shakraH satkR^itya varadastadA .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} z atha sa~ncintayAnasya devarAjasya dhImataH . nahuShasya vadhopAya.n lokapAlaiH sahaiva taiH . tapasvI tatra bhagavAnagastyaH pratyadR^ishyata .. 1..\\ so.abravIdarchya devendra.n diShTyA vai vardhate bhavAn . vishvarUpavinAshena vR^itrAsuravadhena cha .. 2..\\ diShTyA cha nahuSho bhraShTo devarAjyAtpurandara . diShTyA hatAriM pashyAmi bhavantaM balasUdana .. 3..\\ svAgata.n te maharShe.astu prIto.ahaM darshanAttava . pAdyamAchamanIya.n cha gAmarghyaM cha pratIchchha me .. 4..\\ pUjita.n chopaviShTaM tamAsane munisattamam . paryapR^ichchhata deveshaH prahR^iShTo brAhmaNarShabham .. 5..\\ etadichchhAmi bhagavankathyamAna.n dvijottama . paribhraShTaH katha.n svargAnnahuShaH pApanishchayaH .. 6..\\ shR^iNu shakra priya.n vAkyaM yathA rAjA durAtmavAn . svargAdbhraShTo durAchAro nahuSho baladarpitaH .. 7..\\ shramArtAstu vahantastaM nahuShaM pApakAriNam . devarShayo mahAbhAgAstathA brahmarShayo.amalAH . paprachchhuH saMshaya.n deva nahuShaM jayatA.n vara .. 8..\\ ya ime brahmaNA proktA mantrA vai prokShaNe gavAm . ete pramANaM bhavata utAho neti vAsava . nahuSho neti tAnAha tamasA mUDha chetanaH .. 9..\\ adharme sampravR^ittastva.n dharmaM na pratipadyase . pramANametadasmAkaM pUrvaM proktaM maharShibhiH .. 10..\\ tato vivadamAnaH sa munibhiH saha vAsava . atha mAmaspR^ishanmUrdhni pAdenAdharmapIDitaH .. 11..\\ tenAbhUddhuta tejAH sa niHshrIkashcha shachIpate . tatastamahamAvignamavochaM bhayapIDitam .. 12..\\ yasmAtpUrvaiH kR^itaM brahma brahmarShibhiranuShThitam . aduShTa.n dUShayasi vai yachcha mUrdhnyaspR^ishaH padA .. 13..\\ yachchApi tvamR^iShInmUDha brahmakalpAndurAsadAn . vAhAnkR^itvA vAhayasi tena svargAddhataprabhaH .. 14..\\ dhva.nsa pApaparibhraShTaH kShINapuNyo mahItalam . dashavarShasahasrANi sarparUpadharo mahAn . vichariShyasi pUrNeShu punaH svargamavApsyasi .. 15..\\ evaM bhraShTo durAtmA sa devarAjyAdarindama . diShTyA vardhAmahe shakra hato bAhmaNa kaNTakaH .. 16..\\ triviShTapaM prapadyasva pAhi lokA~nshachIpate . jitendriyo jitAmitraH stUyamAno maharShibhiH .. 17..\\ tato devA bhR^iSha.n tuShTA maharShigaNasa.nvR^itAH . pitarashchaiva yakShAshcha bhujagA rAkShasAstathA .. 18..\\ gandharvA devakanyAshcha sarve chApsarasA.n gaNAH . sarA.nsi saritaH shailAH sAgarAshcha vishAM pate .. 19..\\ upagamyAbruvansarve diShTyA vardhasi shatruhan . hatashcha nahuShaH pApo diShTyAgastyena dhImatA . diShTyA pApasamAchAraH kR^itaH sarpo mahItale .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} z tataH shakraH stUyamAno gandharvApsarasA.n gaNaiH . airAvata.n samAruhya dvipendraM lakShaNairyutam .. 1..\\ pAvakashcha mahAtejA maharShishcha bR^ihaspatiH . yamashcha varuNashchaiva kuberashcha dhaneshvaraH .. 2..\\ sarvairdevaiH parivR^itaH shakro vR^itraniShUdanaH . gandharvairapsarobhishcha yAtastribhuvanaM prabhuH .. 3..\\ sa sametya mahendrANyA devarAjaH shatakratuH . mudA paramayA yuktaH pAlayAmAsa devarAT .. 4..\\ tataH sa bhagavA.nstatra a~NgirAH samadR^ishyata . atharvaveda mantraishcha devendra.n samapUjayat .. 5..\\ tatastu bhagavAnindraH prahR^iShTaH samapadyata . vara.n cha pradadau tasmai atharvA~Ngirase tadA .. 6..\\ atharvA~NgirasaM nAma asminvede bhaviShyati . udAharaNametaddhi yaGYabhAga.n cha lapsyase .. 7..\\ eva.n sampUjya bhagavAnatharvA~Ngirasa.n tadA . vyasarjayanmahArAja devarAjaH shatakratuH .. 8..\\ sampUjya sarvA.nstridashAnR^iShIMshchApi tapodhanAn . indraH pramudito rAjandharmeNApAlayatprajAH .. 9..\\ eva.n duHkhamanuprAptamindreNa saha bhAryayA . aGYAtavAsashcha kR^itaH shatrUNA.n vadhakA~NkShayA .. 10..\\ nAtra manyustvayA kAryo yatkliShTo.asi mahAvane . draupadyA saha rAjendra bhrAtR^ibhishcha mahAtmabhiH .. 11..\\ eva.n tvamapi rAjendra rAjyaM prApsyasi bhArata . vR^itra.n hatvA yathA prAptaH shakraH kauravanandana .. 12..\\ durAchArashcha nahuSho brahma dviTpApachetanaH . agastyapAshAbhihato vinaShTaH shAshvatI.n samAH .. 13..\\ eva.n tava durAtmAnaH shatravaH shatrusUdana . kShipraM nAsha.n gamiShyanti karNaduryodhanAdayaH .. 14..\\ ataH sAgaraparyantAM bhokShyase medinImimAm . bhrAtR^ibhiH sahito vIra draupadyA cha sahAbhibho .. 15..\\ upAkhyAnamida.n shakra vijayaM veda saMmitam . rAGYA vyUDheShvanIkeShu shrotavya.n jayamichchhatA .. 16..\\ tasmAtsaMshrAvayAmi tvA.n vijaya.n jayatAM vara . sa.nstUyamAnA vardhante mahAtmAno yudhiShThira .. 17..\\ kShatriyANAmabhAvo.aya.n yudhiShThira mahAtmanAm . duryodhanAparAdhena bhImArjunabalena cha .. 18..\\ AkhyAnamindra vijaya.n ya idaM niyataH paThet . dhUtapApmA jitasvargaH sa pretyeha cha modate .. 19..\\ na chArijaM bhaya.n tasya na chAputro bhavennaraH . nApadaM prApnuyAtkA.n chiddIrghamAyush cha vindati . sarvatra jayamApnoti na kadA chitparAjayam .. 20..\\ evamAshvAsito rAjA shalyena bharatarShabha . pUjayAmAsa vidhivachchhalya.n dharmabhR^itA.n varaH .. 21..\\ shrutvA shalyasya vachana.n kuntIputro yudhiShThiraH . pratyuvAcha mahAbAhurmadrarAjamida.n vachaH .. 22..\\ bhavAnkarNasya sArathya.n kariShyati na saMshayaH . tatra tejovadhaH kAryaH karNasya mama sa.nstavaiH .. 23..\\ evametatkariShyAmi yathA mA.n samprabhAShase . yachchAnyadapi shakShyAmi tatkariShyAmyaha.n tava .. 24..\\ tata Amantrya kaunteyA~nshalyo madrAdhipastadA . jagAma sabalaH shrImAnduryodhanamarindamaH .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} v yuyudhAnastato vIraH sAtvatAnAM mahArathaH . mahatA chatura~NgeNa balenAgAdyudhiShThiram .. 1..\\ tasya yodhA mahAvIryA nAnAdeshasamAgatAH . nAnApraharaNA vIrAH shobhayA.n chakrire balam .. 2..\\ parashvadhairbhiNDa bAlaiH shaktitomaramudgaraiH . shaktyR^iShTi parashu prAsaiH karavAlaishcha nirmalaiH .. 3..\\ khaDgakArmukaniryUhaiH sharaish cha vividhairapi . tailadhautaiH prakAshadbhistadashobhata vai balam .. 4..\\ tasya meghaprakAshasya shastraistaiH shobhitasya cha . babhUva rUpa.n sainyasya meghasyeva sa vidyutaH .. 5..\\ akShauhiNI hi senA sA tadA yaudhiShThiraM balam . pravishyAntardhadhe rAjansAgara.n kunadI yathA .. 6..\\ tathaivAkShauhiNI.n gR^ihya chedInAmR^iShabho balI . dhR^iShTaketurupAgachchhatpANDavAnamitaujasaH .. 7..\\ mAgadhashcha jayatseno jarAsandhirmahAbalaH . akShauhiNyaiva sainyasya dharmarAjamupAgamat .. 8..\\ tathaiva pANDyo rAjendra sAgarAnUpavAsibhiH . vR^ito bahuvidhairyodhairyudhiShThiramupAgamat .. 9..\\ tasya sainyamatIvAsIttasminbalasamAgame . prekShaNIyatara.n rAjansuveShaM balavattadA .. 10..\\ drupadasyApyabhUtsenA nAnAdeshasamAgataiH . shobhitA puruShaiH shUraiH putraishchAsya mahArathaiH .. 11..\\ tathaiva rAjA matsyAnA.n virATo vAhinIpatiH . pArvatIyairmahIpAlaiH sahitaH pANDavAniyAt .. 12..\\ itashchetashcha pANDUnA.n samAjagmurmahAtmanAm . akShauhiNyastu saptaiva vividhadhvajasa~NkulAH . yuyutsamAnAH kurubhiH pANDavAnsamaharShayan .. 13..\\ tathaiva dhArtarAShTrasya harSha.n samabhivardhayan . bhagadatto mahIpAlaH senAmakShauhiNI.n dadau .. 14..\\ tasya chInaiH kirAtaishcha kA~nchanairiva sa.nvR^itam . babhau balamanAdhR^iShya.n karNikAravana.n yathA .. 15..\\ tathA bhUrishravAH shUraH shalyash cha kurunandana . duryodhanamupAyAtAvakShauhiNyA pR^ithakpR^ithak .. 16..\\ kR^itavarmA cha hArdikyo bhojAndhakabalaiH saha . akShauhiNyaiva senAyA duryodhanamupAgamat .. 17..\\ tasya taiH puruShavyAghrairvanamAlA dharairbalam . ashobhata yathAmattairvanaM prakrIDitairgajaiH .. 18..\\ jayadratha mukhAshchAnye sindhusauvIravAsinaH . AjagmuH pR^ithivIpAlAH kampayanta ivAchalAn .. 19..\\ teShAmakShauhiNI senA bahulA vibabhau tadA . vibhUyamAnA vAtena bahurUpA ivAmbudAH .. 20..\\ sudakShiNashcha kAmbojo yavanaishcha shakaistathA . upAjagAma kauravyamakShauhiNyA vishAM pate .. 21..\\ tasya senA samAvAyaH shalabhAnAmivAbabhau . sa cha samprApya kauravya.n tatraivAntardadhe tadA .. 22..\\ tathA mAhiShmatI vAsI nIlo nIlAyudhaiH saha . mahIpAlo mahAvIryairdakShiNApathavAsibhiH .. 23..\\ Avantyau cha mahIpAlau mahAbalasu sa.nvR^itau . pR^ithagakShauhiNIbhyA.n tAvabhiyAtau suyodhanam .. 24..\\ kekayAshcha naravyAghrAH sodaryAH pa~ncha pArthivAH . sa.nharShayantaH kauravyamakShauhiNyA samAdravan .. 25..\\ itashchetashcha sarveShAM bhUmipAnAM mahAtmanAm . tisro.anyAH samavartanta vAhinyo bharatarShabha .. 26..\\ evamekAdashAvR^ittAH senA duryodhanasya tAH . yuyutsamAnAH kaunteyAnnAnA dhvajasamAkulAH .. 27..\\ na hAstinapure rAjannavakAsho.abhavattadA . rAGYA.n sabalamukhyAnAM prAdhAnyenApi bhArata .. 28..\\ tataH pa~nchanada.n chaiva kR^itsnaM cha kurujA~Ngalam . tathA rohita kAraNyaM maru bhUmishcha kevalA .. 29..\\ ahichchhatra.n kAlakUTaM ga~NgAkUlaM cha bhArata . vAraNA vATadhAna.n cha yAmunashchaiva parvataH .. 30..\\ eSha deshaH suvistIrNaH prabhUtadhanadhAnyavAn . babhUva kauraveyANAM balena susamAkulaH .. 31..\\ tatra sainya.n tathAyuktaM dadarsha sa purohitaH . yaH sapA~nchAlarAjena preShitaH kauravAnprati .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} v sa tu kauravyamAsAdya drupadasya purohitaH . satkR^ito dhR^itarAShTreNa bhIShmeNa vidureNa cha .. 1..\\ sarva.n kaushalyamuktvAdau pR^iShTvA chaivamanAmayam . sarvasenApraNetR^INAM madhye vAkyamuvAcha ha .. 2..\\ sarvairbhavadbhirvidito rAjadharmaH sanAtanaH . vAkyopAdAna hetostu vakShyAmi vidite sati .. 3..\\ dhR^itaraShTrashcha pANDushcha sutAvekasya vishrutau . tayoH samAna.n draviNaM paitR^ikaM nAtra saMshayaH .. 4..\\ dhR^itarAShTrasya ye putrAste prAptAH paitR^ika.n vasu . pANDuputrAH kathaM nAma na prAptAH paitR^ika.n vasu .. 5..\\ eva~Ngate pANDaveyairvidita.n vaH purA yathA . na prAptaM paitR^ika.n dravyaM dhArtarAShTreNa sa.nvR^itam .. 6..\\ prANAntikairapyupAyaiH prayatadbhiranekashaH . sheShavanto na shakitA nayitu.n yamasAdanam .. 7..\\ punashcha vardhita.n rAjyaM svabalena mahAtmabhiH . chhadmanApahR^ita.n kShudrairdhArtarAShTraH sa saubalaiH .. 8..\\ tadapyanumata.n karma tathAyuktamanena vai . vAsitAshcha mahAraNye varShANIha trayodasha .. 9..\\ sabhAyA.n kleshitairvIraiH saha bhAryaistathA bhR^isham . araNye vividhAH kleshAH samprAptAstaiH sudAruNAH .. 10..\\ tathA virATanagare yonyantaragatairiva . prAptaH paramasa~Nklesho yathA pApairmahAtmabhiH .. 11..\\ te sarve pR^iShThataH kR^itvA tatsarvaM pUrvakilbiSham . sAmaiva kurubhiH sArdhamichchhanti kurupu~NgavAH .. 12..\\ teShA.n cha vR^ittamAGYAya vR^ittaM duryodhanasya cha . anunetumihArhanti dhR^itarAShTra.n suhR^ijjanAH .. 13..\\ na hi te vigraha.n vIrAH kurvanti kurubhiH saha . avinAshena lokasya kA~NkShante pANDavAH svakam .. 14..\\ yashchApi dhArtarAShTrasya hetuH syAdvigrahaM prati . sa cha heturna mantavyo balIyA.nsastathA hi te .. 15..\\ akShauhiNyo hi saptaiva dharmaputrasya sa~NgatAH . yuyutsamAnAH kurubhiH pratIkShante.asya shAsanam .. 16..\\ apare puruShavyAghrAH sahasrAkShauhiNI samAH . sAtyakirbhImasenashcha yamau cha sumahAbalau .. 17..\\ ekAdashaitAH pR^itanA ekatashcha samAgatAH . ekatashcha mahAbAhurbahurUpo dhana~njayaH .. 18..\\ yathA kirITI senAbhyaHsarvAbhyo vyatirichyate . evameva mahAbAhurvAsu devo mahAdyutiH .. 19..\\ bahulatva.n cha senAnA.n vikramaM cha kirITinaH . buddhimattA.n cha kR^iShNasya buddhvA yudhyeta ko naraH .. 20..\\ te bhavanto yathA dharma.n yathA samayameva cha . prayachchhantu pradAtavyaM mA vaH kAlo.atyagAdayam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} v tasya tadvachana.n shrutvA praGYAvR^iddho mahAdyutiH . sampUjyaina.n yathAkAlaM bhIShmo vachanamabravIt .. 1..\\ diShTyA kushalinaH sarve pANDavAH saha bAndhavaiH . diShTyA sahAyavantashcha diShTyA dharme cha te ratAH .. 2..\\ diShTyA cha sandhikAmAste bhrAtaraH kurunandanAH . diShTyA na yuddhamanasaH saha dAmodareNa te .. 3..\\ bhavatA satyamukta.n cha sarvametanna saMshayaH . atitIkShNa.n tu te vAkyaM brAhmaNyAditi me matiH .. 4..\\ asaMshaya.n kleshitAste vane cheha cha pANDavAH . prAptAshcha dharmataH sarvaM piturdhanamasaMshayam .. 5..\\ kirITI balavAnpArthaH kR^itAstrashcha mahAbalaH . ko hi pANDusuta.n yuddhe viShaheta dhana~njayam .. 6..\\ api vajradharaH sAkShAtkimutAnye dhanurbhR^itaH . trayANAmapi lokAnA.n samartha iti me matiH .. 7..\\ bhIShme bruvati tadvAkya.n dhR^iShTamAkShipya manyumAn . duryodhana.n samAlokya karNo vachanamabravIt .. 8..\\ na tanna viditaM brahma.Nlloke bhUtena kena chit . punaruktena ki.n tena bhAShitena punaH punaH .. 9..\\ duryodhanArthe shakunirdyUte nirjitavAnpurA . samayena gato.araNyaM pANDuputro yudhiShThiraH .. 10..\\ na ta.n samayamAdR^itya rAjyamichchhati paitR^ikam . balamAshritya matsyAnAM pA~nchAlAnA.n cha pArthivaH .. 11..\\ duryodhano bhayAdvidvanna dadyAtpadamantataH . dharmatastu mahI.n kR^itsnAM pradadyAchchhatrave.api cha .. 12..\\ yadi kA~NkShanti te rAjyaM pitR^ipaitAmahaM punaH . yathApratiGYa.n kAlaM taM charantu vanamAshritAH .. 13..\\ tato duryodhanasyA~Nke vartantAmakutobhayAH . adhArmikAmimAM buddhi.n kuryurmaurkhyAddhi kevalam .. 14..\\ atha te dharmamutsR^ijya yuddhamichchhanti pANDavAH . AsAdyemAnkurushreShThAnsmariShyanti vacho mama .. 15..\\ kiM nu rAdheya vAchA te karma tatsmartumarhasi . eka eva yadA pArthaH ShaDrathA~njitavAnyudhi .. 16..\\ na chedeva.n kariShyAmo yadayaM brAhmaNo.abravIt . dhruva.n yudhi hatAstena bhakShayiShyAma pA.nsukAn .. 17..\\ dhR^itarAShTrastato bhIShmamanumAnya prasAdya cha . avabhartsya cha rAdheyamida.n vachanamabravIt .. 18..\\ asmaddhitamida.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt . pANDavAnA.n hita.n chaiva sarvasya jagatastathA .. 19..\\ chintayitvA tu pArthebhyaH preShayiShyAmi sa~njayam . sa bhavAnpratiyAtvadya pANDavAneva mAchiram .. 20..\\ sa ta.n satkR^itya kauravyaH preShayAmAsa pANDavAn . sabhAmadhye samAhUya sa~njaya.n vAkyamabravIt .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} dhr prAptAnAhuH sa~njaya pANDuputrAn upaplavye tAnvijAnIhi gatvA . ajAtashatru.n cha sabhAjayethA diShTyAnagha grAmamupasthitastvam .. 1..\\ sarvAnvadeH sa~njaya svastimantaH kR^ichchhra.n vAsamatadarhA niruShya . teShA.n shAntirvidyate.asmAsu shIghraM mithyopetAnAmupakAriNA.n satAm .. 2..\\ nAha.n kva chitsa~njaya pANDavAnAM mithyAvR^itti.n kAM chana jAtvapashyam . sarvA.n shriyaM hyAtmavIryeNa labdhvA paryAkArShuH pANDavA mahyameva .. 3..\\ doSha.n hyeShAM nAdhigachchhe parikShan nitya.n kaM chidyena garheya pArthAn . dharmArthAbhyA.n karma kurvanti nityaM sukhapriyA nAnurudhyanti kAmAn .. 4..\\ dharma.n shIta.n kShutpipAse tathaiva nidrA.n tandrIM krodhaharShau pramAdam . dhR^ityA chaiva praGYayA chAbhibhUya dharmArthayogAnprayatanti pArthAH .. 5..\\ tyajanti mitreShu dhanAni kAle na sa.nvAsAjjIryati maitrameShAm . yathArha mAnArtha karA hi pArthAs teShA.n dveShTA nAstyAjamIDhasya pakShe .. 6..\\ anyatra pApAdviShamAnmandabuddher duryodhanAtkShudratarAchcha karNAt . teShA.n hIme hInasukhapriyANAM mahAtmanA.n sa~njanayanti tejaH .. 7..\\ utthAnavIryaH sukhamedhamAno duryodhanaH sukR^itaM manyate tat . teShAM bhAga.n yachcha manyeta bAlaH shakya.n hartu.n jIvatAM pANDavAnAm .. 8..\\ yasyArjunaH padavI.n keshavash cha vR^ikodaraH sAtyako.ajAtashatroH . mAdrIputrau sR^i~njayAshchApi sarve purA yuddhAtsAdhu tasya pradAnam .. 9..\\ sa hyevaikaH pR^ithivI.n savyasAchI gANDIvadhanvA praNudedrathasthaH . tathA viShNuH keshavo.apyapradhR^iShyo lokatrayasyAdhipatirmahAtmA .. 10..\\ tiShTheta kastasya martyaH purastAd yaH sarvadeveShu vareNya IDyaH . parjanyaghoShAnpravapa~nsharaughAn pata~Ngasa~NghAniva shIghravegAn .. 11..\\ disha.n hyudIchImapi chottarAnkurUn gANDIvadhanvaika ratho jigAya . dhana.n chaiShAmAharatsavyasAchI senAnugAnbalidAMsh chaiva chakre .. 12..\\ yashchaiva devAnkhANDave savyasAchI gANDIvadhanvA prajigAya sendrAn . upAharatphalguno jAtavedase yasho mAna.n vardhayanpANDavAnAm .. 13..\\ gadA bhR^itAM nAdya samo.asti bhImAddhastyAroho nAsti samash cha tasya . rathe.arjunAdAhurahInamenaM bAhvorbale chAyuta nAgavIryam .. 14..\\ sushikShitaH kR^itavairastarasvI dahetkruddhastarasA dhArtarAShTrAn . sadAtyamarShI balavAnna shakyo yuddhe jetu.n vAsavenApi sAkShAt .. 15..\\ suchetasau balinau shIghrahastau sushikShitau bhrAtarau phalgunena . shyenau yathA pakShipUgAnrujantau mAdrIputrau neha kurUnvishetAm .. 16..\\ teShAM madhye vartamAnastarasvI dhR^iShTadyumnaH pANDavAnAmihaikaH . sahAmAtyaH somakAnAM prabarhaH santyaktAtmA pANDavAnA.n jayAya .. 17..\\ sahoShitashcharitArtho vayaH sthaH shAlveyAnAmadhipo vai virATaH . saha putraiH pANDavArthe cha shashvad yudhiShThiraM bhakta iti shrutaM me .. 18..\\ avaruddhA balinaH kekayebhyo maheShvAsA bhrAtaraH pa~ncha santi . kekayebhyo rAjyamAkA~NkShamANA yuddhArthinashchAnuvasanti pArthAn .. 19..\\ sarve cha vIrAH pR^ithivIpatInAM samAnItAH pANDavArthe niviShTAH . shUrAnahaM bhaktimataH shR^iNomi prItyA yuktAnsaMshritAndharmarAjam .. 20..\\ giryAshrayA durga nivAsinash cha yodhAH pR^ithivyA.n kulajA vishuddhAH . mlechchhAshcha nAnAyudha vIryavantaH samAgatAH pANDavArthe niviShTAH .. 21..\\ pANDyashcha rAjAmita indrakalpo yudhi pravIrairbahubhiH sametaH . samAgataH pANDavArthe mahAtmA lokapravIro.aprativIrya tejAH .. 22..\\ astra.n droNAdarjunAdvAsudevAt kR^ipAdbhIShmAdyena kR^ita.n shR^iNomi . ya.n taM kArShNi pratimaM prAhurekaM sa sAtyakiH pANDavArthe niviShTaH .. 23..\\ apAshritAshchedikarUShakAsh cha sarvotsAhairbhUmipAlaiH sametAH . teShAM madhye sUryamivAtapantaM shriyA vR^ita.n chedipatiM jvalantam .. 24..\\ astambhanIya.n yudhi manyamAnaM jyA karShatA.n shreShThatamaM pR^ithivyAm . sarvotsAha.n kShatriyANAM nihatya prasahya kR^iShNastarasA mamarda .. 25..\\ yasho mAnau vardhayanyAdavAnAM purAbhinachchhishupAla.n samIke . yasya sarve vardhayanti sma mAnaM karUSha rAjapramukhA narendrAH .. 26..\\ tamasahya.n keshavaM tatra matvA sugrIva yuktena rathena kR^iShNam . samprAdravaMshchedipati.n vihAya si.nha.n dR^iShTvA kShudramR^igA ivAnye .. 27..\\ yastaM pratIpastarasA pratyudIyAd Asha.nsamAno dvairathe vAsudevam . so.asheta kR^iShNena hataH parAsur vAtenevonmathitaH karNikAraH .. 28..\\ parAkramaM me yadavedayanta teShAmarthe sa~njaya keshavasya . anusmara.nstasya karmANi viShNor gAvalgaNe nAdhigachchhAmi shAntim .. 29..\\ na jAtu tA~nshatruranyaH saheta yeShA.n sa syAdagraNIrvR^iShNisi.nhaH . pravepate me hR^idayaM bhayena shrutvA kR^iShNAvekarathe sametau .. 30..\\ no chedgachchhetsa~NgaraM mandabuddhis tAbhyA.n suto me viparItachetAH . no chetkurUnsa~njaya nirdahetAm indrA viShNU daitya senA.n yathaiva . mato hi me shakrasamo dhana~njayaH sanAtano vR^iShNivIrashcha viShNuH .. 31..\\ dharmArAmo hrIniShedhastarasvI kuntIputraH pANDavo.ajAtashatruH . duryodhanena nikR^ito manasvI no chetkruddha pradaheddhArtarAShTrAn .. 32..\\ nAha.n tathA hyarjunAdvAsudevAd bhImAdvApi pradaheddhArtarAShTrAn . yathA rAGYaH krodhadIptasya sUta manyorahaM bhItataraH sadaiva .. 33..\\ ala.n tapo brahmacharyeNa yuktaH sa~Nkalpo.ayaM mAnasastasya sidhyet . tasya krodha.n sa~njayAhaM simIke sthAne jAnabhR^ishamasmyadya bhItaH .. 34..\\ sa gachchha shIghraM prahito rathena pA~nchAlarAjasya chamUM paretya . ajAtashatru.n kushala.n sma pR^ichchheH punaH punaH prItiyukta.n vadestvam .. 35..\\ janArdana.n chApi sametya tAta mahAmAtra.n vIryavatAmudAram . anAmayaM madvachanena pR^ichchher dhR^itarAShTraH pANDavaiH shAntimIpsuH .. 36..\\ na tasya ki.n chidvachanaM na kuryAt kuntIputro vAsudevasya sUta . priyashchaiShAmAtmasamashcha kR^iShNo vidvAMshchaiShA.n karmaNi nityayuktaH .. 37..\\ samAnIya pANavAnsR^i~njayAMsh cha janArdana.n yuyudhAnaM virATam . anAmayaM madvachanena pR^ichchheH sarvA.nstathA draupadeyAMshcha pa~ncha .. 38..\\ yadyattatra prAptakAlaM parebhyas tvaM manyethA bhAratAnA.n hita.n cha . tattadbhAShethAH sa~njaya rAjamadhye na mUrchhayedyanna bhavechcha yuddham .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} v rAGYastu vachana.n shrutvA dhR^itarAShTrasya sa~njayaH . upaplavya.n yayau draShTuM pANDavAnamitaujasaH .. 1..\\ sa tu rAjAnamAsAdya dharmAtmAna.n yudhiShThiram . praNipatya tataH pUrva.n sUtaputro.abhyabhAShata .. 2..\\ gAvalgaNiH sa~njaya sUta sUnur ajAtashatrumavadatpratItaH . diShTyA rAja.nstvAmarogaM prapashye sahAyavanta.n cha mahendrakalpam .. 3..\\ anAmayaM pR^ichchhati tvAmbikeyo vR^iddho rAjA dhR^itarAShTro manIShI . kachchidbhImaH kushalI pANDavAgryo dhana~njayastau cha mAdrI tanUjau .. 4..\\ kachchitkR^iShNA draupadI rAjaputrI satyavratA vIra patnI saputrA . manasvinI yatra cha vA~nchhasi tvam iShTAnkAmAnbhArata svasti kAmaH .. 5..\\ gAvalgaNe sa~njaya svAgata.n te prItAtmAha.n tvAbhivadAmi sUta . anAmayaM pratijAne tavAhaM sahAnujaiH kushalI chAsmi vidvan .. 6..\\ chirAdida.n kushalaM bharatasya shrutvA rAGYaH kuruvR^iddhasya sUta . manye sAkShAddR^iShTamahaM narendraM dR^iShTvaiva tvA.n sa~njaya prItiyogAt .. 7..\\ pitAmaho naH sthaviro manasvI mahApraGYaH sarvadharmopapannaH . sa kauravyaH kushalI tAta bhIShmo yathApUrva.n vR^ittirapyasya kachchit .. 8..\\ kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputro vaichitra vIryaH kushalI mahAtmA . mahArAjo bAhlikaH prAtipeyaH kachchidvidvAnkushalI sUtaputra .. 9..\\ sa somadattaH kushalI tAta kachchid bhUrishravAH satyasandhaH shalash cha . droNaH saputrashcha kR^ipash cha vipro maheShvAsAH kachchidete.apyarogAH .. 10..\\ mahAprAGYAH sarvashAstrAvadAtA dhanurbhR^itAM mukhyatamAH pR^ithivyAm . kachchinmAna.n tAta labhanta ete dhanurbhR^itaH kachchidete.apyarogAH .. 11..\\ sarve kurubhyaH spR^ihayanti sa~njaya dhanurdharA ye pR^ithivyA.n yuvAnaH . yeShA.n rAShTre nivasati darshanIyo maheShvAsaH shIlavAndroNaputraH .. 12..\\ vaishyAputraH kushalI tAta kachchin mahAprAGYo rAjaputro yuyutsuH . karNo.amAtyaH kushalI tAta kachchit suyodhano yasya mando vidheyaH .. 13..\\ striyo vR^iddhA bhAratAnA.n jananyo mahAnasyo dAsabhAryAshcha sUta . vadhvaH putrA bhAgineyA bhaginyo dauhitrA vA kachchidapyavyalIkAH .. 14..\\ kachchidrAjA bAhmaNAnA.n yathAvat pravartate pUrvavattAta vR^ittim . kachchiddAyAnmAmakAndhArtarAShTro dvijAtInA.n sa~njaya nopahanti .. 15..\\ kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputra upekShate brAhmaNAtikramAnvai . kachchinna hetoriva vartma bhUta upekShate teShu sa nyUna vR^ittim .. 16..\\ etajjyotiruttama.n jIvaloke shuklaM prajAnA.n vihitaM vidhAtrA . te chellobhaM na niyachchhanti mandAH kR^itsno nAsho bhavitA kauravANAm .. 17..\\ kachchidrAjA dhR^itarAShTraH saputro bubhUShate vR^ittimamAtyavarge . kachchinna bhedena jijIviShanti suhR^idrUpA durhR^idashchaikamitrAH .. 18..\\ kachchinna pApa.n kathayanti tAta te pANDavAnA.n kuravaH sarva eva . kachchiddR^iShTvA dasyu sa~NghAnsametAn smaranti pArthasya yudhAM praNetuH .. 19..\\ maurvI bhujAgra prahitAnsma tAta dodhUyamAnena dhanurdhareNa . gANDIvamuktAnstanayitnughoShAn ajihmagAnkachchidanusmaranti .. 20..\\ na hyapashya.n kaM chidahaM pR^ithivyAM shruta.n samaM vAdhikamarjunena . yasyaika ShaShTirnishitAstIkShNadhArAH suvAsasaH saMmato hastavApaH .. 21..\\ gadApANirbhImasenastarasvI pravepaya~nshatrusa~NghAnanIke . nAgaH prabhinna iva naDvalAsu cha~Nkramyate kachchidena.n smaranti .. 22..\\ mAdrIputraH sahadevaH kali~NgAn samAgatAnajayaddantakUre . vAmenAsyandakShiNenaiva yo vai mahAbala.n kachchidena.n smaranti .. 23..\\ udyannayaM nakulaH preShito vai gAvalgaNe sa~njaya pashyataste . dishaM pratIchI.n vashamAnayanme mAdrI suta.n kachchidena.n smaranti .. 24..\\ abhyAbhavo dvaitavane ya AsId durmantrite ghoShayAtrA gatAnAm . yatra mandA~nshatruvashaM prayAtAn amochayadbhImaseno jayash cha .. 25..\\ ahaM pashchAdarjunamabhyarakShaM mAdrIputrau bhImasenash cha chakre . gANDIvabhR^ichchhatrusa~NghAnudasya svastyAgamatkachchidena.n smaranti .. 26..\\ na karmaNA sAdhunaikena nUnaM kartu.n shakyaM bhavatIha sa~njaya . sarvAtmanA parijetu.n vaya.n chen na shaknumo dhR^itarAShTrasya putram .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} samjaya yathArhase pANDava tattathaiva kurUnkurushreShTha jana.n cha pR^ichchhasi . anAmayAstAta manasvinaste kurushreShThAnpR^ichchhasi pArtha yA.nstvam .. 1..\\ santyeva vR^iddhAH sAdhavo dhArtarAShTre santyeva pApAH pANDava tasya viddhi . dadyAdriposhchApi hi dhArtarAShTraH kuto dAyA.NllopayedbrAhmaNAnAm .. 2..\\ yadyuShmAka.n vartate.asau na dharmyam adrugdheShu drugdhavattanna sAdhu . mitra dhruksyAddhR^itarAShTraH saputro yuShmAndviShansAdhu vR^itAnasAdhuH .. 3..\\ na chAnujAnAti bhR^isha.n cha tapyate shochatyantaH sthaviro.ajAtashatro . shR^iNoti hi brAhmaNAnA.n sametya mitradrohaH pAtakebhyo garIyAn .. 4..\\ smaranti tubhyaM naradeva.n sa~Ngame yuddhe cha jiShNoshcha yudhAM praNetuH . samutkR^iShTe dundubhisha~Nkhashabde gadApANiM bhImasena.n smaranti .. 5..\\ mAdrI sutau chApi raNAjimadhye sarvA dishaH sampatantau smaranti . senA.n varShantau sharavarShairajasraM mahArathau samare duShprakampyau .. 6..\\ na tveva manye puruShasya rAjann anAgata.n GYAyate yadbhaviShyam . tva.n chedima.n sarvadharmopapannaH prAptaH kleshaM pANDava kR^ichchhrarUpam .. 7..\\ tvamevaitatsarvamatashcha bhUyaH samIkuryAH praGYayAjAta shatro . na kAmArtha.n santyajeyurhi dharmaM pANDoH sutAH sarva evendra kalpAH .. 8..\\ tvamevaitatpraGYayAjAta shatro shama.n kuryA yena sharmApnuyuste . dhArtarAShTrAH pANDavAH sR^i~njayAsh cha ye chApyanye pArthivAH saMniviShTAH .. 9..\\ yanmAbravIddhR^itarAShTro nishAyAm ajAtashatro vachanaM pitA te . sahAmAtyaH saha putrashcha rAjan sametya tA.n vAchamimAM nibodha .. 10..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} y samAgatAH pANDavAH sR^i~njayAsh cha janArdano yuyudhAno virATaH . yatte vAkya.n dhR^itarAShTrAnushiShTaM gAvalgaNe brUhi tatsUtaputra .. 1..\\ ajata shatru.n cha vR^ikodaraM cha dhana~njayaM mAdravatIsutau cha . Amantraye vAsudeva.n cha shauriM yuyudhAna.n chekitAna.n virATam .. 2..\\ pA~nchAlAnAmadhipa.n chaiva vR^iddhaM dhR^iShTadyumnaM pArShata.n yAGYasenim . sarve vAcha.n shR^iNutemAM madIyAM vakShyAmi yAM bhUtimichchhankurUNAm .. 3..\\ shama.n rAjA dhR^itarAShTro.abhinandann ayojayattvaramANo rathaM me . sa bhrAtR^iputra svajanasya rAGYas tadrochatAM pANDavAnA.n shamo.astu .. 4..\\ sarvairdharmaiH samupetAH stha pArthAH prasthAnena mArdavenArjavena . jAtAH kule anR^isha.nsA vadAnyA hrIniShedhAH karmaNAM nishchayaGYAH .. 5..\\ na yujyate karma yuShmasu hInaM sattva.n hi vastAdR^ishaM bhImasenAH . udbhAsate hya~njana binduvattach chhukle vastre yadbhavetkilbiSha.n vaH .. 6..\\ sarvakShayo dR^ishyate yatra kR^itsnaH pApodayo nirayo.abhAva sa.nsthaH . kastatkuryAjjatu karma prajAnan parAjayo yatra samo jayash cha .. 7..\\ te vai dhanya yaiH kR^ita.n GYAtikAryaM ye vaH putrAH suhR^ido bAndhavAsh cha . upakruShTa.n jIvita.n santyajeyus tataH kurUNAM niyato vai bhavaH syAt .. 8..\\ te chetkurUnanushAsya stha pArthA ninIya sarvAndviShato nigR^ihya . sama.n vastajjIvitaM mR^ityunA syAd yajjIvadhva.n GYAtivadhe na sAdhu .. 9..\\ ko hyeva yusmAnsaha keshavena sa chekitAnAnpArShata bAhuguptAn . sa sAtyakInviShaheta prajetuM labdhvApi devAnsachivAnsahendrAn .. 10..\\ ko vA kurUndroNa bhIShmAbhiguptAn ashvatthAmnA shalya kR^ipAdibhish cha . raNe prasoDhu.n viShaheta rAjan rAdheya guptAnsaha bhUmipAlaiH .. 11..\\ mahadbala.n dhArtarAShTrasya rAGYaH ko vai shakto hantumakShIyamANaH . so.aha.n jaye chaiva parAjaye cha niHshreyasaM nAdhigachchhAmi ki.n chit .. 12..\\ katha.n hi nIchA iva dauShkuleyA nirdharmArtha.n karma kuryushcha pArthAH . so.ahaM prasAdya praNato vAsudevaM pA~nchAlAnAmadhipa.n chaiva vR^iddham .. 13..\\ kR^itA~njaliH sharaNa.n vaH prapadye katha.n svasti styAtkurusR^i~njayAnAm . na hyeva te vachana.n vAsudevo dhana~njayo vA jAtu ki.n chinna kuryAt .. 14..\\ prANAnAdau yAchyamAnaH kuto.anyad etadvidvansAdhanArthaM bravImi . etadrAGYo bhIShma purogamasya mata.n yadvaH shAntirihottamA syAt .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} y kAM nu vAcha.n sa~njaya me shR^iNoShi yuddhaiShiNI.n yena yuddhAdbibheShi . ayuddha.n vai tAta yuddhAdgarIyaH kastallabdhvA jAtu yudhyeta sUta .. 1..\\ akurvatashchetpuruShasya sa~njaya sidhyetsa~Nkalpo manasA ya.n yamichchhet . na karma kuryAdviditaM mamaitad anyatra yuddhAdbahu yallaghIyaH .. 2..\\ kuto yuddha.n jAtu naraH prajAnan ko daivashapto.abhivR^iNIta yuddham . sukhaiShiNaH karma kurvanti pArthA dharmAdahIna.n yachcha lokasya pathyam .. 3..\\ karmodaya.n sukhamAsha.nsamAnaH kR^ichchhropAya.n tattvataH karma duHkham . sukhaprepsurvijighA.nsushcha duHkhaM yendriyANAM prItivashAnugAmI . kAmAbhidhyA svasharIra.n dunoti yayA prayukto.anukaroti duHkham .. 4..\\ yathedhyamAnasya samiddha tejaso bhUyo bala.n vardhate pAvakasya . kAmArthalAbhena tathaiva bhUyo na tR^ipyate sarviShevAgniriddhaH . sampashyemaM bhogachayaM mahAntaM sahAsmAbhirdhR^itarAShTrasya rAGYaH .. 5..\\ nAshreyasAmIshvaro vigrahANAM nAshreyasA.n gItashabda.n shR^iNoti . nAshreyasaH sevate mAlyagandhAn na chApyashreyA.nsyanulepanAni .. 6..\\ nAshreyasaH prAvarAnadhyavaste katha.n tvasmAnsampraNudetkurubhyaH . atraiva cha syAdavadhUya eSha kAmaH sharIre hR^idaya.n dunoti .. 7..\\ svaya.n rAjA viShamasthaH pareShu sAmasthyamanvichchhati tanna sAdhu . yathAtmanaH pashyati vR^ittameva tathA pareShAm api so.abhyupaiti .. 8..\\ Asannamagni.n tu nidAghakAle gambhIrakakShe gahane visR^ijya . yathA vR^iddha.n vAyuvashena shochet kShemaM mumukShuH shishira vyapAye .. 9..\\ prAptaishvaryo dhR^itarAShTro.adya rAjA lAlapyate sa~njaya kasya hetoH . pragR^ihya durbuddhimanArjave rataM putraM mandaM mUDhamamantriNa.n tu .. 10..\\ anAptaH sannAptatamasya vAchaM suyodhano vidurasyAvamanya . sutasya rAjA dhR^itarAShTraH priyaiShI sambudhyamAno vishate.adharmameva .. 11..\\ medhAvina.n hyarthakAma.n kurUNAM bahushruta.n vAgminaM shIlavantam . sUta rAjA dhR^itarAShTraH kurubhyo na so.asmaradviduraM putrakAmyAt .. 12..\\ mAnaghnasya AtmakAmasya cherShyoH sa.nrambhiNashchArthadharmAtigasya . durbhAShiNo manyuvashAnugasya kAmAtmano durhR^ido bhAvanasya .. 13..\\ aneyasyAshreyaso dIrghamanyor mitra druhaH sa~njaya pApabuddheH . sutasya rAjA dhR^itarAShTraH priyaiShI prapashyamAnaH prajahAddharmakAmau .. 14..\\ tadaiva me sa~njaya dIvyato.abhUn no chetkurUnAgataH syAdabhAvaH . kAvyA.n vAchaM virudo bhAShamANo na vindate dhR^itarAShTrAtprasha.nsAm .. 15..\\ kShatturyadA anvavartanta buddhiM kR^ichchhra.n kurUnna tadAbhyAjagAma . yAvatpraGYAm anvavartanta tasya tAvatteShA.n rAShTravR^iddhirbabhUva .. 16..\\ tadarthalubdhasya nibodha me.adya ye mantriNo dhArtarAShTrasya sUta . duHshAsanaH shakuniH sUtaputro gAvalgaNe pashya saMmohamasya .. 17..\\ so.ahaM na pashyAmi parIkShamANaH katha.n svasti syAtkurusR^i~njayAnAm . Attaishvaryo dhR^itarAShTraH parebhyaH pravrAjite vidure dIrghadR^iShTau .. 18..\\ Asha.nsate vai dhR^itarAShTraH saputro mahArAjyamasapatnaM pR^ithivyAm . tasmi~nshamaH kevalaM nopalabhyo atyAsannaM madgataM manyate.artham .. 19..\\ yattatkarNo manyate pAraNIyaM yuddhe gR^ihItAyudhamarjunena . AsaMshcha yuddhAni purA mahAnti katha.n karNo nAbhavaddvIpa eShAm .. 20..\\ karNashcha jAnAti suyodhanash cha droNashcha jAnAti pitAmahash cha . anye cha ye kuravastatra santi yathArjunAnnAstyaparo dhanurdharaH .. 21..\\ jAnantyete kuravaH sarva eva ye chApyanye bhUmipAlAH sametAH . duryodhana.n chAparAdhe charantam arindame phalgune.avidyamAne .. 22..\\ tenArtha baddhaM manyate dhArtarAShTraH shakya.n hartuM pANDavAnAM mamatvam . kirITinA tAlamAtrAyudhena tadvedinA sa.nyuga.n tatra gatvA .. 23..\\ gANDIvavisphArita shabdamAjAv ashR^iNvAnA ghArtarAShTrA dhriyante . kruddhasya chedbhImasenasya vegAt suyodhano manyate siddhamartham .. 24..\\ indro.apyetannotsahettAta hartum aishvaryaM no jIvati bhImasene . dhana~njaye nakule chaiva sUta tathA vIre sahadeve madIye .. 25..\\ sa chedetAM pratipadyeta buddhiM vR^iddho rAjA saha putreNa sUta . eva.n raNe pANDava kopadagdhA na nashyeyuH sa~njaya dhArtarAShTrAH .. 26..\\ jAnAsi tva.n kleshamasmAsu vR^ittaM tvAM pUjayansa~njayAha.n kShameyam . yachchAsmAka.n kauravairbhUtapUrvaM yA no vR^ittirdhArtarAShTre tadAsIt .. 27..\\ adyApi tattatra tathaiva vartatAM shAnti.n gamiShyAmi yathA tvamAttha . indraprasthe bhavatu mamaiva rAjyaM suyodhano yachchhatu bhAratAgryaH .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} s dharme nityA pANDava te vicheShTA loke shrutA dR^ishyate chApi pArtha . mahAsrAva.n jIvitaM chApyanityaM sampashya tvaM pANDava mA vinInashaH .. 1..\\ na chedbhAga.n kuravo.anyatra yuddhAt prayachchhante tubhyamajAtashatro . bhaikSha charyAmandhakavR^iShNirAjye shreyo manye na tu yuddhena rAjyam .. 2..\\ alpakAla.n jIvita.n yanmanuShye mahAsrAvaM nityaduHkha.n chalaM cha . bhUyashcha tadvayaso nAnurUpaM tasmAtpApaM pANDava mA prasArShIH .. 3..\\ kAmA manuShyaM prasajanta eva dharmasya ye vidhna mUlaM narendra . pUrvaM narastAndhR^itimAnvinighna.Nl loke prasha.nsA.n labhate.anavadyAm .. 4..\\ nibandhanI hyarthatR^iShNeha pArtha tAmeShato bAdhyate dharma eva . dharma.n tu yaH pravR^iNIte sa buddhaH kAme gR^iddho hIyate.arthAnurodhAt .. 5..\\ dharma.n kR^itvA karmaNAM tAta mukhyaM mahApratApaH saviteva bhAti . hAnena dharmasya mahImapImAM labdhvA naraH sIdati pApabuddhiH .. 6..\\ vedo.adhItashcharitaM brahmacharyaM yaGYairiShTaM brAhmaNebhyash cha dattam . para.n sthAnaM manyamAnena bhUya AtmA datto varShapUga.n sukhebhyaH .. 7..\\ sukhapriye sevamAno.ativelaM yogAbhyAse yo na karoti karma . vittakShaye hInasukho.ativelaM duHkha.n shete kAmavegapraNunnaH .. 8..\\ evaM punararthacharyA prasakto hitvA dharma.n yaH prakarotyadharmam . ashraddadhatparalokAya mUDho hitvA deha.n tapyate pretya mandaH .. 9..\\ na karmaNA.n vipraNAsho.asyamutra puNyAnA.n vApyatha vA pApakAnAm . pUrva.n karturgachchhati puNyapApaM pashchAttvetadanuyAtyeva kartA .. 10..\\ nyAyopetaM brAhmaNebhyo yadannaM shraddhA pUta.n gandharasopapannam . anvAhAryeShUttama dakShiNeShu tathArUpa.n karma vikhyAyate te .. 11..\\ iha kShetre kriyate pArtha kAryaM na vai ki.n chidvidyate pretya kAryam . kR^ita.n tvayA pAralokyaM cha kAryaM puNyaM mahatsadbhiranuprashastam .. 12..\\ jahAti mR^ityu.n cha jarAM bhayaM cha na kShutpipAse manasashchApriyANi . na kartavya.n vidyate tatra ki.n chid anyatra vA indriyaprINanArthAt .. 13..\\ eva.nrUpa.n karmaphalaM narendra mAtrAvatA hR^idayasya priyeNa . sakrodhajaM pANDava harShaja.n cha lokAvubhau mA prahAsIshchirAya .. 14..\\ anta.n gatvA karmaNA.n yA prasha.nsA satya.n damashchArjavamAnR^isha.nsyam . ashvamedho rAjasUyastatheShTaH pApasyAnta.n karmaNo mA punargAH .. 15..\\ tachchedeva.n desharUpeNa pArthAH kariShyadhva.n karma pApaM chirAya . nivasadhva.n varShapUgAnvaneShu duHkha.n vAsaM pANDavA dharmahetoH .. 16..\\ apravrajye yojayitvA purastAd AtmAdhIna.n yadbala.n te tadAsIt . nityaM pA~nchAlAH sachivAstaveme janArdano yuyudhAnashcha vIraH .. 17..\\ matsyo rAjA rukmarathaH saputraH prahAribhiH saha putrairvirATaH . rAjAnashcha ye vijitAH purastAt tvAmeva te saMshrayeyuH samastAH .. 18..\\ mahAsahAyaH pratapanbalasthaH puraskR^ito vAsudevArjunAbhyAm . varAnhaniShyandviShato ra~Ngamadhye vyaneShyathA dhArtarAShTrasya darpam .. 19..\\ bala.n kasmAdvarhayitvA parasya nijAnkasmAtkarshayitvA sahAyAn . niruShya kasmAdvarShapUgAnvaneShu yuyutsase pANDava hInakAlam .. 20..\\ apraGYo vA pANDava yudhyamAno adharmaGYo vA bhUtipathAdvyapaiti . praGYAvAnvA budhyamAno.api dharmaM sa.nrambhAdvA so.api bhUterapaiti .. 21..\\ nAdharme te dhIyate pArtha buddhir na sa.nrambhAtkarma chakartha pApam . addhA ki.n tatkAraNa.n yasya hetoH praGYA viruddha.n karma chikIrShasIdam .. 22..\\ avyAdhija.n kaTuka.n shIrSha rogaM yasho muShaM pApaphalodaya.n cha . satAM peya.n yanna pibantyasanto manyuM mahArAja piba prashAmya .. 23..\\ pApAnubandha.n ko nu taM kAmayeta kShamaiva te jyAyasI nota bhogAH . yatra bhIShmaH shAntanavo hataH syAd yatra droNaH saha putro hataH syAt .. 24..\\ kR^ipaH shalyaH saumadattirvikarNo viviMshatiH karNaduryodhanau cha . etAnhatvA kIdesha.n tatsukha.n syAd yadvindethAstadanubrUhi pArtha .. 25..\\ labdhvApImAM pR^ithivI.n sAgarAntAM jarAmR^ityU naiva hi tvaM prajahyAH . priyApriye sukhaduHkhe cha rAjann eva.n vidvAnnaiva yuddha.n kuruShva .. 26..\\ amAtyAnA.n yadi kAmasya hetor eva.n yukta.n karma chikIrShasi tvam . apAkrameH sampradAya svamebhyo mA gAstva.n vA deva yAnAtpatho.adya .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} y asaMshaya.n sa~njaya satyametad dharmo varaH karmaNA.n yattvamAttha . GYAtvA tu mA.n sa~njaya garhayestvaM yadi dharma.n yadyadharma.n charAmi .. 1..\\ yatrAdharmo dharmarUpANi bibhrad dharmaH kR^itsno dR^ishyate.adharmarUpaH . tathA dharmo dhArayandharmarUpaM vidvA.nsasta.n samprapashyanti buddhyA .. 2..\\ evametAvApadi li~Ngametad dharmAdharmau vR^itti nityau bhajetAm . Adya.n li~NgaM yasya tasya pramANam Apaddharma.n sa~njaya taM nibodha .. 3..\\ luptAyA.n tu prakR^itau yena karma niShpAdayettatparIpsedvihInaH . prakR^itisthashchApadi vartamAna ubhau garhyau bhavataH sa~njayaitau .. 4..\\ avilopamichchhatAM brAhmaNAnAM prAyashchitta.n vihitaM yadvidhAtrA . ApadyathAkarmasu vartamAnAn vikarmasthAnsa~njaya garhayeta .. 5..\\ manIShiNA.n tattvavichchhedanAya vidhIyate satsu vR^ittiH sadaiva . abrAhmaNAH santi tu ye na vaidyAH sarvochchheda.n sAdhu manyeta tebhyaH .. 6..\\ tadarthA naH pitaro ye cha pUrve pitAmahA ye cha tebhyaH pare.anye . praGYaiShiNo ya cha hi karma chakrur nAstyantato nAsti nAstIti manye .. 7..\\ yatki.n chidetadvittamasyAM pR^ithivyAM yaddevAnA.n tridashAnAM paratra . prAjApatya.n tridivaM brahmalokaM nAdharmataH sa~njaya kAmaye tat .. 8..\\ dharmeshvaraH kushalo nItimAMshchApy upAsitA brAhmaNAnAM manIShI . nAnAvidhAMshchaiva mahAbalAMsh cha rAjanya bhojanAnanushAsti kR^iShNaH .. 9..\\ yadi hyaha.n visR^ijansyAm agarhyo yudhyamAno yadi jahyA.n svadharmam . mahAyashAH keshavastadbravItu vAsudevastUbhayorarthakAmaH .. 10..\\ shaineyA hi chaitrakAshchAndhakAsh cha vArShNeya bhojAH kaukurAH sR^i~njayAsh cha . upAsInA vAsudevasya buddhiM nigR^ihya shatrUnsuhR^ido nandayanti .. 11..\\ vR^iShNyandhakA hyugrasenAdayo vai kR^iShNa praNItAH sarvaivendra kalpAH . manasvinaH satyaparAkramAsh cha mahAbalA yAdavA bhogavantaH .. 12..\\ kAshyo babhruH shriyamuttamA.n gato labdhvA kR^itNaM bhrAtaramIshitAram . yasmai kAmAnvarShati vAsudevo grIShmAtyaye megha iva prajAbhyaH .. 13..\\ IdR^isho.aya.n keshavastAta bhUyo vidmo hyena.n karmaNAM nishchayaGYam . priyashcha naH sAdhutamashcha kR^iShNo nAtikrame vachana.n keshavasya .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} v avinAsha.n sa~njaya pANDavAnAm ichchhAmyahaM bhUtimeShAM priya.n cha . tathA rAGYo dhR^itarAShTrasya sUta sadAsha.nse bahuputrasya vR^iddhim .. 1..\\ kAmo hi me sa~njaya nityameva nAnyadbrUyA.n tAnprati shAmyateti . rAGYashcha hi priyametachchhR^iNomi manye chaitatpANDavAnA.n samartham .. 2..\\ suduShkarashchAtra shamo hi nUnaM pradarshitaH sa~njaya pANDavena . yasmingR^iddho dhR^itarAShTraH saputraH kasmAdeShA.n kalaho nAtra mUrchchhet .. 3..\\ tattva.n dharma.n vicharansa~njayeha mattashcha jAnAsi yudhiShThirAchcha . atho kasmAtsa~njaya pANDavasya utsAhinaH pUrayataH svakarma . yathAkhyAtamAvasataH kuTumbaM purAkalpAtsAdhu vilopamAttha .. 4..\\ asminvidhau vartamAne yathAvad uchchAvachA matayo brAhmaNAnAm . karmaNAhuH siddimeke paratra hitvA karma vidyayA siddhimeke . nAbhu~njAno bhakShyabhojyasya tR^ipyed vidvAnapIha viditaM brAhmaNAnAm .. 5..\\ yA vai vidyAH sAdhayantIha karma tAsAM phala.n vidyate netarAsAm . tatreha vai dR^iShTaphala.n tu karma pItvodaka.n shAmyati tR^iShNayArtaH .. 6..\\ so.aya.n vidhirvihitaH karmaNaiva tadvartate sa~njaya tatra karma . tatra yo.anyatkarmaNaH sAdhu manyen mogha.n tasya lapitaM durbalasya .. 7..\\ karmaNAmI bhAnti devAH paratra karmaNaiveha plavate mAtarishvA . ahorAtre vidadhatkarmaNaiva atandrito nityamudeti sUryaH .. 8..\\ mAsArdha mAdAnatha nakShatrayogAn atandritashchandramA abhyupaiti . atandrito dahate jAtavedAH samidhyamAnaH karma kurvanprajAbhyaH .. 9..\\ atandritA bhAramimaM mahAntaM bibharti devI pR^ithivI balena . atandritAH shIghramapo vahanti santarpayantyaH sarvabhUtAni nadyaH .. 10..\\ atandrito varShati bhUri tejAH saMnAdayannantarikSha.n divaM cha . atandrito brahmacharya.n chachAra shreShThatvamichchhanbalabhiddevatAnAm .. 11..\\ hitvA sukhaM manasashcha priyANi tena shakraH karmaNA shraiShThyamApa . satya.n dharmapAlayannapramatto dama.n titikShA.n samatAM priyaM cha . etAni sarvANyupasevamAno devarAjyaM maghavAnprApa mukhyam .. 12..\\ bR^ihaspatirbrahmacharya.n chachAra samAhitaH saMshitAtmA yathAvat . hitvA sukhaM pratirudhyendriyANi tena devAnAmagamadgaurava.n saH .. 13..\\ nakShatrANi karmaNAmutra bhAnti rudrAdityA vasavo.athApi vishve . yamo rAjA vaishravaNaH kubero gandharvayakShApsarasashcha shubhrAH . brahmacharya.n vedavidyAH kriyAsh cha niShevamANA munayo.amutra bhAnti .. 14..\\ jAnannima.n sarvalokasya dharmaM brAhmaNAnA.n kShatriyANA.n vishAM cha . sa kasmAttva.n jAnatA.n GYAnavAnsan vyAyachchhase sa~njaya kauravArthe .. 15..\\ AmnAyeShu nityasa.nyogamasya tathAshvamedhe rAjasUye cha viddhi . sampUjyate dhanuShA varmaNA cha hastatrANai rathashastraishcha bhUyaH .. 16..\\ te chedime kauravANAmupAyam adhigachchheyuravadhenaiva pArthAH . dharmatrANaM puNyameShA.n kR^ita.n syAd Arye vR^itre bhImasenaM nigR^ihya .. 17..\\ te chetpitrye karmaNi vartamAnA ApadyerandiShTa vashena mR^ityum . yathAshaktyA pUrayantaH svakarma tadapyeShAM nidhana.n syAtprashastam .. 18..\\ utAho tvaM manyase sarvameva rAGYA.n yuddhe vartate dharmatantram . ayuddhe vA vartate dharmatantraM tathaiva te vAchamimA.n shR^iNomi .. 19..\\ chAturvarNyasya prathama.n vibhAgam avekShya tva.n sa~njaya sva.n cha karma . nishamyAtho pANDavAnA.n svakarma prasha.nsa vA ninda vA yA matiste .. 20..\\ adhIyIta brAhmaNo.atho yajeta dadyAdiyAttIrthamukhyAni chaiva . adhyApayedyAjayechchApi yAjyAn pratigrahAnvA viditAnpratIchchhet .. 21..\\ tathA rAjanyo rakShaNa.n vai prajAnAM kR^itvA dharmeNApramatto.atha dattvA . yaGYairiShTvA sarvavedAnadhItya dArAnkR^itvA puNyakR^idAvasedgR^ihAn .. 22..\\ vaishyo.adhItya kR^iShigorakSha puNyair vitta.n chinvanpAlayannapramattaH . priya.n kurvanbrAhmaNakShatriyANAM dharmashIlaH puNyakR^idAvasedgR^ihAn .. 23..\\ paricharyA vandanaM brAhmaNAnAM nAdhIyIta pratiShiddho.asya yaGYaH . nityotthito bhUtaye.atandritaH syAd eSha smR^itaH shUdra dharmaH purANaH .. 24..\\ etAnrAjA pAlayannapramatto niyojayansarvavarNAnsvadharme . akAmAtmA samavR^ittiH prajAsu nAdhArmikAnanurudhyeta kAmAn .. 25..\\ shreyA.nstasmAdyadi vidyeta kash chid abhiGYAtaH sarvadharmopapannaH . sa ta.n duShTamanushiShyAtprajAnan na chedgR^idhyediti tasminna sAdhu .. 26..\\ yadA gR^idhyetparabhUmiM nR^isha.nso vidhiprakopAdbalamAdadAnaH . ato rAGYAM bhavitA yuddhametat tatra jAta.n varma shastra.n dhanush cha . indreNeda.n dasyuvadhAya karma utpAdita.n varma shastra.n dhanush cha .. 27..\\ steno haredyatra dhana.n hyadR^iShTaH prasahya vA yatra hareta dR^iShTaH . ubhau garhyau bhavataH sa~njayaitau ki.n vai pR^ithaktva.n dhR^itarAShTrasya putre . yo.aya.n lobhAnmanyate dharmametaM yamichchhate manuvashAnugAmI .. 28..\\ bhAgaH punaH pANDavAnAM niviShTas taM no.akasmAdAdadIranpare vai . asminpade yudyatAM no vadho.api shlaghyaH pitryaH pararAjyAdvishiShTaH . etAndharmAnkauravANAM purANAn AchakShIthAH sa~njaya rAjyamadhye .. 29..\\ ye te mandA mR^ityuvashAbhipannAH samAnItA dhArtarAShTreNa mUDhAH . idaM punaH karma pApIya eva sabhAmadhye pashya vR^itta.n kurUNAm .. 30..\\ priyAM bhAryA.n draupadIM pANDavAnAM yashasvinI.n shIlavR^ittopapannAm . yadupekShanta kuravo bhIShma mukhyAH kAmAnugenoparuddhA.n rudantIm .. 31..\\ ta.n chettadA te sa kumAra vR^iddhA avArayiShyankuravaH sametAH . mama priya.n dhR^itarAShTro.akariShyat putrANA.n cha kR^itamasyAbhaviShyat .. 32..\\ duHshAsanaH prAtilomyAnninAya sabhAmadhye shvashurANA.n cha kR^iShNAm . sA tatra nItA karuNAnyavochan nAnya.n kShatturnAthamadR^iShTakaM chit .. 33..\\ kArpaNyAdeva sahitAstatra rAGYo nAshaknuvanprativaktu.n sabhAyAm . ekaH kShattA dharmyamarthaM bruvANo dharmaM buddhvA pratyuvAchAlpa buddhim .. 34..\\ anuktvA tva.n dharmameva.n sabhAyAm athechchhase pANDavasyopadeShTum . kR^iShNA tvetatkarma chakAra shuddhaM suduShkara.n taddhi sabhA.n sametya . yena kR^ichchhrAtpANDavAnujjahAra tathAtmAnaM nauriva sAgaraughAt .. 35..\\ yatrAbravItsUtaputraH sabhAyAM kR^iShNA.n sthitAM shvashurANAM samIpe . na te gatirvidyate yAGYaseni prapadyedAnI.n dhArtarAShTrasya veshma . parAjitAste patayo na santi pati.n chAnyaM bhAmini tva.n vR^iNIShva .. 36..\\ yo bIbhatsorhR^idaye prauDha AsId asthi prachchhinmarmaghAtI sughoraH . karNAchchharo vAnmayastigmatejAH pratiShThito hR^idaye phalgunasya .. 37..\\ kR^iShNAjinAni paridhitsamAnAn duHshAsanaH kaTukAnyabhyabhAShat . ete sarve ShaNDhatilA vinaShTAH kShaya.n gatA narakaM dIrghakAlam .. 38..\\ gAndhArarAjaH shakunirnikR^ityA yadabravIddyUtakAle sa pArthAn . parAjito nakulaH ki.n tavAsti kR^iShNayA tva.n dIvya vai yAGYasenyA .. 39..\\ jAnAsi tva.n sa~njaya sarvametad dyUte.avAchya.n vAkyamevaM yathoktam . svaya.n tvahaM prArthaye tatra gantuM samAdhAtu.n kAryametadvipannam .. 40..\\ ahApayitvA yadi pANDavArthaM shama.n kurUNAm atha chechchareyam . puNya.n cha me syAchcharitaM mahodayaM muchyeraMshcha kuravo mR^ityupAshAt .. 41..\\ api vAchaM bhAShamANasya kAvyAM dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm . avekSherandhArtarAShTrAH samakShaM mA.n cha prAptaM kuravaH pUjayeyuH .. 42..\\ ato.anyathA rathinA phalgunena bhImena chaivAhava daMshitena . parAsiktAndhArtarAShTrA.nstu viddhi pradahyamAnAnkarmaNA svena mandAn .. 43..\\ parAjitAnpANDaveyA.nstu vAcho raudrarUpA bhAShate dhArtarAShTraH . gadAhasto bhImaseno.apramatto duryodhana.n smArayitvA hi kAle .. 44..\\ suyodhano manyumayo mahAdrumaH skandhaH karNaH shakunistasya shAkhAH . duHshAsanaH puShpaphale samR^iddhe mUla.n rAjA dhR^itarAShTro.amanIShI .. 45..\\ yudhiShThiro dharmamayo mahAdrumaH skandho.arjuno bhImaseno.asya shAkhAH . mAdrIputrau puShpaphale samR^iddhe mUla.n tvahaM brahma cha brAhmaNAsh cha .. 46..\\ vana.n rAjA dhR^itarAShTraH saputro vyAghrA vane sa~njaya pANDaveyAH . mA vana.n chhindhi sa vyAghraM mA vyAghrAnnInasho vanAt .. 47..\\ nirvano vadhyate vyAghro nirvyAghra.n chhidyate vanam . tasmAdvyAghro vana.n rakShedvanaM vyAghra.n cha pAlayet .. 48..\\ latA dharmA dhArtarAShTrAH shAlAH sa~njaya pANDavAH . na latA vardhate jAtu anAshritya mahAdrumam .. 49..\\ sthitAH shushrUShituM pArthAH sthitA yoddhumarindamAH . yatkR^itya.n dhR^itarAShTrasya tatkarotu narAdhipaH .. 50..\\ sthitAH shame mahAtmAnaH pANDavA dharmachAriNaH . yodhAH samR^iddhAstadvidvannAchakShIthA yathAtatham .. 51..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} s Amantraye tvA naradeva deva gachchhAmyahaM pANDava svasti te.astu . kachchinna vAchA vR^ijina.n hi ki.n chid uchchAritaM me manaso.abhiSha~NgAt .. 1..\\ janArdanaM bhImasenArjunau cha mAdrI sutau sAtyaki.n chekitAnam . Amantrya gachchhAmi shiva.n sukhaM vaH saumyena mAM pashyata chakShuShA nR^ipAH .. 2..\\ anuGYAtaH sa~njaya svasti gachchha na no.akArShIrapriya.n jAtu kiM chit . vidmashcha tvA te cha vaya.n cha sarve shuddhAtmAnaM madhyagata.n sabhastham .. 3..\\ Apto dUtaH sa~njaya supriyo.asi kalyANa vAkshIlavAndR^iShTimAMsh cha . na muhyestva.n sa~njaya jAtu matyA na cha krudhyeruchyamAno.api tathyam .. 4..\\ na marmagA.n jAtu vaktAsi rUkShAM nopastuti.n kaTukAM nota shuktAm . dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm etA.n vAcha.n tava jAnAmi sUta .. 5..\\ tvameva naH priyatamo.asi dUta ihAgachchhedviduro vA dvitIyaH . abhIkShNadR^iShTo.asi purA hi nastvaM dhana~njayasyAtma samaH sakhAsi .. 6..\\ ito gatvA sa~njaya kShiprameva upAtiShThethA brAhmaNAnye tadarhAH . vishuddhavIryAMshcharaNopapannAn kule jAtAnsarvadharmopapannAn .. 7..\\ svAdhyAyino brAhmaNA bhikShavash cha tapasvino ye cha nityA vaneShu . abhivAdyA vai madvachanena vR^iddhAs tathetareShA.n kushala.n vadethAH .. 8..\\ purohita.n dhR^itarAShTrasya rAGYa AchAryAshcha R^itvijo ye cha tasya . taishcha tva.n tAta sahitairyathArhaM sa~NgachchhethAH kushalenaiva sUta .. 9..\\ AchArya iShTo.anapago vidheyo vedAnIpsanbrahmacharya.n chachAra . yo.astra.n chatuShpAtpunareva chakre droNaH prasanno.abhivAdyo yathArham .. 10..\\ adhIta vidyashcharaNopapanno yo.astra.n chatuShpAtpunareva chakre . gandharvaputra pratima.n tarasvinaM tamashvatthAmAna.n kushala.n sma pR^ichchheH .. 11..\\ shAradvatasyAvasatha.n sma gatvA mahArathasyAstravidA.n varasya . tvaM mAmabhIkShNaM parikIrtayanvai kR^ipasya pAdau sa~njaya pANinA spR^isheH .. 12..\\ yasmi~nshauryamAnR^isha.nsya.n tapash cha praGYA shIla.n shrutisattve dhR^itish cha . pAdau gR^ihItvA kurusattamasya bhIShmasya mA.n tatra nivedayethAH .. 13..\\ praGYA chakShuryaH praNetA kurUNAM bahushruto vR^iddhasevI manIShI . tasmai rAGYe sthavirAyAbhivAdya AchakShIthAH sa~njaya mAm arogam .. 14..\\ jyeShThaH putroldhR^itarAShTrasya mando mUrkhaH shaThaH sa~njaya pApashIlaH . prashAstA vai pR^ithivI yena sarvA suyodhana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 15..\\ bhrAtA kanIyAnapi tasya mandas tathAshIlaH sa~njaya so.api shashvat . maheShvAsaH shUratamaH kurUNAM duHshAsana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 16..\\ vR^indAraka.n kavimartheShvamUDhaM mahApraGYa.n sarvadharmopapannam . na tasya yuddha.n rochate vai kadA chid vaishyAputra.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 17..\\ nikartane devane yo.advitIyash chhannopadhaH sAdhu devI matAkShaH . yo durjayo devitavyena sa~Nkhye sa chitrasenaH kushala.n tAta vAchyaH .. 18..\\ yasya kAmo vartate nityameva nAnyaH shamAdbhAratAnAm iti sma . sa bAhlIkAnAmR^iShabho manasvI purA yathA mAbhivadetprasannaH .. 19..\\ guNairanekaiH pravaraish cha yukto viGYAnavAnnaiva cha niShThuro yaH . snehAdamarSha.n sahate sadaiva sa somadattaH pUjanIyo mato me .. 20..\\ arhattamaH kuruShu saumadattiH sa no bhrAtA sa~njaya matsakhA cha . maheShvAso rathinAmuttamo yaH sahAmAtyaH kushala.n tasya pR^ichchheH .. 21..\\ ye chaivAnye kurumukhyA yuvAnaH putrAH pautrA bhrAtarashchaiva ye naH . ya.n yameShAM yena yenAbhigachchher anAmayaM madvachanena vAchyaH .. 22..\\ ye rAjAnaH pANDavAyodhanAya samAnItA dhArtarAShTreNa ke chit . vasAtayaH shAlvakAH kekayAsh cha tathAmbaShThA ye trigartAshcha mukhyAH .. 23..\\ prAchyodIchyA dAkShiNAtyAshcha shUrAs tathA pratIchyAH pArvatIyAsh cha sarve . anR^isha.nsAH shIlavR^ittopapannAs teShA.n sarveShA.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 24..\\ hastyArohA rathinaH sAdinash cha padAtayashchAryasa~NghA mahAntaH . AkhyAya mA.n kushalina.n sma teShAm anAmayaM paripR^ichchheH samagrAn .. 25..\\ tathA rAGYo hyarthayuktAnamAtyAn dauvArikAnye cha senAM nayanti . Ayavyaya.n ye gaNayanti yuktA arthAshcha ye mahatash chintayanti .. 26..\\ gAndhArarAjaH shakuniH pArvatIyo nikartane yo.advitIyo.akShadevI . mAna.n kurvandhArtarAShTrasya sUta mithyA buddheH kushala.n tAta pR^ichchheH .. 27..\\ yaH pANDavAneka rathena vIraH samutsahatyapradhR^iShyAnvijetum . yo muhyatAM mohayitAdvitIyo vaikartana.n kushalaM tAta pR^ichchheH .. 28..\\ sa eva bhaktaH sa guruH sa bhR^ityaH sa vai pitA sa cha mAtA suhR^ichcha . agAdha buddhirviduro dIrghadarshI sa no mantrI kushala.n tAta pR^ichchheH .. 29..\\ vR^iddhAH striyo yAshcha guNopapannA yA GYAyante sa~njaya mAtarastAH . tAbhiH sarvAbhiH sahitAbhiH sametya strIbhirvR^iddhAbhirabhivAda.n vadethAH .. 30..\\ kachchitputrA jIvaputrAH susamyag vartante vo vR^ittimanR^isha.nsa rUpAm . iti smoktvA sa~njaya brUhi pashchAd ajAtashatruH kushalI saputraH .. 31..\\ yA no bhAryAH sa~njaya vettha tatra tAsA.n sarvAsA.n kushalaM tAta pR^ichchheH . susa~NguptAH surabhayo.anavadyAH kachchidgR^ihAnAvasathApramattAH .. 32..\\ kachchidvR^itti.n shvashureShu bhadrAH kalyANI.n vartadhvamanR^isha.nsa rUpAm . yathA cha vaH syuH patayo.anukUlAs tathA vR^ittimAtmanaH sthApayadhvam .. 33..\\ yA naH snuShAH sa~njaya vettha tatra prAptA kulebhyashcha guNopapannAH . prajAvatyo brUhi sametya tAsh cha yudhiShThiro vo.abhyavadatprasannaH .. 34..\\ kanyAH svajethaH sadaneShu sa~njaya anAmayaM madvachanena pR^iShTvA . kalyANA vaH santu patayo.anukUlA yUyaM patInAM bhavatAnukUlAH .. 35..\\ ala~NkR^itA vastravatyaH sugandhA abIbhatsAH sukhitA bhogavatyaH . laghu yAsA.n darshana.n vAkcha ladhvI vesha striyaH kushala.n tAta pR^ichchheH .. 36..\\ dAsI putrA ye cha dAsAH kurUNAM tadAshrayA bahavaH kubja kha~njAH . AkhyAya mA.n kushalina.n sma tebhyo anAmayaM paripR^ichchherjaghanyam .. 37..\\ kachchidvR^ittirvartate vai purANI kachchidbhogAndhArtarAShTro dadAti . a~NgahInAnkR^ipaNAnvAmanAMsh cha AnR^isha.nsyAddhR^itarAShTro bibharti .. 38..\\ andhAshcha sarve sthavirAstathaiva hastAjIvA bahavo ye.atra santi . AkhyAya mA.n kushalina.n sma teShAm anAmayaM paripR^ichchherjaghanyam .. 39..\\ mA bhaiShTa duHkhena kujIvitena nUna.n kR^itaM paralokeShu pApam . nigR^ihya shatrUnsuhR^ido.anugR^ihya vAsobhirannena cha vo bhariShye .. 40..\\ santyeva me brAhmaNebhyaH kR^itAni bhAvInyatho no bata vartayanti . pashyAmyaha.n yuktarUpA.nstathaiva tAmeva siddhi.n shrAvayethA nR^ipa.n tam .. 41..\\ ye chAnAthA durbalAH sarvakAlam Atmanyeva prayatante.atha mUDhAH . tAMshchApi tva.n kR^ipaNAnsarvathaiva asmadvAkyAtkushala.n tAta pR^ichchheH .. 42..\\ ye chApyanye saMshritA dhArtarAShTrAn nAnAdigbhyo.abhyAgatAH sUtaputra . dR^iShTvA tAMshchaivArhatashchApi sarvAn sampR^ichchhethAH kushala.n chAvyayaM cha .. 43..\\ eva.n sarvAnAgatAbhyAgatAMsh cha rAGYo dUtAnsarvadigbhyo.abhyupetAn . pR^iShTvA sarvAnkushala.n tAMshcha sUta pashchAdaha.n kushalI teShu vAchyaH .. 44..\\ na hIdR^ishaH santyapare pR^ithivyAM ye yodhakA dhArtarAShTreNa labdhAH . dharmastu nityo mama dharma eva mahAbalaH shatrunibarhaNAya .. 45..\\ idaM punarvachana.n dhArtarAShTraM suyodhana.n sa~njaya shrAvayethAH . yaste sharIre hR^idaya.n dunoti kAmaH kurUnasapatno.anushiShyAm .. 46..\\ na vidyate yuktiretasya kA chin naiva.nvidhAH syAma yathA priya.n te . dadasva vA shakra puraM mamaiva yudhyasva vA bhAratamukhyavIra .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} y uta santamasanta.n cha bAla.n vR^iddhaM cha sa~njaya . utAbalaM balIyA.nsa.n dhAtA prakurute vashe .. 1..\\ uta bAlAya pANDityaM paNDitAyota bAlatAm . dadAti sarvamIshAnaH purastAchchhukramuchcharan .. 2..\\ ala.n viGYApanAya syAdAchakShIthA yathAtatham . atho mantraM mantrayitvA nayonyenAtihR^iShTavat .. 3..\\ gAvalgaNe kurUngatvA dhR^itarAShTraM mahAbalam . abhivAdyopasa~NgR^ihya tataH pR^ichchheranAmayam .. 4..\\ brUyAshchaina.n tvamAsInaM kurubhiH parivAritam . tavaiva rAjanvIryeNa sukha.n jIvanti pANDavAH .. 5..\\ tava prasAdAdbAlAste prAptA rAjyamarindama . rAjye tAnsthApayitvAgre nopekShIrvinashiShyataH .. 6..\\ sarvamapyetadekasya nAla.n sa~njaya kasya chit . tAta sa.nhatya jIvAmo mA dviShadbhyo vasha.n gamaH .. 7..\\ tathAbhIShma.n shAntanavaM bhAratAnAM pitAmaham . shirasAbhivadethAstvaM mama nAma prakIrtayan .. 8..\\ abhivAdya cha vaktavyastato.asmAkaM pitAmaha . bhavatA shantanorvaMsho nimagnaH punaruddhR^itaH .. 9..\\ sa tva.n kuru tathA tAta svamatena pitAmaha . yathA jIvanti te pautrAH prItimantaH parasparam .. 10..\\ tathaiva viduraM brUyAH kurUNAmmantradhAriNam . ayuddha.n saumya bhAShasva hitakAmo yudhiShThiraH .. 11..\\ atho suyodhanaM brUyA rAjaputramamarShaNam . madhye kurUNAmAsInamanunIya punaH punaH .. 12..\\ apashyanmAmupekShanta.n kR^iShNAmekA.n sabhA gatAm . tadduHkhamatitikShAma mA vadhIShma kurUniti .. 13..\\ evaM pUrvAparAnkleshAnatitikShanta pANDavAH . yathAbalIyasaH santastatsarva.n kuravo viduH .. 14..\\ yannaH prAvrAjayaH saumya ajinaiH prativAsitAn . tadduHkhamatitikShAma mA vadhIShma kurUniti .. 15..\\ yattatsabhAyAmAkramya kR^iShNA.n kesheShvadharShayat . duHshAsanaste.anumate tachchAsmAbhirupekShitam .. 16..\\ yathochita.n svakaM bhAgaM labhemahi parantapa . nivartaya paradravye buddhi.n gR^iddhAM nararShabha .. 17..\\ shAntirevaM bhavedrAjanprItish chaiva parasparam . rAjyaika deshamapi naH prayachchha shamamichchhatAm .. 18..\\ kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam . avasAnaM bhavedatra ki.n chideva tu pa~nchamam .. 19..\\ bhrAtR^INA.n dehi pa~nchAnAM grAmAnpa~ncha suyodhana . shAntirno.astu mahAprAGYa GYAtibhiH saha sa~njaya .. 20..\\ bhrAtA bhrAtaramanvetu pitA putreNa yujyatAm . smayamAnAH samAyAntu pA~nchAlAH kurubhiH saha .. 21..\\ akShatAnkurupA~nchAlAnpashyema iti kAmaye . sarve sumanasastAta shAmyAma bharatarShabha .. 22..\\ alameva shamAyAsmi tathA yuddhAya sa~njaya . dharmArthayorala.n chAhaM mR^idave dAruNAya cha .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32} v anuGYAtaH pANDavena prayayau sa~njayastadA . shAsana.n dhR^itarAShTrasya sarvaM kR^itvA mahAtmanaH .. 1..\\ samprApya hAstinapura.n shIghra.n cha pravivesha ha . antaHpuramupasthAya dvAHstha.n vachanamabravIt .. 2..\\ AchakShva mA.n dhR^itarAShTrAya dvAHstha upAgataM pANDavAnA.n sakAshAt . jAgarti chedabhivadestva.n hi kShattaH pravisheya.n vidito bhUmipasya .. 3..\\ sa~njayo.ayaM bhUmipate namaste didR^ikShayA dvAramupAgataste . prApto dUtaH pANDavAnA.n sakAshAt prashAdhi rAjankimaya.n karotu .. 4..\\ AchakShva mA.nsukhina.n kAlyamasmai praveshyatA.n svAgataM sa~njayAya . na chAhametasya bhavAmyakAlyaH sa me kasmAddvAri tiShTheta kShattaH .. 5..\\ tataH pravishyAnumate nR^ipasya mahadveshma prAGYashUrArya guptam . si.nhAsanasthaM pArthivamAsasAda vaichitravIryaM prA~njaliH sUtaputraH .. 6..\\ sa~njayo.ahaM bhUmipate namaste prApto.asmi gatvA naradeva pANDavAn . abhivAdya tvAM pANDuputro manasvI yudhiShThiraH kushala.n chAnvapR^ichchhat .. 7..\\ sa te putrAnR^ipchchhati prIyamANaH kachchitputraiH prIyase naptR^ibhish cha . tathA sudhR^idbhiH sachivaishcha rAjan ye chApi tvAmupajIvanti taish cha .. 8..\\ abhyetya tvA.n tAta vadAmi sa~njaya ajAtashatru.n cha sukhena pArtham . kachchitsa rAjA kushalI saputraH sahAmAtyaH sAnujaH kauravANAm .. 9..\\ sahAmAtyaH kushalI pANDuputro bhUyashchAto yachcha te.agre mano.abhUt . nirNikta dharmArthakaro manasvI bahushruto dR^iShTimA~nshIlavAMsh cha .. 10..\\ para.n dharmAtpANDavasyAnR^isha.nsyaM dharmaH paro vittachayAnmato.asya . sukhapriye dharmahIne na pArtho anurudhyate bhArata tasya viddhi .. 11..\\ paraprayuktaH puruSho vicheShTate sUtraprotA dArumayIva yoShA . ima.n dR^iShTvA niyamapANDavasya manye para.n karaM daivaM manuShyAt .. 12..\\ ima.n cha dR^iShTvA tava karma doShaM pAdodarka.n ghoramavarNa rUpam . yAvannaraH kAmayate.atikAlyaM tAvannaro.aya.n labhate prasha.nsAm .. 13..\\ ajAtashatrustu vihAya pApaM jIrNA.n tvacha.n sarpa ivAsamarthAm . virochate.ahArya vR^ittena vIro yudhiShThirastvayi pApa.n visR^ijya .. 14..\\ a~NgAtmanaH karma nibodha rAjan dharmArthayuktAdArya vR^ittAdapetam . upakrosha.n cheha gato.asi rAjan noheshcha pApaM prasajedamutra .. 15..\\ sa tvamartha.n saMshayitaM vinA tair Asha.nsase putra vashAnugo.adya . adharmashabdashcha mahAnpR^ithivyAM neda.n karma tvatsamaM bhAratAgrya .. 16..\\ hInapraGYo dauShkuleyo nR^isha.nso dIrghavairI kShatravidyAsvadhIraH . eva.n dharmA nApadaH santitIrShed dhIna vIryo yashcha bhavedashiShTaH .. 17..\\ kule jAto dharmavAnyo yashasvI bahushrutaH sukhajIvI yatAtmA . dharmArthayorgrathitayorbibharti nAnyatra diShTasya vashAdupaiti .. 18..\\ katha.n hi mantrAgrya dharo manIShI dharmArthayorApadi sampraNetA . eva.n yuktaH sarvamantrairahIno anAnR^isha.nsya.n karma kuryAdamUDhaH .. 19..\\ tavApIme mantravidaH sametya samAsate karmasu nityayuktAH . teShAmayaM balavAnnishchayash cha kuru kShayArthe nirayo vyapAdi .. 20..\\ akAlika.n kuravo nAbhaviShyan pApena chetpApamajAtashatruH . ichchhejjAtu tvayi pApa.n visR^ijya nindA cheya.n tava loke.abhiviShyat .. 21..\\ kimanyatra viShayAdIshvarANAM yatra pArthaH paraloka.n dadarsha . atyakrAmatsa tathA saMmataH syAn na saMshayo nAsti manuShyakAraH .. 22..\\ etAnguNAnkarmakR^itAnavekShya bhAvAbhAvau vartamAnAvanityau . balirhi rAjA pAramavindamAno nAnyatkAlAtkAraNa.n tatra mene .. 23..\\ chakShuH shrotre nAsikA tvakcha jihvA GYAnasyaitAnyAyatanAni jantoH . tAni prItAnyeva tR^iShNA kShayAnte tAnyavyatho duHkhahInaH praNudyAt .. 24..\\ na tvevamanye puruShasya karma sa.nvartate suprayukta.n yathAvat . mAtuH pituH karmaNAbhiprasUtaH sa.nvardhate vidhivadbhojanena .. 25..\\ priyApriye sukhaduHkhe cha rAjan nindAprasha.nse cha bhajeta enam . parastvena.n garhayate.aparAdhe prasha.nsate sAdhuvR^itta.n tameva .. 26..\\ sa tvA garhe bhAratAnA.n virodhAd anto nUnaM bhavitAyaM prajAnAm . no chedida.n tava karmAparAdhAt kurUndahetkR^iShNa vartmeva kakSham .. 27..\\ tvamevaiko jAtaputreShu rAjan vasha.n gantA sarvaloke narendra . kAmAtmanA.n shlAghase dyUtakAle nAnyachchhamAtpashya vipAkamasya .. 28..\\ anAptAnAM pragrahAttvaM narendra tathAptAnAM nigrahAchchaiva rAjan . bhUmi.n sphItA.n durbalatvAdanantAM na shaktastva.n rakShitu.n kauraveya .. 29..\\ anuGYAto rathavegAvadhUtaH shrAnto nipadye shayanaM nR^isi.nha . prAtaH shrotAraH kuravaH sabhAyAm ajAtashatrorvachana.n sametAH .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33} v dvAHsthaM prAha mahAprAGYo dhR^itarAShTro mahIpatiH . vidura.n draShTumichchhAmi tamihAnaya mAchiram .. 1..\\ prahito dhR^itarAShTreNa dUtaH kShattAramabravIt . IshvarastvAM mahArAjo mahAprAGYa didR^ikShati .. 2..\\ evamuktastu viduraH prApya rAjaniveshanam . abravIddhR^itarAShTrAya dvAHstha mAM prativedaya .. 3..\\ viduro.ayamanuprApto rAjendra tava shAsanAt . draShTumichchhati te pAdau ki.n karotu prashAdhi mAm .. 4..\\ praveshaya mahAprAGYa.n vidura.n dIrghadarshinam . aha.n hi vidurasyAsya nAkAlyo jAtu darshane .. 5..\\ pravishAntaH pura.n kShattarmahArAjasya dhImataH . na hi te darshane.akAlyo jAtu rAjA bravIti mAm .. 6..\\ v tataH pravishya viduro dhR^itarAShTra niveshanam . abravItprA~njalirvAkya.n chintayAnaM narAdhipam .. 7..\\ viduro.ahaM mahAprAGYa samprAptastava shAsanAt . yadi ki.n chana kartavyamayamasmi prashAdhi mAm .. 8..\\ sa~njayo vidura prApto garhayitvA cha mA.n gataH . ajAtashatroH shvo vAkya.n sabhAmadhye sa vakShyati .. 9..\\ tasyAdya kuruvIrasya na viGYAta.n vacho mayA . tanme dahati gAtrANi tadakArShItprajAgaram .. 10..\\ jAgrato dahyamAnasya shreyo yadiha pashyasi . tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalo hyasi .. 11..\\ yataH prAptaH sa~njayaH pANDavebhyo na me yathAvanmanasaH prashAntiH . savendriyANyaprakR^iti.n gatAni ki.n vakShyatItyeva hi me.adya chintA .. 12..\\ abhiyuktaM balavatA durbala.n hInasAdhanam . hR^itasva.n kAminaM choramAvishanti prajAgarAH .. 13..\\ kachchidetairmahAdoShairna spR^iShTo.asi narAdhipa . kachchinna paravitteShu gR^idhyanviparitapyase .. 14..\\ shrotumichchhAmi te dharmyaM paraM naiHshreyasa.n vachaH . asminrAjarShivaMshe hi tvamekaH prAGYasaMmataH .. 15..\\ niShevate prashastAni ninditAni na sevate . anAstikaH shraddadhAna etatpaNDita lakShaNam .. 16..\\ krodho harShashcha darpashcha hrIstambho mAnyamAnitA . yamarthAnnApakarShanti sa vai paNDita uchyate .. 17..\\ yasya kR^ityaM na jAnanti mantra.n vA mantritaM pare . kR^itamevAsya jAnanti sa vai paNDita uchyate .. 18..\\ yasya kR^ityaM na vighnanti shItamuShNaM bhaya.n ratiH . samR^iddhirasamR^iddhirvA sa vai paNDita uchyate .. 19..\\ yasya sa.nsAriNI praGYA dharmArthAvanuvartate . kAmAdartha.n vR^iNIte yaH sa vai paNDita uchyate .. 20..\\ yathAshakti chikIrShanti yathAshakti cha kurvate . na ki.n chidavamanyante paNDitA bharatarShabha .. 21..\\ kShipra.n vijAnAti chiraM shR^iNoti viGYAya chArthaM bhajate na kAmAt . nAsampR^iShTo vyaupayu~Nkte parArthe tatpraGYAnaM prathamaM paNDitasya .. 22..\\ nAprApyamabhivA~nchhanti naShTaM nechchhanti shochitum . Apatsu cha na muhyanti narAH paNDita buddhayaH .. 23..\\ nishchitya yaH prakramate nAntarvasati karmaNaH . avandhya kAlo vashyAtmA sa vai paNDita uchyate .. 24..\\ Arya karmaNi rAjyante bhUtikarmANi kurvate . hita.n cha nAbhyasUyanti paNDitA bharatarShabha .. 25..\\ na hR^iShyatyAtmasaMmAne nAvamAnena tapyate . gA~Ngo hrada ivAkShobhyo yaH sa paNDita uchyate .. 26..\\ tattvaGYaH sarvabhUtAnA.n yogaGYaH sarvakarmaNAm . upAyaGYo manuShyANAM naraH paNDita uchyate .. 27..\\ pravR^itta vAkchitrakatha UhavAnpratibhAnavAn . Ashu granthasya vaktA cha sa vai paNDita uchyate .. 28..\\ shrutaM praGYAnuga.n yasya praGYA chaiva shrutAnugA . asambhinnArya maryAdaH paNDitAkhyA.n labheta saH .. 29..\\ ashrutashcha samunnaddho daridrashcha mahAmanAH . arthAMshchAkarmaNA prepsurmUDha ityuchyate budhaiH .. 30..\\ svamartha.n yaH parityajya parArthamanutiShThati . mithyA charati mitrArthe yashcha mUDhaH sa uchyate .. 31..\\ akAmAnkAmayati yaH kAmayAnAnparidviShan . balavanta.n cha yo dveShTi tamAhurmUDhachetasam .. 32..\\ amitra.n kurute mitraM mitraM dveShTi hinasti cha . karma chArabhate duShTa.n tamAhurmUDhachetasam .. 33..\\ sa.nsArayati kR^ityAni sarvatra vichikitsate . chira.n karoti kShiprArthe sa mUDho bharatarShabha .. 34..\\ anAhUtaH pravishati apR^iShTo bahu bhAShate . vishvasatyapramatteShu mUDha chetA narAdhamaH .. 35..\\ para.n kShipati doSheNa vartamAnaH svayaM tathA . yashcha krudhyatyanIshaH sansa cha mUDhatamo naraH .. 36..\\ Atmano balamAGYAya dharmArthaparivarjitam . alabhyamichchhannaiShkarmyAnmUDha buddhirihochyate .. 37..\\ ashiShya.n shAsti yo rAjanyashcha shUnyamupAsate . kadaryaM bhajate yashcha tamAhurmUDhachetasam .. 38..\\ arthaM mahAntamAsAdya vidyAmaishvaryameva vA . vicharatyasamunnaddho yaH sa paNDita uchyate .. 39..\\ ekaH sampannamashnAti vaste vAsashcha shobhanam . yo.asa.nvibhajya bhR^ityebhyaH ko nR^isha.nsatarastataH .. 40..\\ ekaH pApAni kurute phalaM bhu~Nkte mahAjanaH . bhoktAro vipramuchyante kartA doSheNa lipyate .. 41..\\ eka.n hanyAnna vAhanyAdiShurmukto dhanuShmatA . buddhirbuddhimatotsR^iShTA hanyAdrAShTra.n sarAjakam .. 42..\\ ekayA dve vinishchitya trIMshchaturbhirvashe kuru . pa~ncha jitvA viditvA ShaTsapta hitvA sukhI bhava .. 43..\\ eka.n viSharaso hanti shastreNaikash cha vadhyate . sarAShTra.n sa prajaM hanti rAjAnaM mantravisravaH .. 44..\\ ekaH svAdu na bhu~njIta ekashchArthAnna chintayet . eko na gachchhedadhvAnaM naikaH supteShu jAgR^iyAt .. 45..\\ ekamevAdvitIya.n tadyadrAjannAvabudhyase . satya.n svargasya sopAnaM pArAvArasya nauriva .. 46..\\ ekaH kShamAvatA.n doSho dvitIyo nopalabhyate . yadena.n kShamayA yuktamashaktaM manyate janaH .. 47..\\ eko dharmaH para.n shreyaH kShamaikA shAntiruttamA . vidyaikA paramA dR^iShTirahi.nsaikA sukhAvahA .. 48..\\ dvAvimau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva . rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 49..\\ dve karmaNI naraH kurvannasmi.Nlloke virochate . abruvanparuSha.n kiM chidasato nArthaya.nstathA .. 50..\\ dvAvimau puruShavyAghra parapratyaya kAriNau . striyaH kAmita kAminyo lokaH pUjita pUjakaH .. 51..\\ dvAvimau kaNTakau tIkShNau sharIraparishoShaNau . yashchAdhanaH kAmayate yashcha kupyatyanIshvaraH .. 52..\\ dvAvimau puruShau rAjansvargasya pari tiShThataH . prabhushcha kShamayA yukto daridrashcha pradAnavAn .. 53..\\ nyAyAgatasya dravyasya boddhavyau dvAvatikramau . apAtre pratipattishcha pAtre chApratipAdanam .. 54..\\ trayo nyAyA manuShyANA.n shrUyante bharatarShabha . kanIyAnmadhyamaH shreShTha iti vedavido viduH .. 55..\\ trividhAH puruShA rAjannuttamAdhamamadhyamAH . niyojayedyathAvattA.nstrividheShveva karmasu .. 56..\\ traya evAdhanA rAjanbhAryA dAsastathA sutaH . yatte samadhigachchhanti yasya te tasya taddhanam .. 57..\\ chatvAri rAGYA tu mahAbalena varjyAnyAhuH paNDitastAni vidyAt . alpapraGYaiH saha mantraM na kuryAn na dIrghasUtrairalasaishchAraNaish cha .. 58..\\ chatvAri te tAta gR^ihe vasantu shriyAbhijuShTasya gR^ihastha dharme . vR^iddho GYAtiravasannaH kulInaH sakhA daridro bhaginI chAnapatyA .. 59..\\ chatvAryAha mahArAja sadyaskAni bR^ihaspatiH . pR^ichchhate tridashendrAya tAnImAni nibodha me .. 60..\\ devatAnA.n cha sa~NkalpamanubhAvaM cha dhImatAm . vinaya.n kR^itavidyAnA.n vinAshaM pApakarmaNAm .. 61..\\ pa~nchAgnayo manuShyeNa paricharyAH prayatnataH . pitA mAtAgnirAtmA cha gurushcha bharatarShabha .. 62..\\ pa~nchaiva pUjaya.Nlloke yashaH prApnoti kevalam . devAnpitR^InmanuShyAMshcha bhikShUnatithipa~nchamAn .. 63..\\ pa~ncha tvAnugamiShyanti yatra yatra gamiShyasi . mitrANyamitrA madhyasthA upajIvyopajIvinaH .. 64..\\ pa~nchendriyasya martyasya chhidra.n chedekamindriyam . tato.asya sravati praGYA dR^iteH pAdAdivodakam .. 65..\\ ShaDdoShAH puruSheNeha hAtavyA bhUtimichchhatA . nidrA tandrI bhaya.n krodha AlasyaM dIrghasUtratA .. 66..\\ ShaDimAnpuruSho jahyAdbhinnAM nAvamivArNave . apravaktAramAchAryamanadhIyAnamR^itvijam .. 67..\\ arakShitAra.n rAjAnaM bhAryA.n chApriya vAdinIm . grAmakAra.n cha gopAla.n vanakAmaM cha nApitam .. 68..\\ ShaDeva tu guNAH pu.nsA na hAtavyAH kadA chana . satya.n dAnamanAlasyamanasUyA kShamA dhR^itiH .. 69..\\ ShaNNAmAtmani nityAnAmaishvarya.n yo.adhigachchhati . na sa pApaiH kuto.anarthairyujyate vijitendriyaH .. 70..\\ ShaDime ShaTsu jIvanti saptamo nopalabhyate . chorAH pramatte jIvanti vyAdhiteShu chikitsakAH .. 71..\\ pramadAH kAmayAneShu yajamAneShu yAjakAH . rAjA vivadamAneShu nityaM mUrkheShu paNDitAH .. 72..\\ sapta doShAH sadA rAGYA hAtavyA vyasanodayAH . prAyasho yairvinashyanti kR^itamUlAshcha pArthivAH .. 73..\\ striyo.akShA mR^igayA pAna.n vAkpAruShya.n cha pa~nchamam . mahachcha daNDapAruShyamarthadUShaNameva cha .. 74..\\ aShTau pUrvanimittAni narasya vinashiShyataH . brAhmaNAnprathama.n dveShTi brAhmaNaish cha virudhyate .. 75..\\ brAhmaNa svAni chAdatte brAhmaNAMshcha jighA.nsati . ramate nindayA chaiShAM prasha.nsAM nAbhinandati .. 76..\\ naitAnsmarati kR^ityeShu yAchitashchAbhyasUyati . etAndoShAnnaraH prAGYo buddhyA buddhvA vivarjayet .. 77..\\ aShTAvimAni harShasya nava nItAni bhArata . vartamAnAni dR^ishyante tAnyeva susukhAnyapi .. 78..\\ samAgamashcha sakhibhirmahAMshchaiva dhanAgamaH . putreNa cha pariShva~NgaH saMnipAtash cha maithune .. 79..\\ samaye cha priyAlApaH svayUtheShu cha saMnatiH . abhipretasya lAbhashcha pUjA cha janasa.nsadi .. 80..\\ navadvAramida.n veshma tristhUNaM pa~ncha sAkShikam . kShetraGYAdhiShThita.n vidvAnyo veda sa paraH kaviH .. 81..\\ dasha dharmaM na jAnanti dhR^itarAShTra nibodha tAn . mattaH pramatta unmattaH shrAntaH kruddho bubhukShitaH .. 82..\\ tvaramANashcha bhIrushcha lubdhaH kAmI cha te dasha . tasmAdeteShu bhAveShu na prasajjeta paNDitaH .. 83..\\ atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . putrArthamasurendreNa gIta.n chaiva sudhanvanA .. 84..\\ yaH kAmamanyU prajahAti rAjA pAtre pratiShThApayate dhana.n cha . visheShavichchhrutavAnkShiprakArI ta.n sarvalokaH kurute pramANam .. 85..\\ jAnAti vishvAsayituM manuShyAn viGYAta doSheShu dadhAti daNDam . jAnAti mAtrA.n cha tathA kShamAM cha ta.n tAdR^isha.n shrIrjuShate samagrA .. 86..\\ sudurbalaM nAvajAnAti ka.n chid yukto ripu.n sevate buddhipUrvam . na vigraha.n rochayate balasthaiH kAle cha yo vikramate sa dhIraH .. 87..\\ prApyApadaM na vyathate kadA chid udyogamanvichchhati chApramattaH . duHkha.n cha kAle sahate jitAtmA dhurandharastasya jitAH sapatnAH .. 88..\\ anarthaka.n vipra vAsa.n gR^ihebhyaH pApaiH sandhiM paradArAbhimarsham . dambha.n stainyaM paishunaM madya pAnaM na sevate yaH sa sukhI sadaiva .. 89..\\ na sa.nrambheNArabhate.arthavargam AkAritaH sha.nsati tathyameva . na mAtrArthe rochayate vivAdaM nApUjitaH kupyati chApyamUDhaH .. 90..\\ na yo.abhyasUyatyanukampate cha na durbalaH prAtibhAvya.n karoti . nAtyAha ki.n chitkShamate vivAdaM sarvatra tAdR^iglabhate prasha.nsAm .. 91..\\ yo noddhata.n kurute jAtu veShaM na pauruSheNApi vikatthate.anyAn . na mUrchchhitaH kaTukAnyAha ki.n chit priya.n sadA ta.n kurute jano.api .. 92..\\ na vairamuddIpayati prashAntaM na darmamArohati nAstameti . na durgato.asmIti karoti manyuM tamArya shIlaM paramAhuragryam .. 93..\\ na sve sukhe vai kurute praharShaM nAnyasya duHkhe bhavati pratItaH . dattvA na pashchAtkurute.anutApaM na katthate satpuruShArya shIlaH .. 94..\\ deshAchArAnsamayA~njAtidharmAn bubhUShate yastu parAvaraGYaH . sa tatra tatrAdhigataH sadaiva mahAjanasyAdhipatya.n karoti .. 95..\\ dambhaM mohaM matsaraM pApakR^ityaM rAjadviShTaM paishunaM pUgavairam . mattonmattairdurjanaishchApi vAdaM yaH praGYAvAnvarjayetsa pradhAnaH .. 96..\\ dama.n shaucha.n daivataM ma~NgalAni prAyashchitta.n vividhA.NllokavAdAn . etAni yaH kurute naityakAni tasyotthAna.n devatA rAdhayanti .. 97..\\ samairvivAha.n kurute na hInaiH samaiH sakhya.n vyavahAra.n kathAsh cha . guNairvishiShTAMshcha puro dadhAti vipashchitastasya nayAH sunItAH .. 98..\\ mitaM bhu~Nkte sa.nvibhajyAshritebhyo mita.n svapityamita.n karmakR^itvA . dadAtyamitreShvapi yAchitaH sa.ns tamAtmavantaM prajahAtyanarthAH .. 99..\\ chikIrShita.n viprakR^ita.n cha yasya nAnye janAH karma jAnanti ki.n chit . mantre gupte samyaganuShThite cha svalpo nAsya vyathate kashchidarthaH .. 100..\\ yaH sarvabhUtaprashame niviShTaH satyo mR^idurdAnakR^ichchhuddha bhAvaH . atIva sa~nj~nAyate GYAtimadhye mahAmaNirjAtya iva prasannaH .. 101..\\ ya AtmanApatrapate bhR^ishaM naraH sa sarvalokasya gururbhavatyuta . ananta tejAH sumanAH samAhitaH svatejasA sUrya ivAvabhAsate .. 102..\\ vane jAtAH shApadagdhasya rAGYaH pANDoH putrAH pa~ncha pa~nchendra kalpAH . tvayaiva bAlA vardhitAH shikShitAsh cha tavAdeshaM pAlayantyAmbikeya .. 103..\\ pradAyaiShAmuchita.n tAta rAjyaM sukhI putraiH sahito modamAnaH . na devAnAM nApi cha mAnuShANAM bhaviShyasi tva.n tarkaNIyo narendra .. 104..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34} dhr jAgrato dahyamAnasya yatkAryamanupashyasi . tadbrUhi tva.n hi nastAta dharmArthakushalaH shuchiH .. 1..\\ tvaM mA.n yathAvadvidura prashAdhi praGYA pUrva.n sarvamajAtashatroH . yanmanyase pathyamadInasattva shreyaH karaM brUhi tadvai kurUNAm .. 2..\\ pApAsha~NgI pApameva naupashyan pR^ichchhAmi tvA.n vyAkulenAtmanAham . kave tanme brUhi sarva.n yathAvan manIShita.n sarvamajAtashatroH .. 3..\\ shubha.n vA yadi vA pApa.n dveShyaM vA yadi vA priyam . apR^iShTastasya tadbrUyAdyasya nechchhetparAbhavam .. 4..\\ tasmAdvakShyAmi te rAjanbhavamichchhankurUnprati . vachaH shreyaH kara.n dharmyaM bruvatastannibodha me .. 5..\\ mithyopetAni karmANi sidhyeyuryAni bhArata . anupAya prayuktAni mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 6..\\ tathaiva yogavihitaM na sidhyetkarma yannR^ipa . upAyayuktaM medhAvI na tatra glapayenmanaH .. 7..\\ anubandhAnavekSheta sAnubandheShu karmasu . sampradhArya cha kurvIta na vegena samAcharet .. 8..\\ anubandha.n cha samprekShya vipAkAMshchaiva karmaNAm . utthAnamAtmanashchaiva dhIraH kurvIta vA na vA .. 9..\\ yaH pramANaM na jAnAti sthAne vR^iddhau tathA kShaye . koshe janapade daNDe na sa rAjyAvatiShThate .. 10..\\ yastvetAni pramANAni yathoktAnyanupashyati . yukto dharmArthayorGYAne sa rAjyamadhigachchhati .. 11..\\ na rAjyaM prAptamityeva vartitavyamasAmpratam . shriya.n hyavinayo hanti jarA rUpamivottamam .. 12..\\ bhakShyottama pratichchhannaM matsyo baDishamAyasam . rUpAbhipAtI grasate nAnubandhamavekShate .. 13..\\ yachchhakya.n grasituM grasyaM grastaM pariNamechcha yat . hita.n cha pariNAme yattadadyaM bhUtimichchhatA .. 14..\\ vanaspaterapakvAni phalAni prachinoti yaH . sa nApnoti rasa.n tebhyo bIjaM chAsya vinashyati .. 15..\\ yastu pakvamupAdatte kAle pariNataM phalam . phalAdrasa.n sa labhate bIjAchchaiva phalaM punaH .. 16..\\ yathA madhu samAdatte rakShanpuShpANi ShaTpadaH . tadvadarthAnmanuShyebhya AdadyAdavihi.nsayA .. 17..\\ puShpaM puShpa.n vichinvIta mUlachchhedaM na kArayet . mAlA kAra ivArAme na yathA~NgAra kArakaH .. 18..\\ kiM nu me syAdida.n kR^itvA kiM nu me syAdakurvataH . iti karmANi sa~ncintya kuryAdvA puruSho na vA .. 19..\\ anArabhyA bhavantyarthAH ke chinnitya.n tathAgatAH . kR^itaH puruShakAro.api bhavedyeShu nirarthakaH .. 20..\\ kAMshchidarthAnnaraH prAGYo labhu mUlAnmahAphalAn . kShipramArabhate kartuM na vighnayati tAdR^ishAn .. 21..\\ R^iju pashyati yaH sarva.n chakShuShAnupibanniva . AsInamapi tUShNIkamanurajyanti taM prajAH .. 22..\\ chakShuShA manasA vAchA karmaNA cha chaturvidham . prasAdayati loka.n yastaM loko.anuprasIdati .. 23..\\ yasmAttrasyanti bhUtAni mR^igavyAdhAnmR^igA iva . sAgarAntAmapi mahI.n labdhvA sa parihIyate .. 24..\\ pitR^ipaitAmaha.n rAjyaM prAptavAnsvena tejasA . vAyurabhramivAsAdya bhraMshayatyanaye sthitaH .. 25..\\ dharmamAcharato rAGYaH sadbhishcharitamAditaH . vasudhA vasusampUrNA vardhate bhUtivardhanI .. 26..\\ atha santyajato dharmamadharma.n chAnutiShThataH . pratisa.nveShTate bhUmiragnau charmAhita.n yathA .. 27..\\ ya eva yatnaH kriyate prara rAShTrAvamardane . sa eva yatnaH kartavyaH svarAShTra paripAlane .. 28..\\ dharmeNa rAjya.n vindeta dharmeNa paripAlayet . dharmamUlA.n shriyaM prApya na jahAti na hIyate .. 29..\\ apyunmattAtpralapato bAlAchcha parisarpataH . sarvataH sAramAdadyAdashmabhya iva kA~nchanam .. 30..\\ suvyAhR^itAni sudhiyA.n sukR^itAni tatastataH . sa~ncinvandhIra AsIta shilA hArI shila.n yathA .. 31..\\ gandhena gAvaH pashyanti vedaiH pashyanti brAhmaNAH . chAraiH pashyanti rAjAnashchakShurbhyAmitare janAH .. 32..\\ bhUyA.nsa.n labhate kleshaM yA gaurbhavati durduhA . atha yA suduhA rAjannaiva tA.n vinayantyapi .. 33..\\ yadataptaM praNamati na tatsantApayantyapi . yachcha svayaM nata.n dAru na tatsaMnAmayantyapi .. 34..\\ etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase . indrAya sa praNamate namate yo balIyase .. 35..\\ parjanyanAthAH pashavo rAjAno mitra bAndhavAH . patayo bAndhavAH strINAM brAhmaNA veda bAndhavAH .. 36..\\ satyena rakShyate dharmo viyA yogena rakShyate . mR^ijayA rakShyate rUpa.n kula.n vR^ittena rakShyate .. 37..\\ mAnena rakShyate dhAnyamashvAnrakShyatyanukramaH . abhIkShNadarshanAdgAvaH striyo rakShyAH kuchelataH .. 38..\\ na kula.n vR^itti hInasya pramANamiti me matiH . antyeShvapi hi jAtAnA.n vR^ittameva vishiShyate .. 39..\\ ya IrShyuH paravitteShu rUpe vIrye kulAnvaye . sukhe saubhAgyasatkAre tasya vyAdhiranantakaH .. 40..\\ akArya karaNAdbhItaH kAryANA.n cha vivarjanAt . akAle mantrabhedAchcha yena mAdyenna tatpibet .. 41..\\ vidyAmado dhanamadastR^itIyo.abhijano madaH . ete madAvaliptAnAmeta eva satA.n damAH .. 42..\\ asanto.abhyarthitAH sadbhiH ki.n chitkAryaM kadA chana . manyante santamAtmAnamasantamapi vishrutam .. 43..\\ gatirAtmavatA.n santaH santa eva satA.n gatiH . asatA.n cha gatiH santo na tvasantaH satAM gatiH .. 44..\\ jitA sabhA vastravatA samAshA gomatA jitA . adhvA jito yAnavatA sarva.n shIlavatA jitam .. 45..\\ shIlaM pradhAnaM puruShe tadyasyeha praNashyati . na tasya jIvitenArtho na dhanena na bandhubhiH .. 46..\\ ADhyAnAM mA.nsaparamaM madhyAnA.n gorasottaram . lavaNottara.n daridrANAM bhojanaM bharatarShabha .. 47..\\ sampannataramevAnna.n daridrA bhu~njate sadA . kShutsvAdutA.n janayati sA chADhyeShu sudurlabhA .. 48..\\ prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate . daridrANA.n tu rAjendra api kAShTha.n hi jIryate .. 49..\\ avR^ittirbhayamantyAnAM madhyAnAM maraNAdbhayam . uttamAnA.n tu martyAnAmavamAnAtparaM bhayam .. 50..\\ aishvaryamadapApiShThA madAH pAnamadAdayaH . aishvaryamadamatto hi nApatitvA vibudhyate .. 51..\\ indriyaurindriyArtheShu vartamAnairanigrahaiH . tairaya.n tApyate loko nakShatrANi grahairiva .. 52..\\ yo jitaH pa~nchavargeNa sahajenAtma karshinA . Apadastasya vardhante shuklapakSha ivoDurAD .. 53..\\ avijitya ya AtmAnamamAtyAnvijigIShate . amitrAnvAjitAmAtyaH so.avashaH parihIyate .. 54..\\ AtmAnameva prathama.n desharUpeNa yo jayet . tato.amAtyAnamitrAMshcha na mogha.n vijigIShate .. 55..\\ vashyendriya.n jitAmAtyaM dhR^itadaNDa.n vikAriShu . parIkShya kAriNa.n dhIramatyanta.n shrIrniShevate .. 56..\\ rathaH sharIraM puruShasya rAjan nAtmA niyantendriyANyasya chAshvAH . tairapramattaH kushalaH sadashvair dAntaiH sukha.n yAti rathIva dhIraH .. 57..\\ etAnyanigR^ihItAni vyApAdayitumapyalam . avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim .. 58..\\ anarthamarthataH pashyannarta.n chaivApyanarthataH . indriyaiH prasR^ito bAlaH suduHkhaM manyate sukham .. 59..\\ dharmArthau yaH parityajya syAdindriyavashAnugaH . shrIprANadhanadArebhya kShipra.n sa parihIyate .. 60..\\ arthAnAmIshvaro yaH syAdindriyANAmanIshvaraH . indriyANAmanaishvaryAdaishvaryAdbhrashyate hi saH .. 61..\\ AtmanAtmAnamanvichchhenmano buddhIndriyairyataiH . Atmaiva hyAtmano bandhurAtmaiva ripurAtmanaH .. 62..\\ kShudrAkSheNeva jAlena jhaShAvapihitAvubhau . kAmashcha rAjankrodhashcha tau prAGYAna.n vilumpataH .. 63..\\ samavekShyeha dharmArthau sambhArAnyo.adhigachchhati . sa vai sambhR^ita sambhAraH satata.n sukhamedhate .. 64..\\ yaH pa~nchAbhyantarA~nshatrUnavijitya matikShayAn . jigIShati ripUnanyAnripavo.abhibhavanti tam .. 65..\\ dR^ishyante hi durAtmAno vadhyamAnAH svakarma bhiH . indriyANAmanIshatvAdrAjAno rAjyavibhramaiH .. 66..\\ asantyAgAtpApakR^itAmapApA.ns tulyo daNDaH spR^ishate mishrabhAvAt . shuShkeNArdra.n dahyate mishrabhAvAt tasmAtpApaiH saha sandhiM na kuryAt .. 67..\\ nijAnutpatataH shatrUnpa~ncha pa~ncha prayojanAn . yo mohAnna nighR^ihNAti tamApadgrasate naram .. 68..\\ anasUyArjava.n shauchaM santoShaH priyavAditA . damaH satyamanAyAso na bhavanti durAtmanAm .. 69..\\ AtmaGYAnamanAyAsastitikShA dharmanityatA . vAkchaiva guptA dAna.n cha naitAnyantyeShu bhArata .. 70..\\ Akrosha parivAdAbhyA.n vihi.nsantyabudhA budhAn . vaktA pApamupAdatte kShamamANo vimuchyate .. 71..\\ hi.nsA balamasAdhUnA.n rAGYA.n daNDavidhirbalam . shushrUShA tu bala.n strINA.n kShamAguNavatAM balam .. 72..\\ vAksa.nyamo hi nR^ipate suduShkaratamo mataH . arthavachcha vichitra.n cha na shakyaM bahubhAShitum .. 73..\\ abhyAvahati kalyANa.n vividhA vAksubhAShitA . saiva durbhAShitA rAjannanarthAyopapadyate .. 74..\\ sa.nrohati sharairviddha.n vanaM parashunA hatam . vAchA duruktaM bIbhatsaM na sa.nrohati vAkkShatam .. 75..\\ karNinAlIkanArAchA nirharanti sharIrataH . vAkshalyastu na nirhartu.n shakyo hR^idi shayo hi saH .. 76..\\ vAksAyakA vadanAnniShpatanti yairAhataH shochati ratryahAni . parasya nAmarmasu te patanti tAnpaNDito nAvasR^ijetpareShu .. 77..\\ yasmai devAH prayachchhanti puruShAya parAbhavam . buddhi.n tasyApakarShanti so.apAchInAni pashyati .. 78..\\ buddhau kaluSha bhUtAyA.n vinAshe pratyupasthite . anayo nayasa~NkAsho hR^idayAnnApasarpati .. 79..\\ seyaM buddhiH parItA te putrANA.n tava bhArata . pANDavAnA.n virodhena na chainAm avabudhyase .. 80..\\ rAjA lakShaNasampannastrailokyasyApi yo bhavet . shiShyaste shAsitA so.astu dhR^itarAShTra yudhiShThiraH .. 81..\\ atIva sarvAnputrA.nste bhAgadheya puraskR^itaH . tejasA praGYayA chaiva yukto dharmArthatattvavit .. 82..\\ AnR^isha.nsyAdanukroshAdyo.asau dharmabhR^itA.n varaH . gauravAttava rAjendra bahUnkleshA.nstitikShati .. 83..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35} dhr brUhi bhUyo mahAbuddhe dharmArthasahita.n vachaH . shR^iNvato nAsti me tR^iptirvichitrANIha bhAShase .. 1..\\ sarvatIrtheShu vA snAna.n sarvabhUteShu chArjavam . ubhe ete same syAtAmArjava.n vA vishiShyate .. 2..\\ ArjavaM pratipadyasva putreShu satata.n vibho . iha kIrtiM parAM prApya pretya svargamavApsyasi .. 3..\\ yAvatkIrtirmanuShyasya puNyA lokeShu gIyate . tAvatsa puruShavyAghra svargaloke mahIyate .. 4..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . virochanasya sa.nvAda.n keshinyarthe sudhanvanA .. 5..\\ kiM brAhmaNAH svichchhreyA.nso ditijAH svidvirochana . atha kena sma parya~Nka.n sudhanvA nAdhirohati .. 6..\\ prAjApatyA hi vai shreShThA vaya.n keshini sattamAH . asmAka.n khalvime lokAH ke devAH ke dvijAtayaH .. 7..\\ ihaivAssva pratIkShAva upasthAne virochana . sudhanvA prAtarAgantA pashyeya.n vAM samAgatau .. 8..\\ tathA bhadre kariShyAmi yathA tvaM bhIru bhAShase . sudhanvAna.n cha mAM chaiva prAtardraShTAsi sa~Ngatau .. 9..\\ anvAlabhe hiraNmayaM prAhrAde.aha.n tavAsanam . ekatvamupasampanno na tvAseya.n tvayA saha .. 10..\\ anvAharantu phalaka.n kUrcha.n vApyatha vA bR^isIm . sudhanvanna tvamarho.asi mayA saha samAsanam .. 11..\\ pitApi te samAsInamupAsItaiva mAmadhaH . bAlaH sukhaidhito gehe na tva.n kiM chana budhyase .. 12..\\ hiraNya.n cha gavAshvaM cha yadvittamasureShu naH . sudhanvanvipaNe tena prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 13..\\ hiraNya.n cha gavAshvaM cha tavaivAstu virochana . prANayostu paNa.n kR^itvA prashnaM pR^ichchhAva ye viduH .. 14..\\ AvA.n kutra gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite . na hi deveShvaha.n sthAtA na manuShyeShu karhi chit .. 15..\\ pitara.n te gamiShyAvaH prANayorvipaNe kR^ite . putrasyApi sa hetorhi prahrAdo nAnR^ita.n vadet .. 16..\\ prah imau tau sampradR^ishyete yAbhyAM na charita.n saha . AshIviShAviva kruddhAvekamArgamihAgatau .. 17..\\ ki.n vai sahaiva charato na purA charataH saha . virochanaitatpR^ichchhAmi ki.n te sakhya.n sudhanvanA .. 18..\\ na me sudhanvanA sakhyaM prANayorvipaNAvahe . prahrAda tattvAmR^ipchchhAmi mA prashnamanR^ita.n vadIH .. 19..\\ prah udakaM madhuparka.n chApyAnayantu sudhanvane . brahmannabhyarchanIyo.asi shvetA gauH pIvarI kR^itA .. 20..\\ udakaM madhuparka.n cha patha evArpitaM mama . prahrAda tva.n tu nau prashnaM tathyaM prabrUhi pR^ichchhatoH .. 21..\\ prah purto vAnyo bhavAnbrahmansAkShye chaiva bhavetsthitaH . tayorvivadatoH prashna.n kathamasmadvibho vadet .. 22..\\ atha yo naiva prabrUyAtsatya.n vA yadi vAnR^itam . etatsudhanvanpR^ichchhAmi durvivaktA sma ki.n vaset .. 23..\\ yA.n rAtrimadhivinnA strI yA.n chaivAkSha parAjitaH . yA.n cha bhArAbhitaptA~Ngo durvivaktA sma tA.n vaset .. 24..\\ nagare pratiruddhaH sanbahirdvAre bubhukShitaH . amitrAnbhUyasaH pashyandurvivaktA sma tA.n vaset .. 25..\\ pa~ncha pashvanR^ite hanti dasha hanti gavAnR^ite . shatamashvAnR^ite hanti sahasraM puruShAnR^ite .. 26..\\ hanti jAtAnajAtAMshcha hiraNyArtho.anR^ita.n vadan . sarvaM bhUmyanR^ite hanti mA sma bhUmyanR^ita.n vadIH .. 27..\\ prah mattaH shreyAna~NgirA vai sudhanvA tvadvirochana . mAtAsya shreyasI mAtustasmAttva.n tena vai jitaH .. 28..\\ virochana sudhanvAyaM prANAnAmIshvarastava . sudhanvanpunarichchhAmi tvayA datta.n virochanam .. 29..\\ yaddharmamavR^iNIthAstvaM na kAmAdanR^ita.n vadIH . punardadAmi te tasmAtputraM prahrAda durlabham .. 30..\\ eSha prahrAda putraste mayA datto virochanaH . pAdaprakShAlana.n kuryAtkumAryAH saMnidhau mama .. 31..\\ tasmAdrAjendra bhUmyarthe nAnR^ita.n vaktumarhasi . mA gamaH sa sutAmAtyo.atyayaM putrAnanubhraman .. 32..\\ na devA yaShTimAdAya rakShanti pashupAlavat . ya.n tu rakShitumichchhanti buddhyA sa.nvibhajanti tam .. 33..\\ yathA yathA hi puruShaH kalyANe kurute manaH . tathA tathAsya sarvArthAH sidhyante nAtra saMshayaH .. 34..\\ na chhandA.nsi vR^ijinAttArayanti AyAvinaM mAyayA vartamAnam . nIDa.n shakuntA iva jAtapakShAsh chhandA.nsyenaM prajahatyantakAle .. 35..\\ mattApAna.n kalahaM pUgavairaM bhAryApatyorantara.n GYAtibhedam . rAjadviShTa.n strIpumA.nsorvivAdaM varjyAnyAhuryashcha panthAH praduShThaH .. 36..\\ sAmudrika.n vaNija.n chorapUrvaM shalAka dhUrta.n cha chikitsakaM cha . ari.n cha mitraM cha kushIlavaM cha naitAnsAkhyeShvadhikurvIta sapta .. 37..\\ mAnAgnihotramuta mAnamaunaM mAnenAdhItamuta mAnayaGYaH . etAni chatvAryabhaya~NkarANi bhayaM prayachchhantyayathA kR^itAni .. 38..\\ agAra dAhI garadaH kuNDAshI somavikrayI . parva kArashcha sUchI cha mitra dhrukpAradArikaH .. 39..\\ bhrUNahA guru talpI cha yashcha syAtpAnapo dvijaH . atitIkShNashcha kAkashcha nAstiko veda nindakaH .. 40..\\ sruva pragrahaNo vrAtyaH kInAshashchArthavAnapi . rakShetyuktashcha yo hi.nsyAtsarve brahmaNhaNaiH samAH .. 41..\\ tR^iNoklayA GYAyate jAtarUpaM yuge bhadro vyavahAreNa sAdhuH . shUro bhayeShvarthakR^ichchhreShu dhIraH kR^ichchhrAsvApatsu suhR^idashchArayash cha .. 42..\\ jarA rUpa.n harati hi dhairyamAshA mR^ityuH prANAndharmacharyAmasUyA . krodhaH shriya.n shIlamanArya sevA hriya.n kAmaH sarvamevAbhimAnaH .. 43..\\ shrIrma~NgalAtprabhavati prAgalbhyAtsampravardhate . dAkShyAttu kurute mUla.n sa.nyamAtpratitiShThati .. 44..\\ aShTau guNAH puruSha.n dIpayanti praGYA cha kaulya.n cha damaH shrutaM cha . parAkramashchAbahu bhAShitA cha dAna.n yathAshakti kR^itaGYatA cha .. 45..\\ etAnguNA.nstAta mahAnubhAvAn eko guNaH saMshrayate prasahya . rAjA yadA satkurute manuShyaM sarvAnguNAneSha guNo.atibhAti .. 46..\\ aShTau nR^ipemAni manuShyaloke svargasya lokasya nidarshanAni . chatvAryeShAmanvavetAni sadbhish chatvAryeShAmanvavayanti santaH .. 47..\\ yaGYo dAnamadhyayana.n tapash cha chatvAryetAnyanvavetAni sadbhiH . damaH satyamArjavamAnR^isha.nsyaM chatvAryetAnyanvavayanti santaH .. 48..\\ na sA sabhA yatra na santi vR^iddhA na te vR^iddhA ye na vadanti dharmam . nAsau harmo yatana satyamasti na tatsatya.n yachchhalenAnuviddham .. 49..\\ satya.n rUpaM shrutaM vidyA kaulyaM shIlaM bala.n dhanam . shaurya.n cha chirabhAShyaM cha dashaH sa.nsargayonayaH .. 50..\\ pApa.n kurvanpApakIrtiH pApamevAshnute phalam . puNya.n kurvanpuNyakIrtiH puNyamevAshnute phalam .. 51..\\ pApaM praGYAM nAshayati kriyamANaM punaH punaH . naShTapraGYaH pApameva nityamArabhate naraH .. 52..\\ puNyaM praGYA.n vardhayati kriyamANaM punaH punaH . vR^iddhapraGYaH puNyameva nityamArabhate naraH .. 53..\\ asUyako danda shUko niShThuro vairakR^innaraH . sa kR^ichchhraM mahadApnoto nachirAtpApamAcharan .. 54..\\ anasUyaH kR^itapraGYTaH shobhanAnyAcharansadA . akR^ichchhrAtsukhamApnoti sarvatra cha virAjate .. 55..\\ praGYAmevAgamayati yaH prAGYebhyaH sa paNDitaH . prAGYo hyavApya dharmArthau shaknoti sukhamedhitum .. 56..\\ divasenaiva tatkuryAdyena rAtau sukha.n vaset . aShTa mAsena tatkuryAdyena varShAH sukha.n vaset .. 57..\\ pUrve vayasi tatkuryAdyena vR^iddhasukha.n vaset . yAvajjIvena tatkuryAdyena pretya sukha.n vaset .. 58..\\ jIrNamannaM prasha.nsanti bhArya.n cha gatayauvanAm . shUra.n vigatasa~NgrAma.n gatapAraM tapasvinam .. 59..\\ dhanenAdharmalabdhena yachchhidramapidhIyate . asa.nvR^ita.n tadbhavati tato.anyadavadIryate .. 60..\\ gururAtmavatA.n shAstA shAsA rAjA durAtmanAm . atha prachchhannapApAnA.n shAstA vaivasvato yamaH .. 61..\\ R^iShINA.n cha nadInAM cha kulAnAM cha mahAmanAm . prabhavo nAdhigantavyaH strINA.n dushcharitasya cha .. 62..\\ dvijAtipUjAbhirato dAtA GYAtiShu chArjavI . kShatriyaH svargabhAgrAjaMshchiraM pAlayate mahIm .. 63..\\ suvarNapuShpAM pR^ithivI.n chinvanti puruShAstrayaH . shUrashcha kR^itavidyashcha yashcha jAnAti sevitum .. 64..\\ buddhishreShThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata . tAni ja~NghA jaghanyAni bhArapratyavarANi cha .. 65..\\ duryodhane cha shakunau mUDhe duHshAsane tathA . karNe chaishvaryamAdhAya katha.n tvaM bhUtimichchhasi .. 66..\\ sarvairguNairupetAshcha pANDavA bharatarShabha . pitR^ivattvayi vartante teShu vartasva putravat .. 67..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36} vi atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . Atreyasya cha sa.nvAda.n sAdhyAnA.n cheti naH shrutam .. 1..\\ charanta.n ha.nsarUpeNa maharShiM saMshitavratam . sAdhyA devA mahAprAGYaM paryapR^ichchhanta vai purA .. 2..\\ sAdhyA devA vayamasmo maharShe dR^iShTvA bhavantaM na shaknumo.anumAtum . shrutena dhIro buddhimA.nstvaM mato naH kAvyA.n vAchaM vaktumarhasyudArAm .. 3..\\ etatkAryamamarAH saMshrutaM me dhR^itiH shamaH satyadharmAnuvR^ittiH . granthi.n vinIya hR^idayasya sarvaM priyApriye chAtmavashaM nayIta .. 4..\\ AkrushyamAno nAkroshenmanyureva titikShitaH . AkroShTAraM nirdahati sukR^ita.n chAsya vindati .. 5..\\ nAkroshI syAnnAvamAnI parasya mitradrohI nota nIchopasevI . na chAtimAnI na cha hInavR^itto rUkShA.n vAchaM rushatIM varjayIta .. 6..\\ marmANyasthIni hR^idaya.n tathAsUn ghorA vAcho nirdahantIha pu.nsAm . tasmAdvAcha.n rushatIM rUkSharUpAM dharmArAmo nityasho varjayIta .. 7..\\ aru.n turaM paruSha.n rUkShavAchaM vAkkaNTakairvitudantaM manuShyAn . vidyAdalakShmIkatama.n janAnAM mukhe nibaddhAM nirR^iti.n vahantam .. 8..\\ parashchedenamadhividhyeta bANair bhR^isha.n sutIkShNairanalArka dIptaiH . virichyamAno.apyatirichyamAno vidyAtkaviH sukR^itaM me dadhAti .. 9..\\ yadi santa.n sevate yadyasantaM tapasvina.n yadi vA stenameva . vAso yathA ra~Nga vashaM prayAti tathA sa teShA.n vashamabhyupaiti .. 10..\\ vAda.n tu yo na pravadenna vAdayed yo nAhataH pratihanyAnna ghAtayet . yo hantukAmasya na pApamichchhet tasmai devAH spR^ihayantyAgatAya .. 11..\\ avyAhR^ita.n vyAhR^itAchchhreya AhuH satya.n vadedvyAhR^ita.n taddvitIyam . priya.nvadedvyAhR^ita.n tattR^itIyaM dharmya.n vadedvyAhR^ita.n tachchaturtham .. 12..\\ yAdR^ishaiH sa.nvivadate yAdR^ishAMsh chopasevate . yAdR^igichchhechcha bhavitu.n tAdR^igbhavati pUruShaH .. 13..\\ yato yato nivartate tatastato vimuchyate . nivartanAddhi sarvato na vetti duHkhamaNvapi .. 14..\\ na jIyate nota jigIShate.anyAn na vairakkR^ichchApratighAtakash cha . nindA prasha.nsAsu samasvabhAvo na shochate hR^iShyati naiva chAyam .. 15..\\ bhAvamichchhati sarvasya nAbhAve kurute matim . satyavAdI mR^idurdAnto yaH sa uttamapUruShaH .. 16..\\ nAnarthaka.n sAntvayati pratiGYAya dadAti cha . rAddhAparAddhe jAnAti yaH sa madhyamapUruShaH .. 17..\\ duHshAsanastUpahantA na shAstA nAvartate manyuvashAtkR^itaghnaH . na kasya chinmitramatho durAtmA kalAshchaitA adhamasyeha pu.nsaH .. 18..\\ na shraddadhAti kalyANaM parebhyo.apyAtmasha~NkitaH . nirAkaroti mitrANi yo vai so.adhama pUruShaH .. 19..\\ uttamAneva seveta prApte kAle tu madhyamAn . adhamA.nstu na seveta ya ichchhechchhreya AtmanaH .. 20..\\ prApnoti vai vittamasadbalena nityotthAnAtpraGYayA pauruSheNa . na tveva samyaglabhate prasha.nsAM na vR^ittamApnoti mahAkulAnAm .. 21..\\ mahAkulAnA.n spR^ihayanti devA dharmArthavR^iddhAshcha bahushrutAsh cha . pR^ichchhAmi tvA.n vidura prashnametaM bhavanti vai kAni mahAkulAni .. 22..\\ tamo damo brahmavittva.n vitAnAH puNyA vivAhAH satatAnna dAnam . yeShvevaite saptaguNA bhavanti samyagvR^ittAstAni mahAkulAni .. 23..\\ yeShAM na vR^itta.n vyathate na yonir vR^ittaprasAdena charanti dharmam . ye kIrtimichchhanti kule vishiShTAM tyaktAnR^itAstAni mahAkulAni .. 24..\\ anijyayAvivAhairshcha vedasyotsAdanena cha . kulAnyakulatA.n yAnti dharmasyAtikrameNa cha .. 25..\\ deva dravyavinAshena brahma svaharaNena cha . kulAnyakulatA.n yAnti brAhmaNAtikrameNa cha .. 26..\\ brAhmaNAnAM paribhavAtparivAdAchcha bhArata . kulAnyakulatA.n yAnti nyAsApaharaNena cha .. 27..\\ kulAni samupetAni gobhiH puruShato.ashvataH . kulasa~NkhyAM na gachchhanti yAni hInAni vR^ittataH .. 28..\\ vR^ittatastvavihInAni kulAnyalpadhanAnyapi . kulasa~NkhyA.n tu gachchhanti karShanti cha mayadyashaH .. 29..\\ mA naH kule vairakR^itkash chidastu rAjAmAtyo mA parasvApahArI . mitradrohI naikR^itiko.anR^itI vA pUrvAshI vA pitR^idevAtithibhyaH .. 30..\\ yashcha no brAhmaNa.n hanyAdyashcha no brAhmaNAndviShet . na naH sa samiti.n gachchhedyashcha no nirvapetkR^iShim .. 31..\\ tR^iNAni bhUmirudaka.n vAkchaturthI cha sUnR^itA . satAmetAni geheShu nochchhidyante kadA chana .. 32..\\ shraddhayA parayA rAjannupanItAni satkR^itim . pravR^ittAni mahAprAGYa dharmiNAM puNyakarmaNAm .. 33..\\ sUkShmo.api bhAraM nR^ipate syandano vai shakto voDhuM na tathAnye mahIjAH . eva.n yuktA bhArasahA bhavanti mahAkulInA na tathAnye manuShyAH .. 34..\\ na tanmitra.n yasya kopAdbibheti yadvA mitra.n sha~Nkitenopacharyam . yasminmitre pitarIvAshvasIta tadvai mitra.n sa~NgatAnItarANi .. 35..\\ yadi chedapyasambandho mitrabhAvena vartate . sa eva bandhustanmitra.n sA gatistatparAyaNam .. 36..\\ chalachittasya vai pu.nso vR^iddhAnanupasevataH . pAriplavamaternityamadhruvo mitra sa~NgrahaH .. 37..\\ chalachittamanAtmAnamindriyANA.n vashAnugam . arthAH samativartante ha.nsAH shuShka.n saro yathA .. 38..\\ akasmAdeva kupyanti prasIdantyanimittataH . shIlametadasAdhUnAmabhraM pAriplava.n yathA .. 39..\\ satkR^itAshcha kR^itArthAshcha mitrANAM na bhavanti ye . tAnmR^itAnapi kravyAdAH kR^itaghnAnnopabhu~njate .. 40..\\ arthayedeva mitrANi sati vAsati vA dhane . nAnarthayanvijAnAti mitrANA.n sAraphalgutAm .. 41..\\ santApAdbhrashyate rUpa.n santApAdbhrashyate balam . santApAdbhrashyate GYAna.n santApAdvyAdhimR^ichchhati .. 42..\\ anavApya.n cha shokena sharIraM chopatapyate . amitrAshcha prahR^iShyanti mA sma shoke manaH kR^ithAH .. 43..\\ punarnaro mriyate jAyate cha punarnaro hIyate vardhate punaH . punarnaro yAchati yAchyate cha punarnaraH shochati shochyate punaH .. 44..\\ sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha . paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti tasmAddhIro naiva hR^iShyenna shochet .. 45..\\ chalAni hImAni ShaDindriyANi teShA.n yadyadvartate yatra yatra . tatastataH sravate buddhirasya chhidroda kumbhAdiva nityamambhaH .. 46..\\ tanuruchchhaH shikhI rAjA mithyopacharito mayA . mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 47..\\ nityodvignamida.n sarvaM nityodvignamidaM manaH . yattatpadamanudvigna.n tanme vada mahAmate .. 48..\\ nAnyatra vidyA tapasornAnyatrendriya nigrahAt . nAnyatra lobhasantyAgAchchhAntiM pashyAma te.anagha .. 49..\\ buddhyA bhayaM praNudati tapasA vindate mahat . gurushushrUShayA GYAna.n shAnti.n tyAgena vindati .. 50..\\ anAshritA dAnapuNya.n veda puNyamanAshritAH . rAgadveShavinirmuktA vicharantIha mokShiNaH .. 51..\\ svadhItasya suyuddhasya sukR^itasya cha karmaNaH . tapasashcha sutaptasya tasyAnte sukhamedhate .. 52..\\ svAstIrNAni shayanAni prapannA na vai bhinnA jAtu nidrA.n labhante . na strIShu rAjanratimApnuvanti na mAgadhaiH stUyamAnA na sUtaiH .. 53..\\ na vai bhinnA jAtu charanti dharmaM na vai sukhaM prApnuvantIha bhinnAH . na vai bhinnA gauravaM mAnayanti na vai bhinnAH prashama.n rochayanti .. 54..\\ na vai teShA.n svadate pathyamuktaM yogakShema.n kalpate nota teShAm . bhinnAnA.n vai manujendra parAyaNaM na vidyate ki.n chidanyadvinAshAt .. 55..\\ sambhAvya.n goShu sampanna.n sambhAvyaM brAhmaNe tapaH . sambhAvya.n strIShu chApalyaM sambhAvyaM GYAtito bhayam .. 56..\\ tantavo.apyAyatA nitya.n tantavo bahulAH samAH . bahUnbahutvAdAyAsAnsahantItyupamA satAm .. 57..\\ dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni cha . dhR^itarAShTrolmukAnIva GYAtayo bharatarShabha .. 58..\\ brAhmaNeShu cha ye shUrAH strIShu GYAtiShu goShu cha . vR^intAdiva phalaM pakva.n dhR^itarAShTra patanti te .. 59..\\ mahAnapyekajo vR^ikSho balavAnsupratiShThitaH . prasahya eva vAtena shAkhA skandha.n vimarditum .. 60..\\ atha ye sahitA vR^ikShAH sa~NghashaH supratiShThitAH . te hi shIghratamAnvAtAnsahante.anyonyasaMshrayAt .. 61..\\ evaM manuShyamapyeka.n guNairapi samanvitam . shakya.n dviShanto manyante vAyurdrumamivaukajam .. 62..\\ anyonyasamupaShTambhAdanyonyApAshrayeNa cha . GYAtayaH sampravardhante sarasIvotpalAnyuta .. 63..\\ avadhyA brAhmaNA gAvo striyo bAlAshcha GYAtayaH . yeShA.n chAnnAni bhu~njIta ye cha syuH sharaNAgatAH .. 64..\\ na manuShye guNaH kashchidanyo dhanavatAm api . anAturatvAdbhadra.n te mR^itakalpA hi rogiNaH .. 65..\\ avyAdhija.n kaTuka.n shIrSha rogaM pApAnubandhaM paruSha.n tIkShNamugram . satAM peya.n yanna pibantyasanto manyuM mahArAja piba prashAmya .. 66..\\ rogArditA na phalAnyAdriyante na vai labhante viShayeShu tattvam . duHkhopetA rogiNo nityameva na budhyante dhanabhogAnna saukhyam .. 67..\\ purA hyukto nAkarostva.n vacho me dyUte jitA.n draupadIM prekShya rAjan . duryodhana.n vArayetyakShavatyAM kitavatvaM paNDitA varjayanti .. 68..\\ na tadbala.n yanmR^idunA virudhyate mishro dharmastarasA sevitavyaH . pradhva.nsinI krUrasamAhitA shrIr mR^iduprauDhA gachchhati putrapautrAn .. 69..\\ dhArtarAShTrAH pANDavAnpAlayantu pANDoH sutAstava putrAMshcha pAntu . ekArimitrAH kuravo hyekamantrA jIvantu rAjansukhinaH samR^iddhAH .. 70..\\ meDhIbhUtaH kauravANA.n tvamadya tvayyAdhIna.n kuru kulamAjamIDha . pArthAnbAlAnvanavAsa prataptAn gopAyasva sva.n yashastAta rakShan .. 71..\\ sandhatsva tva.n kauravAnpANDuputrair mA te.antara.n ripavaH prArthayantu . satye sthitAste naradeva sarve duryodhana.n sthApaya tvaM narendra .. 72..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37} vi saptadashemAnrAjendra manuH svAyambhuvo.abravIt . vaichitravIrya puruShAnAkAshaM muShTibhirghnataH .. 1..\\ tAnevindrasya hi dhanuranAmyaM namato.abravIt . atho marIchinaH pAdAnanAmyAnnamatastathA .. 2..\\ yashchAshiShya.n shAsati yash cha kupyate yashchAtivelaM bhajate dviShantam . striyashcha yo.arakShati bhadramastu te yashchAyAchya.n yAchati yash cha katthate .. 3..\\ yashchAbhijAtaH prakarotyakAryaM yashchAbalo balinA nityavairI . ashraddadhAnAya cha yo bravIti yashchAkAmya.n kAmayate narendra .. 4..\\ vadhvA hAsa.n shvashuro yash cha manyate vadhvA vasannuta yo mAnakAmaH . parakShetre nirvapati yashcha bIjaM striya.n cha yaH parivadate.ativelam .. 5..\\ yashchaiva labdhvA na smarAmItyuvAcha dattvA cha yaH katthati yAchyamAnaH . yashchAsataH sAntvamupAsatIha ete.anuyAntyanilaM pAshahastAH .. 6..\\ yasminyathA vartate yo manuShyas tasmi.nstathA vartitavya.n sa dharmaH . mAyAchAro mAyayA vartitavyaH sAdhvAchAraH sAdhunA pratyudeyaH .. 7..\\ shatAyuruktaH puruShaH sarvavedeShu vai yadA . nApnotyatha cha tatsarvamAyuH keneha hetunA .. 8..\\ ativAdo.atimAnashcha tathAtyAgo narAdhipaH . krodhashchAtivivitsA cha mitradrohashcha tAni ShaT .. 9..\\ eta evAsayastIkShNAH kR^intantyAyUMShi dehinAm . etAni mAnavAnghnanti na mR^ityurbhadramastu te .. 10..\\ vishvastasyaiti yo dArAnyashchApi guru takpagaH . vR^iShalI patirdvijo yashcha pAnapashchaiva bhArata .. 11..\\ sharaNAgatahA chaiva sarve brahmahaNaiH samAH . etaiH sametya kartavyaM prAyashchittamiti shrutiH .. 12..\\ gR^ihI vadAnyo.anapaviddha vAkyaH sheShAnna bhokApyavihi.nsakash cha . nAnarthakR^ittyaktakaliH kR^itaGYaH satyo mR^iduH svargamupaiti vidvAn .. 13..\\ sulabhAH puruShA rAjansatataM priyavAdinaH . apriyasya tu pathyasya vaktA shrotA cha durlabhaH .. 14..\\ yo hi dharma.n vyapAshritya hitvA bhartuH priyApriye . apriyANyAha pathyAni tena rAjA sahAyavAn .. 15..\\ tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet . grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet .. 16..\\ Apadartha.n dhana.n rakSheddArAnrakSheddhanairapi . AtmAna.n satataM rakSheddArairapi dhanairapi .. 17..\\ uktaM mayA dyUtakAle.api rAjan naiva.n yuktaM vachanaM prAtipIya . tadauShadhaM pathyamivAturasya na rochate tava vaichitra vIrya .. 18..\\ kAkairimAMshchitrabarhAnmayUrAn parAjaiShThAH pANDavAndhArtarAShTraiH . hitvA si.nhAnkroShTu kAngUhamAnaH prApte kAle shochitA tvaM narendra .. 19..\\ yastAta na krudhyati sarvakAlaM bhR^ityasya bhaktasya hite ratasya . tasminbhR^ityA bhartari vishvasanti na chainamApatsu parityajanti .. 20..\\ na bhR^ityAnA.n vR^itti sa.nrodhanena bAhya.n jana.n sa~njighR^ikShedapUrvam . tyajanti hyenamuchitAvaruddhAH snigdhA hyamAtyAH parihInabhogAH .. 21..\\ kR^ityAni pUrvaM parisa~NkhyAya sarvANy AyavyayAvanurUpA.n cha vR^ittim . sa~NgR^ihNIyAdanurUpAnsahAyAn sahAyasAdhyAni hi duShkarANi .. 22..\\ abhiprAya.n yo viditvA tu bhartuH sarvANi kAryANi karotyatandrIH . vaktA hitAnAmanurakta AryaH shaktiGYa Atmeva hi so.anukampyaH .. 23..\\ vAkya.n tu yo nAdriyate.anushiShTaH pratyAha yashchApi niyujyamAnaH . praGYAbhimAnI pratikUlavAdI tyAjyaH sa tAdR^iktvarayaiva bhR^ityaH .. 24..\\ astabdhamaklIbamadIrghasUtraM sAnukrosha.n shlakShNamahAryamanyaiH . aroga jAtIyamudAravAkyaM dUta.n vadantyaShTa guNopapannam .. 25..\\ na vishvAsAjjAtu parasya gehaM gachchhennarashchetayAno vikAle . na chatvare nishi tiShThennigUDho na rAjanyA.n yoShitaM prArthayIta .. 26..\\ na nihnava.n satra gatasya gachchhet sa.nsR^iShTa mantrasya kusa~Ngatasya . na cha brUyAnnAshvasAmi tvayIti sa kAraNa.n vyapadesha.n tu kuryAt .. 27..\\ ghR^iNI rAjA puMshchalI rAjabhR^ityaH putro bhrAtA vidhavA bAla putrA . senA jIvI choddhR^ita bhakta eva vyavahAre vai varjanIyAH syurete .. 28..\\ guNA dasha snAnashIlaM bhajante bala.n rUpaM svaravarNaprashuddhiH . sparshashcha gandhashcha vishuddhatA cha shrIH saukumAryaM pravarAshcha nAryaH .. 29..\\ guNAshcha ShaNmitabhuktaM bhajante ArogyamAyushcha sukhaM bala.n cha . anAvila.n chAsya bhavedapatyaM na chainamAdyUna iti kShipanti .. 30..\\ akarma shIla.n cha mahAshanaM cha lokadviShTaM bahu mAyaM nR^isha.nsam . adeshakAlaGYamaniShTa veSham etAngR^ihe na prativAsayIta .. 31..\\ kadaryamAkroshakamashruta.n cha varAka sambhUtamamAnya mAninam . niShThUriNa.n kR^itavairaM kR^itaghnam etAnbhR^itArto.api na jAtu yAchet .. 32..\\ sa~NkliShTakarmANamatipravAdaM nityAnR^ita.n chAdR^iDha bhaktikaM cha . vikR^iShTarAgaM bahumAnina.n chApy etAnna seveta narAdhamAnShaT .. 33..\\ sahAyabandhanA hyarthAH sahAyAshchArthabandhanAH . anyonyabandhanAvetau vinAnyonyaM na sidhyataH .. 34..\\ utpAdya putrAnanR^iNAMshcha kR^itvA vR^itti.n cha tebhyo.anuvidhAya kAM chit . sthAne kumArIH pratipAdya sarvA araNyasa.nstho munivadbubhUShet .. 35..\\ hita.n yatsarvabhUtAnAmAtmanashcha sukhAvaham . tatkuryAdIshvaro hyetanmUla.n dharmArthasiddhaye .. 36..\\ buddhiH prabhAvastejashcha sattvamutthAnameva cha . vyavasAyashcha yasya syAttasyAvR^itti bhaya.n kutaH .. 37..\\ pashya doShAnpANDavairvigrahe tvaM yatra vyatherannapi devAH sa shakrAH . putrairvairaM nityamudvignavAso yashaH praNAsho dviShatA.n cha harShaH .. 38..\\ bhIShmasya kopastava chendra kalpa droNasya rAGYashcha yudhiShThirasya . utsAdayellokamimaM pravR^iddhaH shveto grahastiryagivApatankhe .. 39..\\ tava putrashata.n chaiva karNaH pa~ncha cha pANDavAH . pR^ithivImanushAseyurakhilA.n sAgarAmbarAm .. 40..\\ dhArtarAShTrA vana.n rAjanvyAghrAH pANDusutA matAH . mA vana.n chhindhi sa vyAghraM mA vyAghrAnnInasho vanAt .. 41..\\ na syAdvanamR^ite vyAghrAnvyAghrA na syurR^ite vanam . vana.n hi rakShyate vyAghrairvyAghrAnrakShati kAnanam .. 42..\\ na tathechchhantyakalyANAH pareShA.n veditu.n guNAn . yathaiShA.n GYAtumichchhanti nairguNyaM pApachetasaH .. 43..\\ arthasiddhiM parAmichchhandharmamevAditash charet . na hi dharmAdapaityarthaH svargalokAdivAmR^itam .. 44..\\ yasyAtmA virataH pApAtkalyANe cha niveshitaH . tena sarvamidaM buddhaM prakR^itirvikR^itirshcha yA .. 45..\\ yo dharmamartha.n kAmaM cha yathAkAlaM niShevate . dharmArthakAmasa.nyoga.n yo.amutreha cha vindati .. 46..\\ saMniyachchhati yo vegamutthita.n krodhaharShayoH . sa shriyo bhAjana.n rAjanyashchApatsu na muhyati .. 47..\\ balaM pa~ncha vidhaM nityaM puruShANAM nibodha me . yattu bAhubalaM nAma kaniShThaM balamuchyate .. 48..\\ amAtyalAbho bhadra.n te dvitIyaM balamuchyate . dhanalAbhastR^itIya.n tu balamAhurjigIShavaH .. 49..\\ yattvasya sahaja.n rAjanpitR^ipaitAmahaM balam . abhijAta balaM nAma tachchaturthaM bala.n smR^itam .. 50..\\ yena tvetAni sarvANi sa~NgR^ihItAni bhArata . yadbalAnAM bala.n shreShTha.n tatpraGYA balamuchyate .. 51..\\ mahate yo.apakArAya narasya prabhavennaraH . tena vaira.n samAsajya dUrastho.asmIti nAshvaset .. 52..\\ strIShu rAjasu sarpeShu svAdhyAye shatruseviShu . bhoge chAyuShi vishvAsa.n kaH prAGYaH kartumarhati .. 53..\\ praGYA shareNAbhihatasya jantosh chikitsakAH santi na chauShadhAni . na homamantrA na cha ma~NgalAni nAtharvaNA nApyagadAH susiddhAH .. 54..\\ sarpashchAgnishcha si.nhashcha kulaputrashcha bhArata . nAvaGYeyA manuShyeNa sarve te hyatitejasaH .. 55..\\ agnistejo mahalloke gUDhastiShThati dAruShu . na chopayu~Nkte taddAru yAvanno dIpyate paraiH .. 56..\\ sa eva khalu dArubhyo yadA nirmathya dIpyate . tadA tachcha vana.n chAnyannirdahatyAshu tejasA .. 57..\\ evameva kule jAtAH pAvakopama tejasaH . kShamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 58..\\ latA dharmA tva.n saputraH shAlAH pANDusutA matAH . na latA vardhate jAtu mahAdrumamanAshritA .. 59..\\ vana.n rAja.nstvaM saputro.ambikeya si.nhAnvane pANDavA.nstAta viddhi . si.nhairvihIna.n hi vanaM vinashyet si.nhA vinashyeyurR^ite vanena .. 60..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38} vi UrdhvaM prANA hyutkrAmanti yUnaH sthavira Ayati . pratyutthAnAbhivAdAbhyAM punastAnpatipadyate .. 1..\\ pITha.n dattvA sAdhave.abhyAgatAya AnIyApaH parinirNijya pAdau . sukhaM pR^iShTvA prativedyAtma sa.nsthaM tato dadyAdannamavekShya dhIraH .. 2..\\ yasyodakaM madhuparka.n cha gAM cha na mantravitpratigR^ihNAti gehe . lobhAdbhayAdarthakArpaNyato vA tasyAnartha.n jIvitamAhurAryAH .. 3..\\ chikitsakaH shakya kartAvakIrNI stenaH krUro madyapo bhrUNahA cha . senAjIvI shrutivikrAyakash cha bhR^ishaM priyo.apyatithirnodakArhaH .. 4..\\ avikreya.n lavaNaM pakvamanna.n dadhi kShIraM madhu taila.n ghR^itaM cha . tilA mA.nsaM mUlaphalAni shAkaM rakta.n vAsaH sarvagandhA guDash cha .. 5..\\ aroShaNo yaH samaloShTa kA~nchanaH prahINa shoko gatasandhi vigrahaH . nindA prasha.nsoparataH priyApriye charannudAsInavadeSha bhikShukaH .. 6..\\ nIvAra mUle~Nguda shAkavR^ittiH susa.nyatAtmAgnikAryeShvachodyaH . vane vasannatithiShvapramatto dhurandharaH puNyakR^ideSha tApasaH .. 7..\\ apakR^itvA buddhimato dUrastho.asmIti nAshvaset . dIrghau buddhimato bAhU yAbhyA.n hi.nsati hi.nsitaH .. 8..\\ na vishvasedavishvaste vishvaste nAtivishvaset . vishvAsAdbhayamutpannaM mUlAnyapi nikR^intati .. 9..\\ anIrShyurguptadAraH syAtsa.nvibhAgI priya.nvadaH . shlakShNo madhuravAkstrINAM na chAsA.n vashago bhavet .. 10..\\ pUjanIyA mahAbhAgAH puNyAshcha gR^ihadIptayaH . striyaH shriyo gR^ihasyoktAstasmAdrakShyA visheShataH .. 11..\\ piturantaHpura.n dadyAnmAturdadyAnmahAnasam . goShu chAtmasama.n dadyAtsvayameva kR^iShi.n vrajet . bhR^ityairvaNijyAchAra.n cha putraiH seveta brAhmaNAn .. 12..\\ adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam . teShA.n sarvatraga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 13..\\ nitya.n santaH kule jAtAH pAvakopama tejasaH . kShamAvanto nirAkArAH kAShThe.agniriva sherate .. 14..\\ yasya mantraM na jAnanti bAhyAshchAbhyantarAsh cha ye . sa rAjA sarvatashchakShushchiramaishvaryamashnute .. 15..\\ kariShyanna prabhASheta kR^itAnyeva cha darshayet . dharmakAmArtha kAryANi tathA mantro na bhidyate .. 16..\\ giripR^iShThamupAruhya prAsAda.n vA rahogataH . araNye niHshalAke vA tatra mantro vidhIyate .. 17..\\ nAsuhR^itparamaM mantraM bhAratArhati veditum . apaNDito vApi suhR^itpaNDito vApyanAtmavAn . amAtye hyarthalipsA cha mantrarakShaNameva cha .. 18..\\ kR^itAni sarvakAryANi yasya vA pArShadA viduH . gUDhamantrasya nR^ipatestasya siddhirasaMshayam .. 19..\\ aprashastAni karmANi yo mohAdanutiShThati . sa teShA.n viparibhraMshe bhrashyate jIvitAdapi .. 20..\\ karmaNA.n tu prashastAnAmanuShThAna.n sukhAvaham . teShAmevAnanuShThAnaM pashchAttApakaraM mahat .. 21..\\ sthAnavR^iddha kShayaGYasya ShADguNya viditAtmanaH . anavaGYAta shIlasya svAdhInA pR^ithivI nR^ipa .. 22..\\ amoghakrodhaharShasya svaya.n kR^ityAnvavekShiNaH . Atmapratyaya koshasya vasudheya.n vasundharA .. 23..\\ nAmamAtreNa tuShyeta chhatreNa cha mahIpatiH . bhR^ityebhyo visR^ijedarthAnnaikaH sarvaharo bhavet .. 24..\\ brAhmaNo brAhmaNa.n veda bhartA veda striya.n tathA . amAtyaM nR^ipatirveda rAjA rAjAnameva cha .. 25..\\ na shatrura~NkamApanno moktavyo vadhyatA.n gataH . ahatAddhi bhaya.n tasmAjjAyate nachirAdiva .. 26..\\ daivateShu cha yatnena rAjasu brAhmaNeShu cha . niyantavyaH sadA krodho vR^iddhabAlAtureShu cha .. 27..\\ nirartha.n kalahaM prAGYo varjayenmUDha sevitam . kIrti.n cha labhate loke na chAnarthena yujyate .. 28..\\ prasAdo niShphalo yasya krodhashchApi nirarthakaH . na taM bhartAramichchhanti ShaNDhaM patimiva striyaH .. 29..\\ na buddhirdhanalAbhAya na jADyamasamR^iddhaye . lokaparyAya vR^ittAntaM prAGYo jAnAti netaraH .. 30..\\ vidyA shIlavayovR^iddhAnbuddhivR^iddhAMshcha bhArata . dhanAbhijana vR^iddhAMshcha nityaM mUDho.avamanyate .. 31..\\ anArya vR^ittamaprAGYamasUyakamadhArmikam . anarthAH kShipramAyAnti vAgduShTa.n krodhanaM tathA .. 32..\\ avisa.nvAdana.n dAna.n samayasyAvyatikramaH . Avartayanti bhUtAni samyakpraNihitA cha vAk .. 33..\\ avisa.nvAdako dakShaH kR^itaGYo matimAnR^ijuH . api sa~NkShINa kosho.api labhate parivAraNam .. 34..\\ dhR^itiH shamo damaH shaucha.n kAruNya.n vAganiShThurA . mitrANA.n chAnabhidrohaH sataitAH samidhaH shriyaH .. 35..\\ asa.nvibhAgI duShTAtmA kR^itaghno nirapatrapaH . tAdR^i~NnarAdhamo loke varjanIyo narAdhipa .. 36..\\ na sa rAtrau sukha.n shete sa sarpa iva veshmani . yaH kopayati nirdoSha.n sa doSho.abhyantara.n janam .. 37..\\ yeShu duShTeShu doShaH syAdyogakShemasya bhArata . sadA prasAdana.n teShAM devatAnAmivAcharet .. 38..\\ ye.arthAH strIShu samAsaktAH prathamotpatiteShu cha . ye chAnArya samAsaktAH sarve te saMshaya.n gatAH .. 39..\\ yatra strI yatra kitavo yatra bAlo.anushAsti cha . majjanti te.avashA deshA nadyAmashmaplavA iva .. 40..\\ prayojaneShu ye saktA na visheSheShu bhArata . tAnahaM paNDitAnmanye visheShA hi prasa~NginaH .. 41..\\ yaM prasha.nsanti kitavA yaM prasha.nsanti chAraNAH . yaM prasha.nsanti bandhakyo na sa jIvati mAnavaH .. 42..\\ hitvA tAnparameShvAsAnpANDavAnamitaujasaH . AhitaM bhArataishvarya.n tvayA duryodhane mahat .. 43..\\ ta.n drakShyasi paribhraShTaM tasmAttvaM nachirAdiva . aishvaryamadasaMmUDhaM bali.n lokatrayAdiva .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39} dhr anIshvaro.ayaM puruSho bhavAbhave sUtraprotA dArumayIva yoShA . dhAtrA hi diShTasya vashe kilAyaM tasmAdvada tva.n shravaNe ghR^ito.aham .. 1..\\ aprAptakAla.n vachanaM bR^ihaspatirapi bruvan . labhate buddhyavaGYAnamavamAna.n cha bhArata .. 2..\\ priyo bhavati dAnena priyavAdena chAparaH . mantraM mUlabalenAnyo yaH priyaH priya eva saH .. 3..\\ dveShyo na sAdhurbhavati na medhAvI na paNDitaH . priye shubhAni karmANi dveShye pApAni bhArata .. 4..\\ na sa kShayo mahArAja yaH kShayo vR^iddhimAvahet . kShayaH sa tviha mantavyo ya.n labdhvA bahu nAshayet .. 5..\\ samR^iddhA guNataH ke chidbhavanti dhanato.apare . dhanavR^iddhAnguNairhInAndhR^itarAShTra vivarjayet .. 6..\\ dhr sarva.n tvamAyatI yuktaM bhAShase prAGYasaMmatam . na chotsahe suta.n tyaktu.n yato dharmastato jayaH .. 7..\\ svabhAvaguNasampanno na jAtu vinayAnvitaH . susUkShmamapi bhUtAnAmupamardaM prayokShyate .. 8..\\ parApavAda niratAH paraduHkhodayeShu cha . parasparavirodhe cha yatante satatothitAH .. 9..\\ sa doSha.n darshana.n yeShAM sa.nvAse sumahadbhayam . arthAdAne mahAndoShaH pradAne cha mahadbhayam .. 10..\\ ye pApA iti vikhyAtAH sa.nvAse parigarhitAH . yuktAshchAnyairmahAdoShairye narAstAnvivarjayet .. 11..\\ nivartamAne sauhArde prItirnIche praNashyati . yA chaiva phalanirvR^ittiH sauhR^ide chaiva yatsukham .. 12..\\ yatate chApavAdAya yatnamArabhate kShaye . alpe.apyapakR^ite mohAnna shAntimupagachchhati .. 13..\\ tAdR^ishaiH sa~NgataM nIchairnR^isha.nsairakR^itAtmabhiH . nishAmya nipuNaM buddhyA vidvAndUrAdvivarjayet .. 14..\\ yo GYAtimanugR^ihNAti daridra.n dInamAturam . saputrapashubhirvR^iddhi.n yashashchAvyayamashnute .. 15..\\ GYAtayo vardhanIyAstairya ichchhantyAtmanaH shubham . kulavR^iddhi.n cha rAjendra tasmAtsAdhu samAchara .. 16..\\ shreyasA yokShyase rAjankurvANo GYAtisatkriyAm . viguNA hyapi sa.nrakShyA GYAtayo bharatarShabha .. 17..\\ kiM punarguNavantaste tvatprasAdAbhikA~NkShiNaH . prasAda.n kuru dInAnAM pANDavAnA.n vishAM pate .. 18..\\ dIyantA.n grAmakAH ke chitteShA.n vR^ittyarthamIshvara . eva.n loke yashaHprApto bhaviShyatsi narAdhipa .. 19..\\ vR^iddhena hi tvayA kAryaM putrANA.n tAta rakShaNam . mayA chApi hita.n vAchyaM viddhi mA.n tvaddhitaiShiNam .. 20..\\ GYAtibhirvigrahastAta na kartavyo bhavArthinA . sukhAni saha bhojyAni GYAtibhirbharatarShabha .. 21..\\ sambhojana.n sa~NkathanaM samprItish cha parasparam . GYAtibhiH saha kAryANi na virodhaH katha.n chana .. 22..\\ GYAtayastArayantIha GYAtayo majjayanti cha . suvR^ittAstArayantIha durvR^ittA majjayanti cha .. 23..\\ suvR^itto bhava rAjendra pANDavAnprati mAnada . adharShaNIyaH shatrUNA.n tairvR^itastvaM bhaviShyasi .. 24..\\ shrImanta.n GYAtimAsAdya yo GYAtiravasIdati . digdhahastaM mR^iga iva sa enastasya vindati .. 25..\\ pashchAdapi narashreShTha tava tApo bhaviShyati . tAnvA hatAnsutAnvApi shrutvA tadanuchintaya .. 26..\\ yena khaTvA.n samArUDhaH paritapyeta karmaNA . AdAveva na tatkuryAdadhruve jIvite sati .. 27..\\ na kashchinnApanayate pumAnanyatra bhArgavAt . sheShasampratipattistu buddhimatsveva tiShThati .. 28..\\ duryodhanena yadyetatpApa.n teShu purA kR^itam . tvayA tatkulavR^iddhena pratyAneyaM nareshvara .. 29..\\ tA.nstvaM pade pratiShThApya loke vigatakalmaShaH . bhaviShyasi narashreShTha pUjanIyo manIShiNAm .. 30..\\ suvyAhR^itAni dhIrANAM phalataH pravichintya yaH . adhyavasyati kAryeShu chira.n yashasi tiShThati .. 31..\\ avR^itti.n vinayo hanti hantyanarthaM parAkramaH . hanti nitya.n kShamA krodhamAchAro hantyalakShaNam .. 32..\\ parichchhadena kShatreNa veshmanA paricharyayA . parIkSheta kula.n rAjanbhojanAchchhAdanena cha .. 33..\\ yayoshchittena vA chittaM naibhR^itaM naibhR^itena vA . sameti praGYayA praGYA tayormaitrI na jIryate .. 34..\\ durbuddhimakR^itapraGYa.n chhannaM kUpaM tR^iNairiva . vivarjayIta medhAvI tasminmaitrI praNashyati .. 35..\\ avalipteShu mUrkheShu raudrasAhasikeShu cha . tathaivApeta dharmeShu na maitrImAcharedbudhaH .. 36..\\ kR^itaGYa.n dhArmika.n satyamakShudraM dR^iDhabhaktikam . jitendriya.n sthitaM sthityAM mitramatyAgi cheShyate .. 37..\\ indriyANAmanutsargo mR^ityunA na vishiShyate . atyarthaM punarutsargaH sAdayeddaivatAnyapi .. 38..\\ mArdava.n sarvabhUtAnAmanasUyA kShamA dhR^itiH . AyuShyANi budhAH prAhurmitrANA.n chAvimAnanA .. 39..\\ apanIta.n sunItena yo.arthaM pratyAninIShate . matimAsthAya sudR^iDhA.n tadakApuruSha vratam .. 40..\\ AyatyAM pratikAraGYastadAtve dR^iDhanishchayaH . atIte kAryasheShaGYo naro.arthairna prahIyate .. 41..\\ karmaNA manasA vAchA yadabhIkShNaM niShevate . tadevApaharatyena.n tasmAtkalyANamAcharet .. 42..\\ ma~NgalAlambhana.n yogaH shrutamutthAnamArjavam . bhUtimetAni kurvanti satA.n chAbhIkShNa darshanam .. 43..\\ anirvedaH shriyo mUla.n duHkhanAshe sukhasya cha . mahAnbhavatyanirviNNaH sukha.n chAtyantamashnute .. 44..\\ nAtaH shrImattara.n kiM chidanyatpathyatamaM tathA . prabha viShNoryathA tAta kShamA sarvatra sarvadA .. 45..\\ kShamedashaktaH sarvasya shaktimAndharmakAraNAt . arthAnarthau samau yasya tasya nitya.n kShamA hitA .. 46..\\ yatsukha.n sevamAno.api dharmArthAbhyAM na hIyate . kAma.n tadupaseveta na mUDha vratamAcharet .. 47..\\ duHkhArteShu pramatteShu nAstikeShvalaseShu cha . na shrIrvasatyadAnteShu ye chotsAha vivarjitAH .. 48..\\ Arjavena nara.n yuktamArjavAtsavyapatrapam . ashaktimantaM manyanto dharShayanti kubuddhayaH .. 49..\\ atyAryamatidAtAramatishUramativratam . praGYAbhimAnina.n chaiva shrIrbhayAnnopasarpati .. 50..\\ agnihotraphalA vedAH shIlavR^ittaphala.n shrutam . ratiputra phalA dArA dattabhukta phala.n dhanam .. 51..\\ adharmopArjitairarthairyaH karotyaurdhva dehikam . na sa tasya phalaM pretya bhu~Nkte.arthasya durAgamAt .. 52..\\ kAnAra vanadurgeShu kR^ichchhrAsvApatsu sambhrame . udyateShu cha shastreShu nAsti sheShavatAM bhayam .. 53..\\ utthAna.n sa.nyamo dAkShyamapramAdo dhR^itiH smR^itiH . samIkShya cha samArambho viddhi mUlaM bhavasya tat .. 54..\\ tapobala.n tApasAnAM brahma brahmavidAM balam . hi.nsA balamasAdhUnA.n kShamAguNavatAM balam .. 55..\\ aShTau tAnyavrataghnAni Apo mUlaM phalaM payaH . havirbrAhmaNa kAmyA cha gurorvachanamauShadham .. 56..\\ na tatparasya sandadhyAtpratikUla.n yadAtmanaH . sa~NgraheNaiSha dharmaH syAtkAmAdanyaH pravartate .. 57..\\ akrodhena jayetkrodhamasAdhu.n sAdhunA jayet . jayetkadarya.n dAnena jayetsatyena chAnR^itam .. 58..\\ strI dhUrtake.alase bhIrau chaNDe puruShamAnini . chaure kR^itaghne vishvAso na kAryo na cha nAstike .. 59..\\ abhivAdanashIlasya nitya.n vR^iddhopasevinaH . chatvAri sampravardhante kIrtirAyuryashobalam .. 60..\\ atikleshena ye.arthAH syurdharmasyAtikrameNa cha . arervA praNipAtena mA sma teShu manaH kR^ithAH .. 61..\\ avidyaH puruShaH shochyaH shochyaM mithunamaprajam . nirAhArAH prajAH shochyAH shochya.n rAShTramarAjakam .. 62..\\ adhvA jarA dehavatAM parvatAnA.n jalaM jarA . asambhogo jarA strINA.n vAkshalyaM manaso jarA .. 63..\\ anAmnAya malA vedA brAhmaNasyAvrataM malam . kautUhalamalA sAdhvI vipravAsa malAH striyaH .. 64..\\ suvarNasya mala.n rUpyaM rUpyasyApi mala.n trapu . GYeya.n trapu mala.n sIsaM sIsasyApi malaM malam .. 65..\\ na svapnena jayennidrAM na kAmena striya.n jayet . nendhanena jayedagniM na pAnena surA.n jayet .. 66..\\ yasya dAnajitaM mitramamitrA yudhi nirjitAH . annapAnajitA dArAH saphala.n tasya jIvitam .. 67..\\ sahasriNo.api jIvanti jIvanti shatinastathA . dhR^itarAShTra.n vimu~nchechchhAM na katha.n chinna jIvyate .. 68..\\ yatpR^ithivyA.n vrIhi yavaM hiraNyaM pashavaH striyaH . nAlamekasya tatsarvamiti pashyanna muhyati .. 69..\\ rAjanbhUyo bravImi tvAM putreShu samamAchara . samatA yadi te rAjansveShu pANDusuteShu cha .. 70..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40} vi yo.abhyarthitaH sadbhirasajjamAnaH karotyartha.n shaktimahApayitvA . kShipra.n yashastaM samupaiti santamalaM prasannA hi sukhAya santaH .. 1..\\ mahAntamapyarthamadharmayuktaM yaH santyajatyanupAkruShTa eva . sukha.n sa duHkhAnyavamuchya shete jIrNA.n tvacha.n sarpa ivAvamuchya .. 2..\\ anR^ita.n cha samutkarShe rAjagAmi cha paishunam . guroshchAlIka nirbandhaH samAni brahmahatyayA .. 3..\\ asUyaika padaM mR^ityurativAdaH shriyo vadhaH . ashushrUShA tvarA shlAghA vidyAyAH shatravastrayaH .. 4..\\ sukhArthinaH kuto vidyA nAsti vidyArthinaH sukham . sukhArthI vA tyajedvidyA.n vidyArthI vA sukha.n tyajet .. 5..\\ nAgnistR^ipyati kAShThAnAM nApagAnAM mahodadhiH . nAntakaH sarvabhUtAnAM na pu.nsA.n vAmalochanA .. 6..\\ AshA dhR^iti.n hanti samR^iddhimantakaH krodhaH shriya.n hanti yashaH kadaryatA . apAlana.n hanti pashUMshcha rAjann ekaH kruddho brAhmaNo hanti rAShTram .. 7..\\ ajashcha kA.nsya.n cha rathashcha nityaM madhvAkarShaH shakuniH shrotriyash cha . vR^iddho GYAtiravasanno vayasya etAni te santu gR^ihe sadaiva .. 8..\\ ajokShA chandana.n vINA Adarsho madhusarpiShI . viShamaudumbara.n sha~NkhaH svarNaM nAbhishcha rochanA .. 9..\\ gR^ihe sthApayitavyAni dhanyAni manurabravIt . deva brAhmaNa pUjArthamatithInA.n cha bhArata .. 10..\\ ida.n cha tvA.n sarvaparaM bravImi puNyaM pada.n tAta mahAvishiShTam . na jAtu kAmAnna bhayAnna lobhAd dharma.n tyajejjIvitasyApi hetoH .. 11..\\ nityo dharmaH sukhaduHkhe tvanitye nityo jIvo dhAturasya tvanityaH . tyaktvAnityaM pratitiShThasva nitye santuShya tva.n toSha paro hi lAbhaH .. 12..\\ mahAbalAnpashya manAnubhAvAn prashAsya bhUmi.n dhanadhAnya pUrNAm . rAjyAni hitvA vipulAMshcha bhogAn gatAnnarendrAnvashamantakasya .. 13..\\ mR^itaM putra.n duHkhapuShTaM manuShyA utkShipya rAjansvagR^ihAnnirharanti . taM muktakeshAH karuNa.n rudantash chitAmadhye kAShThamiva kShipanti .. 14..\\ anyo dhanaM pretagatasya bhu~Nkte vayA.nsi chAgnishcha sharIradhAtUn . dvAbhyAmaya.n saha gachchhatyamutra puNyena pApena cha veShTyamAnaH .. 15..\\ utsR^ijya vinivartante GYAtayaH suhR^idaH sutAH . agnau prAsta.n tu puruShaM karmAnveti svayaM kR^itam .. 16..\\ asmAllokAdUrdhvamamuShya chAdho mahattamastiShThati hyandhakAram . tadvai mahAmohanamindriyANAM budhyasva mA tvAM pralabheta rAjan .. 17..\\ ida.n vachaH shakShyasi chedyathAvan nishamya sarvaM pratipattumevam . yashaH paraM prApsyasi jIvaloke bhayaM na chAmutra na cheha te.asti .. 18..\\ AtmA nadI bhArata puNyatIrthA satyodakA dhR^itikUlA damormiH . tasyA.n snAtaH pUyate puNyakarmA puNyo hyAtmA nityamambho.ambha eva .. 19..\\ kAmakrodhagrAhavatIM pa~nchendriya jalAM nadIm . kR^itvA dhR^itimayIM nAva.n janma durgANi santara .. 20..\\ praGYA vR^iddha.n dharmavR^iddha.n svabandhuM vidyA vR^iddha.n vayasA chApi vR^iddham . kAryAkArye pUjayitvA prasAdya yaH sampR^ichchhenna sa muhyetkadA chit .. 21..\\ dhR^ityA shishnodara.n rakShetpANipAda.n cha chakShuShA . chakShuH shrotre cha manasA mano vAcha.n cha karmaNA .. 22..\\ nityodakI nityayaGYopavItI nityasvAdhyAyI patitAnna varjI . R^itaM bruvangurave karma kurvan na brAhmaNashchyavate brahmalokAt .. 23..\\ adhItya vedAnparisa.nstIrya chAgnIn iShTvA yaGYaiH pAlayitvA prajAsh cha . gobrAhmaNArthe shastrapUtAntarAtmA hataH sa~NgrAme kShatriyaH svargameti .. 24..\\ vaishyo.adhItya brAhmaNAnkShatriyAMsh cha dhanaiH kAle sa.nvibhajyAshritAMsh cha . tretA pUta.n dhUmamAghrAya puNyaM pretya svarge deva sukhAni bhu~Nkte .. 25..\\ brahmakShatra.n vaishya varNa.n cha shUdraH krameNaitAnnyAyataH pUjayAnaH . tuShTeShveteShvavyatho dagdhapApas tyaktvA deha.n svargasukhAni bhu~Nkte .. 26..\\ chAturvarNyasyaiSha dharmastavokto hetu.n chAtra bruvato me nibodha . kShAtrAddharmAddhIyate pANDuputras ta.n tva.n rAjanrAjadharme niyu~NkShva .. 27..\\ evametadyathA mA.n tvamanushAsati nityadA . mamApi cha matiH saumya bhavatyeva.n yathAttha mAm .. 28..\\ sA tu buddiH kR^itApyevaM pANDavAnrapti me sadA . duryodhana.n samAsAdya punarviparivartate .. 29..\\ na diShTamabhyatikrAntu.n shakyaM martyena kena chit . diShTameva kR^itaM manye pauruSha.n tu nirarthakam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41} dhr anukta.n yadi te ki.n chidvAchA vidura vidyate . tanme shushrUShave brUhi vichitrANi hi bhAShase .. 1..\\ dhR^itarAShTra kumAro vai yaH purANaH sanAtanaH . sanatsujAtaH provAcha mR^ityurnAstIti bhArata .. 2..\\ sa te guhyAnprakAshAMshcha sarvAnhR^idayasaMshrayAn . pravakShyati mahArAja sarvabuddhimatA.n varaH .. 3..\\ ki.n tvaM na veda tadbhUyo yanme brUyAtsanAtanaH . tvameva vidura brUhi praGYA sheSho.asti chettava .. 4..\\ shUdrayonAvaha.n jAto nAto.anyadvaktumutsahe . kumArasya tu yA buddhirveda tA.n shAshvatIm aham .. 5..\\ brAhmI.n hi yonimApannaH suguhyamapi yo vadet . na tena garhyo devAnA.n tasmAdetadbravImi te .. 6..\\ bravIhi vidura tvaM me purANa.n ta.n sanAtanam . kathametena dehena syAdihaiva samAgamaH .. 7..\\ chintayAmAsa vidurastamR^iShi.n saMshitavratam . sa cha tachchintita.n GYAtvA darshayAmAsa bhArata .. 8..\\ sa chainaM pratijagrAha vidhidR^iShTena karmaNA . sukhopaviShTa.n vishrAntamathainaM viduro.abravIt .. 9..\\ bhagavansaMshayaH kashchiddhR^itarAShTrasya mAnase . yo na shakyo mayA vaktu.n tamasmai vaktumarhasi . ya.n shrutvAyaM manuShyendraH sukhaduHkhAtigo bhavet .. 10..\\ lAbhAlAbhau priya dveShyau yathainaM na jarAntakau . viShaheranbhayAmarShau kShutpipAse madodbhavau . aratishchaiva tandrI cha kAmakrodhau kShayodayau .. 11..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42} v tato rAjA dhR^itarAShTro manIShI sampUjya vAkya.n vidurerita.n tat . sanatsujAta.n rahite mahAtmA paprachchha buddhiM paramAM bubhUShan .. 1..\\ sanatsujAta yadIda.n shR^iNomi mR^ityurhi nAsIha tavopadesham . devAsurA hyAcharanbrahmacharyam amR^ityave tatkataranna satyam .. 2..\\ san amR^ityuH karmaNA ke chinmR^ityurnAstIti chApare . shR^iNu me bruvato rAjanyathaitanmA visha~NkithAH .. 3..\\ ubhe satye kShatriyAdya pravR^itte moho mR^ityuH saMmato yaH kavInAm . pramAda.n vai mR^ityumahaM bravImi sadApramAdamamR^itatvaM bravImi .. 4..\\ pramAdAdvai asurAH parAbhavann apramAdAdbrahmabhUtA bhavanti . na vai mR^ityurvyAghra ivAtti jantUn na hyasya rUpamupalabhyate ha .. 5..\\ yama.n tveke mR^ityumato.anyamAhur AtmAvasannamamR^itaM brahmacharyam . pitR^iloke rAjyamanushAsti devaH shivaH shivAnAmashivo.ashivAnAm .. 6..\\ AsyAdeSha niHsarate narANAM krodhaH pramAdo moharUpashcha mR^ityuH . te mohitAstadvashe vartamAnA itaH pretAstatra punaH patanti .. 7..\\ tatasta.n devA anu viplavante ato mR^ityurmaraNAkhyAm upaiti . karmodaye karmaphalAnurAgAs tatrAnu yAnti na taranti mR^ityum .. 8..\\ yo.abhidhyAyannutpatiShNUnnihanyAd anAdareNApratibudhyamAnaH . sa vai mR^ityurmR^ityurivAtti bhUtvA eva.n vidvAnyo vinihanti kAmAn .. 9..\\ kAmAnusArI puruShaH kAmAnanu vinashyati . kAmAnvyudasya dhunute yatki.n chitpuruSho rajaH .. 10..\\ tamo.aprakAsho bhUtAnAM narako.ayaM pradR^ishyate . gR^ihyanta iva dhAvanti gachchhantaH shvabhramunmukhAH .. 11..\\ abhidhyA vai prathama.n hanti chainaM kAmakrodhau gR^ihya chaina.n tu pashchAt . ete bAlAnmR^ityave prApayanti dhIrAstu dhairyeNa taranti mR^ityum .. 12..\\ amanyamAnaH kShatriya ki.n chidanyan nAdhIyate tArNa ivAsya vyAghraH . krodhAllobhAnmohamayAntarAtmA sa vai mR^ityustvachchharIre ya eShaH .. 13..\\ evaM mR^ityu.n jAyamAna.n viditvA GYAne tiShThanna bibhetIha mR^ityoH . vinashyate viShaye tasya mR^ityur mR^ityoryathA viShayaM prApya martyaH .. 14..\\ ye.asmindharmAnnAcharantIha ke chit tathA dharmAnke chidihAcharanti . dharmaH pApena pratihanyate sma utAho dharmaH pratihanti pApam .. 15..\\ san ubhayameva tatropabhujyate phalaM dharmasyaivetarasya cha . dharmeNAdharmaM praNudatIha vidvAn dharmo balIyAniti tasya viddhi .. 16..\\ yAnimAnAhuH svasya dharmasya lokAn dvijAtInAM puNyakR^itA.n sanAtanAn . teShAM parikramAnkathayantastato.anyAn naitadvidvannaiva kR^ita.n cha karma .. 17..\\ san yeShAM bale na vispardhA bale balavatAm iva . te brAhmaNA itaH pretya svargaloke prakAshate .. 18..\\ yatra manyeta bhUyiShThaM prAvR^iShIva tR^iNolapam . annaM pAna.n cha brAhmaNastajjIvannAnusa~njvaret .. 19..\\ yatrAkathayamAnasya prayachchhatyashivaM bhayam . atiriktamivAkurvansa shreyAnnetaro janaH .. 20..\\ yo vAkathayamAnasya AtmAnaM nAnusa~njvaret . brahma svaM nopabhu~njedvA tadanna.n saMmataM satAm .. 21..\\ yathA sva.n vAntamashnAti shvA vai nityamabhUtaye . eva.n te vAntamashnanti svavIryasyopajIvanAt .. 22..\\ nityamaGYAtacharyA me iti manyeta brAhmaNaH . GYAtInA.n tu vasanmadhye naiva vidyeta kiM chana .. 23..\\ ko hyevamantarAtmAnaM brAhmaNo hantumarhati . tasmAddhi ki.n chitkShatriya brahmAvasati pashyati .. 24..\\ ashrAntaH syAdanAdAnAtsaMmato nirupadravaH . shiShTo na shiShTavatsa syAdbrAhmaNo brahmavitkaviH .. 25..\\ anADhyA mAnuShe vitte ADhyA vedeShu ye dvijAH . te durdharShA duShprakampyA vidyAttAnbrahmaNastanum .. 26..\\ sarvAnsviShTakR^ito devAnvidyAdya iha kash chana . na samAno brAhmaNasya yasminprayatate svayam .. 27..\\ yama prayatamAna.n tu mAnayanti sa mAnitaH . na mAnyamAno manyeta nAmAnAdabhisa~njvaret .. 28..\\ vidvA.nso mAnayantIha iti manyeta mAnitaH . adharmaviduSho mUDhA lokashAstravishAradAH . na mAnyaM mAnayiShyanti iti manyedamAnitaH .. 29..\\ na vai mAna.n cha maunaM cha sahitau charataH sadA . aya.n hi loko mAnasya asau mAnasya tadviduH .. 30..\\ shrIH sukhasyeha sa.nvAsaH sA chApi paripanthinI . brahmI sudurlabhA shrIrhi praGYA hInena kShatriya .. 31..\\ dvArANi tasyA hivadanti santo bahuprakArANi durAvarANi . satyArjave hrIrdamashauchavidyAH ShaNmAnamohapratibAdhanAni .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43} dhr R^icho yajUMShyadhIte yaH sAmaveda.n cha yo dvijaH . pApAni kurvanpApena lipyate na sa lipyate .. 1..\\ san naina.n sAmAnyR^icho vApi na yajUMShi vichakShaNa . trAyante karmaNaH pApAnna te mithyA bravImyaham .. 2..\\ na chhandA.nsi vR^ijinAttArayanti mAyAvinaM mAyayA vartamAnam . nIDa.n shakuntA iva jAtapakShAsh chhandA.nsyenaM prajahatyantakAle .. 3..\\ na chedvedA vedavida.n shaktAstrAtuM vichakShaNa . atha kasmAtpralApo.ayaM brAhmaNAnA.n sanAtanaH .. 4..\\ san asmi.Nlloke tapastaptaM phalamanyatra dR^ishyate . brAhmaNAnAmime lokA R^iddhe tapasi sa.nyatAH .. 5..\\ katha.n samR^iddhamapyR^iddha.n tapo bhavati kevalam . sanatsujAta tadbrUhi yathA vidyAma tadvayam .. 6..\\ san krodhAdayo dvAdasha yasya doShAs tathA nR^isha.nsAdi ShaDatra rAjan . dharmAdayo dvAdasha chAtatAnAH shAstre guNA ye viditA dvijAnAm .. 7..\\ krodhaH kAmo lobhamohau vivitsA kR^ipAsUyA mAnashokau spR^ihA cha . IrShyA jugupsA cha manuShyadoShA varjyAH sadA dvAdashaite nareNa .. 8..\\ ekaikameta rAjendra manuShyAnparyupAsate . lipsamAno.antara.n teShAM mR^igANAmiva lubdhakaH .. 9..\\ vikatthanaH spR^ihayAlurmanasvI bibhratkopa.n chapalo.arakShaNash cha . ete prAptAH ShaNnarAnpApadharmAn prakurvate nota santaH sudurge .. 10..\\ sambhogasa.nviddviShamedhamAno dattAnutApI kR^ipaNo.abalIyAn . varga prasha.nsI vanitAsu dveShTA ete.apare sapta nR^isha.nsadharmAH .. 11..\\ dharmashcha satya.n cha damastapash cha amAtsarya.n hrIstitikShAnasUyA . yaGYashcha dAna.n cha dhR^itiH shrutaM cha mahAvratA dvAdasha brAhmaNasya .. 12..\\ yastvetabhyaH pravaseddvAdashebhyaH sarvAmapImAM pR^ithivIM prashiShyAt . tribhirdvAbhyAmekato vA vishiShTo nAsya svamastIti sa veditavyaH .. 13..\\ damastyAgo.apramAdashcha eteShvamR^itamAhitam . tAni satyamukhAnyAhurbrAhmaNA ye manIShiNaH .. 14..\\ damo.aShTAdasha doShaH syAtpratikUla.n kR^itAkR^ite . anR^ita.n chAbhyasUyA cha kAmArthau cha tathA spR^ihA .. 15..\\ krodhaH shokastathA tR^iShNA lobhaH paishunyameva cha . matsarashcha vivitsA cha paritApastathA ratiH .. 16..\\ apasmAraH sAtivAdastathA sambhAvanAtmani . etairvimukto doShairyaH sa damaH sadbhiruchyate .. 17..\\ shreyA.nstu ShaDvidhastyAgaH priyaM prApya na hR^iShyati . apriye tu samutpanne vyathA.n jAtu na chArchchhati .. 18..\\ iShTAndArAMshcha putrAMshcha na chAnya.n yadvacho bhavet . arhate yAchamAnAya pradeya.n tadvacho bhavet . apyavAchya.n vadatyeva sa tR^itIyo guNaH smR^itaH .. 19..\\ tyaktairdravyairyo bhavati nopayu~Nkte cha kAmataH . na cha karmasu taddhInaH shiShyabuddhirnaro yathA . sarvaireva guNairyukto dravyavAnapi yo bhavet .. 20..\\ apramAdo.aShTa doShaH syAttAndoShAnparivarjayet . indriyebhyashcha pa~nchabhyo manasashchaiva bhArata . atItAnAgatebhyashcha mukto hyetaiH sukhI bhavet .. 21..\\ doShairetairvimukta.n tu guNairetaiH samanvitam . etatsamR^iddhamapyR^iddha.n tapo bhavati kevalam . yanmAM pR^ichchhasi rAjendra kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 22..\\ AkhyAna pa~nchamairvedairbhUyiShTha.n kathyate janaH . tathaivAnye chaturvedAstrivedAshcha tathApare .. 23..\\ dvivedAshchaikavedAshcha anR^ichashcha tathApare . teShA.n tu katamaH sa syAdyamaha.n veda brAhmaNam .. 24..\\ san ekasya vedasyAGYAnAdvedAste bahavo.abhavan . satyasyaikasya rAjendra satye kashchidavasthitaH . eva.n vedamanutsAdya praGYAM mahati kurvate .. 25..\\ dAnamadhyayana.n yaGYo lobhAdetatpravartate . satyAtprachyavamAnAnA.n sa~Nkalpo vitatho bhavet .. 26..\\ tato yaGYaH pratAyeta satyasyaivAvadhAraNAt . manasAnyasya bhavati vAchAnyasyota karmaNA . sa~NkalpasiddhaH puruShaH sa~NkalpAnadhitiShThati .. 27..\\ anaibhR^ityena vai tasya dIkShita vratamAcharet . nAmaitaddhAtunirvR^itta.n satyameva satAM param . GYAna.n vai nAma pratyakShaM parokSha.n jAyate tapaH .. 28..\\ vidyAdbahu paThanta.n tu bahu pAThIti brAhmaNam . tasmAtkShatriya mA ma.nsthA jalpitenaiva brAhmaNam . ya eva satyAnnApaiti sa GYeyo brAhmaNastvayA .. 29..\\ chhandA.nsi nAma kShatriya tAnyatharvA jagau purastAdR^iShisarga eShaH . chhandovidaste ya u tAnadhItya na vedya vedasya vidurna vedyam .. 30..\\ na vedAnA.n veditA kash chidasti kashchidvedAnbudhyate vApi rAjan . yo veda vedAnna sa veda vedyaM satye sthito yastu sa veda vedyam .. 31..\\ abhijAnAmi brAhmaNamAkhyAtAra.n vichakShaNam . yashchhinnavichikitsaH sannAchaShTe sarvasaMshayAn .. 32..\\ tasya paryeShaNa.n gachchhetprAchInaM nota dakShiNam . nArvAchIna.n kutastirya~NnAdishaM tu kathaM chana .. 33..\\ tUShNImbhUta upAsIta na cheShTenmanasA api . abhyAvarteta brahmAsya antarAtmani vai shritam .. 34..\\ maunAddhi sa munirbhavati nAraNya vasanAnmuniH . akShara.n tattu yo veda sa muniH shreShTha uchyate .. 35..\\ sarvArthAnA.n vyAkaraNAdvaiyAkaraNa uchyate . pratyakShadarshI lokAnA.n sarvadarshI bhavennaraH .. 36..\\ satye vai brAhmaNastiShThanbrahma pashyati kShatriya . vedAnA.n chAnupUrvyeNa etadvidvanbravImi te .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44} dhr sanatsujAta yadimAM parArthAM brAhmI.n vAchaM pravadasi vishvarUpAm . parA.n hi kAmeShu sudurlabhA.n kathAM tadbrUhi me vAkyametatkumAra .. 1..\\ san naitadbrahma tvaramANena labhyaM yanmAM pR^ichchhasyabhihR^iShyasyatIva . avyaktavidyAmabhidhAsye purANIM buddhyA cha teShAM brahmacharyeNa siddhAm .. 2..\\ avyaktavidyAmiti yatsanAtanIM bravIShi tvaM brahmacharyeNa siddhAm . anArabhyA vasatIhArya kAle kathaM brAhmaNyamamR^itatva.n labheta .. 3..\\ san ye.asmi.Nlloke vijayantIha kAmAn brAhmI.n sthitimanutitikShamANAH . ta AtmAnaM nirharantIha dehAn mu~njAdiShIkAmiva sattvasa.nsthAH .. 4..\\ sharIrametau kurutaH pitA mAtA cha bhArata . AchArya shAstA yA jAtiH sA satyA sAjarAmarA .. 5..\\ AchArya yonimiha ye pravishya bhUtvA garbhaM brahmacharya.n charanti . ihaiva te shAstrakArA bhavanti prahAya dehaM parama.n yAnti yogam .. 6..\\ ya AvR^iNotyavitathena karNA vR^ita.n kurvannamR^ita.n samprayachchhan . taM manyeta pitaraM mAtara.n cha tasmai na druhyetkR^itamasya jAnan .. 7..\\ guru.n shiShyo nityamabhimanyamAnaH svAdhyAyamichchhechchhuchirapramattaH . mAnaM na kuryAnna dadhIta roSham eSha prathamo brahmacharyasya pAdaH .. 8..\\ AchAryasya priya.n kuryAtprANairapi dhanairapi . karmaNA manasA vAchA dvitIyaH pAda uchyate .. 9..\\ samA gurau yathAvR^ittirguru patnyA.n tathA bhavet . yathoktakArI priyakR^ittR^itIyaH pAda uchyate .. 10..\\ nAchAryAyehopakR^itvA pravAdaM prAGYaH kurvIta naitadaha.n karomi . itIva manyeta na bhAShayeta sa vai chaturtho brahmacharyasya pAdaH .. 11..\\ eva.n vasantaM yadupaplaveddhanam AchAryAya tadanuprayachchhet . satA.n vR^iddhiM bahuguNAm evameti guroH putre bhavati cha vR^ittireShA .. 12..\\ eva.n vasansarvato vardhatIha bahUnputrA.Nllabhate cha pratiShThAm . varShanti chAsmai pradisho dishash cha vasantyasminbrahmacharye janAsh cha .. 13..\\ etana brahmacharyeNa devA devatvamApnuvan . R^iShayashcha mahAbhAgA brahmalokaM manIShiNaH .. 14..\\ gandharvANAmanenaiva rUpamapsarasAmabhUt . etena brahmacharyeNa sUryo ahnAya jAyate .. 15..\\ ya AshayetpATayechchApi rAjan sarva.n sharIra.n tapasA tapyamAnaH . etenAsau bAlyamatyeti vidvAn mR^ityu.n tathA rodhayatyantakAle .. 16..\\ antavantaH kShatriya te jayanti lokA~njanAH karmaNA nirmitena . brahmaiva vidvA.nstenAbhyeti sarvaM nAnyaH panthA ayanAya vidyate .. 17..\\ AbhAti shuklamiva lohitamiva atho kR^iShNamathA~njana.n kAdrava.n vA . tadbrAhmaNaH pashyati yo.atra vidvAn katha.nrUpa.n tadamR^itamakSharaM padam .. 18..\\ nAbhAti shuklamiva lohitamiva atho kR^iShNamAyasamarkavarNam . na pR^ithivyA.n tiShThati nAntarikShe naitatsamudre salilaM bibharti .. 19..\\ na tArakAsu na cha vidyudAshritaM na chAbhreShu dR^ishyate rUpamasya . na chApi vAyau na cha devatAsu na tachchandre dR^ishyate nota sUrye .. 20..\\ naivarkShu tanna yajuHShu nApyatharvasu na chaiva dR^ishyatyamaleShu sAmasu . rathantare bArhate chApi rAjan mahAvrate naiva dR^ishyeddhruva.n tat .. 21..\\ apAraNIya.n tamasaH parastAt tadantako.apyeti vinAshakAle . aNIya rUpa.n kShura dhArayA tan mahachcha rUpa.n tvapi parvatebhyaH .. 22..\\ sA pratiShThA tadamR^ita.n lokAstadbrahma tadyashaH . bhUtAni jaGYire tasmAtpralaya.n yAnti tatra cha .. 23..\\ anAmaya.n tanmahadudyata.n yasho vAcho vikArAnkavayo vadanti . tasmi~njagatsarvamidaM pratiShThitaM ye tadviduramR^itAste bhavanti .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45} san yattachchhukraM mahajjyotirdIpyamAnaM mahadyashaH . tadvai devA upAsante yasmAdarko virAjate . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 1..\\ shukrAdbrahma prabhavati brahma shukreNa vardhate . tachchhukra.n jyotiShAM madhye.ataptaM tapati tApanam . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 2..\\ Apo.atha adbhyaH salilasya madhye ubhau devau shishriyAte.antarikShe . sa sadhrIchIH sa viShUchIrvasAnA ubhe bibharti pR^ithivI.n divaM cha . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 3..\\ ubhau cha devau pR^ithivI.n divaM cha dishashcha shukraM bhuvanaM bibharti . tasmAddishaH saritash cha sravanti tasmAtsamudrA vihitA mahAntaH . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 4..\\ chakre rathasya tiShThanta.n dhruvasyAvyaya karmaNaH . ketumanta.n vahantyashvAsta.n divyamajaraM divi . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 5..\\ na sAdR^ishye tiShThati rUpamasya na chakShuShA pashyati kash chidenam . manIShayAtho manasA hR^idA cha yaiva.n viduramR^itAste bhavanti . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 6..\\ dvAdasha pUgA.n sarita.n deva rakShitam . madhu IshantastadA sa~ncaranti ghoram . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 7..\\ tadardhamAsaM pibati sa~ncitya bhramaro madhu . IshAnaH sarvabhUteShu havirbhUtamakalpayat . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 8..\\ hiraNyaparNamashvatthamabhipatya apakShakAH . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 9..\\ pUrNAtpUrNAnyuddharanti pUrNAtpUrNAni chakrire . haranti pUrNAtpUrNAni pUrNamevAvashiShyate . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 10..\\ tasmAdvai vAyurAyAtastasmiMshcha prayataH sadA . tasmAdagnishcha somashcha tasmiMshcha prANa AtataH .. 11..\\ sarvameva tato vidyAttattadvaktuM na shaknumaH . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 12..\\ apAna.n girati prANaH prANaM girati chandramAH . Adityo girate chandramAditya.n girate paraH . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 13..\\ ekaM pAdaM notkShipati salilAddha.nsa uchcharan . ta.n chetsatatamR^itvijaM na mR^ityurnAmR^itaM bhavet . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 14..\\ eva.n devo mahAtmA sa pAvakaM puruSho giran . yo vai taM puruSha.n veda tasyehAtmA na riShyate . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 15..\\ yaH sahasra.n sahasrANAM pakShAnsantatya sampatet . madhyame madhya Agachchhedapi chetsyAnmanojavaH . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 16..\\ na darshane tiShThati rUpamasya pashyanti chaina.n suvishuddhasattvAH . hito manIShI manasAbhipashyed ye ta.n shrayeyuramR^itAste bhavanti . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 17..\\ gUhanti sarpA iva gahvarANi svashikShayA svena vR^ittena martyAH . teShu pramuhyanti janA vimUDhA yathAdhvAnaM mohayante bhayAya . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 18..\\ sadA sadAsatkR^itaH syAnna mR^ityuramR^ita.n kutaH . satyAnR^ite satyasamAna bandhane satashcha yonirasatash chaika eva . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 19..\\ na sAdhunA nota asAdhunA vA samAnametaddR^ishyate mAnuSheShu . samAnametadamR^itasya vidyAd eva.n yukto madhu tadvai parIpset . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 20..\\ nAsyAtivAdA hR^idaya.n tApayanti nAnadhItaM nAhutamagnihotram . mano brAhmI.n laghutAmAdadhIta praGYAnamasya nAma dhIrA labhante . yoginastaM prapashyanti bhagavanta.n sanAtanam .. 21..\\ eva.n yaH sarvabhUteShu AtmAnamanupashyati . anyatrAnyatra yukteShu ki.n sa shochettataH param .. 22..\\ yathoda pAne mahati sarvataH samplutodake . eva.n sarveShu vedeShu brAhmaNasya vijAnataH .. 23..\\ a~NguShTha mAtraH puruSho mahAtmA na dR^ishyate.asau hR^idaye niviShTaH . ajashcharo divArAtramatandritash cha sa taM matvA kavirAste prasannaH .. 24..\\ ahamevAsmi vo mAtA pitA putro.asmyahaM punaH . AtmAhamapi sarvasya yachcha nAsti yadasti cha .. 25..\\ pitAmaho.asmi sthaviraH pitA putrashcha bhArata . mamaiva yUyamAtmasthA na me yUyaM na vo.apyaham .. 26..\\ Atmaiva sthAnaM mama janma chAtmA vedaprokto.ahamajara pratiShThaH .. 27..\\ aNoraNIyAnsumanAH sarvabhUteShu jAgR^imi . pitara.n sarvabhUtAnAM puShkare nihitaM viduH .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46} v eva.n sanatsujAtena vidureNa cha dhImatA . sArdha.n kathayato rAGYaH sA vyatIyAya sharvarI .. 1..\\ tasyA.n rajanyAM vyuShTAyAM rAjAnaH sarva eva te . sabhAmAvivishurhR^iShTAH sUtasyopadidR^ikShayA .. 2..\\ shushrUShamANAH pArthAnA.n vacho dharmArthasa.nhitam . dhR^itarAShTra mukhAH sarve yayU rAjasabhA.n shubhAm .. 3..\\ sudhAvadAtA.n vistIrNA.n kanakAjira bhUShitAm . chandraprabhA.n suruchirAM siktAM paramavAriNA .. 4..\\ ruchirairAsanaiH stIrNA.n kA~nchanairdAravairapi . ashmasAramayairdAntaiH svAstIrNaiH sottarachchhadaiH .. 5..\\ bhIShmo droNaH kR^ipaH shalyaH kR^itavarmA jayadrathaH . ashvatthAmA vikarNashcha somadattashcha bAhlikaH .. 6..\\ vidurashcha mahAprAGYo yuyutsushcha mahArathaH . sarve cha sahitAH shUrAH pArthivA bharatarShabha . dhR^itarAShTraM puraskR^itya vivishustA.n sabhAM shubhAm .. 7..\\ duHshAsanashchitrasenaH shakunishchApi saubalaH . durmukho duHsahaH karNa ulUko.atha viviMshatiH .. 8..\\ kururAjaM puraskR^itya duryodhanamamarShaNam . vivishustA.n sabhAM rAjansurAH shakra sado yathA .. 9..\\ AvishadbhistadA rAja~nshUraiH parighabAhubhiH . shushubhe sA sabhA rAjansi.nhairiva girerguhA .. 10..\\ te pravishya maheShvAsAH sabhA.n samitishobhanAH . AsanAni mahArhANi bhejire sUryavarchasaH .. 11..\\ AsanastheShu sarveShu teShu rAjasu bhArata . dvAHstho nivedayAmAsa sUtaputramupasthitam .. 12..\\ aya.n sa ratha AyAti yo.ayAsItpANDavAnprati . dUto nastUrNamAyAtaH saindhavaiH sAdhu vAhibhiH .. 13..\\ upayAya tu sa kShipra.n rathAtpraskandya kuNDalI . pravivesha sabhAM pUrNAM mahIpAlairmahAtmabhiH .. 14..\\ samjaya prApto.asmi pANDavAngatvA tadvijAnIta kauravAH . yathA vayaH kurUnsarvAnpratinandanti pANDavAH .. 15..\\ abhivAdayanti vR^iddhAMshcha vayasyAMsh cha vayasyavat . yUnashchAbhyavadanpArthAH pratipUjya yathA vayaH .. 16..\\ yathAha.n dhR^itarAShTreNa shiShTaH pUrvamito gataH . abruvaM pANDavAngatvA tannibodhata pArthivAH .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47} dhr pR^ichchhAmi tvA.n sa~njaya rAjamadhye kimabravIdvAkyamadInasattvaH . dhana~njayastAta yudhAM praNetA durAtmanA.n jIvitachchhinmahAtmA .. 1..\\ duryodhano vAchamimA.n shR^iNotu yadabravIdarjuno yotsyamAnaH . yudhiShThirasyAnumate mahAtmA dhana~njayaH shR^iNvataH keshavasya .. 2..\\ anvatrasto bAhuvIrya.n vidAna upahvare vAsudevasya dhIraH . avochanmA.n yotsyamAnaH kirITI madhye brUyA dhArtarAShTra.n kurUNAm .. 3..\\ ye vai rAjAnaH pANDavAyodhanAya samAnItAH shR^iNvatA.n chApi teShAm . yathA samagra.n vachanaM mayoktaM sahAmAtya.n shrAvayethA nR^ipa.n tam .. 4..\\ yathA nUna.n devarAjasya devAH shushrUShante vajrahastasya sarve . tathAshR^iNvanpANDavAH sR^i~njayAsh cha kirITinA vAchamuktA.n samarthAm .. 5..\\ ityabravIdarjuno yotsyamAno gANDIvadhanvA lohitapadmanetraH . na chedrAjyaM mu~nchati dhArtarAShTro yudhiShThirasyAjamIDhasya rAGYaH . asti nUna.n karmakR^itaM purastAd anirviShTaM pApaka.n dhArtarAShTraiH .. 6..\\ yeShA.n yuddhaM bhImasenArjunAbhyAM tathAshvibhyA.n vAsudevena chaiva . shaineyena dhruvamAttAyudhena dhR^iShTadyumnenAtha shikhaNDinA cha . yudhiShThireNendra kalpena chaiva yo.apadhyAnAnnirdahedgA.n divaM cha .. 7..\\ taishchedyuddhaM manyate dhArtarAShTro nirvR^itto.arthaH sakalaH pANDavAnAm . mA tatkArShIH pANDavArthAya hetor upaihi yuddha.n yadi manyase tvam .. 8..\\ yA.n tA.n vane duHkhashayyAmuvAsa pravrAjitaH pANDavo dharmachArI . AshiShyate duHkhatarAmanarthAm antyA.n shayyA.n dhArtarAShTraH parAsuH .. 9..\\ hriyA GYAnena tapasA damena krodhenAtho dharmaguptyA dhanena . anyAya vR^itAH kurupANDaveyAn adhyAtiShThaddhArtarAShTro durAtmA .. 10..\\ mAyopadhaH praNidhAnArjavAbhyAM tapo damAbhyA.n dharmaguptyA balena . satyaM bruvanprItiyuktyAnR^itena titikShamANaH klishyamAno.ativelam .. 11..\\ yadA jyeShThaH pANDavaH saMshitAtmA krodha.n yattaM varShapUgAnsughoram . avasraShTA kuruShUdvR^itta chetAs tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 12..\\ kR^iShNa vartmeva jvalitaH samiddho yathA dahetkakShamagnirnidAghe . eva.n dagdhA dhArtarAShTrasya senAM yudhiShThiraH krodhadIpto.anuvIkShya .. 13..\\ yadyA draShTA bhImasena.n raNasthaM gadAhasta.n krodhaviSha.n vamantam . durmarShaNaM pANDavaM bhImavegaM tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 14..\\ mahAsi.nho gAva iva pravishya gadApANirdhArtarAShTrAnupetya . yadA bhImo bhImarUpo nihantA tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 15..\\ mahAbhaye vItabhayaH kR^itAstraH samAgame shatrubalAvamardI . sakR^idrathena pratiyAdrathaughAn padAtisa~NghAngadayAbhinighnan .. 16..\\ sainyAnanekA.nstarasA vimR^idnan yadA kSheptA dhArtarAShTrasya sainyam . chhindanvanaM parashuneva shUras tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 17..\\ tR^iNaprAya.n jvalaneneva dagdhaM grAma.n yathA dhArtarAShTraH samIkShya . pakva.n sasyaM vaidyuteneva dagdhaM parAsikta.n vipulaM svaM balaugham .. 18..\\ hatapravIra.n vimukhaM bhayArtaM parA~NmukhaM prAyasho.adhR^iShTa yodham . shastrArchiShA bhImasenena dagdhaM tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 19..\\ upAsa~NgAduddharandakShiNena paraHshatAnnakulashchitrayodhI . yadA rathAgryo rathinaH prachetA tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 20..\\ sukhochito duHkhashayyA.n vaneShu dIrgha.n kAlaM nakulo yAmasheta . AshIviShaH kruddha iva shvasanbhR^ishaM tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 21..\\ tyaktAtmAnaH pArthivAyodhanAya samAdiShTA dharmarAjena vIrAH . rathaiH shubhraiH sainyamabhidravanto dR^iShTvA pashchAttapsyate dhArtarAShTraH .. 22..\\ shishUnkR^itAstrAnashishu prakAshAn yadA draShTA kauravaH pa~ncha shUrAn . tyaktvA prANAnkekayAnAdravantas tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 23..\\ yadA gatodvAhamakUjanAkShaM suvarNatAra.n rathamAtatAyI . dAntairyukta.n sahadevo.adhirUDhaH shirA.nsi rAGYA.n kShepsyate mArgaNaughaiH .. 24..\\ mahAbhaye sampravR^itte rathasthaM vivartamAna.n samare kR^itAstram . sarvA.n disha.n sampatantaM samIkShya tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 25..\\ hrIniShedho nipuNaH satyavAdI mahAbalaH sarvadharmopapannaH . gAndhArimArchchha.nstumule kShiprakArI kSheptA janAnsahadevastarasvI .. 26..\\ yadA draShTA draupadeyAnmaheShU~n shUrAnkR^itAstrAnrathayuddhakovidAn . AshIviShAnghoraviShAnivAyatas tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 27..\\ yadAbhimanyuH paravIra ghAtI sharaiH parAnmegha ivAbhivarShan . vigAhitA kR^iShNa samaH kR^itAstras tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 28..\\ yadA draShTA bAlamabAla vIryaM dviShachchamUM mR^ityumivApatantam . saubhadramindra pratima.n kR^itAstraM tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 29..\\ prabhadrakAH shIghratarA yuvAno vishAradAH si.nhasamAna vIryAH . yadA kSheptAro dhArtarAShTrAnsa sainyA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 30..\\ vR^iddhau virATadrupadau mahArathau pR^ithakchamUbhyAmabhivartamAnau . yadA draShTArau dhArtarAShTrAnsa sainyA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 31..\\ yadA kR^itAstro drupadaH prachinva~n shirA.nsi yUnA.n samare rathasthaH . kruddhaH sharaishchhetsyati chApamuktais tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 32..\\ yadA virATaH paravIra ghAtI marmAntare shatruchamUM praveShTA . matsyaiH sArdhamanR^isha.nsarUpais tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 33..\\ jyeShThaM mAtsyAnAmanR^isha.nsa rUpaM virATa putra.n rathinaM purastAt . yadA draShTA daMshitaM pANDavArthe tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 34..\\ raNe hate kauravANAM pravIre shikhaNDinA sattame shantanUje . na jAtu naH shatravo dhArayeyur asaMshaya.n satyametadbravImi .. 35..\\ yadA shikhaNDI rathinaH prachinvan bhIShma.n rathenAbhiyAtA varUthI . divyairhayairavamR^idnanrathaughA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 36..\\ yadA draShTA sR^i~njayAnAmanIke dhR^iShTadyumnaM pramukhe rochamAnam . astra.n yasmai guhyamuvAcha dhImAn droNastadA tapsyati dhArtarAShTraH .. 37..\\ yadA sa senApatiraprameyaH parAbhavanniShubhirdhArtarAShTrAn . droNa.n raNe shatrusaho.abhiyAtA tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 38..\\ hrImAnmanIShI balavAnmanasvI sa lakShmIvAnsomakAnAM prabarhaH . na jAtu ta.n shatravo.anye saheran yeShA.n sa syAdagraNIrvR^iShNisi.nhaH .. 39..\\ brUyAchcha mA pravR^iNIShveti loke yuddhe.advitIya.n sachivaM rathastham . shinernaptAraM pravR^iNIma sAtyakiM mahAbala.n vItabhaya.n kR^itAstram .. 40..\\ yadA shinInAmadhipo mayoktaH sharaiH parAnmegha iva pravarShan . prachchhAdayiShya~nsharajAlena yodhA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 41..\\ yadA dhR^iti.n kurute yotsyamAnaH sa dIrghabAhurdR^iDhadhanvA mahAtmA . si.nhasyeva gandhamAghrAya gAvaH sa.nveShTante shatravo.asyAdyathAgneH .. 42..\\ sa dIrghabAhurdR^iDhadhanvA mahAtmA bhindyAdgirInsa.nharetsarvalokAn . astre kR^itI nipuNaH kShiprahasto divi sthitaH sUrya ivAbhibhAti .. 43..\\ chitraH sUkShmaH sukR^ito yAvadasya astre yogo vR^iShNisi.nhasya bhUyAn . yathAvidha.n yogamAhuH prashastaM sarvairguNaiH sAtyakistairupetaH .. 44..\\ hiraNmaya.n shvetahayaish chaturbhir yadA yukta.n syandanaM mAdhavasya . draShTA yuddhe sAtyakervai suyodhanas tadA tapsyatyakR^itAtmA sa mandaH .. 45..\\ yadA ratha.n hemamaNiprakAshaM shvetAshvayukta.n vAnaraketumugram . draShTA raNe sa.nyata.n keshavena tadA tapsyatyakR^itAtmA sa mandaH .. 46..\\ yadA maurvyAstalaniShpeShamugraM mahAshabda.n vajraniShpeSha tulyam . vidhUyamAnasya mahAraNe mayA gANDIvasya shroShyati mandabuddhiH .. 47..\\ tato mUDho dhR^itarAShTrasya putras taptA yuddhe durmatirduHsahAyaH . dR^iShTvA sainyaM bANavarNAndha kAraM prabhajyanta.n gokulavadraNAgre .. 48..\\ balAhakAduchcharantIva vidyut sahasraghnI dviShatA.n sa~NgameShu . asthichchhido marmabhido vamechchharA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 49..\\ yadA draShTA jyA mukhAdvANa sa~NghAn gANDIvamuktAnpatataH shitAgrAn . nAgAnhayAnvarmiNashchAdadAnA.ns tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 50..\\ yadA mandaH parabANAnvimuktAn mameShubhirhriyamANAnpratIpam . tiryagvidvAMshchhidyamAnAnkShuraprais tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anavapsyat .. 51..\\ yadA vipAThA madbhujavipramuktA dvijAH phalAnIva mahIruhAgrAt . prachchhettAra uttamA~NgAni yUnAM tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatapsyat .. 52..\\ yadA draShTA patataH syandanebhyo mahAgajebhyo.ashvagatAMshcha yodhAn . sharairhatAnpAtitAMshchaiva ra~Nge tadA yuddha.n dhArtarAShTro.anvatasyat .. 53..\\ padAtisa~NghAnrathasa~NghAnsamantAd vyAttAnanaH kAla ivAtateShuH . praNotsyAmi jvalitairbANavarShaiH shatrU.nstadA tapsyati mandabuddhiH .. 54..\\ sarvA dishaH sampatatA rathena rajodhvasta.n gANDivenApakR^ittam . yadA draShTA svabala.n sampramUDhaM tadA pashchAttapsyati mandabuddhiH .. 55..\\ kA.n digbhUtaM chhinnagAtra.n visa~nj~naM duryodhano drakShyati sarvasainyam . hatAshvavIrAgrya narendra nAgaM pipAsita.n shrAntapatraM bhayArtam .. 56..\\ Artasvara.n hanyamAnaM hata.n cha vikIrNakeshAsthi kapAlasa~Ngham . prajApateH karma yathArdha niShThitaM tadA dR^iShTvA tapsyate mandabuddhiH .. 57..\\ yadA rathe gANDiva.n vAsudevaM divya.n sha~NkhaM pA~nchajanyaM hayAMsh cha . tUNAvakShayyau devadatta.n cha mAM cha draShTA yuddhe dhArtarAShTraH sametAn .. 58..\\ udvartayandasyu sa~NghAnsametAn pravartayanyugamanyadyugAnte . yadA dhakShyAmyagnivatkauraveyA.ns tadA taptA dhR^itarAShTraH saputraH .. 59..\\ saha bhrAtA saha putraH sa sainyo bhraShTaishvaryaH krodhavasho.alpachetAH . darpasyAnte vihite vepamAnaH pashchAnmandastapsyati dhArtarAShTraH .. 60..\\ pUrvAhne mA.n kR^itajapyaM kadA chid vipraH provAchodakAnte manoGYam . karavya.n te duShkaraM karma pArtha yoddhavya.n te shatrubhiH savyasAchin .. 61..\\ indro vA te harivAnvajrahastaH purastAdyAtu samare.arInvinighnan . sugrIva yuktena rathena vA te pashchAtkR^iShNo rakShatu vAsudevaH .. 62..\\ vavre chAha.n vajrahastAnmahendrAd asminyuddhe vAsudeva.n sahAyam . sa me labdho dasyuvadhAya kR^iShNo manye chaitadvihita.n daivatairme .. 63..\\ ayudhyamAno manasApi yasya jaya.n kR^iShNaH puruShasyAbhinandet . dhruva.n sarvAnso.abhyatIyAdamitrAn sendrAndevAnmAnuShe nAsti chintA .. 64..\\ sa bAhubhyA.n sAgaramuttitIrShen mahodadhi.n salilasyAprameyam . tejasvina.n kR^iShNamatyantashUraM yuddhena yo vAsudeva.n jigIShet .. 65..\\ giri.n ya ichchheta talena bhettuM shilochchaya.n shvetamati pramANam . tasyaiva pANiH sa nakho vishIryen na chApi ki.n chitsa girestu kuryAt .. 66..\\ agni.n samiddhaM shamayedbhujAbhyAM chandra.n cha sUryaM cha nivArayeta . hareddevAnAmamR^itaM prasahya yuddhena yo vAsudeva.n jigIShet .. 67..\\ yo rukmiNImekarathena bhojyAm utsAdya rAGYA.n viShayaM prasahya . uvAha bhAryA.n yashasA jvalantIM yasyA.n jaGYe rakmiNeyo mahAtmA .. 68..\\ aya.n gAndharA.nstarasA sampramathya jitvA putrAnnagna jitaH samagrAn . baddhaM mumocha vinadantaM prasahya sudarshanIya.n devatAnA.n lalAmam .. 69..\\ aya.n kavATe nijaghAna pANDyaM tathA kali~NgAndantakUre mamarda . anena dagdhA varShapUgAnvinAthA vArANasI nagarI sambabhUva .. 70..\\ ya.n sma yuddhe manyate.anyairajeyam ekalavyaM nAma niShAdarAjam . vegeneva shailamabhihatya jambhaH shete sa kR^iShNena hataH parAsuH .. 71..\\ tathograsenasya sutaM praduShTaM vR^iShNyandhakAnAM madhyagA.n tapantam . apAtayadbaladeva dvitIyo hatvA dadau chograsenAya rAjyam .. 72..\\ aya.n saubhaM yodhayAmAsa svasthaM vibhIShaNaM mAyayA shAlvarAjam . saubhadvAri pratyagR^ihNAchchhataghnIM dorbhyA.n ka ena.n viShaheta martyaH .. 73..\\ prAgjyotiShaM nAma babhUva durgaM pura.n ghoramasurANAm asahyam . mahAbalo narakastatra bhaumo jahArAdityA maNikuNDale shubhe .. 74..\\ na ta.n devAH saha shakreNa sehire samAgatAharaNAya bhItAH . dR^iShTvA cha te vikrama.n keshavasya bala.n tathaivAstramavAraNIyam .. 75..\\ jAnanto.asya prakR^iti.n keshavasya nyayojayandasyu vadhAya kR^iShNam . sa tatkarma pratishushrAva duShkaram aishvaryavAnsiddhiShu vAsudevaH .. 76..\\ nirmochane ShaTsahasrANi hatvA sa~nchidya pAshAnsahasA kShurAntAn . mura.n hatvA vinihatyaugharAkShasaM nirmochana.n chApi jagAma vIraH .. 77..\\ tatraiva tenAsya babhUva yuddhaM mahAbalenAtibalasya viShNoH . shete sa kR^iShNena hataH parAsur vAteneva mathitaH karNikAraH .. 78..\\ AhR^itya kR^iShNo maNikuNDale te hatvA cha bhaumaM narakaM mura.n cha . shriyA vR^ito yashasA chaiva dhImAn pratyAjagAmApratima prabhAvaH .. 79..\\ tasmai varAnadada.nstatra devA dR^iShTvA bhIma.n karma raNe kR^itaM tat . shramashcha te yudhyamAnasya na syAd AkAshe vA apsu chaiva kramaH syAt .. 80..\\ shastrANi gAtre cha na te kramerann ityeva kR^iShNashcha tataH kR^itArthaH . eva.nrUpe vAsudeve.aprameye mahAbale guNasampatsadaiva .. 81..\\ tamasahya.n viShNumanantavIryam Asha.nsate dhArarAShTro balena . yadA hyena.n tarkayate durAtmA tachchApyaya.n sahate.asmAnsamIkShya .. 82..\\ paryAgataM mama kR^iShNasya chaiva yo manyate kalaha.n samprayujya . shakya.n hartuM pANDavAnAM mamatvaM tadveditA sa.nyuga.n tatra gatvA .. 83..\\ namaskR^itvA shAntanavAya rAGYe droNAyAtho saha putrAya chaiva . shAradvatAyApratidvandvine cha yotsyAmyaha.n rAjyamabhIpsamAnaH .. 84..\\ dharmeNAstraM niyata.n tasya manye yo yotsyate pANDavairdharmachArI . mithyA ghale nirjitA vai nR^isha.nsaiH sa.nvatsarAndvAdasha pANDuputrAH .. 85..\\ avApya kR^ichchhra.n vihitaM hyaraNye dIrgha.n kAlaM chaikamaGYAtacharyAm . te hyakasmAjjIvitaM pANDavAnAM na mR^iShyante hArtarAShTrAH padasthAH .. 86..\\ te chedasmAnyudhyamAnA~n jayeyur devairapIndra pramukhaiH sahAyaiH . dharmAdadharmashcharito garIyAn iti dhruvaM nAsti kR^itaM na sAdhu .. 87..\\ na chedimaM puruSha.n karma baddhaM na chedasmAnmanyate.asau vishiShTAn . Asha.nse.aha.n vAsudeva dvitIyo duryodhana.n sAnubandhaM nihantum .. 88..\\ na chedida.n karma nareShu baddhaM na vidyate puruShasya svakarma . ida.n cha tachchApi samIkShya nUnaM parAjayo dhArtarAShTrasya sAdhuH .. 89..\\ pratyakSha.n vaH kuravo yadbravImi yudhyamAnA dhArtarAShTrA na santi . anyatra yuddhAtkuravaH parIpsan na yudhyatA.n sheSha ihAsti kash chit .. 90..\\ hatvA tvaha.n dhArtarAShTrAnsa karNAn rAjya.n kurUNAmavajetA samagram . yadvaH kArya.n tatkurudhva.n yathAsvam iShTAndArAnAtmajAMshchopabhu~Nkte .. 91..\\ apyevaM no brAhmaNAH santi vR^iddhA bahushrutAH shIlavantaH kulInAH . sA.nvatsarA jyotiShi chApi yuktA nakShatrayogeShu cha nishchayaGYAH .. 92..\\ uchchAvacha.n daivayukta.n rahasyaM divyAH prashnA mR^igachakrA muhUrtAH . kShayaM mahAnta.n kurusR^i~njayAnAM nivedayante pANDavAnA.n jayaM cha .. 93..\\ tathA hi no manyate.ajAtashatruH sa.nsiddhArtho dviShatAM nigrahAya . janArdanashchApyaparokSha vidyo na saMshayaM pashyati vR^iShNisi.nhaH .. 94..\\ aha.n cha jAnAmi bhaviShya rUpaM pashyAmi buddhyA svayamapramattaH . dR^iShTishcha me na vyathate purANI yudhyamAnA dhArtarAShTrA na santi .. 95..\\ anAlabdha.n jR^imbhati gANDivaM dhanur anAlabdhA kampati me dhanurjyA . bANAshcha me tUNamukhAdvisR^ijya muhurmuhurgantumushanti chaiva .. 96..\\ saikyaH koshAnniHsarati prasanno hitveva jIrNAmuragastvacha.n svAm . dhvaje vAcho raudrarUpA vadanti kadA ratho yokShyate te kirITin .. 97..\\ gomAyusa~NghAshcha vadanti rAtrau rakShA.nsyatho niShpatantyantarikShAt . mR^igAH shR^igAlAH shitikaNThAshcha kAkA gR^idhrA baDAshchaiva tarakShavash cha .. 98..\\ suparNapAtAshcha patanti pashchAd dR^iShTvA ratha.n shvetahayaprayuktam . aha.n hyekaH pArthivAnsarvayodhA~n sharAnvarShanmR^ityulokaM nayeyam .. 99..\\ samAdadAnaH pR^ithagastramArgAn yathAgniriddho gahanaM nidAghe . sthUNAkarNaM pAshupata.n cha ghoraM tathA brahmAstra.n yachcha shakro viveda .. 100..\\ vadhe dhR^ito vegavataH pramu~nchan nAhaM prajAH ki.n chidivAvashiShye . shAnti.n lapsye paramo hyeSha bhAvaH sthiro mama brUhi gAvalgaNe tAn .. 101..\\ nityaM punaH sachivairyairavochad devAnapIndra pramukhAnsahAyAn . tairmanyate kalaha.n samprayujya sa dhArtarAShTraH pashyata mohamasya .. 102..\\ vR^iddho bhIShmaH shAntanavaH kR^ipash cha droNaH saputro vidurashcha dhImAn . ete sarve yadvadante tadastu AyuShmantaH kuravaH santu sarve .. 103..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48} v samaveteShu sarveShu teShu rAjasu bhArata . duryodhanamida.n vAkyaM bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 1..\\ bR^ihaspatishchoshanA cha brAhmaNaM paryupasthitau . marutashcha sahendreNa vasavashcha sahAshvinau .. 2..\\ AdityAshchaiva sAdhyAshcha ye cha saptarShayo divi . vishvAvasushcha gandharvaH shubhAshchAparasA.n gaNAH .. 3..\\ namaskR^itvopajagmuste lokavR^iddhaM pitAmaham . parivArya cha vishveshaM paryAsata divaukasaH .. 4..\\ teShAM manashcha tejashchApyAdadAnau divaukasAm . pUrvadevau vyatikrAntau naranArAyaNAvR^iShI .. 5..\\ bR^ihaspatishcha paprachchha brAhmaNa.n kAvimAviti . bhavantaM nopatiShThete tau naH sha.nsa pitAmaha .. 6..\\ yAvetau pR^ithivI.n dyAM cha bhAsayantau tapasvinau . jvalantau rochamAnau cha vyApyAtItau mahAbalau .. 7..\\ naranArAyaNAvetau lokAlloka.n samAsthitau . Urjitau svena tapasA mahAsattvaparAkramau .. 8..\\ etau hi karmaNA lokAnnandayAmAsaturdhruvau . asurANAmabhAvAya devagandharvapUjitau .. 9..\\ jagAma shakrastachchhrutvA yatra tau tepatustapaH . sArdha.n devagaNaiH sarvairbR^ihaspatipurogamaiH .. 10..\\ tadA devAsure ghore bhaye jAte divaukasAm . ayAchata mahAtmAnau naranArAyaNau varam .. 11..\\ tAvabrUtA.n vR^iNIShveti tadA bharatasattama . athaitAvabravIchchhakraH sAhyaM naH kriyatAm iti .. 12..\\ tatastau shakramabrUtA.n kariShyAvo yadichchhasi . tAbhyA.n sa sahitaH shakro vijigye daityadAnavAn .. 13..\\ nara indrasya sa~NgrAme hatvA shatrUnparantapaH . paulomAnkAlakha~njAMshcha sahasrANi shatAni cha .. 14..\\ eSha bhrAnte rathe tiShThanbhallenApaharachchhiraH . jambhasya grasamAnasya yaGYamarjuna Ahave .. 15..\\ eSha pAre samudrasya hiraNyapuramArujat . hatvA ShaShTisahasrANi nivAtakavachAnraNe .. 16..\\ eSha devAnsahendreNa jitvA parapura~njayaH . atarpayanmahAbAhurarjuno jAtavedasam . nArAyaNastathaivAtra bhUyaso.anyA~njaghAna ha .. 17..\\ evametau mahAvIryau tau pashyata samAgatau . vAsudevArjunau vIrau samavetau mahArathau .. 18..\\ naranArAyaNau devau pUrvadevAviti shrutiH . ajeyau mAnuShe loke sendrairapi surAsuraiH .. 19..\\ eSha nArAyaNaH kR^iShNaH phalgunastu naraH smR^itaH . nArAyaNo narashchaiva sattvameka.n dvidhAkR^itam .. 20..\\ etau hi karmaNA lokAnashnuvAte.akShayAndhruvAn . tatra tatraiva jAyete yuddhakAle punaH punaH .. 21..\\ tasmAtkarmaiva kartavyamiti hovAcha nAradaH . etaddhi sarvamAchaShTa vR^iShNichakrasya vedavit .. 22..\\ sha~NkhachakragadAhasta.n yadA drakShyasi keshavam . paryAdadAna.n chAstrANi bhImadhanvAnamarjunam .. 23..\\ sanAtanau mahAtmAnau kR^iShNAvekarathe sthitau . duryodhana tadA tAta smartAsi vachanaM mama .. 24..\\ no chedayamabhAvaH syAtkurUNAM pratyupasthitaH . arthAchcha tAta dharmAchcha tava buddhirupaplutA .. 25..\\ na chedgrahIShyase vAkya.n shrotAsi subahUnhatAn . tavaiva hi mata.n sarve kuravaH paryupAsate .. 26..\\ trayANAmeva cha mata.n tattvameko.anumanyase . rAmeNa chaiva shaptasya karNasya bharatarShabha .. 27..\\ durjAteH sUtaputrasya shakuneH saubalasya cha . tathA kShudrasya pApasya bhrAturduHshAsanasya cha .. 28..\\ karna naivamAyuShmatA vAchya.n yanmAmAttha pitAmaha . kShatradharme sthito hyasmi svadharmAdanapeyivAn .. 29..\\ ki.n chAnyanmayi durvR^itta.n yena mAM parigarhase . na hi me vR^ijina.n kiM chiddhArtarAShTrA viduH kva chit .. 30..\\ rAGYo hi dhR^itarAShTrasya sarva.n kAryaM priyaM mayA . tathA duryodhanasyApi sa hi rAjye samAhitaH .. 31..\\ karNasya tu vachaH shrutvA bhIShmaH shAntanavaH punaH . dhR^itarAShTraM mahArAjamAbhAShyeda.n vacho.abravIt .. 32..\\ yadaya.n katthate nitya.n hantAhaM pANDavAniti . nAya.n kalApi sampUrNA pANDavAnAM mahAtmanAm .. 33..\\ anayo yo.ayamAgantA putrANA.n te durAtmanAm . tadasya karma jAnIhi sUtaputrasya durmateH .. 34..\\ enamAshritya putraste mandabuddhiH suyodhanaH . avamanyata tAnvIrAndevaputrAnarindamAn .. 35..\\ ki.n chApyanena tatkarmakR^itaM pUrva.n suduShkaram . tairyathA pANDavaiH sarvairekaikena kR^itaM purA .. 36..\\ dR^iShTvA virATanagare bhrAtaraM nihataM priyam . dhana~njayena vikramya kimanena tadA kR^itam .. 37..\\ sahitAnhi kurUnsarvAnabhiyAto dhana~njayaH . pramathya chAchchhinadgAvaH kimayaM proShitastadA .. 38..\\ gandharvairghoShayAtrAyA.n hriyate yatsutastava . kva tadA sUtaputro.abhUdya idAnI.n vR^iShAyate .. 39..\\ nanu tatrApi pArthena bhImena cha mahAtmanA . yamAbhyAmeva chAgamya gandharvAste parAjitAH .. 40..\\ etAnyasya mR^iShoktAni bahUni bharatarShabha . vikatthanasya bhadra.n te sadA dharmArthalopinaH .. 41..\\ bhIShmasya tu vachaH shrutvA bhAradvAjo mahAmanAH . dhR^itarAShTramuvAcheda.n rAjamadhye.abhipUjayan .. 42..\\ yadAha bharatashreShTho bhIShmastatkriyatAM nR^ipa . na kAmamarthalipsUnA.n vachana.n kartumarhasi .. 43..\\ purA yuddhAtsAdhu manye pANDavaiH saha sa~Ngama . yadvAkyamarjunenokta.n sa~njayena niveditam .. 44..\\ sarva.n tadabhijAnAmi kariShyati cha pANDavaH . na hyasya triShu lokeShu sadR^isho.asti dhanurdharaH .. 45..\\ anAdR^itya tu tadvAkyamarthavaddroNa bhIShmayoH . tataH sa sa~njaya.n rAjA paryapR^ichchhata pANDavam .. 46..\\ tadaiva kuravaH sarve nirAshA jIvite.abhavan . bhIShmadroNau yadA rAjA na samyaganubhAShate .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49} dhr kimasau pANDavo rAjA dharmaputro.abhyabhAShata . shrutvemA bahulAH senAH pratyarthena samAgatAH .. 1..\\ kimichchhatyabhisa.nrambhAdyotsyamAno yudhiShThiraH . kasya svidbhrAtR^iputrANA.n chintAsu mukhamIkShate .. 2..\\ ke svidena.n vArayanti shAmya yudhyeti vA punaH . nikR^ityA kopitaM mandairdharmaGYa.n dharmachAriNam .. 3..\\ samjaya rAGYo mukhamudIkShante pA~nchAlAH pANDavaiH saha . yudhiShThirasya bhadra.n te sa sarvAnanushAsti cha .. 4..\\ pR^ithagbUtAH pANDavAnAM pA~nchAlAnA.n rathavrajAH . AyAntamabhinandanti kuntIputra.n yudhiShThiram .. 5..\\ tamaH sUryamivodyanta.n kaunteyaM dIptatejasam . pA~nchAlAH pratinandanti tejorAshimivodyatam .. 6..\\ A gopAlAvi pAlebhyo nandamAna.n yudhiShThiram . pA~nchAlAH kekayA matsyAH pratinandanti pANDavam .. 7..\\ brAhmaNyo rAjaputryashcha vishA.n duhitarashcha yAH . krIDantyo.abhisamAyAnti pArtha.n saMnaddhamIkShitum .. 8..\\ sa~njayAchakShva kenAsmAnpANDavA abhyayu~njata . dhR^iShTadyumnena senAnyA somakAH kimbalA iva .. 9..\\ gAvalgaNistu tatpR^iShTaH sabhAyA.n kurusa.nsadi . niHshvasya subhR^isha.n dIrghaM muhuH sa~ncintayanniva . tatrAnimittato daivAtsUta.n kashmalamAvishat .. 10..\\ tadAchachakShe puruShaH sabhAyA.n rAjasa.nsadi . sa~njayo.ayaM mahArAja mUrchchhitaH patito bhuvi . vAchaM na sR^ijate kA~nciddhIna praGYo.alpachetanaH .. 11..\\ apashyatsa~njayo nUna.n kuntIputrAnmahArathAn . tairasya puruShavyAghrairbhR^ishamudvejitaM manaH .. 12..\\ sa~njayashchetanA.n labdhvA pratyAshvasyedamabravIt . dhR^itarAShTraM mahArAja sabhAyA.n kurusa.nsadi .. 13..\\ dR^iShTavAnasmi rAjendra kuntIputrAnmahArathAn . matsyarAjagR^ihAvAsAdavarodhena karshitAn . shR^iNu yairhi mahArAja pANDavA abhyayu~njata .. 14..\\ yo naiva roShAnna bhayAnna kAmAnnArthakAraNAt . na hetuvAdAddhamAtmA satya.n jahyAtkathaM chana .. 15..\\ yaH pramANaM mahArAja dharme dharmabhR^itA.n varaH . ajAtashatruNA tena pANDavA abhyayu~njata .. 16..\\ yasya bAhubale tulyaH pR^ithivyAM nAsti kash chana . yo vai sarvAnmahIpAlAnvashe chakre dhanurdharaH . tena vo bhImasenena pANDavA abhyayu~njata .. 17..\\ niHsR^itAnA.n jatu gR^ihAddhiDimbAtpuruShAdakAt . ya eShAmabhavaddvIpaH kuntIputro vR^ikodaraH .. 18..\\ yAGYasenImatho yatra sindhurAjo.apakR^iShTavAn . tatraiShAmabhavaddvIpaH kuntIputro vR^ikodaraH .. 19..\\ yashcha tAnsa~NgatAnsarvAnpANDavAnvAraNAvate . dahyato mochayAmAsa tena vaste.abhyayu~njata .. 20..\\ kR^iShNAyAshcharatA prIti.n yena krodhavashA hatAH . pravishya viShama.n ghoraM parvataM gandhamAdanam .. 21..\\ yasya nAmAyuta.n vIryaM bhujayoH sAramarpitam . tena vo bhImasenena pANDavA abhyayu~njata .. 22..\\ kR^iShNa dvitIyo vikramya tuShTyartha.n jAtavedasaH . ajayadyaH purA vIro yudhyamAnaM purandaram .. 23..\\ yaH sa sAkShAnmahAdeva.n girisha.n shUlapANinam . toShayAmAsa yuddhena devadevamumApatim .. 24..\\ yashcha sarvAnvashe chakre lokapAlAndhanurdharaH . tena vo vijayenAjau pANDavA abhyayu~njata .. 25..\\ yaH pratIchI.n dishaM chakre vashe mechchha ganAyutAm . sa tatra nakulo yoddhA chitrayodhI vyavasthitaH .. 26..\\ tena vo darshanIyena vIreNAti dhanurbhR^itA . mAdrIputreNa kauravya pANDavA abhyayu~njata .. 27..\\ yaH kAshIna~NgamagadhAnkali~NgAMshcha yudhAjayat . tena vaH sahadevena pANDavA abhyayu~njata .. 28..\\ yasya vIryeNa sadR^ishAshchatvAro bhuvi mAnavAH . ashvatthAmA dhR^iShTaketuH pradyumno rukmireva cha .. 29..\\ tena vaH sahadevena pANDavA abhyayu~njata . yavIyasA nR^ivIreNa mAdrI nandikareNa cha .. 30..\\ tapashchachAra yA ghora.n kAshikanyA purA satI . bhIShmasya vadhamichchhantI pretyApi bharatarShabha .. 31..\\ pA~nchAlasya sutA jaGYe daivAchcha sa punaH pumAn . strIpu.nsoH puruShavyAghra yaH sa veda guNAguNAn .. 32..\\ yaH kali~NgAnsamApede pA~nchAlo yuddhadurmadaH . shikhaNDinA vaH kuravaH kR^itAstreNAbhyayu~njata .. 33..\\ yA.n yakShaH puruSha.n chakre bhIShmasya nidhane kila . maheShvAsena raudreNa pANDavA abhyayu~njata .. 34..\\ maheShvAsA rAjaputrA bhArataH pa~ncha kekayAH . sumR^iShTakavachAH shUrAstaishcha vaste.abhyayu~njata .. 35..\\ yo dIrghabAhuH kShiprAstro dhR^itimAnsatyavikramaH . tena vo vR^iShNivIreNa yuyudhAnena sa~NgaraH .. 36..\\ ya AsIchchharaNa.n kAle pANDavAnAM mahAtmanAm . raNe tena virATena pANDavA abhyayu~njata .. 37..\\ yaH sa kAshipatI rAjA vArANasyAM mahArathaH . sa teShAmabhavadyodhA tena vaste.abhyayu~njata .. 38..\\ shishubhirdurjayaiH sa~Nkhye draupadeyairmahAtmabhiH . AshIviShasamasparshaiH pANDavA abhyayu~njata .. 39..\\ yaH kR^iShNa sadR^isho vIrye yudhiShThira samo dame . tenAbhimanyunA sa~Nkhye pANDavA abhyayu~njata .. 40..\\ yashchaivApratimo vIrye dhR^iShTaketurmahAyashAH . duHsahaH samare kruddhaH shaishupAlirmahArathaH . tena vashchedirAjena pANDavA abhyayu~njata .. 41..\\ yaH saMshrayaH pANDavAnA.n devAnAmiva vAsavaH . tena vo vAsudevena pANDavA abhyayu~njata .. 42..\\ tathA chedipaterbhrAtA sharabho bharatarShabha . karakarSheNa sahitastAbhyA.n vaste.abhyayu~njata .. 43..\\ jArA sandhiH sahadevo jayatsenashcha tAvubhau . drupadashcha mahAtejA balena mahatA vR^itaH . tyaktAtmA pANDavArthAya yotsyamAno vyavasthitaH .. 44..\\ ete chAnye cha bahavaH prAchyodIchyA mahIkShitaH . shatasho yAnapAshritya dharmarAjo vyavasthitaH .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50} dhr sarva ete mahotsAhA ye tvayA parikIrtitAH . ekatastveva te sarve sametA bhIma ekataH .. 1..\\ bhImasenAddhi me bhUyo bhaya.n sa~njAyate mahat . kruddhAdamarShaNAttAta vyAghrAdiva mahAruroH .. 2..\\ jAgarmi rAtrayaH sarvA dIrghamuShNa.n cha niHshvasan . bhIto vR^ikodarAttAta si.nhAtpashurivAbalaH .. 3..\\ na hi tasya mahAbAhorakra pratimatejasaH . sainye.asminpratipashyAmi ya ena.n viShahedyudhi .. 4..\\ amarShaNashcha kaunteyo dR^iDhavairashcha pANDavaH . anarma hAsI sonmAdastiryakprekShI mahAsvanaH .. 5..\\ mahAvego mahotsAho mahAbAhurmahAbalaH . mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 6..\\ UrugrAhagR^ihItAnA.n gadAM bibhradvR^ikodaraH . kurUNAmR^iShabho yuddhe daNDapANirivAntakaH .. 7..\\ saikyAyasamayI.n ghorAM gadAM kA~nchanabhUShitAm . manasAhaM prapashyAmi brahmadaNDamivodyatam .. 8..\\ yathA rurUNA.n yUtheShu si.nho jAtabalash charet . mAmakeShu tathA bhImo baleShu vichariShyati .. 9..\\ sarveShAM mama putrANA.n sa ekaH krUra vikramaH . bahvAshIvipratIpashcha bAlye.api rabhasaH sadA .. 10..\\ udvepate me hR^idaya.n yadA duryodhanAdayaH . bAlye.api tena yudhyanto vAraNeneva marditAH .. 11..\\ tasya vIryeNa sa~NkliShTA nityameva sutA mama . sa eva heturbhedasya bhImo bhImaparAkramaH .. 12..\\ grasamAnamanIkAni naravAraNavAjinAm . pashyAmIvAgrato bhIma.n krodhamUrchhitamAhave .. 13..\\ astre droNArjuna sama.n vAyuvegasama.n jave . sa~njayAchakShva me shUraM bhImasenamamarShaNam .. 14..\\ atilAbha.n tu manye.aha.n yattena ripughAtinA . tadaiva na hatAH sarve mama putrA manasvinA .. 15..\\ yena bhImabalA yakShA rAkShasAshcha samAhatAH . katha.n tasya raNe vegaM mAnuShaH prasahiShyati .. 16..\\ na sa jAtu vashe tasthau mama bAlo.api sa~njaya . kiM punarmama duShputraiH kliShTaH samprati pANDavaH .. 17..\\ niShThuraH sa cha naiShThuryAdbhajyedapi na saMnamet . tiryakprekShI sa.nhatabhrUH katha.n shAmyedvR^ikodaraH .. 18..\\ bR^ihada.nso.apratibalo gaurastAla ivodgataH . pramANato bhImasenaH prAdeshenAdhiko.arjunAt .. 19..\\ javena vAjino.atyeti balenAtyeti ku~njarAn . avyaktajalpI madhvakSho madhyamaH pANDavo balI .. 20..\\ iti bAlye shrutaH pUrvaM mayA vyAsa mukhAtpurA . rUpato vIryatashchaiva yAthAtathyena pANDavaH .. 21..\\ Ayasena sa daNDena rathAnnAgAnhayAnnarAn . haniShyati raNe kruddho bhImaH praharatA.n varaH .. 22..\\ amarShI nityasa.nrabdho raudraH krUraparAkramaH . mama tAta pratIpAni kurvanpUrva.n vimAnitaH .. 23..\\ niShkIrNAmAyasI.n sthUlAM suparvA.n kA~nchanIM gadAm . shataghnI.n shatanirhrAdA.n kathaM shakShyanti me sutAH .. 24..\\ apAramaplavAgAdha.n samudraM sharaveginam . bhImasenamaya.n durgaM tAta mandAstitIrShavaH .. 25..\\ kroshato me na shR^iNvanti bAlAH paNDitamAninaH . viShamaM nAvabudhyante prapAtaM madhu darshinaH .. 26..\\ sa.nyuga.n ye kariShyanti nararUpeNa vAyunA . niyata.n choditA dhAtrA si.nheneva mahAmR^igAH .. 27..\\ shaikyA.n tAta chatuShkiShku.n ShaD asrimamitaujasam . prahitA.n duHkhasa.nsparshAM katha.n shakShyanti me sutAH .. 28..\\ gadAM bhrAmayatastasya bhindato hastimastakAn . sR^ikkiNI lelihAnasya bAShpamutsR^ijato muhuH .. 29..\\ uddishya pAtAnpatataH kurvato bhairavAnravAn . pratIpAnpatato mattAnku~njarAnpratigarjataH .. 30..\\ vigAhya rathamArgeShu varAnuddishya nighnataH . agneH prajvalitasyeva api muchyeta me prajA .. 31..\\ vIthI.n kurvanmahAbAhurdrAvayanmama vAhinIm . nR^ityanniva gadApANiryugAnta.n darshayiShyati .. 32..\\ prabhinna iva mAta~NgaH prabha~njanpuShpitAndrumAn . pravekShyati raNe senAM putrANAM me vR^ikodaraH .. 33..\\ kurvanrathAnvipuruShAnvidhvajAnbhagnapuShkarAn . ArujanpuruShavyAghro rathinaH sAdinastathA .. 34..\\ ga~NgA vega ivAnUpA.nstIrajAnvividhAndrumAn . pravekShyati mahAsenAM putrANAM mama sa~njaya .. 35..\\ vashaM nUna.n gamiShyanti bhImasenabalArditAH . mama putrAshcha bhR^ityAshcha rAjAnashchaiva sa~njaya .. 36..\\ yena rAjA mahAvIryaH pravishyAntaHpuraM purA . vAsudevasahAyena jarAsandho nipAtitaH .. 37..\\ kR^itsneyaM pR^ithivI devI jarAsandhena dhImatA . mAgadhendreNa balinA vashe kR^itvA pratApitA .. 38..\\ bhIShma pratApAtkuravo nayenAndhakavR^iShNayaH . te na tasya vasha.n jagmuH kevalaM daivameva vA .. 39..\\ sa gatvA pANDuputreNa tarasA bAhushAlinA . anAyudhena vIreNa nihataH ki.n tato.adhikam .. 40..\\ dIrghakAlena sa.nsikta.n viShamAshIviSho yathA . sa mokShyati raNe tejaH putreShu mama sa~njaya .. 41..\\ mahendra iva vajreNa dAnavAndeva sattamaH . bhImaseno gadApANiH sUdayiShyati me sutAn .. 42..\\ aviShahyamanAvArya.n tIvravegaparAkramam . pashyAmIvAtitAmrAkShamApatanta.n vR^ikodaram .. 43..\\ agadasyApyadhanuSho virathasya vivarmaNaH . bAhubhyA.n yudhyamAnasya kastiShThedagrataH pumAn .. 44..\\ bhIShmo droNashcha vipro.aya.n kR^ipaH shAradvatastathA . jAnantyete yathaivAha.n vIryaGYastasya dhImataH .. 45..\\ Arya vrata.n tu jAnantaH sa~NgarAnna bibhitsavaH . senAmukheShu sthAsyanti mAmakAnAM nararShabhAH .. 46..\\ balIyaH sarvato diShTaM puruShasya visheShataH . pashyannapi jaya.n teShAM na niyachchhAmi yatsutAn .. 47..\\ te purANaM maheShvAsA mArgamaindra.n samAsthitAH . tyakShyanti tumule prANAnrakShantaH pArthiva.n yashaH .. 48..\\ yathaiShAM mAmakAstAta tathaiShAM pANDavA api . pautrA bhIShmasya shiShyAshcha droNasya cha kR^ipasya cha .. 49..\\ yattvasmadAshraya.n kiM chiddattamiShTaM cha sa~njaya . tasyApachitimAryatvAtkartAraH sthavirAstrayaH .. 50..\\ AdadAnasya shastra.n hi kShatradharmaM parIpsataH . nidhanaM brAhmaNasyAjau varamevAhuruttamam .. 51..\\ sa vai shochAmi sarvAnvai ye yuyutsanti pANDavAn . vikruShTa.n vidureNAdau tadetadbhayamAgatam .. 52..\\ na tu manye vighAtAya GYAna.n duHkhasya sa~njaya . bhavatyatibale hyetajGYAnamapyupaghAtakam .. 53..\\ R^iShayo hyapi nirmuktAH pashyanto lokasa~NgrahAn . sukhe bhavanti sukhinastathA duHkhena duHkhitAH .. 54..\\ kiM punaryo.ahamAsaktastatra tatra sahasradhA . putreShu rAjyadAreShu pautreShvapi cha bandhuShu .. 55..\\ saMshaye tu mahatyasminkiM nu me kShamamuttamam . vinAsha.n hyeva pashyAmi kurUNAm anuchintayan .. 56..\\ dyUtapramukhamAbhAti kurUNA.n vyasanaM mahat . mandenaishvaryakAmena lobhAtpApamida.n kR^itam .. 57..\\ manye paryAya dharmo.aya.n kAlasyAtyanta gAminaH . chakre pradhirivAsakto nAsya shakyaM palAyitum .. 58..\\ kiM nu kArya.n kathaM kuryAM kva nu gachchhAmi sa~njaya . ete nashyanti kuravo mandAH kAlavasha.n gatAH .. 59..\\ avasho.ahaM purA tAta putrANAM nihate shate . shroShyAmi ninada.n strINA.n kathaM mAM maraNaM spR^ishet .. 60..\\ yathA nidAghe jvalanaH samiddho dahetkakSha.n vAyunA chodyamAnaH . gadAhastaH pANDavastadvadeva hantA madIyAnsahito.arjunena .. 61..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51} dhr yasya vai nAnR^itA vAchaH pravR^ittA anushushrumaH . trailokyamapi tasya syAdyodhA yasya dhana~njayaH .. 1..\\ tasyaiva cha na pashyAmi yudhi gANDIvadhanvanaH . anisha.n chintayAno.api yaH pratIyAdrathena tam .. 2..\\ asyataH karNinAlIkAnmArgaNAnhR^idayachchhidaH . pratyetA na samaH kashchidyudhi gANDIvadhanvanaH .. 3..\\ droNakarNau pratIyAtA.n yadi vIrau nararShabhau . mAhAtmyAtsaMshayo loke na tvasti vijayo mama .. 4..\\ ghR^iNI karNaH pramAdI cha AchAryaH sthaviro guruH . samartho balavAnpArtho dR^iDhadhanvA jitaklamaH . bhavetsutumula.n yuddhaM sarvasho.apyaparAjayaH .. 5..\\ sarve hyastravidaH shUrAH sarve prAptA mahadyashaH . api sarmAmaraishvarya.n tyajeyurna punarjayam . vadhe nUnaM bhavechchhAntistayorvA phalgunasya vA .. 6..\\ na tu jetArjunasyAsti hantA chAsya na vidyate . manyustasya katha.n shAmyenmandAnprati ya utthitaH .. 7..\\ anye.apyastrANi jAnanti jIyante cha jayanti cha . ekAntavijayastveva shrUyate phalgunasya ha .. 8..\\ trayastriMshatsamAhUya khANDave.agnimatarpayat . jigAya cha surAnsarvAnnAsya vedmi parAjayam .. 9..\\ yasya yantA hR^iShIkeshaH shIlavR^ittasamo yudhi . dhruvastasya jayastAta yathendrasya jayastathA .. 10..\\ kR^iShNAvekarathe yattAvadhijya.n gANDivaM dhanuH . yugapattrINi tejA.nsi sametAnyanushushrumaH .. 11..\\ naiva no.asti dhanustAdR^i~Nna yoddhA na cha sArathiH . tachcha mandA na jAnanti duryodhana vashAnugAH .. 12..\\ sheShayedashanirdIpto nipatanmUrdhni sa~njaya . na tu sheSha.n sharAH kuryurastAstAta kirITinA .. 13..\\ api chAsyannivAbhAti nighnanniva cha phalgunaH . uddharanniva kAyebhyaH shirA.nsi sharavR^iShTibhiH .. 14..\\ api bANamaya.n tejaH pradIptamiva sarvataH . gANDIveddha.n dahetAjau putrANAM mama vAhinIm .. 15..\\ api sA rathaghoSheNa bhayArtA savyasAchinaH . vitrastA bahulA senA bhAratI pratibhAti me .. 16..\\ yathA kakSha.n dahatyagniH pravR^iddhaH sarvatash charan . mahArchiraniloddhUtastadvaddhakShyati mAmakAn .. 17..\\ yadodvamannishitAnbANasa~NghAn sthAtAtatAyI samare kirITI . sR^iShTo.antakaH sarvaharo vidhAtrA yathA bhavettadvadavAraNIyaH .. 18..\\ yadA hyabhIkShNa.n subahUnprakArA~n shrotAsmi tAnAvasathe kurUNAm . teShA.n samantAchcha tathA raNAgre kShayaH kilAyaM bharatAnupaiti .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52} dhr yathaiva pANDavAH sarve parAkrAntA jigIShavaH . tathaivAbhisarAsteShA.n tyaktAtmAno jaye dhR^itAH .. 1..\\ tvameva hi parAkrAntAnAchakShIthAH parAnmama . pA~nchAlAnkekayAnmatsyAnmAgadhAnvatsabhUmipAn .. 2..\\ yashcha sendrAnimA.NllokAnichchhankuryAdvashe balI . sa shreShTho jagataH kR^iShNaH pANDavAnA.n jaye dhR^itaH .. 3..\\ samastAmarjunAdvidyA.n sAtyakiH kShipramAptavAn . shaineyaH samare sthAtA bIjavatpravapa~nsharAn .. 4..\\ dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyaH krUrakarmA mahArathaH . mAmakeShu raNa.n kartA baleShu paramAstravit .. 5..\\ yudhiShThirasya cha krodhAdarjunasya cha vikramAt . yamAbhyAM bhImasenAchcha bhayaM me tAta jAyate .. 6..\\ amAnuShaM manuShyendrairjAla.n vitatamantarA . mama senA.n haniShyanti tataH kroshAmi sa~njaya .. 7..\\ darshanIyo manasvI cha lakShmIvAnbrahma varchasI . medhAvI sukR^itapraGYo dharmAtmA pANDunandanaH .. 8..\\ mitrAmAtyaiH susampannaH sampanno yojya yojakaiH . bhrAtR^ibhiH shvashuraiH putrairupapanno mahArathaiH .. 9..\\ dhR^ityA cha puruShavyAghornaibhR^ityena cha pANDavaH . anR^isha.nso vadAnyashcha hrImAnsatyaparAkramaH .. 10..\\ bahushrutaH kR^itAtmA cha vR^iddhasevI jitendriyaH . ta.n sarvaguNasampannaM samiddhamiva pAvakam .. 11..\\ tapantamiva ko mandaH patiShyati pata~Ngavat . pANDavAgnimanAvAryaM mumUrShurmUDha chetanaH .. 12..\\ tanuruchchaH shikhI rAjA shuddhajAmbUnadaprabhaH . mandAnAM mama putrANA.n yuddhenAnta.n kariShyati .. 13..\\ tairayuddha.n sAdhu manye kuravastannibodhata . yuddhe vinAshaH kR^itsnasya kulasya bhavitA dhruvam .. 14..\\ eShA me paramA shAntiryayA shAmyati me manaH . yadi tvayuddhamiShTa.n vo vayaM shAntyai yatAmahe .. 15..\\ na tu naH shikShamANAnAmupekSheta yudhiShThiraH . jugupsati hyadharmeNa mAmevoddhishya kAraNam .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53} s evametanmahArAja yathA vadasi bhArata . yuddhe vinAshaH kShatrasya gANDIvena pradR^ishyate .. 1..\\ ida.n tu nAbhijAnAmi tava dhIrasya nityashaH . yatputra vashamAgachchheH sattvaGYaH savyasAchinaH .. 2..\\ naiSha kAlo mahArAja tava shashvatkR^itAgamaH . tvayA hyevAditaH pArthA nikR^itA bharatarShabha .. 3..\\ pitA shreShThaH suhR^idyashcha samyakpraNihitAtmavAn . Asthyeya.n hi hita.n tena na drogdhA gururuchyate .. 4..\\ ida.n jitamida.n labdhamiti shrutvA parAjitAn . dyUtakAle mahArAja smayase sma kumAravat .. 5..\\ paruShANyuchyamAnAnsma purA pArthAnupekShase . kR^itsna.n rAjya.n jayantIti prapAtaM nAnupashyasi .. 6..\\ pitrya.n rAjyaM mahArAja kuravaste sa jA~NgalAH . atha vIrairjitAM bhUmimakhilAM pratyapadyathAH .. 7..\\ bAhuvIryArjitA bhUmistava pArthairniveditA . mayeda.n kR^itamityeva manyase rAjasattama .. 8..\\ grastAngandharvarAjena majjato hyaplave.ambhasi . AninAya punaH pArthaH putrA.nste rAjasattama .. 9..\\ kumAravachcha smayase dyUte vinikR^iteShu yat . pANDaveShu vana.n rAjanpravrajatsu punaH punaH .. 10..\\ pravarShataH sharavrAtAnarjunasya shitAnbahUn . apyarNavA vishuShyeyuH kiM punarmA.nsayonayaH .. 11..\\ asyatAM phalgunaH shreShTho gANDIva.n dhanuShA.n varam . keshavaH sarvabhUtAnA.n chakrANAM cha sudarshanam .. 12..\\ vAnaro rochamAnashcha ketuH ketumatA.n varaH . evametAni sa ratho vaha~nshvetahayo raNe . kShapayiShyati no rAjankAlachakramivodyatam .. 13..\\ tasyAdya vasudhA rAjannikhilA bharatarShabha . yasya bhImArjunau yodhau sa rAjA rAjasattama .. 14..\\ tathA bhIma hataprAyAM majjantI.n tava vAhinIm . duryodhanamukhA dR^iShTvA kShaya.n yAsyanti kauravAH .. 15..\\ na hi bhIma bhayAdbhItA lapsyante vijaya.n vibho . tava putrA mahArAja rAjAnashchAnusAriNaH .. 16..\\ matsyAstvAmadya nArjanti pA~nchAlAshcha sa kekayAH . shAlveyAH sharasenAshcha sarve tvAmavajAnate . pArtha.n hyete gatAH sarve vIryaGYAstasya dhImataH .. 17..\\ anarhAneva tu vadhe dharmayuktAnvikarmaNA . sarvopAyairniyantavyaH sAnugaH pApapUruShaH . tava putro mahArAja nAtra shochitumarhasi .. 18..\\ dyUtakAle mayA chokta.n vidureNa cha dhImatA . yadida.n te vilapitaM pANDavAnprati bhArata . anIsheneva rAjendra sarvametannirarthakam .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54} dur na bhetavyaM mahArAja na shochyA bhavatA vayam . samarthAH sma parAnrAjanvijetu.n samare vibho .. 1..\\ vanaM pravrAjitAnpArthAnyadAyAnmadhusUdanaH . mahatA balachakreNa pararAShTrAvamardinA .. 2..\\ kekayA dhR^iShTaketushcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH . rAjAnashchAnvayuH pArthAnbahavo.anye.anuyAyinaH .. 3..\\ indraprasthasya chAdUrAtsamAjagmurmahArathAH . vyagarhayaMshcha sa~Ngamya bhavanta.n kurubhiH saha .. 4..\\ te yudhiShThiramAsInamajinaiH prativAsitam . kR^iShNa pradhAnAH sa.nhatya paryupAsanta bhArata .. 5..\\ pratyAdAna.n cha rAjyasya kAryamUchurnarAdhipAH . bhavataH sAnubandhasya samuchchheda.n chikIrShavaH .. 6..\\ shrutvA chaitanmayoktAstu bhIShmadroNakR^ipAstadA . GYAtikShayabhayAdrAjanbhItena bharatarShabha .. 7..\\ na te sthAsyanti samaye pANDavA iti me matiH . samuchchheda.n hi naH kR^itsnaM vAsudevashchikIrShati .. 8..\\ R^ite cha vidura.n sarve yUyaM vadhyA mahAtmanaH . dhR^itarAShTrashcha dharmaGYo na vadhyaH kurusattamaH .. 9..\\ samuchchheda.n cha kR^itsnaM naH kR^itvA tAta janArdanaH . ekarAjya.n kurUNA.n sma chikIrShati yudhiShThire .. 10..\\ tatra kiM prAptakAlaM naH praNipAtaH palAyanam . prANAnvA samparityajya pratiyudhyAmahe parAn .. 11..\\ pratiyuddhe tu niyataH syAdasmAkaM parAjayaH . yudhiShThirasya sarve hi pArthivA vashavartinaH .. 12..\\ virakta rAShTrAshcha vayaM mitrANi kupitAni naH . dhikkR^itAH pArthivaiH sarvaiH svajanena cha sarvashaH .. 13..\\ praNipAte tu doSho.asti bandhUnA.n shAshvatIH samAH . pitara.n tveva shochAmi praGYA netraM janeshvaram . matkR^ite duHkhamApanna.n kleshaM prAptamanantakam .. 14..\\ kR^ita.n hi tava putraishcha pareShAm avarodhanam . matpriyArthaM puraivaitadvidita.n te narottama .. 15..\\ te rAGYo dhR^itarAShTrasya sAmAtyasya mahArathAH . vairaM patikariShyanti kulochchhedena pANDavAH .. 16..\\ tato droNo.abravIdbhIShmaH kR^ipo drauNishcha bhArata . matvA mAM mahatI.n chintAmAsthita.n vyathitendriyam .. 17..\\ abhidrugdhAH pare chenno na bhetavyaM parantapa . asamarthAH pare jetumasmAnyudhi janeshvara .. 18..\\ ekaikashaH samarthAH smo vijetu.n sarvapArthivAn . Agachchhantu vineShyAmo darpameShA.n shitaiH sharaiH .. 19..\\ puraikena hi bhIShmeNa vijitAH sarvapArthivAH . mR^ite pitaryabhikruddho rathenaikena bhArata .. 20..\\ jaghAna subahU.nsteShA.n sa.nrabdhaH kurusattamaH . tataste sharaNa.n jagmurdevavratamimaM bhayAt .. 21..\\ sa bhIShmaH susamartho.ayamasmAbhiH sahito raNe . parAnvijetu.n tasmAtte vyetu bhIrbharatarShabha . ityeShAM nishchayo hyAsIttatkAlamamitaujasAm .. 22..\\ purA pareShAM pR^ithivI kR^itsnAsIdvashavartinI . asmAnpunaramI nAdya samarthA jetumAhave . chhinnapakShAH pare hyadya vIryahInAshcha pANDavAH .. 23..\\ asmatsa.nsthA cha pR^ithivI vartate bharatarShabha . ekArthAH sukhaduHkheShu mayAnItAshcha pArthivAH .. 24..\\ apyagniM pravisheyuste samudra.n vA parantapa . madarthe pArthivAH sarve tadviddhi kurusattama .. 25..\\ unmattamiva chApi tvAM prahasantIha duHkhitam . vilapantaM bahuvidhaM bhItaM paravikatthane .. 26..\\ eShA.n hyekaikasho rAGYAM samarthaH pANDavAnprati . AtmAnaM manyate sarvo vyetu te bhayamAgatam .. 27..\\ sarvA.n samagrAM senAM me vAsavo.api na shaknuyAt . hantumakShayya rUpeyaM brahmaNApi svayambhuvA .. 28..\\ yudhiShThiraH pura.n hitvA pa~ncha grAmAnsa yAchati . bhIto hi mAmakAtsainyAtprabhAvAchchaiva me prabho .. 29..\\ samarthaM manyase yachcha kuntIputra.n vR^ikodaram . tanmithyA na hi me kR^itsnaM prabhAva.n vettha bhArata .. 30..\\ matsamo hi gadAyuddhe pR^ithivyAM nAsti kash chana . nAsItkashchidatikrAnto bhavitA na cha kash chana .. 31..\\ yukto duHkhochitashchAha.n vidyA pAragatastathA . tasmAnna bhImAnnAnyebhyo bhayaM me vidyate kva chit .. 32..\\ duryodhana samo nAsti gadAyAmiti nishchayaH . sa~NkarShaNasya bhadra.n te yattadainamupAvasam .. 33..\\ yuddhe sa~NkarShaNa samo balenAbhyadhiko bhuvi . gadAprahAraM bhImo me na jAtu viShahedyudhi .. 34..\\ ekaM prahAra.n ya.n dadyAM bhImAya ruShito nR^ipa . sa evainaM nayedghora.n kShipra.n vaivasvatakShayam .. 35..\\ ichchheya.n cha gadAhasta.n rAjandraShTuM vR^ikodaram . suchiraM prArthito hyeSha mama nityaM manorathaH .. 36..\\ gadayA nihato hyAjau mama pArtho vR^ikodaraH . vishIrNagAtraH pR^ithivIM parAsuH prapatiShyati .. 37..\\ gadAprahArAbhihato himavAnapi parvataH . sakR^inmayA vishIryeta giriH shatasahasradhA .. 38..\\ sa chApyetadvijAnAti vAsudevArjunau tathA . duryodhana samo nAsti gadAyAmiti nishchayaH .. 39..\\ tatte vR^ikodaramayaM bhaya.n vyR^itu mahAhave . vyapaneShyAmyaha.n hyenaM mA rAjanvimanA bhava .. 40..\\ tasminmayA hate kShipramarjunaM bahavo rathAH . tulyarUpA vishiShTAshcha kShepsyanti bharatarShabha .. 41..\\ bhIShmo droNaH kR^ipo drauNiH karNo bhUrishravAstathA . prAgjyotiShAdhipaH shalyaH sindhurAjo jayadrathaH .. 42..\\ ekaika eShA.n shaktastu hantuM bhArata pANDavAn . samastAstu kShaNenaitAnneShyanti yamasAdanam .. 43..\\ samagrA pArthivI senA pArthameka.n dhana~njayam . kasmAdashaktA nirjetumiti heturna vidyate .. 44..\\ sharavrAtaistu bhIShmeNa shatasho.atha sahasrashaH . droNa drauNikR^ipaishchaiva gantA pArtho yamakShayam .. 45..\\ pitAmaho hi gA~NgeyaH shantanoradhi bhArata . brahmarShisadR^isho jaGYe devairapi durutsahaH . pitrA hyuktaH prasannena nAkAmastvaM mariShyasi .. 46..\\ brahmarSheshcha bharadvAjAddroNyA.n droNo vyajAyata . droNAjjaGYe mahArAja drauNishcha paramAstravit .. 47..\\ kR^ipashchAchAya mukhyo.ayaM maharShergautamAdapi . sharastambodbhavaH shrImAnavadhya iti me matiH .. 48..\\ ayonija.n traya.n hyetatpitA mAtA cha mAtulaH . ashvatthAmno mahArAja sa cha shUraH sthito mama .. 49..\\ sarva ete mahArAja devakalpA mahArathAH . shakrasyApi vyathA.n kuryuH sa.nyuge bharatarShabha .. 50..\\ bhIShmadroNakR^ipANA.n cha tulyaH karNo mato mama . anuGYAtashcha rAmeNa matsamo.asIti bhArata .. 51..\\ kuNDale ruchire chAstA.n karNasya sahaje shubhe . te shachyarthe mahendreNa yAchitaH sa parantapaH . amoghayA mahArAja shaktyA paramabhImayA .. 52..\\ tasya shaktyopagUDhasya kasmAjjIveddhana~njayaH . vijayo me dhruva.n rAjanphalaM pANAvivAhitam . abhivyaktaH pareShA.n cha kR^itsno bhuvi parAjayaH .. 53..\\ ahnA hyekena bhIShmo.ayamayuta.n hanti bhArata . tatsamAshcha maheShvAsA droNa drauNikR^ipA api .. 54..\\ saMshaptAni cha vR^indAni kShatriyANAM parantapa . arjuna.n vayamasmAnvA dhana~njaya iti sma ha .. 55..\\ tAMshchAlamiti manyante savyasAchi vadhe vibho . pArthivAH sa bhavAnrAjannakasmAdvyathate katham .. 56..\\ bhImasene cha nihate ko.anyo yudhyeta bhArata . pareShA.n tanmamAchakShva yadi vettha parantapa .. 57..\\ pa~ncha te bhrAtaraH sarve dhR^iShTadyumno.atha sAtyakiH . pareShA.n sapta ye rAjanyodhAH paramakaM balam .. 58..\\ asmAka.n tu vishiShTA ye bhIShmadroNakR^ipAdayaH . drauNirvaikartanaH karNaH somadatto.atha bAhlikaH .. 59..\\ prAgjyotiShAdhipaH shalya Avantyo.atha jayadrathaH . duHshAsano durmukhashcha duHsahashcha vishAM pate .. 60..\\ shrutAyushchitrasenashcha purumitro viviMshatiH . shalo bhUrishravAshchobhau vikarNashcha tavAtmajaH .. 61..\\ akShauhiNyo hi me rAjandashaikA cha samAhR^itAH . nyUnAH pareShA.n saptaiva kasmAnme syAtparAjayaH .. 62..\\ bala.n triguNato hIna.n yodhyaM prAha bR^ihaspatiH . parebhyastriguNA cheyaM mama rAjannanIkinI .. 63..\\ guNahInaM pareShA.n cha bahu pashyAmi bhArata . guNodayaM bahuguNamAtmanashcha vishAM pate .. 64..\\ etatsarva.n samAGYAya balAgryaM mama bhArata . nyUnatAM pANDavAnA.n cha na mohaM gantumarhasi .. 65..\\ ityuktvA sa~njayaM bhUyaH paryapR^ichchhata bhArata . vidhitsuH prAptakAlAni GYAtvA parapura~njayaH .. 66..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55} dur akShauhiNIH sapta labdhvA rAjabhiH saha sa~njaya . ki.n svidichchhati kaunteyo yuddhaprepsuryudhiShThiraH .. 1..\\ atIva mudito rAjanyuddhaprepsuryudhiShThiraH . bhImasenArjunau chobhau yamAvapi na bibhyataH .. 2..\\ ratha.n tu divyaM kaunteyaH sarvA vibhrAjayandishaH . mantra.n jiGYAsamAnaH sanbIbhatsuH samayojayat .. 3..\\ tamapashyAma saMnaddhaM megha.n vidyutprabhaM yathA . sa mantrAnsamabhidhyAya hR^iShyamANo.abhyabhAShata .. 4..\\ pUrvarUpamidaM pashya vaya.n jeShyAma sa~njaya . bIbhatsurmA.n yathovAcha tathAvaimyahamapyuta .. 5..\\ dur prasha.nsasyabhinanda.nstAnpArthAnakShaparAjitAn . arjunasya rathe brUhi kathamashvAH katha.n dhvajaH .. 6..\\ bhauvanaH saha shakreNa bahu chitra.n vishAM pate . rUpANi kalpayAmAsa tvaShTA dhAtrA sahAbhibho .. 7..\\ dhvaje hi tasminrUpANi chakruste deva mAyayA . mahAdhanAni divyAni mahAnti cha laghUni cha .. 8..\\ sarvA disho yojanamAtramantaraM sa tiryagUrdhva.n cha rurodha vai dhvajaH . na sa.nsajjettarubhiH sa.nvR^ito.api tathA hi mAyAvihitA bhauvanena .. 9..\\ yathAkAshe shakradhanuHprakAshate na chaikavarNaM na cha vidma kiM nu tat . tathA dhvajo vihito bhauvanena bahvAkAra.n dR^ishyate rUpamasya .. 10..\\ yathAgnidhUmo divameti ruddhvA varNAnbibhrattaijasa.n tachchharIram . tathA dhvajo vihito bhauvanena na chedbhAro bhavitA nota rodhaH .. 11..\\ shvetAstasminvAtavegAH sadashvA divyA yuktAshchitrarathena dattAH . shata.n yattatpUryate nityakAlaM hata.n hata.n dattavaraM purastAt .. 12..\\ tathA rAGYo dantavarNA bR^ihanto rathe yuktA bhAnti tadvIryatulyAH . R^ishya prakhyA bhImasenasya vAhA raNe vAyostulyavegA babhUvuH .. 13..\\ kalmAShA~NgAstittiri chitrapR^iShThA bhrAtrA dattAH prIyatA phalgunena . bhrAturvIrasya svaistura~NgairvishiShTA mudA yuktAH sahadeva.n vahanti .. 14..\\ mAdrIputraM nakula.n tvAjamIDhaM mahendradattA harayo vAjimukhyAH . samA vAyorbalavantastarasvino vahanti vIra.n vR^itra shatruM yathendram .. 15..\\ tulyAshchaibhirvayasA vikrameNa javena chaivApratirUpAH sadashvAH . saubhadrAdIndraupadeyAnkumArAn vahantyashvA devadattA bR^ihantaH .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56} dhr kA.nstatra sa~njayApashyaH pratyarthena samAgatAn . ye yotsyante pANDavArthe putrasya mama vAhinIm .. 1..\\ mukhyamandhakavR^iShNInAmapashya.n kR^iShNamAgatam . chekitAna.n cha tatraiva yuyudhAnaM cha satyakim .. 2..\\ pR^ithagakShauhiNIbhyA.n tau pANDavAnabhisaMshritau . mahArathau samAkhyAtAvubhau puruShamAninau .. 3..\\ akShauhiNyAtha pA~nchAlyo dashabhistanayairvR^itaH . satyajitpramukhairvIrairdhR^iShTadyumnapurogamaiH .. 4..\\ drupado vardhayanmAna.n shikhaNDiparipAlitaH . upAyAtsarvasainyAnAM pratichchhAdya tadA vapuH .. 5..\\ virATaH saha putrAbhyA.n sha~NkhenaivuttareNa cha . sUryadattAdibhirvIrairmadirAshvapurogamaiH .. 6..\\ sahitaH pR^ithivIpAlo bhrAtR^ibhistanayaistathA . akShauhiNyaiva sainyasya vR^itaH pArtha.n samAshritaH .. 7..\\ jArAsandhirmAgadhashcha dhR^iShTaketushcha chedirAT . pR^ithakpR^ithaganuprAptau pR^ithagakShauhiNI vR^itau .. 8..\\ kekayA bhrAtaraH pa~ncha sarve lohitaka dhvajAH . akShauhiNIparivR^itAH pANDavAnabhisaMshritAH .. 9..\\ etAnetAvatastatra yAnapashya.n samAgatAn . ye pANDavArthe yotsyanti dhArtarAShTrasya vAhinIm .. 10..\\ yo veda mAnuSha.n vyUha.n daivamAndharvamAsuram . sa tasya senA pramukhe dhR^iShTadyumno mahAmanAH .. 11..\\ bhIShmaH shAntanavo rAjanbhAgaH kL^iptaH shikhaNDinaH . ta.n virATo.anu sa.nyAtA saha matsyaiH prahAribhiH .. 12..\\ jyeShTaHsya pANDuputrasya bhAgo madrAdhipo balI . tau tu tatrAbruvanke chidviShamau no matAviti .. 13..\\ duryodhanaH saha sutaH sArdhaM bhrAtR^ishatena cha . prAchyAshcha dAkShiNAtyAshcha bhImasenasya bhAgataH .. 14..\\ arjunasya tu bhAgena karNo vaikartano mataH . ashvatthAmA vikarNashcha saindhavashcha jayadrathaH .. 15..\\ ashakyAshchaiva ye ke chitpR^ithivyA.n shUramAninaH . sarvA.nstAnarjunaH pArthaH kalpayAmAsa bhAgataH .. 16..\\ maheShvAsA rAjaputrA bhrAtaraH pa~ncha kekayAH . kekayAneva bhAgena kR^itvA yotsyanti sa.nyuge .. 17..\\ teShAmeva kR^ito bhAgo mAlavAH shAlva kekayAH . trigartAnA.n cha dvau mukhyau yau tau saMshaptakAviti .. 18..\\ duryodhana sutAH sarve tathA duHshAsanasya cha . saubhadreNa kR^ito bhAgo rAjA chaiva bR^ihadbalaH .. 19..\\ drupadeyA maheShvAsAH suvarNavikR^itadhvajAH . dhR^iShTadyumnamukhA droNamabhiyAsyanti bhArata .. 20..\\ chekitAnaH somadatta.n dvairathe yoddhumichchhati . bhoja.n tu kR^itavarmANa.n yuyudhAno yuyutsati .. 21..\\ sahadevastu mAdreyaH shUraH sa~Nkrandano yudhi . svamaMsha.n kalpayAmAsa shyAlaM te subalAtmajam .. 22..\\ ulUka.n chApi kaitavya.n ye cha sArasvatA gaNAH . nakulaH kalpayAmAsa bhAgaM mAdravatIsutaH .. 23..\\ ye chAnye pArthivA rAjanpratyudyAsyanti sa.nyuge . samAhvAnena tAMshchApi pANDuputrA akalpayan .. 24..\\ evameShAmanIkAni pravibhaktAni bhAgashaH . yatte kArya.n saputrasya kriyatA.n tadakAlikam .. 25..\\ na santi sarve putrA me mUDhA durdyUta devinaH . yeShA.n yuddhaM balavatA bhImena raNamUrdhani .. 26..\\ rAjAnaH pArthivAH sarve prokShitAH kAladharmaNA . gANDIvAgniM pravekShyanti pata~NgA iva pAvakam .. 27..\\ vidurtA.n vAhinIM manye kR^itavairairmahAtmabhiH . tA.n raNe ke.anuyAsyanti prabhagnAM pANDavairyudhi .. 28..\\ sarve hyatirathAH shUrAH kIrtimantaH pratApinaH . sUryapAvakayostulyAstejasA samiti~njayAH .. 29..\\ yeShA.n yudhiShThiro netA guptA cha madhusUdanaH . yodhau cha pANDavau vIrau savyasAchi vR^ikodarau .. 30..\\ nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH . sAtyakirdrupadashchaiva dhR^iShTadyumnasya chAtmajaH .. 31..\\ uttamaujAshcha pA~nchAlyo yudhAmanyushcha durjayaH . shikhaNDI kShatradevashcha tathA vairATiruttaraH .. 32..\\ kAshayashchedayashchaiva matsyAH sarve cha sR^i~njayAH . virATa putro babhrUshcha pA~nchAlAshcha prabhadrakAH .. 33..\\ yeShAmindro.apyakAmAnAM na haretpR^ithivImimAm . vIrANA.n raNadIrANAM ye bhindyuH parvatAnapi .. 34..\\ tAnsarvAnguNasampannAnamanuShyapratApinaH . kroshato mama duShputro yoddhumichchhati sa~njaya .. 35..\\ dur ubhau sva ekajAtIyau tathobhau bhUmigocharau . atha kasmAtpANDavAnAm ekato manyase jayam .. 36..\\ pitAmaha.n cha droNaM cha kR^ipaM karNaM cha durjayam . jayadratha.n somadattamashvatthAmAnameva cha .. 37..\\ suchetaso maheShvAsAnindro.api sahito.amaraiH . ashaktaH samare jetu.n kiM punartAta pANDavAH .. 38..\\ sarvA cha pR^ithivI sR^iShTA madarthe tAta pANDavAn . AryAndhR^itimataH shUrAnagnikalpAnprabAdhitum .. 39..\\ na mAmakAnpANDavAste samarthAH prativIkShitum . parAkrAnto hyahaM pANDUnsaputrAnyoddhumAhave .. 40..\\ matpriyaM pArthivAH sarve ye chikIrShanti bhArata . te tAnAvArayiShyanti aiNeyAniva tantunA .. 41..\\ mahatA rathavaMshena sharajAlaishcha mAmakaiH . abhidrutA bhaviShyanti pA~nchAlAH pAnavaiH saha .. 42..\\ unmatta iva me putro vilapatyeSha sa~njaya . na hi shakto yudhA jetu.n dharmarAja.n yudhiShThiram .. 43..\\ jAnAti hi sadA bhIShmaH pANDavAnA.n yashasvinAm . balavattA.n saputrANA.n dharmaGYAnAM mahAtmanAm .. 44..\\ yato nArochayamaha.n vigraha.n tairmahAtmabhiH . ki.n tu sa~njaya me brUhi punasteShA.n vicheShTitam .. 45..\\ kastA.nstarasvino bhUyaH sandIpayati pANDavAn . archiShmato mahaiShvAsAnhaviShA pAvakAniva .. 46..\\ dhR^iShTadyumnaH sadaivaitAnsandIpayati bhArata . yudhyadhvamiti mA bhaiShTa yuddhAdbharatasattamAH .. 47..\\ ye ke chitpArthivAstatra dhArtarAShTreNa sa.nvR^itAH . yuddhe samAgamiShyanti tumule kavachahrade .. 48..\\ tAnsarvAnAhave kruddhAnsAnubandhAnsamAgatAn . ahamekaH samAdAsye timirmatsyAnivaudakAn .. 49..\\ bhIShma.n droNaM kR^ipaM karNaM drauNi.n shalyaM suyodhanam . etAMshchApi nirotsyAmi veleva makarAlayam .. 50..\\ tathA bruvANa.n dharmAtmA prAha rAjA yudhiShThiraH . tava dhairya.n cha vIryaM cha pA~nchAlAH pANDavaiH saha . sarve samadhirUDhAH sma sa~NgrAmAnnaH samuddhara .. 51..\\ jAnAmi tvAM mahAbAho kShatradharme vyavasthitam . samarthamekaM paryApta.n kauravANA.n yuyutsatAm . bhavatA yadvidhAtavya.n tannaH shreyaH parantapa .. 52..\\ sa~NgrAmAdapayAtAnAM bhagnAnA.n sharaNaiShiNAm . pauruSha.n darshaya~nshUro yastiShThedagrataH pumAn . krINIyAtta.n sahasreNa nItimannAma tatpadam .. 53..\\ sa tva.n shUrashcha vIrashcha vikrAntashcha nararShabha . bhayArtAnAM paritrAtA sa.nyugeShu na saMshayaH .. 54..\\ evaM bruvati kaunteye dharmAtmani yudhiShThire . dhR^iShTadyumna uvAchedaM mA.n vacho gatasAdhvasaH .. 55..\\ sarvA~njanapadAnsUta yodhA duryodhanasya ye . sa bAhlIkAnkurUnbrUyAH prAtipeyA~nsharadvataH .. 56..\\ sUtaputra.n tathA droNa.n saha putraM jayadratham . duHshAsana.n vikarNa.n cha tathA duryodhanaM nR^ipam .. 57..\\ bhIShma.n chaiva brUhi gatvA tvamAshu yudhiShThira.n sAdhunaivAbhyupeta . mA vo vadhIdarjuno deva guptaH kShipra.n yAchadhvaM pANDavaM lokavIram .. 58..\\ naitAdR^isho hi yodho.asti pR^ithivyAmiha kash chana . yathAvidhaH savyasAchI pANDavaH shastravittamaH .. 59..\\ devairhi sambhR^ito divyo ratho gANDIvadhanvanaH . na sa jeyo manuShyeNa mA sma kR^idhvaM mano yudhi .. 60..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57} dhr kShatratejA brahma chArI kaumArAdapi pANDavaH . tena sa.nyugameShyanti mandA vilapato mama .. 1..\\ duryodhana nivartasva yuddhAdbharatasattama . na hi yuddhaM prasha.nsanti sarvAvasthamarindama .. 2..\\ alamardhaM pR^ithivyAste sahAmAtyasya jIvitum . prayachchha pANDuputrANA.n yathochitamarindama .. 3..\\ etaddhi kuravaH sarve manyante dharmasa.nhitam . yattvaM prashAntimichchhethAH pANDuputrairmahAtmabhiH .. 4..\\ a~NgemA.n samavekShasva putra svAmeva vAhinIm . jAta eva tava srAvastva.n tu mohAnna budhyase .. 5..\\ na hyaha.n yuddhamichchhAmi naitadichchhati bAhlikaH . na cha bhIShmo na cha droNo nAshvatthAmA na sa~njayaH .. 6..\\ na somadatto na shalyo na kR^ipo yuddhamichchhati . satyavrataH purumitro jayo bhUrishravAstathA .. 7..\\ yeShu sampratitiShTheyuH kuravaH pIDitAH paraiH . te yuddhaM nAbhinandanti ta tubhya.n tAta rochatAm .. 8..\\ na tva.n karoShi kAmena karNaH kArayitA tava . duHshAsanashcha pApAtmA shakunishchApi saubalaH .. 9..\\ nAhaM bhavati na droNe nAshvatthAmni na sa~njaye . na vikarNe na kAmboje na kR^ipe na cha bAhlike .. 10..\\ satyavrate purumitre bhUrishravasi vA punaH . anyeShu vA tAvakeShu bhAra.n kR^itvA samAhvaye .. 11..\\ aha.n cha tAta karNashcha raNayaGYa.n vitatya vai . yudhiShThiraM pashu.n kR^itvA dIkShitau bharatarShabha .. 12..\\ ratho vedI sruvaH khaDgo gadA srukkavacha.n sadaH . chAturhotra.n cha dhuryo me sharA darbhA haviryashaH .. 13..\\ AtmayaGYena nR^ipate iShTvA vaivasvata.n raNe . vijitya svayameShyAvo hatAmitrau shriyA vR^itau .. 14..\\ aha.n cha tAta karNashcha bhrAtA duHshAsanash cha me . ete vaya.n haniShyAmaH pANDavAnsamare trayaH .. 15..\\ aha.n hi pANDavAnhatvA prashAstA pR^ithivImimAm . mA.n vA hatvA pANDuputrA bhoktAraH pR^ithivImimAm .. 16..\\ tyaktaM me jIvita.n rAjandhanaM rAjya.n cha pArthiva . na jAtu pANDavaiH sArdha.n vaseyamahamachyuta .. 17..\\ yAvaddhi sUchyAstIkShNAyA vidhyedagreNa mAriSha . tAvadapyaparityAjyaM bhUmernaH pANDavAnprati .. 18..\\ sarvAnvastAta shochAmi tyakto duryodhano mayA . ye mandamanuyAsyadhva.n yAntaM vaivasvatakShayam .. 19..\\ rurUNAmiva yUtheShu vyAghrAH praharatA.n varAH . varAnvarAnhaniShyanti sametA yudhi pANDavAH .. 20..\\ pratIpamiva me bhAti yuyudhAnena bhAratI . vyatA sImantinI trastA pramR^iShTA dIrghavAhunA .. 21..\\ sampUrNaM pUrayanbhUyo balaM pArthasya mAdhavaH . shaineyaH samare sthAtA bIjavatpravapa~nsharAn .. 22..\\ senAmukhe prayuddhAnAM bhImaseno bhaviShyati . ta.n sarve saMshrayiShyanti prAkAramakutobhayam .. 23..\\ yadA draShkyasi bhImena ku~njarAnvinipAtitAn . vishIrNadantAngiryAbhAnbhinnakumbhAnsa shoNitAn .. 24..\\ tAnabhiprekShya sa~NgrAme vishIrNAniva parvatAn . bhIto bhImasya sa.nsparshAtsmartAsi vachanasya me .. 25..\\ nirdagdhaM bhImasenena sainya.n hatarathadvipam . gatimagneriva prekShya smartAsi vachanasya me .. 26..\\ mahadvo bhayamAgAmi na chechchhAmyatha pANDavaiH . gadayA bhImasenena hatAH shamamupaiShyatha .. 27..\\ mahAvanamiva chhinna.n yadA drakShyasi pAtitam . bala.n kurUNA.n sa~NgrAme tadA smartAsi me vachaH .. 28..\\ etAvaduktvA rAjA tu sa sarvAnpR^ithivIpatIn . anubhAShya mahArAja punaH paprachchha sa~njayam .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58} dhr yadabrUtAM mahAtmAnau vAsudevadhana~njayau . tanme brUhi mahAprAGYa shushrUShe vachana.n tava .. 1..\\ shR^iNu rAjanyathAdR^iShTau mayA kR^iShNa dhana~njayau . UchatushchApi yadvIrau tatte vakShyAmi bhArata .. 2..\\ pAdA~NgulIrabhiprekShanprayato.aha.n kR^itA~njaliH . shuddhAntaM prAvisha.n rAjannAkhyAtuM naradevayoH .. 3..\\ naivAbhimanyurna yamau ta.n deshamabhiyAnti vai . yatra kR^iShNau cha kR^iShNA cha satyabhAmA cha bhAminI .. 4..\\ ubhau madhvAsavakShIbAvubhau chandanarUShitau . sragviNau varavastrau tau divyAbharaNabhUShitau .. 5..\\ naikaratnavichitra.n tu kA~nchanaM mahadAsanam . vividhAstaraNAstIrNa.n yatrAsAtAmarindamau .. 6..\\ arjunotsa~Ngamau pAdau keshavasyopalakShaye . arjunasya cha kR^iShNAyA.n satyAyA.n cha mahAtmanaH .. 7..\\ kA~nchanaM pAdapITha.n tu pArtho me prAdishattadA . tadahaM pANinA spR^iShTvA tato bhUmAvupAvisham .. 8..\\ Urdhvarekha talau pAdau pArthasya shuba lakShaNau . pAdapIThAdahapR^itau tatrApashyamaha.n shubhau .. 9..\\ shyAmau bR^ihantau taruNau shAlaskandhAvivodgatau . ekAsana gatau dR^iShTvA bhayaM mAM mahadAvishat .. 10..\\ indra viShNusamAvetau mandAtmA nAvabudhyate . saMshrayAddroNa bhIShmAbhyA.n karNasya cha vikatthanAt .. 11..\\ nideshasthAvimau yasya mAnasastasya setsyate . sa~Nkalpo dharmarAjasya nishchayo me tadAbhavat .. 12..\\ satkR^itashchAnna pAnAbhyAmAchchhanno labdhasatkriyaH . a~njaliM mUrdhni sandhAya tau sandeshamachodayam .. 13..\\ dhanurbANochitenaika pANinA shubhalakShaNam . pAdamAnamayanpArthaH keshava.n samachodayat .. 14..\\ indraketurivotthAya sarvAbharaNabhUShitaH . indravIryopamaH kR^iShNaH sa.nviShTo mAbhyabhAShata .. 15..\\ vAcha.n sa vadatAM shreShTho hlAdinIM vachanakShamAm . trAsanI.n dhArtarAShTrANAM mR^idupUrvA.n sudAruNAm .. 16..\\ vAcha.n tA.n vachanArhasya shikShAkShara samanvitAm . ashrauShamahamiShTArthAM pashchAddhR^idaya shoShiNIm .. 17..\\ vaasu sa~njayeda.n vacho brUyA dhR^itarAShTraM manIShiNam . shR^iNvataH kurumukhyasya droNasyApi cha shR^iNvataH .. 18..\\ yajadhva.n vipulairyaGYairviprebhyo dattadakShiNAH . putrairdAraishcha modadhvaM mahadvo bhayamAgatam .. 19..\\ arthA.nstyajata pAtrebhyaH sutAnprApnuta kAmajAn . priyaM priyebhyashcharata rAjA hi tvarate jaye .. 20..\\ R^iNametatpravR^iddhaM me hR^idayAnnApasarpati . yadgovindeti chukrosha kR^iShNA mA.n dUravAsinam .. 21..\\ tejomaya.n durAdharShaM gANDIva.n yasya kArmukam . maddvitIyena teneha vaira.n vaH savyasAchinA .. 22..\\ maddvitIyaM punaH pArtha.n kaH prArthayitumichchhati . yo na kAlaparIto vApyapi sAkShAtpurandaraH .. 23..\\ bAhubhyAmudvahedbhUmi.n dahetkruddha imAH prajAH . pAtayettridivAddevAnyo.arjuna.n samare jayet .. 24..\\ devAsuramanuShyeShu yakShagandharvabhogiShu . na taM pashyAmyaha.n yuddhe pANDavaM yo.abhyayAdraNe .. 25..\\ yattadvirATanagare shrUyate mahadadbhutam . ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 26..\\ ekena pANDuputreNa virATanagare yadA . bhagnAH palAyanta dishaH paryApta.n tannidarshanam .. 27..\\ bala.n vIrya.n cha tejashcha shIghratA laghuhastatA . aviShAdashcha dhairya.n cha pArthAnnAnyatha vidyate .. 28..\\ ityabravIddhR^iShIkeshaH pArthamuddharShayangirA . garjansamayavarShIva gagane pAkashAsanaH .. 29..\\ keshavasya vachaH shrutvA kirITI shvetavAhanaH . arjunastanmahadvAkyamabravIllomaharShaNam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59} v sa~njayasya vachaH shrutvA praGYA chakShurnareshvaraH . tataH sa~NkhyAtumArebhe tadvacho guNadoShataH .. 1..\\ prasa~NkhyAya cha saukShmyeNa guNadoShAnvichakShaNaH . yathAvanmatitattvena jaya kAmaH sutAnprati .. 2..\\ balAbale vinishchitya yAthAtathyena buddhimAn . shakti.n sa~NkhyAtumArebhe tadA vai manujAdhipaH .. 3..\\ deva mAnuShayoH shaktyA tejasA chaiva pANDavAn . kurU~nshaktyAlpatarayA duryodhanamathAbravIt .. 4..\\ duryodhaneya.n chintA me shashvannApyupashAmyati . satya.n hyetadahaM manye pratyakShaM nAnumAnataH .. 5..\\ AtmajeShu para.n snehaM sarvabhUtAni kurvate . priyANi chaiShA.n kurvanti yathAshakti hitAni cha .. 6..\\ evamevopakartR^INAM prAyasho lakShayAmahe . ichchhanti bahula.n santaH pratikartuM mahatpriyam .. 7..\\ agniH sAchivya kartA syAtkhANDave tatkR^ita.n smaran . arjunasyAtibhIme.asminkuru pANDusamAgame .. 8..\\ jAtagR^idhyAbhipannAshcha pANDavAnAmanekashaH . dharmAdayo bhaviShyanti samAhUtA divaukasaH .. 9..\\ bhIShmadroNakR^ipAdInAM bhayAdashanisaMmitam . rirakShiShantaH sa.nrambha.n gamiShyantIti me matiH .. 10..\\ te deva sahitAH pArthA na shakyAH prativIkShitum . mAnuSheNa naravyAghrA vIryavanto.astrapAragAH .. 11..\\ durAsada.n yasya divya.n gANDIvaM dhanuruttamam . vAruNau chAkShayau divyau sharapUrNau maheShudhI .. 12..\\ vAnarashcha dhvajo divyo niHsa~Ngo dhUmavadgatiH . rathashcha chaturantAyA.n yasya nAsti samastviShA .. 13..\\ mahAmeghanibhashchApi nirghoShaH shrUyate janaiH . mahAshani samaH shabdaH shAtravANAM bhaya~NkaraH .. 14..\\ ya.n chAtimAnuSha.n vIrye kR^itsno loko vyavasyati . devAnAmapi jetAra.n yaM viduH pArthivA raNe .. 15..\\ shatAni pa~ncha chaiveShUnudvapanniva dR^ishyate . nimeShAntaramAtreNa mu~nchandUra.n cha pAtayan .. 16..\\ yamAha bhIShmo droNashcha kR^ipo drauNistathaiva cha . madrarAjastathA shalyo madhyasthA ye cha mAnavAH .. 17..\\ yuddhAyAvasthitaM pArthaM pArthivairatimAnuShaiH . ashakya.n rathashArdUlaM parAjetumarindamam .. 18..\\ kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH . sadR^ishaM bAhuvIryeNa kArtavIryasya pANDavam .. 19..\\ tamarjunaM maheShvAsaM mahendropendra rakShitam . nighnantamiva pashyAmi vimarde.asminmahAmR^idhe .. 20..\\ ityeva.n chintayankR^itsnamahorAtrANi bhArata . anidro niHsukhashchAsmi kurUNA.n shama chintayA .. 21..\\ kShayodayo.aya.n sumahAnkurUNAM pratyupasthitaH . asya chetkalahasyAntaH shamAdanyo na vidyate .. 22..\\ shamo me rochate nityaM pArthaistAta na vigrahaH . kurubhyo hi sadA manye pANDavA~nshaktimattarAn .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60} v pituretadvachaH shrutvA dhArtarAShTro.atyamarShaNaH . AdhAya vipula.n krodhaM punarevedamabravIt .. 1..\\ ashakyA deva sachivAH pArthAH syuriti yadbhavAn . manyate tadbhaya.n vyetu bhavato rAjasattama .. 2..\\ akAma dveShasa.nyogAdrohAllobhAchcha bhArata . upekShayA cha bhAvAnA.n devA devatvamApnuvan .. 3..\\ iti dvaipAyano vyAso nAradashcha mahAtapAH . jAmadagnyashcha rAmo naH kathAmakathayatpurA .. 4..\\ naiva mAnuShavaddevAH pravartante kadA chana . kAmAllobhAdanukroshAddveShAchcha bharatarShabha .. 5..\\ yadi hyagnishcha vAyushcha dharma indro.ashvinAvapi . kAmayogAtpravarteranna pArthA duHkhamApnuyuH .. 6..\\ tasmAnna bhavatA chintA kAryaiShA syAtkadA chana . daiveShvapekShakA hyete shashvadbhAveShu bhArata .. 7..\\ atha chetkAmasa.nyogAddveShAllobhAchcha lakShyate . deveShu deva prAmANyaM naiva tadvikramiShyati .. 8..\\ mayAbhimantritaH shashvajjAtavedAH prasha.nsati . didhakShuH sakalA.NllokAnparikShipya samantataH .. 9..\\ yadvA paramaka.n tejo yena yuktA divaukasaH . mamApyanupamaM bhUyo devebhyo viddhi bhArata .. 10..\\ pradIryamANA.n vasudhA.n girINAM shikharANi cha . lokasya pashyato rAjansthApayAmyabhimantraNAt .. 11..\\ chetanAchetanasyAsya ja~Ngama sthAvarasya cha . vinAshAya samutpannaM mahAghoraM mahAsvanam .. 12..\\ ashmavarSha.n cha vAyuM cha shamayAmIha nityashaH . jagataH pashyato.abhIkShNaM bhUtAnAmanukampayA .. 13..\\ stambhitAsvapsu gachchhanti mayA rathapadAtayaH . devAsurANAM bhAvAnAmahamekaH pravartitA .. 14..\\ akShauhiNIbhiryAndeshAnyAmi kAryeNa kena chit . tatrApo me pravartante yatra yatrAbhikAmaye .. 15..\\ bhayAni viShaye rAjanvyAlAdIni na santi me . mattaH suptAni bhUtAni na hi.nsanti bhaya~NkarAH .. 16..\\ nikAmavarNI parjanyo rAjanviShayavAsinAm . dharmiShThAshcha prajAH sarvA Itayash cha na santi me .. 17..\\ ashvinAvatha vAyvagnI marudbhiH saha vR^itrahA . dharmashchaiva mayA dviShTAnnotsahante.abhirakShitum .. 18..\\ yadi hyete samarthAH syurmaddviShastrAtumojasA . na sma trayodasha samAH pArthA duHkhamavApnuyuH .. 19..\\ naiva devA na gandharvA nAsurA na cha rAkShasAH . shaktAstrAtuM mayA dviShTa.n satyametadbravImi te .. 20..\\ yadabhidhyAmyaha.n shashvachchhubhaM vA yadi vAshubham . naitadvipannapUrvaM me mitreShvariShu chobhayoH .. 21..\\ bhaviShyatIdamiti vA yadbravImi parantapa . nAnyathA bhUtapUrva.n tatsatyavAgiti mA.n viduH .. 22..\\ lokasAkShikametanme mAhAtmya.n diShku vishrutam . AshvAsanArthaM bhavataH proktaM na shlAghayA nR^ipa .. 23..\\ na hyaha.n shlAghano rAjanbhUtapUrvaH kadA chana . asadAcharita.n hyetadyadAtmAnaM prasha.nsati .. 24..\\ pANDavAMshchaiva matsyAMshcha pA~nchAlAnkekayaiH saha . sAtyaki.n vAsudeva.n cha shrotAsi vijitAnmayA .. 25..\\ saritaH sAgaraM prApya yathA nashyanti sarvashaH . tathaiva te vina~NkShyanti mAmAsAdya sahAnvayAH .. 26..\\ parA buddhiH para.n tejo vIryaM cha paramaM mayi . parA vidyA paro yogo mama tebhyo vishiShyate .. 27..\\ pitAmahashcha droNashcha kR^ipaH shalyaH shalastathA . astreShu yatprajAnanti sarva.n tanmayi vidyate .. 28..\\ ityuktvA sa~njayaM bhUyaH paryapR^ichchhata bhArata . GYAtvA yuyutsuH kAryANi prAptakAlamarindama .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61} v tathA tu pR^ichchhantamatIva pArthAn vaichitravIrya.n tamachintayitvA . uvAcha karNo dhR^itarAShTra putraM praharShayansa.nsadi kauravANAm .. 1..\\ mithyApratiGYAya mayA yadastraM rAmAddhR^itaM brahma puraM purastAt . viGYAya tenAsmi tadaivamuktas tavAnta kAle.apratibhAsyatIti .. 2..\\ mahAparAdhe hyapi saMnatena maharShiNAha.n guruNA cha shaptaH . shaktaH pradagdhu.n hyapi tigmatejAH sa sAgarAmapyavaniM maharShiH .. 3..\\ prasAdita.n hyasya mayA mano.abhUch chhushrUShayA svena cha pauruSheNa . tatastadastraM mama sAvasheShaM tasmAtsamartho.asmi mamaiSha bhAraH .. 4..\\ nimeSha mAtra.n tamR^iShiprasAdam avApya pA~nchAla karUShamatsyAn . nihatya pArthAMshcha saputrapautrA.Nl lokAnaha.n shastrajitAnprapatsye .. 5..\\ pitAmahastiShThatu te samIpe droNashcha sarve cha narendramukhyAH . yathApradhAnena balena yAtvA pArthAnhaniShyAmi mamaiSha bhAraH .. 6..\\ evaM bruvANa.n tamuvAcha bhIShmaH ki.n katthase kAlaparIta buddhe . na karNa jAnAsi yathA pradhAne hate hatAH syurdhR^itarAShTra putrAH .. 7..\\ yatkhANDava.n dAhayatA kR^ita.n hi kR^iShNa dvitIyena dhana~njayena . shrutvaiva tatkarma niyantumAtmA shakyastvayA vai saha bAndhavena .. 8..\\ yA.n chApi shaktiM tridashAdhipaste dadau mahAmA bhagavAnmahendraH . bhasmIkR^itA.n tAM patitA.n vishIrNAM chakrAhatA.n drakShyasi keshavena .. 9..\\ yaste sharaH sarpamukho vibhAti sadAgrya mAlyairmahitaH prayatnAt . sa pANDuputrAbhihataH sharaughaiH saha tvayA yAsyati karNa nAsham .. 10..\\ bANasya bhaumasya cha karNa hantA kirITina.n rakShati vAsudevaH . yastvAdR^ishAnA.n cha garIyasAM cha hantA ripUNA.n tumule pragADhe .. 11..\\ karna asaMshaya.n vR^iShNipatiryathoktas tathA cha bhUyashcha tato mahAtmA . aha.n yaduktaH paruSha.n tu kiM chit pitAmahastasya phala.n shR^iNotu .. 12..\\ nyasyAmi shastrANi na jAtu sa~Nkhye pitAmaho drakShyati mA.n sabhAyAm . tvayi prashAnte tu mama prabhAvaM drakShyanti sarve bhuvi bhUmipAlAH .. 13..\\ ityevamuktvA sa mahAdhanuShmAn hitvA sabhA.n svaM bhavana.n jagAma . bhIShmastu duryodhanameva rAjan madhye kurUNAM prahasannuvAcha .. 14..\\ satyapratiGYaH kila sUtaputras tathA sa bhAra.n viShaheta kasmAt . vyUhaM prativyUhya shirA.nsi bhittvA lokakShayaM pashyata bhImasenAt .. 15..\\ AvantyakAli~NgajayadratheShu vedidhvaje tiShThati bAhlike cha . aha.n haniShyAmi sadA pareShAM sahasrashashchAyutashashcha yodhAn .. 16..\\ yadaiva rAme bhagavatyanindye brahma bruvANaH kR^itavA.nstadastram . tadaiva dharmashcha tapashcha naShTaM vaikartanasyAdhama puruShasya .. 17..\\ athokta vAkye nR^ipatau tu bhIShme nikShipya shastrANi gate cha karNe . vaichitravIryasya suto.alpabuddhir duryodhanaH shAntanavaM babhAShe .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62} dur sadR^ishAnAM manuShyeShu sarveShA.n tulyajanmanAm . kathamekAntatasteShAM pArthAnAM manyase jayam .. 1..\\ sarve sma samajAtIyAH sarve mAnuShayonayaH . pitAmaha vijAnIShe pArtheShu vijaya.n katham .. 2..\\ nAhaM bhavati na droNe na kR^ipe na cha bAhlike . anyeShu cha narendreShu parAkramya samArabhe .. 3..\\ aha.n vaikartanaH karNo bhrAtA duHshAsanash cha me . pANDavAnsamare pa~ncha haniShyAmaH shitaiH sharaiH .. 4..\\ tato rAjanmahAyaGYairvividhairbhUridakShiNaiH . brAhmaNA.nstarpayiShyAmi gobhirashvairdhanena cha .. 5..\\ shakunInAmihArthAya pAshaM bhUmAvayojayat . kashchichchhAkunikastAtha pUrveShAmiti shushruma .. 6..\\ tasmindvau shakunau baddhau yugapatsamapauruShau . tAvupAdAya taM pAsha.n jagmatuH khacharAvubhau .. 7..\\ tau vihAyasamAkrAntau dR^iShTvA shAkunikastadA . anvadhAvadanirviNNo yena yena sma gachchhataH .. 8..\\ tathA tamanudhAvantaM mR^igayu.n shakunArthinam . Ashramastho muniH kashchiddadarshAtha kR^itAhnikaH .. 9..\\ tAvantarikShagau shIghramanuyAntaM mahI charam . shlokenAnena kauravya paprachchha sa munistadA .. 10..\\ vichitramidamAshcharyaM mR^igahanpratibhAti me . plavamAnau hi khacharau padAtiranudhAvasi .. 11..\\ zaakunika pAshamekamubhAvetau sahitau harato mama . yatra vai vivadiShyete tatra me vashameShyataH .. 12..\\ tau vivAdamanuprAptau shakunau mR^ityusandhitau . vigR^ihya cha sudurbuddhI pR^ithivyA.n saMnipetatuH .. 13..\\ tau yudhyamAnau sa.nrabdhau mR^ityupAshavashAnugau . upasR^ityApariGYAto jagrAha mR^igayustadA .. 14..\\ eva.n ye GYAtayo.artheShu mitho gachchhanti vigraham . te.amitravashamAyAnti shakunAviva vigrahAt .. 15..\\ sambhojana.n sa~NkathanaM samprashno.atha samAgamaH . etAni GYAtikAryANi na virodhaH kadA chana .. 16..\\ yasminkAle sumanasaH sarve vR^iddhAnupAsate . si.nhaguptamivAraNyamapradhR^iShyA bhavanti te .. 17..\\ ye.artha.n santatamAsAdya dInA iva samAsate . shriya.n te samprayachchhanti dviShadbhyo bharatarShabha .. 18..\\ dhUmAyante vyapetAni jvalanti sahitAni cha . dhR^itarAShTrolmukAnIva GYAtayo bharatarShabha .. 19..\\ idamanyatpravakShyAmi yathAdR^iShTa.n girau mayA . shrutvA tadapi kauravya yathA shreyastathA kuru .. 20..\\ vaya.n kirAtaiH sahitA gachchhAmo girimuttaram . brAhmaNairdevakalpaishcha vidyA jambhaka vAtikaiH .. 21..\\ ku~nja bhUta.n giri.n sarvamabhito gandhamAdanam . dIpyamAnauShadhi gaNa.n siddhagandharvasevitam .. 22..\\ tatra pashyAmahe sarve madhu pItamamAkShikam . maru prapAte viShame niviShTa.n kumbhasaMmitam .. 23..\\ AshIviShai rakShyamANa.n kubera dayitaM bhR^isham . yatprAshya puruSho martyo amaratvaM nigachchhati .. 24..\\ achakShurlabhate chakShurvR^iddho bhavati vai yuvA . iti te kathayanti sma brAhmaNA jambha sAdhakAH .. 25..\\ tataH kirAtAstaddR^iShTvA prArthayanto mahIpate . vineshurviShame tasminsasarpe girigahvare .. 26..\\ tathaiva tava putro.ayaM pR^ithivIm eka ichchhati . madhu pashyati saMmohAtprapAtaM nAnupashyati .. 27..\\ duryodhano yoddhumanAH samare savyasAchinA . na cha pashyAmi tejo.asya vikrama.n vA tathAvidham .. 28..\\ ekena rathamAsthAya pR^ithivI yena nirjitA . pratIkShamANo yo vIraH kShamate vIkShita.n tava .. 29..\\ drupado matsyarAjashcha sa~Nkruddhashcha dhana~njayaH . na sheShayeyuH samare vAyuyuktA ivAgnayaH .. 30..\\ a~Nke kuruShva rAjAna.n dhR^itarAShTra yudhiShThiram . yudhyatorhi dvayoryuddhe naikAntena bhavejjayaH .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63} dhr duryodhana vijAnIhi yattvA.n vakShyAmi putraka . utpathaM manyase mArgamanabhiGYa ivAdhvagaH .. 1..\\ pa~nchAnAM pANDuputrANA.n yattejaH pramimIShasi . pa~nchAnAmiva bhUtAnAM mahatA.n sumahAtmanAm .. 2..\\ yudhiShThira.n hi kaunteyaM para.n dharmamihAsthitam . parA.n gatimasamprekShya na tva.n vettumihArhasi .. 3..\\ bhImasena.n cha kaunteya.n yasya nAsti samo bale . raNAntaka.n tarkayase mahAvAtamiva drumaH .. 4..\\ sarvashastrabhR^itA.n shreShThaM meruM shikhariNAm iva . yudhi gANDIvadhanvAna.n ko nu yudhyeta buddhimAn .. 5..\\ dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyaH kamivAdya na shAtayet . shatrumadhye sharAnmu~nchandevarADashanIm iva .. 6..\\ sAtyakishchApi durdharShaH saMmato.andhakavR^iShNiShu . dhva.nsayiShyati te senAM pANDaveya hite rataH .. 7..\\ yaH punaH pratimAnena trI.NllokAnatirichyate . ta.n kR^iShNaM puNDarIkAkShaM ko nu yudhyeta buddhimAn .. 8..\\ ekato hyasya dArAshcha GYAtayashcha sa bAndhavAH . AtmA cha pR^ithivI cheyamekatashcha dhana~njayaH .. 9..\\ vAsudevo.api durdharSho yatAtmA yatra pANDavaH . aviShahyaM pR^ithivyApi tadbala.n yatra keshavaH .. 10..\\ tiShTha tAta satA.n vAkye suhR^idAmarthavAdinAm . vR^iddha.n shAntanavaM bhIShma.n titikShasva pitAmaham .. 11..\\ mA.n cha bruvANa.n shushrUSha kurUNAmarthavAdinam . droNa.n kR^ipa.n vikarNaM cha mahArAjaM cha bAhlikam .. 12..\\ ete hyapi yathaivAhaM mantumarhasi tA.nstathA . sarve dharmavido hyete tulyasnehAshcha bhArata .. 13..\\ yattadvirATanagare saha bhrAtR^ibhiragrataH . utsR^ijya gAH susantrastaM bala.n te samashIryata .. 14..\\ yachchaiva tasminnagare shrUyate mahadadbhutam . ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 15..\\ arjunastattathAkArShItkiM punaH sarva eva te . sa bhrAtR^InabhijAnIhi vR^ittyA cha pratipAdaya .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64} v evamuktvA mahAprAGYo dhR^itarAShTraH suyodhanam . punareva mahAbhAgaH sa~njayaM paryapR^ichchhata .. 1..\\ brUhi sa~njaya yachchheSha.n vAsudevAdanantaram . yadarjuna uvAcha tvAM para.n kautUhala.n hi me .. 2..\\ vAsudeva vachaH shrutvA kuntIputro dhana~njayaH . uvAcha kAle durdharSho vAsudevasya shR^iNvataH .. 3..\\ pitAmaha.n shAntanava.n dhR^itarAShTraM cha sa~njaya . droNa.n kR^ipaM cha karNaM cha mahArAjaM cha bAhlikam .. 4..\\ drauNi.n cha somadattaM cha shakuniM chApi saubalam . duHshAsana.n shala.n chaiva purumitraM viviMshatim .. 5..\\ vikarNa.n chitrasenaM cha jayatsenaM cha pArthivam . vindAnuvindAvAvantyau durmukha.n chApi kauravam .. 6..\\ saindhava.n duHsahaM chaiva bhUrishravasameva cha . bhagadatta.n cha rAjAnaM jalasandhaM cha pArthivam .. 7..\\ ye chApyanye pArthivAstatra yoddhuM samAgatAH kauravANAM priyArtham . mumUrShavaH pANDavAgnau pradIpte samAnItA dhArtarAShTreNa sUta .. 8..\\ yathAnyAya.n kaushala.n vandanaM cha samAgatA madvachanena vAchyAH . idaM brUyAH sa~njaya rAjamadhye suyodhanaM pApakR^itAM pradhAnam .. 9..\\ amarShaNa.n durmati.n rAjaputraM pApAtmAna.n dhArtarAShTra.n sulubdham . sarvaM mamaitadvachana.n samagraM sahAmAtya.n sa~njaya shrAvayethAH .. 10..\\ evaM pratiShThApya dhana~njayo mAM tato.arthavaddharmavachchApi vAkyam . provAcheda.n vAsudevaM samIkShya pArtho dhImA.NllohitAntAyatAkShaH .. 11..\\ yathA shruta.n te vadato mahAtmano madhu pravIrasya vachaH samAhitam . tathaiva vAchyaM bhavatA hi madvachaH samAgateShu kShitipeShu sarvashaH .. 12..\\ sharAgnidhUme rathanemi nAdite dhanuH sruveNAstra balApahAriNA . yathA na homaH kriyate mahAmR^idhe tathA sametya prayatadhvamAdR^itAH .. 13..\\ na chetprayachchhadhvamamitraghAtino yudhiShThirasyAMshamabhIpsita.n svakam . nayAmi vaH svAshvapadAtiku~njarAn dishaM pitR^INAmashivA.n shitaiH sharaiH .. 14..\\ tato.ahamAmantrya chaturbhuja.n hariM dhana~njaya.n chaiva namasya sa tvaraH . javena samprApta ihAmara dyute tavAntikaM prApayitu.n vacho mahat .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65} v duryodhane dhArtarAShTre tadvacho.apratinandati . tUShNImbhUteShu sarveShu samuttasthurnareshvarAH .. 1..\\ utthiteShu mahArAja pR^ithivyA.n sarvarAjasu . rahite sa~njaya.n rAjA paripraShTuM prachakrame .. 2..\\ Asha.nsamAno vijaya.n teShAM putra vashAnugAH . Atmanashcha pareShA.n cha pANDavAnAM cha nishchayam .. 3..\\ gAvalgaNe brUhi naH sAraphalgu svasenAyA.n yAvadihAsti ki.n chit . tvaM pANDavAnAM nipuNa.n vettha sarvaM kimeShA.n jyAyaH kimu teShAM kanIyaH .. 4..\\ tvametayoH sAravitsarvadarshI dharmArthayornipuNo nishchayaGYaH . sa me pR^iShTaH sa~njaya brUhi sarvaM yudhyamAnAH katare.asminna santi .. 5..\\ na tvAM brUyA.n rahite jAtu ki.n chid asUyA hi tvAM prasaheta rAjan . Anayasva pitara.n saMshitavrataM gAndhArI.n cha mahiShImAjamIDha .. 6..\\ tau te.asuyA.n vinayetAM narendra dharmaGYau tau nipuNau nishchayaGYau . tayostu tvA.n saMmidhau tadvadeyaM kR^itsnaM mata.n vAsudevArjunAbhyAm .. 7..\\ tatastanmatamAGYAya sa~njayasyAtmajasya cha . abhyupetya mahAprAGYaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .. 8..\\ sampR^ichchhate dhR^itarAShTrAya sa~njaya AchakShva sarva.n yAvadeSho.anuyu~Nkte . sarva.n yAvadvettha tasminyathAvad yAthAtathya.n vAsudeve.arjune cha .. 9..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66} s arjuno vAsudevashcha dhanvinau paramArchitau . kAmAdanyatra sambhUtau sarvAbhAvAya saMmitau .. 1..\\ dyAmantara.n samAsthAya yathA yuktaM manasvinaH . chakra.n tadvAsudevasya mAyayA vartate vibho .. 2..\\ sApahnavaM pANDaveShu pANDavAnA.n susaMmatam . sArAsAra bala.n GYAtvA tatsamAsena me shR^iNu .. 3..\\ naraka.n shambara.n chaiva ka.nsaM chaidyaM cha mAdhavaH . jitavAnghorasa~NkAshAnkrIDanniva janArdanaH .. 4..\\ pR^ithivI.n chAntarikShaM cha dyAM chaiva puruShottamaH . manasaiva vishiShTAtmA nayatyAtmavasha.n vashI .. 5..\\ bhUyo bhUyo hi yadrAjanpR^ichchhase pANDavAnprati . sArAsAra bala.n GYAtu.n tanme nigadataH shR^iNu .. 6..\\ ekato vA jagatkR^itsnamekato vA janArdanaH . sArato jagataH kR^itsnAdatirikto janArdanaH .. 7..\\ bhasma kuryAjjagadidaM manasaiva janArdanaH . na tu kR^itsna.n jagachchhaktaM bhasma kartuM janArdanam .. 8..\\ yataH satya.n yato dharmo yato hrIrArjavaM yataH . tato bhavati govindo yataH kR^iShNastato jayaH .. 9..\\ pR^ithivI.n chAntarikShaM cha divaM cha puruShottamaH . vicheShTayati bhUtAtmA krIDanniva janArdanaH .. 10..\\ sa kR^itvA pANDavAnsatra.n lokaM saMmohayanniva . adharmaniratAnmUDhAndagdhumichchhati te sutAn .. 11..\\ kAlachakra.n jagachchakra.n yugachakraM cha keshavaH . Atmayogena bhagavAnparivartayate.anisham .. 12..\\ kAlasya cha hi mR^ityoshcha ja~Ngama sthAvarasya cha . Ishate bhagavAnekaH satyametadbravImi te .. 13..\\ Ishannapi mahAyogI sarvasya jagato hariH . karmANyArabhate kartu.n kInAsha iva durbalaH .. 14..\\ tena va~nchayate lokAnmAyAyogena keshavaH . ye tameva prapadyante na te muhyanti mAnavAH .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67} dhr katha.n tvaM mAdhava.n vettha sarvalokamaheshvaram . kathamenaM na vedAha.n tanmamAchakShva sa~njaya .. 1..\\ vidyA rAjanna te vidyA mama vidyA na hIyate . vidyA hInastamo dhvasto nAbhijAnAti keshavam .. 2..\\ vidyayA tAta jAnAmi triyugaM madhusUdanam . kartAramakR^ita.n devaM bhUtAnAM prabhavApyayam .. 3..\\ gAvalgaNe.atra kA bhaktiryA te nityA janArdane . yayA tvamabhijAnAsi triyugaM madhusUdanam .. 4..\\ mAyAM na seve bhadra.n te na vR^ithAdharmamAchare . shuddhabhAva.n gato bhaktyA shAstrAdvedmi janArdanam .. 5..\\ duryodhana hR^iShIkeshaM prapadyasva janArdanam . Apto naH sa~njayastAta sharaNa.n gachchha keshavam .. 6..\\ bhagavAndevakIputro loka.n chennihaniShyati . pravadannarjune sakhyaM nAha.n gachchhe.adya keshavam .. 7..\\ tdhr avAggAndhAri putrAste gachchhatyeSha sudurmatiH . IrShyurdurAtmA mAnI cha shreyasA.n vachanAtigaH .. 8..\\ g aishvaryakAmaduShTAtmanvR^iddhAnA.n shAsanAtiga . aishvaryajIvite hitvA pitaraM mA.n cha bAlisha .. 9..\\ vardhayandurhR^idAM prItiM mA.n cha shokena vardhayan . nihato bhImasenena smartAsi vachanaM pituH .. 10..\\ dayito.asi rAjankR^iShNasya dhR^itarAShTra nibodha me . yasya te sa~njayo dUto yastvA.n shreyasi yokShyate .. 11..\\ jAnAtyeSha hR^iShIkeshaM purANa.n yachcha vai navam . shushrUShamANamekAgraM mokShyate mahato bhayAt .. 12..\\ vaichitravIrya puruShAH krodhaharShatamo vR^itAH . sitA bahuvidhaiH pAshairye na tuShTAH svakairdhanaiH .. 13..\\ yamasya vashamAyAnti kAmamUDhAH punaH punaH . andhanetrA yathaivAndhA nIyamAnAH svakarmabhiH .. 14..\\ eSha ekAyanaH panthA yena yAnti manIShiNaH . ta.n dR^iShTvA mR^ityumatyeti mahA.nstatra na sajjate .. 15..\\ a~Ngasa~njaya me sha.nsa panthAnamakutobhayam . yena gatvA hR^iShIkeshaM prApnuyA.n shAntimuttamAm .. 16..\\ nAkR^itAtmA kR^itAtmAna.n jAtu vidyAjjanArdanam . Atmanastu kriyopAyo nAnyatrendriya nigrahAt .. 17..\\ indriyANAmudIrNAnA.n kAmatyAgo.apramAdataH . apramAdo.avihi.nsA cha GYAnayonirasaMshayam .. 18..\\ indriyANA.n yame yatto bhava rAjannatandritaH . buddhishcha mA te chyavatu niyachchhaitA.n yatastataH .. 19..\\ etajGYAna.n vidurviprA dhruvamindriyadhAraNam . etajGYAna.n cha panthAshcha yena yAnti manIShiNaH .. 20..\\ aprApyaH keshavo rAjannindriyaurajitairnR^ibhiH . AgamAdhigato yogAdvashItattve prasIdati .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68} dhr bhUyo me puNDarIkAkSha.n sa~njayAchakShva pR^ichchhate . nAma karmArthavittAta prApnuyAM puruShottamam .. 1..\\ shrutaM me tasya devasya nAma nirvachana.n shubham . yAvattatrAbhijAne.ahamaprameyo hi keshavaH .. 2..\\ vasanAtsarvabhUtAnA.n vasutvAddeva yonitaH . vAsudevastato vedyo vR^iShatvAdvR^iShNiruchyate .. 3..\\ maunAddhyAnAchcha yogAchcha viddhi bhArata mAdhavam . sarvatattvalayAchchaiva madhuhA madhusUdanaH .. 4..\\ kR^iShirbhUvAchakaH shabdo Nashcha nirvR^iti vAchakaH . kR^iShNastadbhAvayogAchcha kR^iShNo bhavati shAshvataH .. 5..\\ puNDarIkaM para.n dhAma nityamakShayamakSharam . tadbhAvAtpuNDarIkAkSho dasyu trAsAjjanArdanaH .. 6..\\ yataH sattvaM na chyavate yachcha sattvAnna hIyate . sattvataH sAtvatastasmAdarShabhAdvR^iShabhekShaNaH .. 7..\\ na jAyate janitryA.n yadajastasmAdanIkajit . devAnA.n svaprakAshatvAddamAddAmodaraM viduH .. 8..\\ harShAtsaukhyAtsukhaishvaryAddhR^iShIkeshatvamashnute . bAhubhyA.n rodasI bibhranmahAbAhuriti smR^itaH .. 9..\\ adho na kShIyate jAtu yasmAttasmAdadhokShajaH . narANAmayanAchchApi tena nArAyaNaH smR^itaH . pUraNAtsadanAchchaiva tato.asau puruShottamaH .. 10..\\ asatashcha satashchaiva sarvasya prabhavApyayAt . sarvasya cha sadA GYAnAtsarvamenaM prachakShate .. 11..\\ satye pratiShThitaH kR^iShNaH satyamatra pratiShThitam . satyAtsatya.n cha govindastasmAtsatyo.api nAmataH .. 12..\\ viShNurvikramaNAdeva jayanAjjiShNuruchyate . shAshvatatvAdanantashcha govindo vedanAdgavAm .. 13..\\ atattva.n kurute tattvaM tena mohayate prajAH . eva.nvidho dharmanityo bhagavAnmunibhiH saha . AgantA himahA bAhurAnR^isha.nsyArthamachyutaH .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69} dhr chakShuShmatA.n vai spR^ihayAmi sa~njaya drakShyanti ye vAsudeva.n samIpe . vibhrAjamAna.n vapuShA pareNa prakAshayantaM pardisho dishash cha .. 1..\\ IrayantaM bhAratIM bhAratAnAm abhyarchanIyA.n sha~NkarIM sR^i~njayAnAm . bubhUShadbhirgrahaNIyAmanindyAM parAsUnAmagrahaNIya rUpAm .. 2..\\ samudyanta.n sAtvatamekavIraM praNetAramR^iShabha.n yAdavAnAm . nihantAra.n kShobhaNa.n shAtravANAM muShNanta.n cha dviShatA.n vai yashA.nsi .. 3..\\ draShTAro hi kuravasta.n sametA mahAtmAna.n shatruhaNaM vareNyam . bruvanta.n vAchamanR^isha.nsa rUpAM vR^iShNishreShThaM mohayantaM madIyAn .. 4..\\ R^iShi.n sanAtanatamaM vipashchitaM vAchaH samudra.n kalasha.n yatInAm . ariShTanemi.n garuDa.n suparNaM patiM prajAnAM bhuvanasya dhAma .. 5..\\ sahasrashIrShaM puruShaM purANam anAdimadhyAntamananta kIrtim . shukrasya dhAtAramaja.n janitraM paraM parebhyaH sharaNaM prapadye .. 6..\\ trailokyanirmANa kara.n janitraM devAsurANAmatha nAgarakShasAm . narAdhipAnA.n viduShAM pradhAnam indrAnuja.n ta.n sharaNaM prapadye .. 7..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70} v sa~njaye pratiyAte tu dharmarAjo yudhiShThiraH . abhyabhAShata dAshArhamR^iShabha.n sarvasAtvatAm .. 1..\\ aya.n sa kAlaH samprApto mitrANAM me janArdana . na cha tvadanyaM pashyAmi yo na Apatsu tArayet .. 2..\\ tvA.n hi mAdhava saMshritya nirbhayA mohadarpitam . dhArtarAShTra.n sahAmAtyaM svamaMshamanuyu~njmahe .. 3..\\ yathA hi sarvAsvApatsu pAsi vR^iShNInarindama . tathA te pANDavA rakShyAH pAhyasmAnmahato bhayAt .. 4..\\ bhagavaan ayamasmi mahAbAho brUhi yatte vivakShitam . kariShyAmi hi tatsarva.n yattvaM vakShyasi bhArata .. 5..\\ shruta.n te dhR^itarAShTrasya saputrasya chikIrShitam . etaddhi sakala.n kR^iShNa sa~njayo mA.n yadabravIt .. 6..\\ tanmata.n dhR^itarAShTrasya so.asyAtmA vivR^itAntaraH . yathokta.n dUta AchaShTe vadhyaH syAdanyathA bruvan .. 7..\\ apradAnena rAjyasya shAntimasmAsu mArgati . lubdhaH pApena manasA charannasamamAtmanaH .. 8..\\ yattaddvAdasha varShANi vane nirvyuShitA vayam . chhadmanA sharada.n chaikAM dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 9..\\ sthAtA naH samaye tasmindhR^itarAShTra iti prabho . nAhAsma samaya.n kR^iShNa taddhi no brAhmaNA viduH .. 10..\\ vR^iddho rAjA dhR^itarAShTraH svadharmaM nAnupashyati . pashyanvA putragR^iddhitvAnmandasyAnveti shAsanam .. 11..\\ suyodhana mate tiShThanrAjAsmAsu janArdana . mithyA charati lubdhaH saMshcharanpriyamivAtmanaH .. 12..\\ ito duHkhatara.n kiM nu yatrAhaM mAtaraM tataH . sa.nvidhAtuM na shaknomi mitrANA.n vA janArdana .. 13..\\ kAshibhishchedipA~nchAlairmatsyaishcha madhusUdana . bhavatA chaiva nAthena pa~ncha grAmA vR^itA mayA .. 14..\\ kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam . avasAna.n cha govinda kiM chidevAtra pa~nchamam .. 15..\\ pa~ncha nastAta dIyantA.n grAmA vA nagarANi vA . vasema sahitA yeShu mA cha no bharatA nashan .. 16..\\ na cha tAnapi duShTAtmA dhArtarAShTro.anumanyate . svAmyamAtmani matvAsAvato duHkhataraM nu kim .. 17..\\ kule jAtasya vR^iddhasya paravitteShu gR^idhyataH . lobhaH praGYAnamAhanti praGYA hanti hatA hriyam .. 18..\\ hrIrhatA bAdhate dharma.n dharmo hanti hataH shriyam . shrIrhatA puruSha.n hanti puruShasyAsvatA vadhaH .. 19..\\ asvato hi nivartante GYAtayaH suhR^idartvijaH . apuShpAdaphalAdvR^ikShAdyathA tAta patatriNaH .. 20..\\ etachcha maraNa.n tAta yadasmAtpatitAdiva . GYAtayo vinivartante pretasattvAdivAsavaH .. 21..\\ nAtaH pApIyasI.n kAM chidavasthA.n shambaro.abravIt . yatra naivAdya na prAtarbhojanaM patidR^ishyate .. 22..\\ dhanamAhuH para.n dharmaM dhane sarvaM pratiShThitam . jIvanti dhanino loke mR^itA ye tvadhanA narAH .. 23..\\ ye dhanAdapakarShanti nara.n svabalamAshritAH . te dharmamartha.n kAmaM cha pramathnanti naraM cha tam .. 24..\\ etAmavasthAM prApyaike maraNa.n vavrire janAH . grAmAyaike vanAyaike nAshAyaike pavavrajuH .. 25..\\ unmAdameke puShyanti yAntyanye dviShatA.n vasham . dAsyameke nigachchhanti pareShAmarthahetunA .. 26..\\ ApadevAsya maraNAtpuruShasya garIyasI . shriyo vinAshastaddhyasya nimitta.n dharmakAmayoH .. 27..\\ yadasya dharmyaM maraNa.n shAshvataM lokavartma tat . samantAtsarvabhUtAnAM na tadatyeti kash chana .. 28..\\ na tathA bAdhyate kR^iShNa prakR^ityA nirdhano janaH . yathA bhadrA.n shriyaM prApya tayA hInaH sukhaidhitaH .. 29..\\ sa tadAtmAparAdhena samprApto vyasanaM mahat . sendrAngarhayate devAnnAtmAna.n cha kathaM chana .. 30..\\ na chAsminsarvashAstrANi prataranti nigarhaNAm . so.abhikrudhyati bhR^ityAnA.n suhR^idashchAbhyasUyati .. 31..\\ ta.n tadA manyurevaiti sa bhUyaH sampramuhyati . sa mohavashamApannaH krUra.n karma niShevate .. 32..\\ pApakarmAtyayAyaiva sa~Nkara.n tena puShyati . sa~Nkaro narakAyaiva sA kAShThA pApakarmaNAm .. 33..\\ na chetprabudhyate kR^iShNa narakAyaiva gachchhati . tasya prabodhaH praGYaiva praGYA chakShurna riShyati .. 34..\\ praGYA lAbhe hi puruShaH shAstrANyevAnvavekShate . shAstranityaH punardharma.n tasya hrIra~Ngamuttamam .. 35..\\ hrImAnhi pApaM pradveShTi tasya shrIrabhivardhate . shrImAnsa yAvadbhavati tAvadbhavati pUruShaH .. 36..\\ dharmanityaH prashAntAtmA kAryayogavahaH sadA . nAdharme kurute buddhiM na cha pApeShu vartate .. 37..\\ ahrIko vA vimUDho vA naiva strI na punaH pumAn . nAsyAdhikAro dharme.asti yathA shUdrastathaiva saH .. 38..\\ hrImAnavati devAMshcha pitR^InAtmAnameva cha . tenAmR^itatva.n vrajati sA kAShThA puNyakarmaNAm .. 39..\\ tadidaM mayi te dR^iShTaM pratyakShaM madhusUdana . yathA rAjyAtparibhraShTo vasAmi vasatIrimAH .. 40..\\ te vayaM na shriya.n hAtumalaM nyAyena kena chit . atra no yatamAnAnA.n vadhashchedapi sAdhu tat .. 41..\\ tatra naH prathamaH kalpo yadvaya.n te cha mAdhava . prashAntAH samabhUtAshcha shriya.n tAnashnuvImahi .. 42..\\ tatraiShA paramA kAShThA raudrakarma kShayodayA . yadvaya.n hauravAnhatvA tAni rAShTrANyashImahi .. 43..\\ ye punaH syurasambaddhA anAryAH kR^iShNa shatravaH . teShAmapyavadhaH kAryaH kiM punarye syurIdR^ishAH .. 44..\\ GYAtayashcha hi bhUyiShThAH sahAyA guravashcha naH . teShA.n vadho.atipApIyAnkiM nu yuddhe.asti shobhanam .. 45..\\ pApaH kShatriya dharmo.aya.n vaya.n cha kShatrabAndhavAH . sa naH svadharmo.adharmo vA vR^ittiranyA vigarhitA .. 46..\\ shUdraH karoti shushrUShA.n vaishyA vipaNi jIvinaH . vaya.n vadhena jIvAmaH kapAlaM brAhmaNairvR^itam .. 47..\\ kShatriyaH kShatriya.n hanti matsyo matsyena jIvati . shvA shvAna.n hanti dAshArha pashya dharmo yathAgataH .. 48..\\ yuddhe kR^iShNa kalirnityaM prANAH sIdanti sa.nyuge . bala.n tu nItimAtrAya haThe jayaparAjayau .. 49..\\ nAtmachchhandena bhUtAnA.n jIvitaM maraNaM tathA . nApyakAle sukhaM prApya.n duHkha.n vApi yadUttama .. 50..\\ eko hyapi bahUnhanti ghnantyekaM bahavo.apyuta . shUra.n kApuruSho hanti ayashasvI yashasvinam .. 51..\\ jayashchaivobhayordR^iShTa ubhayoshcha parAjayaH . tathaivApachayo dR^iShTo vyapayAne kShayavyayau .. 52..\\ sarvathA vR^ijina.n yuddha.n ko ghnanna pratihanyate . hatasya cha hR^iShIkesha samau jayaparAjayau .. 53..\\ parAjayashcha maraNAnmanye naiva vishiShyate . yasya syAdvijayaH kR^iShNa tasyApyapachayo dhruvam .. 54..\\ antato dayita.n ghnanti ke chidapyapare janAH . tasyA~NgabalahInasya putrAnbhrAtR^InapashyataH . nirvedo jIvite kR^iShNa sarvatashchopajAyate .. 55..\\ ye hyeva vIrA hrImanta AryAH karuNavedinaH . ta eva yuddhe hanyante yavIyAnmuchyate janaH .. 56..\\ hatvApyanushayo nityaM parAnapi janArdana . anubandhashcha pApo.atra sheShashchApyavashiShyate .. 57..\\ sheShe hi balamAsAdya na sheShamavaSheShayet . sarvochchhede cha yatate vairasyAnta vidhitsayA .. 58..\\ jayo vairaM prasR^ijati duHkhamAste parAjitaH . sukhaM prashAntaH svapiti hitvA jayaparAjayau .. 59..\\ jAtavairashcha puruSho duHkha.n svapiti nityadA . anirvR^itena manasA sa sarpa iva veshmani .. 60..\\ utsAdayati yaH sarva.n yashasA sa viyujyate . akIrti.n sarvabhUteShu shAshvatIM sa niyachchhati .. 61..\\ na hi vairANi shAmyanti dIrghakAlakR^itAnyapi . AkhyAtArashcha vidyante pumAMsh chotpadyate kule .. 62..\\ na chApi vaira.n vaireNa keshava vyupashAmyati . haviShAgniryathA kR^iShNa bhUya evAbhivardhate .. 63..\\ ato.anyathA nAsti shAntirnityamantaramantataH . antara.n lipsamAnAnAmaya.n doSho nirantaraH .. 64..\\ pauruSheyo hi balavAnAdhirhR^idayabAdhanaH . tasya tyAgena vA shAntirnivR^ittyA manaso.api vA .. 65..\\ atha vA mUlaghAtena dviShatAM madhusUdana . phalanirvR^ittiriddhA syAttannR^isha.nsataraM bhavet .. 66..\\ yA tu tyAgena shAntiH syAttadR^ite vadha eva saH . saMshayAchcha samuchchhedAddviShatAmAtmanastathA .. 67..\\ na cha tyaktu.n tadichchhAmo na chechchhAmaH kulakShayam . atra yA praNipAtena shAntiH saiva garIyasI .. 68..\\ sarvathA yatamAnAnAmayuddhamabhikA~NkShatAm . sAntve pratihate yuddhaM prasiddhamaparAkramam .. 69..\\ pratighAtena sAntvasya dAruNa.n sampravartate . tachchhunAmiva gopAde paNDitairupalakShitam .. 70..\\ lA~NgUlachAlana.n kShveDaH pratirAvo vivartanam . dantadarshanamArAvastato yuddhaM pravartate .. 71..\\ tatra yo balavAnkR^iShNa jitvA so.atti tadAmiSham . evameva manuShyeShu visheSho nAsti kash chana .. 72..\\ sarvathA tvetaduchita.n durbaleShu balIyasAm . anAdaro virodhashcha praNipAtI hi durbalaH .. 73..\\ pitA rAjA cha vR^iddhashcha sarvathA mAnamarhati . tasmAnmAnyashcha pUjyashcha dhR^itarAShTro janArdana .. 74..\\ putrasnehastu balavAndhR^itarAShTrasya mAdhava . saputravashamApannaH praNipAtaM prahAsyati .. 75..\\ tatra kiM manyase kR^iShNa prAptakAlamanantaram . kathamarthAchcha dharmAchcha na hIyemahi mAdhava .. 76..\\ IdR^ishe hyarthakR^ichchhre.asminkamanyaM madhusUdana . upasampraShTumarhAmi tvAmR^ite puruShottama .. 77..\\ priyashcha priyakAmashcha gatiGYaH sarvakarmaNAm . ko hi kR^iShNAsti nastvAdR^iksarvanishchayavitsuhR^it .. 78..\\ evamuktaH pratyuvAcha dharmarAja.n janArdanaH . ubhayoreva vAmarthe yAsyAmi kurusa.nsadam .. 79..\\ shama.n tatra labheyaM chedyuShmadarthamahApayan . puNyaM me sumahadrAjaMshcharita.n syAnmahAphalam .. 80..\\ mochayeyaM mR^ityupAshAtsa.nrabdhAnkurusR^i~njayAn . pANDavAndhArtarAShTrAMshcha sarvA.n cha pR^ithivImimAm .. 81..\\ na mamaitanmata.n kR^iShNa yattva.n yAyAH kurUnprati . suyodhanaH sUktamapi na kariShyati te vachaH .. 82..\\ sametaM pArthiva.n kShatra.n suyodhana vashAnugam . teShAM madhyAvataraNa.n tava kR^iShNa na rochaye .. 83..\\ na hi naH prINayeddravyaM na devatva.n kutaH sukham . na cha sarvAmaraishvarya.n tava rodhena mAdhava .. 84..\\ bhagavaan jAnAmyetAM mahArAja dhArtarAShTrasya pApatAm . avAchyAstu bhaviShyAmaH sarvaloke mahIkShitAm .. 85..\\ na chApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH . kruddhasya pramukhe sthAtu.n si.nhasyevetare mR^igAH .. 86..\\ atha chette pravarteranmayi ki.n chidasAmpratam . nirdaheya.n kurUnsarvAniti me dhIyate matiH .. 87..\\ na jAtu gamana.n tatra bhavetpArtha nirarthakam . arthaprAptiH kadA chitsyAdantato vApyavAchyatA .. 88..\\ yattubhya.n rochate kR^iShNa svasti prApnuhi kauravAn . kR^itArtha.n svastimanta.n tvAM drakShyAmi punarAgatam .. 89..\\ viShvaksena kurUngatvA bhAratA~nshamayeH prabho . yathA sarve sumanasaH saha syAmaH suchetasaH .. 90..\\ bhrAtA chAsi sakhA chAsi bIbhatsormama cha priyaH . sauhR^idenAvisha~Nkyo.asi svasti prApnuhi bhUtaye .. 91..\\ asmAnvettha parAnvettha vetthArtha.n vettha bhAShitam . yadyadasmaddhita.n kR^iShNa tattadvAchyaH suyodhanaH .. 92..\\ yadyaddharmeNa sa.nyuktamupapadyeddhita.n vachaH . tattatkeshava bhAShethAH sAntva.n vA yadi vetarat .. 93..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71} bhagavaan sa~njayasya shruta.n vAkyaM bhavatashcha shrutaM mayA . sarva.n jAnAmyabhiprAyaM teShAM cha bhavatashcha yaH .. 1..\\ tava dharmAshritA buddhisteShA.n vairAshritA matiH . yadayuddhena labhyeta tatte bahumataM bhavet .. 2..\\ na cha tannaiShThika.n karma kShatriyasya vishAM pate . AhurAshramiNaH sarve yadbhaikSha.n kShatriyash charet .. 3..\\ jayo vadho vA sa~NgrAme dhAtrA diShTaH sanAtanaH . svadharmaH kShatriyasyaiSha kArpaNyaM na prashasyate .. 4..\\ na hi kArpaNyamAsthAya shakyA vR^ittiryudhiShThira . vikramasva mahAbAho jahi shatrUnarindama .. 5..\\ atigR^iddhAH kR^itasnehA dIrghakAla.n sahoShitAH . kR^itamitrAH kR^itabalA dhArtarAShTrAH parantapa .. 6..\\ na paryAyo.asti yatsAmya.n tvayi kuryurvishAM pate . balavattA.n hi manyante bhIShmadroNakR^ipAdibhiH .. 7..\\ yAvachcha mArdavenaitAnrAjannupachariShyasi . tAvadete hariShyanti tava rAjyamarindama .. 8..\\ nAnukroshAnna kArpaNyAnna cha dharmArthakAraNAt . ala.n kartuM dhArarAShTrAstava kAmamarindama .. 9..\\ etadeva nimitta.n te pANDavAstu yathA tvayi . nAnvatapyanta kaupIna.n tAvatkR^itvApi duShkaram .. 10..\\ pitAmahasya droNasya vidurasya cha dhImataH . pashyatA.n kurumukhyAnA.n sarveShAmeva tattvataH .. 11..\\ dAnashIlaM mR^idu.n dAntaM dharmakAmamanuvratam . yattvAmupadhinA rAjandyUtenAva~nchayattadA . na chApatrapate pApo nR^isha.nsastena karmaNA .. 12..\\ tathAshIra samAchAre rAjanmA praNaya.n kR^ithAH . vadhyAste sarvalokasya kiM punastava bhArata .. 13..\\ vAgbhistvapratirUpAbhiratudatsa kanIyasam . shlAghamAnaH prahR^iShTaH sanbhAShate bhrAtR^ibhiH saha .. 14..\\ etAvatpANDavAnA.n hi nAsti ki.n chidiha svakam . nAmadheya.n cha gotraM cha tadapyeShAM na shiShyate .. 15..\\ kAlena mahatA chaiShAM bhaviShyati parAbhavaH . prakR^iti.n te bhajiShyanti naShTaprakR^itayo janAH .. 16..\\ etAshchAnyAshcha paruShA vAchaH sa samudIrayan . shlAghate GYAtimadhye sma tvayi pavrajite vanam .. 17..\\ ye tatrAsansamAnItAste dR^iShTvA tvAmanAgasam . ashrukaNThA rudantashcha sabhAyAmAsate tadA .. 18..\\ na chainamabhyananda.nste rAjAno brAhmaNaiH saha . sarve duryodhana.n tatra nindanti sma sabhAsadaH .. 19..\\ kulInasya cha yA nindA vadhashchAmitrakarshana . mahAguNo vadho rAjanna tu nindA kujIvikA .. 20..\\ tadaiva nihato rAjanyadaiva nirapatrapaH . ninditashcha mahArAja pR^ithivyA.n sarvarAjasu .. 21..\\ IShatkAryo vadhastasya yasya chAritramIdR^isham . praskambhana pratistabdhashchhinnamUla iva drumaH .. 22..\\ vadhyaH sarpa ivAnAryaH sarvalokasya durmatiH . jahyena.n tvamamitraghna mA rAjanvichikitsithAH .. 23..\\ sarvathA tvatkShama.n chaitadrochate cha mamAnagha . yattvaM pitari bhIShme cha praNipAta.n samAchareH .. 24..\\ aha.n tu sarvalokasya gatvA chhetsyAmi saMshayam . yeShAmasti dvidhA bhAvo rAjanduryodhanaM prati .. 25..\\ madhye rAGYAmaha.n tatra prAtipauruShikAnguNAn . tava sa~NkIrtayiShyAmi ye cha tasya vyatikramAH .. 26..\\ bruvatastatra me vAkya.n dharmArthasahita.n hitam . nishamya pArthivAH sarve nAnAjanapadeshvarAH .. 27..\\ tvayi sampratipatsyante dharmAtmA satyavAgiti . tasmiMshchAdhigamiShyanti yathA lobhAdavartata .. 28..\\ garhayiShyAmi chaivainaM paurajAnapadeShvapi . vR^iddhabAlAnupAdAya chAturvarNyasamAgame .. 29..\\ shama.n chedyAchamAnastvaM na dharmaM tatra lapsyase . kurUnvigarhayiShyanti dhR^itarAShTra.n cha pArthivAH .. 30..\\ tasmi.Nllokaparityakte ki.n kAryamavashiShyate . hate duryodhane rAjanyadanyatkriyatAm iti .. 31..\\ yAtvA chAha.n kurUnsarvAnyuShmadarthamahApayan . yatiShye prashama.n kartu.n lakShayiShye cha cheShTitam .. 32..\\ kauravANAM pravR^itti.n cha gatvA yuddhAdhikArikAm . nishAmya vinivartiShye jayAya tava bhArata .. 33..\\ sarvathA yuddhamevAhamAsha.nsAmi paraiH saha . nimittAni hi sarvANi tathA prAdurbhavanti me .. 34..\\ mR^igAH shakuntAshcha vadanti ghoraM hastyashvamukhyeShu nishAmukheShu . ghorANi rUpANi tathaiva chAgnir varNAnbahUnpuShyati ghorarUpAn . manuShyalokakShapaNo.atha ghoro no chedanuprApta ihAntakaH syAt .. 35..\\ shastrANi patra.n kavachAnrathAMsh cha nAgAndhvajAMshcha pratipAdayitvA . yodhAshcha sarve kR^itanishramAste bhavantu hastyashvaratheShu yattAH . sA~NgrAmika.n te yadupArjanIyaM sarva.n samagra.n kuru tannarendra .. 36..\\ duryodhano na hyalamadya dAtuM jIva.nstavaitannR^ipate katha.n chit . yatte purastAdabhavatsamR^iddhaM dyUte hR^itaM pANDavamukhyarAjyam .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72} bhiima yathA yathaiva shAntiH syAtkurUNAM madhusUdana . tathA tathaiva bhAShethA mA sma yuddhena bhIShayeH .. 1..\\ amarShI nityasa.nrabdhaH shreyo dveShI mahAmanAH . nogra.n duryodhano vAchyaH sAmnaivaina.n samAchareH .. 2..\\ prakR^ityA pApasattvashcha tulyachetAshcha dasyubhiH . aishvaryamadamattashcha kR^itavairashcha pANDavaiH .. 3..\\ adIrghadarshI niShThUrI kSheptA krUraparAkramaH . dIrghamanyuraneyashcha pApAtmA nikR^itipriyaH .. 4..\\ mriyetApi na bhajyeta naiva jahyAtsvakaM matam . tAdR^ishena shama.n kR^iShNa maye paramaduShkaram .. 5..\\ suhR^idAmapyavAchInastyaktadharmaH priyAnR^itaH . pratihantyeva suhR^idA.n vAchashchaiva manA.nsi cha .. 6..\\ sa manyuvashamApannaH svabhAva.n duShTamAsthitaH . svabhAvAtpApamanveti tR^iNaistunna ivoragaH .. 7..\\ duryodhano hi yatsenaH sarvathA viditastava . yachchhIlo yatsvabhAvashcha yadbalo yatparAkramaH .. 8..\\ purA prasannAH kuravaH saha putrAstathA vayam . indra jyeShThA ivAbhUma modamAnAH sa bAndhavAH .. 9..\\ duryodhanasya krodhena bhAratA madhusUdana . dhakShyante shishirApAye vanAnIva hutAshanaiH .. 10..\\ aShTAdasheme rAjAnaH prakhyAtA madhusUdana . ye samuchchichchhidurGYAtInsuhR^idashcha sa bAndhavAn .. 11..\\ asurANA.n samR^iddhAnA.n jvalatAmiva tejasA . paryAya kAle dharmasya prApte balirajAyata .. 12..\\ haihayAnAmudAvarto nIpAnA.n janamejayaH . bahulastAlaja~NghAnA.n kR^imINAmuddhato vasuH .. 13..\\ aja binduH suvIrANA.n surAShTrANA.n kusharddhikaH . arkajashcha balIhAnA.n chInAnAM dhautamUlakaH .. 14..\\ hayagrIvo videhAnA.n varaprashcha mahaujasAm . bAhuH sundara vegAnA.n dIptAkShANAM purUravAH .. 15..\\ sahajashchedimatsyAnAM prachetAnAM bR^ihadbalaH . dhAraNashchendra vatsAnAM mukuTAnA.n vigAhanaH .. 16..\\ shamashcha nandivegAnAmityete kulapA.nsanAH . yugAnte kR^iShNa sambhUtAH kuleShu puruShAdhamAH .. 17..\\ apyayaM naH kurUNA.n syAdyugAnte kAlasambhR^itaH . duryodhanaH kulA~NgAro jaghanyaH pApapUruShaH .. 18..\\ tasmAnmR^idu shanairenaM brUyA dharmArthasa.nhitam . kAmAnubandha bahulaM nogramugraparAkramam .. 19..\\ api duryodhana.n kR^iShNa sarve vayamadhashcharAH . nIchairbhUtvAnuyAsyAmo mA sma no bharatA nashan .. 20..\\ apyudAsInavR^ittiH syAdyathA naH kurubhiH saha . vAsudeva tathA kAryaM na kurUnanayaH spR^ishet .. 21..\\ vAchyaH pitAmaho vR^iddho ye cha kR^iShNa sabhAsadaH . bhrAtR^INAmastu saubhrAtra.n dhArtarAShTraH prashAmyatAm .. 22..\\ ahametadbravImyeva.n rAjA chaiva prasha.nsati . arjuno naiva yuddhArthI bhUyasI hi dayArjune .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73} vai etachchhrutvA mahAbAhuH keshavaH prahasanniva . abhUtapUrvaM bhImasya mArdavopagata.n vachaH .. 1..\\ gireriva laghutva.n tachchhItatvamiva pAvake . matvA rAmAnujaH shauriH shAr~NgadhanvA vR^ikodaram .. 2..\\ santejaya.nstadA vAgbhirmAtarishveva pAvakam . uvAcha bhImamAsIna.n kR^ipayAbhipariplutam .. 3..\\ tvamanyadA bhImasena yuddhameva prasha.nsasi . vadhAbhinandinaH krUrAndhArtarAShTrAnmimardiShuH .. 4..\\ na cha svapiShi jAgarShi nyubjaH sheShe parantapa . ghorAmashAntA.n rushatIM sadA vAchaM prabhAShase .. 5..\\ niHshvasannagnivarNena sataptaH svena manyunA . aprashAnta manA bhIma sa dhUma iva pAvakaH .. 6..\\ ekAnte niShTana~nsheShe bhArArta iva durbalaH . api tvA.n ke chidunmattaM manyante.atadvido janAH .. 7..\\ Arujya vR^ikShAnnirmUlAngajaH paribhujanniva . nighnanpadbhiH kShitiM bhIma niShTananparidhAvasi .. 8..\\ nAsmi~njane.abhiramase rahaH kShiyasi pANDava . nAnyaM nishi divA vApi kadA chidabhinandasi .. 9..\\ akasmAtsmayamAnashcha rahasyAsse rudanniva . jAnvormUrdhAnamAdhAya chiramAsse pramIlitaH .. 10..\\ bhrukuTi.n cha punaH kurvannoShThau cha vilihanniva . abhIkShNa.n dR^ishyase bhIma sarvaM tanmanyukAritam .. 11..\\ yathA purastAtsavitA dR^ishyate shukramuchcharan . yathA cha pashchAnnirmukto dhruvaM paryeti rashmivAn .. 12..\\ tathA satyaM bravImyetannAsti tasya vyatikramaH . hantAha.n gadayAbhyetya duryodhanamamarShaNam .. 13..\\ iti sma madhye bhrAtR^INA.n satyenAlabhase gadAm . tasya te pashame buddhirdhIyate.adya parantapa .. 14..\\ aho yuddhapratIpAni yuddhakAla upasthite . pashyasIvApratIpAni ki.n tvAM bhIrbhIma vindati .. 15..\\ aho pArtha nimittAni viparItAni pashyasi . svapnAnte jAgarAnte cha tasmAtprashamamichchhasi .. 16..\\ aho nAsha.nsase ki.n chitpu.nstvaM klIba ivAtmani . kashmalenAbhipanno.asi tena te vikR^itaM manaH .. 17..\\ udvepate te hR^idayaM manaste praviShIdati . UrustambhagR^ihIto.asi tasmAtprashamamichchhasi .. 18..\\ anitya.n kila martyasya chittaM pArtha chalAchalam . vAtavegaprachalitA aShThIlA shAlmaleriva .. 19..\\ tavaiShA vikR^itA buddhirgavA.n vAgiva mAnuShI . manA.nsi pANDuputrANAM majjayatyaplavAniva .. 20..\\ idaM me mahadAshcharyaM parvatasyeva sarpaNam . yadIdR^ishaM prabhAShethA bhImasenAsama.n vachaH .. 21..\\ sa dR^iShTvA svAni karmANi kule janma cha bhArata . uttiShThasva viShAdaM mA kR^ithA vIra sthiro bhava .. 22..\\ na chaitadanurUpa.n te yatte glAnirarindama . yadojasA na labhate kShatriyo na tadashnute .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74} v tathokto vAsudevena nityamanyuramarShaNaH . sadashvavatsamAdhAvadbabhAShe tadanantaram .. 1..\\ anyathA mA.n chikIrShantamanyathA manyase.achyuta . praNIta bhAvamatyanta.n yudhi satyaparAkramam .. 2..\\ vettha dAshArha sattvaM me dIrghakAla.n sahoShitaH . uta vA mAM na jAnAsi plavanhrada ivAlpavaH . tasmAdapratirUpAbhirvAgbhirmA.n tva.n samarchhasi .. 3..\\ katha.n hi bhImasenaM mA.n jAnankashchana mAdhava . brUyAdapratirUpANi yathA mA.n vaktumarhasi .. 4..\\ tasmAdidaM pravakShyAmi vachana.n vR^iShNinandana . AtmanaH pauruSha.n chaiva balaM cha na samaM paraiH .. 5..\\ sarvathA nArya karmaitatprasha.nsA svayamAtmanaH . ativAdApaviddhastu vakShyAmi balamAtmanaH .. 6..\\ pashyeme rodasI kR^iShNa yayorAsannimAH prajAH . achale chApyanante cha pratiShThe sarvamAtarau .. 7..\\ yadIme sahasA kruddhe sameyAtA.n shile iva . amamete nigR^ihNIyAM bAhubhyA.n sacharAchare .. 8..\\ pashyaitadantaraM bAhvormahAparighayoriva . ya etatprApya muchyeta na taM pashyAmi pUruSham .. 9..\\ himavAMshcha samudrashcha vajrI cha balabhitsvayam . mayAbhipanna.n trAyeranbalamAsthAya na trayaH .. 10..\\ yudhyeya.n kShatriyAnsarvAnpANDaveShvAtatAyinaH . adhaH pAdatalenaitAnadhiShThAsyAmi bhUtale .. 11..\\ na hi tvaM nAbhijAnAsi mama vikramamachyuta . yathA mayA vinirjitya rAjAno vashagAH kR^itAH .. 12..\\ atha chenmAM na jAnAsi sUryasyevodyataH prabhAm . vigADhe yudhi sambAdhe vetsyase mA.n janArdana .. 13..\\ kiM mAtyavAkShIH paruShairvraNa.n sUchyA ivAnagha . yathAmati bravImyetadviddhi mAmadhika.n tataH .. 14..\\ draShTAsi yudhi sambAdhe pravR^itte vaishase.ahani . mayA praNunnAnmAta~NgAnrathinaH sAdinastathA .. 15..\\ tathA narAnabhikruddhaM nighnanta.n kShatriyarShabhAn . draShTA mA.n tvaM cha lokashcha vikarShanta.n varAnvarAn .. 16..\\ na me sIdanti majjAno na mamodvepate manaH . sarvalokAdabhikruddhAnna bhaya.n vidyate mama .. 17..\\ ki.n tu sauhR^idamevaitatkR^ipayA madhusUdana . sarvA.nstitikShe sa~NkleshAnmA sma no bharatA nashan .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75} bhagavaan bhAva.n jiGYAsamAno.ahaM praNayAdidamabruvam . na chAkShepAnna pANDityAnna krodhAnna vivakShayA .. 1..\\ vedAha.n tava mAhAtmyamuta te veda yadbalam . uta te veda karmANi na tvAM paribhavAmyaham .. 2..\\ yathA chAtmani kalyANa.n sambhAvayasi pANDava . sahasraguNamapyetattvayi sambhAvayAmyaham .. 3..\\ yAdR^ishe cha kule janma sarvarAjAbhipUjite . bandhubhishcha suhR^idbhishcha bhIma tvamasi tAdR^ishaH .. 4..\\ jiGYAsanto hi dharmasya sandigdhasya vR^ikodara . paryAyaM na vyavasyanti daivamAnuShayorjanAH .. 5..\\ sa eva heturbhUtvA hi puruShasyArtasiddhiShu . vinAshe.api sa evAsya sandigdha.n karma pauruSham .. 6..\\ anyathA paridR^iShTAni kavibhirdoShadarshibhiH . anyathA parivartante vegA iva nabhasvataH .. 7..\\ sumantrita.n sunIta.n cha nyAyatashchopapAditam . kR^itaM mAnuShyaka.n karma daivenApi virudhyate .. 8..\\ daivamapyakR^ita.n karma pauruSheNa vihanyate . shItamuShNa.n tathA varShaM kShutpipAse cha bhArata .. 9..\\ yadanyaddiShTa bhAvasya puruShasya svaya.n kR^itam . tasmAdanavarodhashcha vidyate tatra lakShaNam .. 10..\\ lokasya nAnyato vR^ittiH pANDavAnyatra karmaNaH . evaM buddhiH pravarteta phala.n syAdubhayAnvayAt .. 11..\\ ya eva.n kR^itabuddhiH sankarmasveva pravartate . nAsiddhau vyathate tasya na siddhau harShamashnute .. 12..\\ tatreyamarthamAtrA me bhImasena vivakShitA . naikAnta siddhirmantavyA kurubhiH saha sa.nyuge .. 13..\\ nAtipraNIta rashmiH syAttathA bhavati paryaye . viShAdamarchhedglAni.n vA etadarthaM bravImi te .. 14..\\ shvobhUte dhR^itarAShTrasya samIpaM prApya pANDava . yatiShye prashama.n kartu.n yuShmadarthamahApayan .. 15..\\ shama.n chette kariShyanti tato.ananta.n yasho mama . bhavatA.n cha kR^itaH kAmasteShAM cha shreya uttamam .. 16..\\ te chedabhinivekShyanti nAbhyupaiShyanti me vachaH . kuravo yuddhamevAtra raudra.n karma bhaviShyati .. 17..\\ asminyuddhe bhImasena tvayi bhAraH samAhitaH . dhUrarjunena dhAryA syAdvoDhavya itaro janaH .. 18..\\ aha.n hi yantA bIbhatsorbhavitA sa.nyuge sati . dhana~njayasyaiSha kAmo na hi yuddhaM na kAmaye .. 19..\\ tasmAdAsha~NkamAno.aha.n vR^ikodara mati.n tava . tudannaklIbayA vAchA tejaste samadIpayam .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76} arjuna ukta.n yudhiShThireNaiva yAvadvAchya.n janArdana . tava vAkya.n tu me shrutvA pratibhAti parantapa .. 1..\\ naiva prashamamatra tvaM manyase sukaraM prabho . lobhAdvA dhR^itarAShTrasya dainyAdvA samupasthitAt .. 2..\\ aphalaM manyase chApi puruShasya parAkramam . na chAntareNa karmANi pauruSheNa phalodayaH .. 3..\\ tadidaM bhAShita.n vAkya.n tathA cha na tathaiva cha . na chaitadeva.n draShTavyamasAdhyamiti kiM chana .. 4..\\ ki.n chaitanmanyase kR^ichchhramasmAkaM pApamAditaH . kurvanti teShA.n karmANi yeShAM nAsti phalodayaH .. 5..\\ sampAdyamAna.n samyakcha syAtkarma saphalaM prabho . sa tathA kR^iShNa vartasva yathA sharma bhavetparaiH .. 6..\\ pANDavAnA.n kurUNAM cha bhavAnparamakaH suhR^it . surANAmasurANA.n cha yathA vIra prajApatiH .. 7..\\ kurUNAM pANDavAnA.n cha pratipatsva nirAmayam . asmaddhitamanuShThAtuM na manye tava duShkaram .. 8..\\ eva.n chetkAryatAmeti kAryaM tava janArdana . gamanAdevameva tva.n kariShyasi na saMshayaH .. 9..\\ chikIrShitamathAnyatte tasminvIra durAtmani . bhaviShyati tathA sarva.n yathA tava chikIrShitam .. 10..\\ sharma taiH saha vA no.astu tava vA yachchikIrShitam . vichAryamANo yaH kAmastava kR^iShNa sa no guruH .. 11..\\ na sa nArhati duShTAtmA vadha.n sasuta bAndhavaH . yena dharmasute dR^iShTvA na sA shrIrupamarShitA .. 12..\\ yachchApyapashyatopAya.n dharmiShThaM madhusUdana . upAyena nR^isha.nsena hR^itA durdyUta devinA .. 13..\\ katha.n hi puruSho jAtaH kShatriyeShu dhanurdharaH . samAhUto nivarteta prANatyAge.apyupasthite .. 14..\\ adhameNa jitAndR^iShTvA vane pravrajitA.nstathA . vadhyatAM mama vArShNeya nirgato.asau suyodhanaH .. 15..\\ na chaitadadbhuta.n kR^iShNa mitrArthe yachchikIrShasi . kriyA kathaM nu mukhyA syAnmR^idunA vetareNa vA .. 16..\\ atha vA manyase jyAyAnvadhasteShAm anantaram . tadeva kriyatAmAshu na vichAryamatastvayA .. 17..\\ jAnAsi hi yathA tena draupadI pApabuddhinA . parikliShTA sabhAmadhye tachcha tasyApi marShitam .. 18..\\ sa nAma samyagvarteta pANDaveShviti mAdhava . na me sa~njAyate buddhirbIjamuptamivoShare .. 19..\\ tasmAdyanmanyase yuktaM pANDavAnA.n cha yaddhitam . tadAshu kuru vArShNeya yannaH kAryamanantaram .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77} bhagavaan evametanmahAbAho yathA vadasi pANDava . sarva.n tvida.n samAyattaM bIbhatso karmaNordvayoH .. 1..\\ kShetra.n hi rasavachchhuddha.n karShakeNopapAditam . R^ite varShaM na kaunteya jAtu nirvartayetphalam .. 2..\\ tatra vai pauruShaM brUyurAseka.n yatnakAritam . tatra chApi dhruvaM pashyechchhoShaNa.n daivakAritam .. 3..\\ tadidaM nishchitaM buddhyA pUrvairapi mahAtmabhiH . daive cha mAnuShe chaiva sa.nyukta.n lokakAraNam .. 4..\\ aha.n hi tatkariShyAmi paraM puruShakArataH . daiva.n tu na mayA shakyaM karma kartuM kathaM chana .. 5..\\ sa hi dharma.n cha satyaM cha tyaktvA charati durmatiH . na hi santapyate tena tathArUpeNa karmaNA .. 6..\\ tA.n chApi buddhiM pApiShThA.n vardhayantyasya mantriNaH . shakuniH sUtaputrashcha bhrAtA duHshAsanastathA .. 7..\\ sa hi tyAgena rAjyasya na shama.n samupeShyati . antareNa vadhAtpArtha sAnubandhaH suyodhanaH .. 8..\\ na chApi praNipAtena tyaktumichchhati dharmarAT . yAchyamAnastu rAjya.n sa na pradAsyati durmatiH .. 9..\\ na tu manye sa tadvAchyo yadyudhiShThira shAsanam . uktaM prayojana.n tatra dharmarAjena bhArata .. 10..\\ tathA pApastu tatsarvaM na kariShyati kauravaH . tasmiMshchAkriyamANe.asau lokavadhyo bhaviShyati .. 11..\\ mama chApi sa vadhyo vai jagatashchApi bhArata . yena kaumArake yUya.n sarve viprakR^itAstathA .. 12..\\ vipralupta.n cha vo rAjyaM nR^isha.nsena durAtmanA . na chopashAmyate pApaH shriya.n dR^iShTvA yudhiShThire .. 13..\\ asakR^ichchApyaha.n tena tvatkR^ite pArtha bheditaH . na mayA tadgR^ihIta.n cha pApaM tasya chikIrShitam .. 14..\\ jAnAsi hi mahAbAho tvamapyasya paraM matam . priya.n chikIrShamANaM cha dharmarAjasya mAm api .. 15..\\ sa jAna.nstasya chAtmAnaM mama chaiva paraM matam . ajAnanniva chAkasmAdarjunAdyAbhisha~Nkase .. 16..\\ yachchApi parama.n divyaM tachchApyavagataM tvayA . vidhAnavihitaM pArtha katha.n sharma bhavetparaiH .. 17..\\ yattu vAchA mayA shakya.n karmaNA chApi pANDava . kariShye tadahaM pArtha na tvAsha.nse shamaM paraiH .. 18..\\ katha.n goharaNe brUyAdichchha~nsharma tathAvidham . yAchyamAno.api bhIShmeNa sa.nvatsaragate.adhvani .. 19..\\ tadaiva te parAbhUtA yadA sa~NkalpitAstvayA . lavashaH kShaNashashchApi na cha tuShTaH suyodhanaH .. 20..\\ sarvathA tu mayA kArya.n dharmarAjasya shAsanam . vibhAvya.n tasya bhUyashcha karma pApaM durAtmanaH .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78} nakula uktaM bahuvidha.n vAkya.n dharmarAjena mAdhava . dharmaGYena vadAnyena dharmayukta.n cha tattvataH .. 1..\\ matamAGYAya rAGYashcha bhImasenena mAdhava . saMshamo bAhuvIrya.n cha khyApitaM mAdhavAtmanaH .. 2..\\ tathaiva phalgunenApi yadukta.n tattvayA shrutam . Atmanashcha mata.n vIra kathitaM bhavatAsakR^it .. 3..\\ sarvametadatikramya shrutvA paramataM bhavAn . yatprAptakAlaM manyethAstatkuryAH puruShottama .. 4..\\ tasmi.nstasminnimitte hi mataM bhavati keshava . prAptakAlaM manuShyeNa svaya.n kAryamarindama .. 5..\\ anyathA chintito hyarthaH punarbhavati so.anyathA . anitya matayo loke narAH puruShasattama .. 6..\\ anyathA buddhayo hyAsannasmAsu vanavAsiShu . adR^ishyeShvanyathA kR^iShNa dR^ishyeShu punaranyathA .. 7..\\ asmAkamapi vArShNeya vane vicharatA.n tadA . na tathA praNayo rAjye yathA samprati vartate .. 8..\\ nivR^ittavanavAsAnnaH shrutvA vIra samAgatAH . akShauhiNyo hi saptemAstvatprasAdAjjanArdana .. 9..\\ imAnhi puruShavyAghrAnachintyabalapauruShAn . AttashastrAnraNe dR^iShTvA na vyathediha kaH pumAn .. 10..\\ sa bhavAnkurumadhye ta.n sAntvapUrvaM bhayAnvitam . brUyAdvAkya.n yathA mando na vyatheta suyodhanaH .. 11..\\ yudhiShThiraM bhImasenaM bIbhatsu.n chAparAjitam . sahadeva.n cha mAM chaiva tvAM cha rAmaM cha keshava .. 12..\\ sAtyaki.n cha mahAvIrya.n virATaM cha sahAtmajam . drupada.n cha sahAmAtyaM dhR^iShTadyumnaM cha pArShatam .. 13..\\ kAshirAja.n cha vikrAntaM dhR^iShTaketuM cha chedipam . mA.nsashoNitabhR^inmartyaH pratiyudhyeta ko yudhi .. 14..\\ sa bhavAngamanAdeva sAdhayiShyatyasaMshayam . iShTamarthaM mahAbAho dharmarAjasya kevalam .. 15..\\ vidurashchaiva bhIShmashcha droNashcha saha bAhlikaH . shreyaH samarthA viGYAtumuchyamAna.n tvayAnagha .. 16..\\ te chainamanuneShyanti dhR^itarAShTra.n janAdhipam . ta.n cha pApasamAchAra.n sahAmAtyaM suyodhanam .. 17..\\ shrotA chArthasya vidurastva.n cha vaktA janArdana . kamivArtha.n vivartantaM sthApayetAM na vartmani .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79} sahadeva yadetatkathita.n rAGYA dharma eSha sanAtanaH . yathA tu yuddhameva syAttathA kAryamarindama .. 1..\\ yadi prashamamichchheyuH kuravaH pANDavaiH saha . tathApi yuddha.n dAshArha yojayethAH sahaiva taiH .. 2..\\ kathaM nu dR^iShTvA pA~nchAlI.n tathA kliShTA.n sabhA gatAm . avadhena prashAmyeta mama manyuH suyodhane .. 3..\\ yadi bhImArjunau kR^iShNa dharmarAjashcha dhArmikaH . dharmamutsR^ijya tenAha.n yoddhumichchhAmi sa.nyuge .. 4..\\ saatyaki satyamAha mahAbAho sahadevo mahAmatiH . duryodhana vadhe shAntistasya kopasya me bhavet .. 5..\\ jAnAsi hi yathAdR^iShTvA chIrAjinadharAnvane . tavApi manyurudbhUto duHkhitAnprekShya pANDavAn .. 6..\\ tasmAnmAdrI sutaH shUro yadAha puruSharShabhaH . vachana.n sarvayodhAnA.n tanmataM puruShottama .. 7..\\ v eva.n vadati vAkya.n tu yuyudhAne mahAmatau . subhImaH si.nhanAdo.abhUdyodhAnA.n tatra sarvashaH .. 8..\\ sarve hi sarvato vIrAstadvachaH pratyapUjayan . sAdhu sAdhviti shaineya.n harShayanto yuyutsavaH .. 9..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80} v rAGYastu vachana.n shrutvA dharmArthasahitaM hitam . kR^iShNA dAshArhamAsInamabravIchchhokakarShitA .. 1..\\ sutA drupadarAjasya svasitAyata mUrdhajA . sampUjya sahadeva.n cha sAtyakiM cha mahAratham .. 2..\\ bhImasena.n cha saMshAntaM dR^iShTvA paramadurmanAH . ashrupUrNekShaNA vAkyamuvAchedaM manasvinI .. 3..\\ vidita.n te mahAbAho dharmaGYa madhusUdana . yathA nikR^itimAsthAya bhraMshitAH pANDavAH sukhAt .. 4..\\ dhR^itarAShTrasya putreNa sAmAtyena janArdana . yathA cha sa~njayo rAGYA mantra.n rahasi shrAvitaH .. 5..\\ yudhiShThireNa dAshArha tachchApi vidita.n tava . yathoktaH sa~njayashchaiva tachcha sarva.n shruta.n tvayA .. 6..\\ pa~ncha nastAta dIyantA.n grAmA iti mahAdyute . kusha sthala.n vR^ikasthalamAsandI vAraNAvatam .. 7..\\ avasAnaM mahAbAho ki.n chideva tu pa~nchamam . iti duryodhano vAchyaH suhR^idashchAsya keshava .. 8..\\ tachchApi nAkarodvAkya.n shrutvA kR^iShNa suyodhanaH . yudhiShThirasya dAshArha hrImataH sandhimichchhataH .. 9..\\ apradAnena rAjyasya yadi kR^iShNa suyodhanaH . sandhimichchhenna kartavyastatra gatvA katha.n chana .. 10..\\ shakShyanti hi mahAbAho pANDavAH sR^i~njayaiH saha . dhArtarAShTra bala.n ghoraM kruddhaM pratisamAsitum .. 11..\\ na hi sAmnA na dAnena shakyo.arthasteShu kash chana . tasmAtteShu na kartavyA kR^ipA te madhusUdana .. 12..\\ sAmnA dAnena vA kR^iShNa ye na shAmyanti shatravaH . moktavyasteShu daNDaH syAjjIvitaM parirakShatA .. 13..\\ tasmAtteShu mahAdaNDaH kSheptavyaH kShipramachyuta . tvayA chaiva mahAbAho pANDavaiH saha sR^iGYjayaiH .. 14..\\ etatsamarthaM pArthAnA.n tava chaiva yashaH karam . kriyamANaM bhavetkR^iShNa kShatrasya cha sukhAvaham .. 15..\\ kShatriyeNa hi hantavyaH kShatriyo lobhamAsthitaH . akShatriyo vA dAshArha svadharmamanutiShThatA .. 16..\\ anyatra brAhmaNAttAta sarvapApeShvavasthitAt . gururhi sarvavarNAnAM brAhmaNaH prasR^itAgra bhuj .. 17..\\ yathA vadhye bhaveddoSho vadhyamAne janArdana . sa vadhyasyAvadhe dR^iShTa iti dharmavido viduH .. 18..\\ yathA tvAM na spR^ishedeSha doShaH kR^iShNa tathA kuru . pANDavaiH saha dAshArha sR^i~njayaishcha sasainikaiH .. 19..\\ punarukta.n cha vakShyAmi vishrambheNa janArdana . kA nu sImantinI mAdR^ikpR^ithivyAmasti keshava .. 20..\\ sutA drupadarAjasya vedimadhyAtsamutthitA . dhR^iShTadyumnasya bhaginI tava kR^iShNa priyA sakhI .. 21..\\ AjamIDha kulaM prAptA snuShA pANDormahAtmanaH . mahiShI pANDuputrANAM pa~nchendra samavarchasAm .. 22..\\ sutA me pa~nchabhirvIraiH pa~ncha jAtA mahArathAH . abhimanyuryathA kR^iShNa tathA te tava dharmataH .. 23..\\ sAha.n keshagrahaM prAptA parikliShTA sabhAM gatA . pashyatAM pANDuputrANA.n tvayi jIvati keshava .. 24..\\ jIvatsu kauraveyeShu pA~nchAleShvatha vR^iShNiShu . dAsI bhUtAsmi pApAnA.n sabhAmadhye vyavasthitA .. 25..\\ nirAmarSheShvacheShTeShu prekShamANeShu pANDuShu . trAhi mAmiti govinda manasA kA~NkShito.asi me .. 26..\\ yatra mAM bhagavAnrAjA shvashuro vAkyamabravIt . vara.n vR^iNIShva pA~nchAli varArhAsi matAsi me .. 27..\\ adAsAH pANDavAH santu sarathAH sAyudhA iti . mayokte yatra nirmuktA vanavAsAya keshava .. 28..\\ eva.nvidhAnA.n duHkhAnAmabhiGYo.asi janArdana . trAhi mAM puNDarIkAkSha sabhartR^iGYAtibAndhavAm .. 29..\\ nanvaha.n kR^iShNa bhIShmasya dhR^itarAShTrasya chobhayoH . snuShA bhavAmi dharmeNa sAha.n dAsI kR^itAbhavam .. 30..\\ dhigbalaM bhImasenasya dhikpArthasya dhanuShmatAm . yatra duryodhanaH kR^iShNa muhUrtamapi jIvati .. 31..\\ yadi te.ahamanugrAhyA yadi te.asti kR^ipA mayi . dhArtarAShTreShu vai kopaH sarvaH kR^iShNa vidhIyatAm .. 32..\\ ityuktvA mR^idu sa.nhAra.n vR^ijinAgraM sudarshanam . sunIlamasitApA~NgI puNyagandhAdhivAsitam .. 33..\\ sarvalakShaNasampannaM mahAbhujaga varchasam . keshapakSha.n varArohA gR^ihya savyena pANinA .. 34..\\ padmAkShI puNDarIkAkShamupetya gajagAminI . ashrupUrNekShaNA kR^iShNA kR^iShNa.n vachanamabravIt .. 35..\\ aya.n te puNDarIkAkSha duHshAsana karoddhR^itaH . smartavyaH sarvakAleShu pareShA.n sandhimichchhatA .. 36..\\ yadi bhImArjunau kR^iShNa kR^ipaNau sandhikAmukau . pitA me yotsyate vR^iddhaH saha putrairmahArathaiH .. 37..\\ pa~ncha chaiva mahAvIryAH putrA me madhusUdana . abhimanyuM puraskR^itya yotsyanti kurubhiH saha .. 38..\\ duHshAsana bhuja.n shyAmaM sa~nchinnaM pA.nsuguNThitam . yadyaha.n taM na pashyAmi kA shAntirhR^idayasya me .. 39..\\ trayodasha hi varShANi pratIkShantyA gatAni me . nidhAya hR^idaye manyuM pradIptamiva pAvakam .. 40..\\ vidIryate me hR^idayaM bhIma vAkshalya pIDitam . yo.ayamadya mahAbAhurdharma.n samanupashyati .. 41..\\ ityuktvA bAShpasannena kaNThenAyata lochanA . ruroda kR^iShNA sotkampa.n sasvaraM bAShpagadgadam .. 42..\\ stanau pInAyatashroNI sahitAvabhivarShatI . dravI bhUtamivAtyuShNamutsR^ijadvAri netrajam .. 43..\\ tAmuvAcha mahAbAhuH keshavaH parisAntvayan . achirAddrakShyase kR^iShNe rudatIrbharata striyaH .. 44..\\ eva.n tA bhIru rotsyanti nihataGYAtibAndhavAH . hatamitrA hatabalA yeShA.n kruddhAsi bhAmini .. 45..\\ aha.n cha tatkariShyAmi bhIMmArjuna yamaiH saha . yudhiShThira niyogena daivAchcha vidhinirmitAt .. 46..\\ dhArtarAShTrAH kAlapakvA na chechchhR^iNvanti me vachaH . sheShyante nihatA bhUmau shvashR^igAlAdanI kR^itAH .. 47..\\ chaleddhi himavA~nshailo medinI shatadhA bhavet . dyauH patechcha sanakShatrA na me mogha.n vacho bhavet .. 48..\\ satya.n te pratijAnAmi kR^iShNe bAShpo nigR^ihyatAm . hatAmitrA~nshriyA yuktAnachirAddrakShyase patIn .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81} arjuna kurUNAmadya sarveShAM bhavAnsuhR^idanuttamaH . sambandhI dayito nityamubhayoH pakShayorapi .. 1..\\ pANDavairdhArtarAShTrANAM pratipAdyamanAmayam . samartha prashama.n chaiShAM kartuM tvamasi keshava .. 2..\\ tvamitaH puNDarIkAkSha suyodhanamamarShaNam . shAntyarthaM bhArataM brUyA yattadvAchyamamitrahan .. 3..\\ tvayA dharmArthayukta.n chedukta.n shivamanAmayam . hitaM nAdAsyate bAlo diShTasya vashameShyati .. 4..\\ bha dharmyamasmaddhita.n chaiva kurUNA.n yadanAmayam . eSha yAsyAmi rAjAna.n dhR^itarAShTramabhIShpsayA .. 5..\\ v tato vyapete tamasi sUrye vimala udgate . maitre muhUrte samprApte mR^idvarchiShi divAkare .. 6..\\ kaumude mAsi revatyA.n sharadante himAgame . sphItasasyamukhe kAle kalyaH sattvavatA.n varaH .. 7..\\ ma~NgalyAH puNyanirghoShA vAchaH shR^iNvaMshcha sUnR^itAH . brAhmaNAnAM pratItAnAmR^iShINAmiva vAsavaH .. 8..\\ kR^itvA paurvAhNika.n kR^itya.n snAtaH shuchirala~NkR^itaH . upatasthe vivasvantaM pAvaka.n cha janArdanaH .. 9..\\ R^iShabhaM pR^iShTha Alabhya brAhmaNAnabhivAdya cha . agniM pradakShiNa.n kR^itvA pashyankalyANamagrataH .. 10..\\ tatpratiGYAya vachanaM pANDavasya janArdanaH . shinernaptAramAsInamabhyabhAShata sAtyakim .. 11..\\ ratha AropyatA.n sha~Nkhashchakra.n cha gadayA saha . upAsa~NgAshcha shaktyashcha sarvapraharaNAni cha .. 12..\\ duryodhano hi duShTAtmA karNashcha saha saubalaH . na cha shatruravaGYeyaH prAkR^ito.api balIyasA .. 13..\\ tatastanmatamAGYAya keshavasya puraHsarAH . prasasruryojayiShyanto ratha.n chakragadAbhR^itaH .. 14..\\ ta.n dIptamiva kAlAgnimAkAshagamivAdhvagam . chandrasUryaprakAshAbhyA.n chakrAbhyA.n samala~NkR^itam .. 15..\\ ardhachandraishcha chandraishcha matsyaiH samR^igapakShibhiH . puShpaishcha vividhaishchitraM maNiratnaishcha sarvashaH .. 16..\\ taruNAdityasa~NkAshaM bR^ihanta.n chArudarshanam . maNihemavichitrA~Nga.n sudhvajaM supatAkinam .. 17..\\ sUpaskaramanAdhR^iShya.n vaiyAghraparivAraNam . yashoghnaM pratyamitrANA.n yadUnAM nandivardhanam .. 18..\\ vAjibhiH sainyasugrIvamedha puShpabalAhakaiH . snAtaiH sampAdayA.n chakruH sampannaiH sarvasampadA .. 19..\\ mahimAna.n tu kR^iShNasya bhUya evAbhivardhayan . sughoShaH patagendreNa dhvajena yuyuje rathaH .. 20..\\ taM merushikharaprakhyaM meghadundubhi nisvanam . Aruroha ratha.n shaurirvimAnamiva puNyakR^it .. 21..\\ tataH sAtyakimAropya prayayau puruShottamaH . pR^ithivI.n chAntarikShaM cha rathagoSheNa nAdayan .. 22..\\ vyapoDhAbhra ghanaH kAlaH kShaNena samapadyata . shivashchAnuvavau vAyuH prashAntamabhavadraviH .. 23..\\ pradakShiNAnulomAshcha ma~NgalyA mR^igapakShiNaH . prayANe vAsudevasya babhUvuranuyAyinaH .. 24..\\ ma~NgalyArtha padaiH shabdairanvavartanta sarvashaH . sArasAH shatapatrAshcha ha.nsAshcha madhusUdanam .. 25..\\ mantrAhuti mahAhomairhUyamAnashcha pAvakaH . pradakShiNashikho bhUtvA vidhUmaH samapadyata .. 26..\\ vasiShTho vAmadevashcha bhUridyumno gayaH krathaH . shukranArada vAlmIkA marutaH kushiko bhR^iguH .. 27..\\ brahma devarShayashchaiva kR^iShNa.n yadusukhAvaham . pradakShiNamavartanta sahitA vAsavAnujam .. 28..\\ evametairmahAbhAgairmaharShigaNasAdhubhiH . pUjitaH prayayau kR^iShNaH kurUNA.n sadanaM prati .. 29..\\ taM prayAntamanuprAyAtkuntIputro yudhiShThiraH . bhImasenArjunau chobhau mAdrIputrau cha pANDavau .. 30..\\ chekitAnashcha vikrAnto dhR^iShTaketushcha chedipaH . drupadaH kAshirAjashcha shikhaNDI cha mahArathaH .. 31..\\ dhR^iShTadyumnaH saputrashcha virATaH kekayaiH saha . sa.nsAdhanArthaM prayayuH kShatriyAH kShatriyarShabham .. 32..\\ tato.anuvrajya govinda.n dharmarAjo yudhiShThiraH . rAGYA.n sakAshe dyutimAnuvAchedaM vachastadA .. 33..\\ yo naiva kAmAnna bhayAnna lobhAnnArthakAraNAt . anyAyamanuvarteta sthirabuddhiralolupaH .. 34..\\ dharmaGYo dhR^itimAnprAGYaH sarvabhUteShu keshavaH . IshvaraH sarvabhUtAnA.n devadevaH pratApavAn .. 35..\\ ta.n sarvaguNasampannaM shrIvatsa kR^italakShaNam . sampariShvajya kaunteyaH sandeShTumupachakrame .. 36..\\ yA sA bAlyAtprabhR^ityasmAnparyavardhayatAbalA . upavAsatapaH shIlA sadA svastyayane ratA .. 37..\\ devatAtithipUjAsu gurushushrUShaNe ratA . vatsalA priyaputrA cha priyAsmAka.n janArdana .. 38..\\ suyodhana bhayAdyA no.atrAyatAmitrakarshana . mahato mR^ityusambAdhAduttarannaurivArNavAt .. 39..\\ asmatkR^ite cha satata.n yayA duHkhAni mAdhava . anubhUtAnyaduHkhArhA tA.n sma pR^ichchheranAmayam .. 40..\\ bhR^ishamAshvAsayeshchainAM putrashokapariplutAm . abhivAdya svajethAshcha pANDavAnparikIrtayan .. 41..\\ UDhAtprabhR^iti duHkhAni shvashurANAmarindama . nikArAnatadarhA cha pashyantI duHkhamashnute .. 42..\\ api jAtu sa kAlaH syAtkR^iShNa duHkhaviparyayaH . yadahaM mAtara.n kliShTA.n sukhe dadhyAmarindama .. 43..\\ pravrajanto.anvadhAvatsA kR^ipaNA putragR^iddhinI . rudatImapahAyainAmupagachchhAma yadvanam .. 44..\\ na nUnaM mriyate duHkhaiH sA chejjIvati keshava . tathA putrAdhibhirgADhamArtA hyAnarta satkR^itA .. 45..\\ abhivAdyA tu sA kR^iShNa tvayA madvachanAdvibho . dhR^itarAShTrashcha kauravyo rAjAnashcha vayo.adhikAH .. 46..\\ bhIShma.n droNaM kR^ipaM chaiva mahArAjaM cha bAhlikam . drauNi.n cha somadattaM cha sarvAMshcha bharatAnpR^ithak .. 47..\\ vidura.n cha mahAprAGYaM kurUNAM mantradhAriNam . agAdha buddhi.n dharmaGYa.n svajethA madhusUdana .. 48..\\ ityuktvA keshava.n tatra rAjamadhye yudhiShThiraH . anuGYAto nivavR^ite kR^iShNa.n kR^itvA pradakShiNam .. 49..\\ vrajanneva tu bIbhatsuH sakhAyaM puruSharShabham . abravItparavIraghna.n dAshArhamaparAjitam .. 50..\\ yadasmAka.n vibho vR^ittaM purA vai mantranishchaye . ardharAjyasya govinda vidita.n sarvarAjasu .. 51..\\ tachcheddadyAdasa~Ngena satkR^ityAnavamanya cha . priyaM me syAnmahAbAho muchyeranmahato bhayAt .. 52..\\ atashchedanyathA kartA dhArtarAShTro.anupAyavit . antaM nUna.n kariShyAmi kShatriyANAM janArdana .. 53..\\ evamukte pANDavena paryahR^iShyadvR^ikodaraH . muhurmuhuH krodhavashAtpravepata cha pANDavaH .. 54..\\ vepamAnashcha kaunteyaH prAkroshanmahato ravAn . dhana~njaya vachaH shrutvA harShotsika manA bhR^isham .. 55..\\ tasya taM ninada.n shrutvA samprAvepanta dhanvinaH . vAhanAni cha sarvANi shakR^inmUtraM prasusruvuH .. 56..\\ ityuktvA keshava.n tatra tathA choktvA vinishchayam . anuGYAto nivavR^ite pariShvajya janArdanam .. 57..\\ teShu rAjasu sarveShu nivR^itteShu janArdanaH . tUrNamabhyapataddhR^iShTaH sainyasugrIva vAhanaH .. 58..\\ te hayA vAsudevasya dArukeNa prachoditAH . panthAnamAchemuriva grasamAnA ivAmbaram .. 59..\\ athApashyanmahAbAhurR^iShInadhvani keshavaH . brAhmyA shriyA dIpyamAnAnsthitAnubhayataH pathi .. 60..\\ so.avatIrya rathAttUrNamabhivAdya janArdanaH . yathAvattAnR^iShInsarvAnabhyabhAShata pUjayan .. 61..\\ kachchillokeShu kushala.n kachchiddharmaH svanuShThitaH . brAhmaNAnA.n trayo varNAH kachchittiShThanti shAsane .. 62..\\ tebhyaH prayujya tAM pUjAM provAcha madhusUdanaH . bhagavantaH kva sa.nsiddhAH kA vIthI bhavatAm iha .. 63..\\ ki.n vA bhagavatA.n kAryamahaM kiM karavANi vaH . kenArthenopasamprAptA bhagavanto mahItalam .. 64..\\ tamabravIjjAmadagnya upetya madhusUdanam . pariShvajya cha govindaM purA sucharite sakhA .. 65..\\ devarShayaH puNyakR^ito brAhmaNAshcha bahushrutAH . rAjarShayashcha dAshArha mAnayantastapasvinaH .. 66..\\ devAsurasya draShTAraH purANasya mahAdyute . sametaM pArthiva.n kShatraM didR^ikShantashcha sarvataH .. 67..\\ sabhAsadashcha rAjAnastvA.n cha satyaM janArdana . etanmahatprekShaNIya.n draShTuM gachchhAma keshava .. 68..\\ dharmArthasahitA vAchaH shrotumichchhAmi mAdhava . tvayochyamAnAH kuruShu rAjamadhye parantapa .. 69..\\ bhIShmadroNAdayashchaiva vidurashcha mahAmatiH . tva.n cha yAdava shArdUlasabhAyA.n vai sameShyatha .. 70..\\ tava vAkyAni divyAni tatra teShA.n cha mAdhava . shrotumichchhAmi govinda satyAni cha shubhAni cha .. 71..\\ ApR^iShTo.asi mahAbAho punardrakShyAmahe vayam . yAhyavighnena vai vIra drakShyAmastvA.n sabhA gatam .. 72..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82} v prayAnta.n devakIputraM paravIra rujo dasha . mahArathA mahAbAhumanvayuH shastrapANayaH .. 1..\\ padAtInA.n sahasra.n cha sAdinAM cha parantapa . bhojya.n cha vipula.n rAjanpreShyAshcha shatasho.apare .. 2..\\ j kathaM prayAto dAshArho mahAtmA madhusUdanaH . kAni vA vrajatastasya nimittAni mahaujasaH .. 3..\\ v tasya prayANe yAnyAsannadbhutAni mahAtmanaH . tAni me shR^iNu divyAni daivAnyautpAtikAni cha .. 4..\\ anabhre.ashaninirghoShaH savidyutsamajAyata . anvageva cha parjanyaH prAvarShadvighane bhR^isham .. 5..\\ pratyagUhurmahAnadyaH prA~NmukhAH sindhusattamAH . vipArItA dishaH sarvA na prAGYAyata ki.n chana .. 6..\\ prAjvalannagnayo rAjanpR^ithivIsamakampata . udapAnAshcha kumbhAshcha prAsi~ncha~nshatasho jalam .. 7..\\ tamaH sa.nvR^itamapyAsItsarva.n jagadidaM tadA . na disho nAdisho rAjanpraGYAyante sma reNunA .. 8..\\ prAdurAsInmahA~nshabdaH khe sharIraM na dR^ishyate . sarveShu rAjandesheShu tadadbhutamivAbhavat .. 9..\\ prAmathnAddhAstina pura.n vAto dakShiNapashchimaH . ArujangaNasho vR^ikShAnparuSho bhImanisvanaH .. 10..\\ yatra yatra tu vArShNeyo vartate pathi bhArata . tatra tatra sukho vAyuH sarva.n chAsItpradakShiNam .. 11..\\ vavarSha puShpavarSha.n cha kamalAni cha bhUrishaH . samashcha panthA nirduHkho vyapetakusha kaNTakaH .. 12..\\ sa gachchhanbrAhmaNai rAja.nstatra tatra mahAbhujaH . archyate madhuparkaishcha sumanobhirvasu pradaH .. 13..\\ ta.n kiranti mahAtmAna.n vanyaiH puShpaiH sugandhibhiH . striyaH pathi samAgamya sarvabhUtahite ratam .. 14..\\ sa shAlibhavana.n ramyaM sarvasasya samAchitam . sukhaM paramadharmiShThamatyagAdbharatarShabha .. 15..\\ pashyanbahu pashUngrAmAnramyAnhR^idayatoShaNAn . purANi cha vyatikrAmanrAShTrANi vividhAni cha .. 16..\\ nityahR^iShTAH sumanaso bhAratairabhirakShitAH . nodvignAH parachakrANAmanayAnAmakovidAH .. 17..\\ upaplavyAdathAyAnta.n janAH puranivAsinaH . pathyatiShThanta sahitA viShvaksena didR^ikShayA .. 18..\\ te tu sarve sunAmAnamagnimiddhamiva prabhum . archayAmAsurarchya.n taM deshAtithimupasthitam .. 19..\\ vR^ikasthala.n samAsAdya keshavaH paravIrahA . prakIrNarashmAvAditye vimale lohitAyati .. 20..\\ avatIrya rathAttUrNa.n kR^itvA shaucha.n yathAvidhi . rathamochanamAdishya sandhyAmupavivesha ha .. 21..\\ dAruko.api hayAnmuktvA paricharya cha shAstrataH . mumocha sarva.n varmANi muktvA chainAnavAsR^ijat .. 22..\\ abhyatItya tu tatsarvamuvAcha madhusUdanaH . yudhiShThirasya kAryArthamiha vatsyAmahe kShapAm .. 23..\\ tasya tanmatamAGYAya chakrurAvasathaM narAH . kShaNena chAnna pAnAni guNavanti samArjayan .. 24..\\ tasmingrAme pradhAnAstu ya AsanbrAhmaNA nR^ipa . AryAH kulInA hrImanto brAhmI.n vR^ittimanuShThitAH .. 25..\\ te.abhigamya mahAtmAna.n hR^iShIkeshamarindamam . pUjA.n chakruryathAnyAyamAshIrma~Ngalasa.nyutAm .. 26..\\ te pUjayitvA dAshArha.n sarvalokeShu pUjitam . nyavedayanta veshmAni ratnavanti mahAtmane .. 27..\\ tAnprabhuH kR^itamityuktvA satkR^itya cha yathArhataH . abhyetya teShA.n veshmAni punarAyAtsahaiva taiH .. 28..\\ sumR^iShTaM bhojayitvA cha brAhmaNA.nstatra keshavaH . bhuktvA cha saha taiH sarvairavasattA.n kShapA.n sukham .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83} v tathA dUtaiH samAGYAya AyAntaM madhusUdanam . dhR^itarAShTro.abravIdbhIShmamarchayitvA mahAbhujam .. 1..\\ droNa.n cha sa~njayaM chaiva viduraM cha mahAmatim . duryodhana.n cha sAmAtya.n hR^iShTaromAbravIdidam .. 2..\\ adbhutaM mahadAshcharya.n shrUyate kurunandana . striyo bAlAshcha vR^iddhAshcha kathayanti gR^ihe gR^ihe .. 3..\\ satkR^ityAchakShate chAnye tathaivAnye samAgatAH . pR^ithagvAdAshcha vartante chatvareShu sabhAsu cha .. 4..\\ upayAsyati dAshArhaH pANDavArthe parAkramI . sa no mAnyashcha pUjyashcha sarvathA madhusUdanaH .. 5..\\ tasminhi yAtrA lokasya bhUtAnAmIshvaro hi saH . tasmindhR^itishcha vIrya.n cha praGYA chaujashcha mAdhave .. 6..\\ sa mAnyatAM narashreShThaH sa hi dharmaH sanAtanaH . pUjito hi sukhAya syAdasukhaH syAdapUjitaH .. 7..\\ sa chettuShyati dAshArha upachArairarindamaH . kR^itsnAnsarvAnabhiprAyAnprApsyAmaH sarvarAjasu .. 8..\\ tasya pUjArthamadyaiva sa.nvidhatsva parantapa . sabhAH pathi vidhIyantA.n sarvakAmasamAhitAH .. 9..\\ yathA prItirmahAbAho tvayi jAyeta tasya vai . tathA kuruShva gAndhAre katha.n vA bhIShma manyase .. 10..\\ tato bhIShmAdayaH sarve dhR^itarAShTra.n janAdhipam . UchuH paramamityevaM pUjayanto.asya tadvachaH .. 11..\\ teShAmanumata.n GYAtvA rAjA duryodhanastadA . sabhA vAstUni ramyANi pradeShTumupachakrame .. 12..\\ tato desheShu desheShu ramaNIyeShu bhAgashaH . sarvaratnasamAkIrNAH sabhAshchakruranekashaH .. 13..\\ AsanAni vichitrANi yuktAni vividhairguNaiH . striyo gandhAnala~NkArAnsUkShmANi vasanAni cha .. 14..\\ guNavantyannapAnAni bhojyAni vividhAni cha . mAlyAni cha sugandhIni tAni rAjA dadau tataH .. 15..\\ visheShatashcha vAsArtha.n sabhA.n grAme vR^ikasthale . vidadhe kauravo rAjA bahuratnAM manoramAm .. 16..\\ etadvidhAya vai sarva.n devArhamatimAnuSham . Achakhyau dhR^itarAShTrAya rAjA duryodhanastadA .. 17..\\ tAH sabhAH keshavaH sarvA ratnAni vividhAni cha . asamIkShyaiva dAshArha upAyAtkuru sadma tat .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84} dhr upaplavyAdiha kShattarupayAto janArdanaH . vR^ikasthale nivasati sa cha prAtarihaiShati .. 1..\\ AhukAnAmadhipatiH purogaH sarvasAtvatAm . mahAmanA mahAvIryo mahAmAtro janArdanaH .. 2..\\ sphItasya vR^iShNivaMshasya bhartA goptA cha mAdhavaH . trayANAmapi lokAnAM bhagavAnprapitAmahaH .. 3..\\ vR^iShNyandhakAH sumanaso yasya praGYAmupAsate . AdityA vasavo rudrA yathAbuddhiM bR^ihaspateH .. 4..\\ tasmai pUjAM prayokShyAmi dAshArhAya mahAtmane . pratyakSha.n tava dharmaGYa tanme kathayataH shR^iNu .. 5..\\ ekavarNaiH sukR^iShNA~NgairbAhlijAtairhayottamaiH . chaturyuktAnrathA.nstasmai raukmAndAsyAmi ShoDasha .. 6..\\ nityaprabhinnAnmAta~NgAnIShA dantAnprahAriNaH . aShTAnucharamekaikamaShTau dAsyAmi keshave .. 7..\\ dAsInAmaprajAtAnA.n shubhAnAM rukmavarchasAm . shatamasmai pradAsyAmi dAsAnAmapi tAvataH .. 8..\\ AvikaM bhahu susparshaM pArvatIyairupAhR^itam . tadapyasmai pradAsyAmi sahasrANi dashAShTa cha .. 9..\\ ajinAnA.n sahasrANi chIna deshodbhavAni cha . tAnyapyasmai pradAsyAmi yAvadarhati keshavaH .. 10..\\ divArAtrau cha bhAtyeSha sutejA vimalo maNiH . tamapyasmai pradAsyAmi tamapyarhati keshavaH .. 11..\\ ekenApi patatyahnA yojanAni chaturdasha . yAnamashvatarI yukta.n dAsye tasmai tadapyaham .. 12..\\ yAvanti vAhanAnyasya yAvantaH puruShAsh cha te . tato.aShTa guNamapyasmai bhojya.n dAsyAmyaha.n sadA .. 13..\\ mama putrAshcha pautrAshcha sarve duryodhanAdR^ite . pratyudyAsyanti dAshArha.n rathairmR^iShTairala~NkR^itAH .. 14..\\ svala~NkR^itAshcha kalyANyaH pAdaireva sahasrashaH . vAra mukhyA mahAbhAgaM prayudyAsyanti keshavam .. 15..\\ nagarAdapi yAH kAshchidgamiShyanti janArdanam . draShTu.n kanyAshcha kalyANyastAshcha yAsyantyanAvR^itAH .. 16..\\ sastrI puruShabAla.n hi nagaraM madhusUdanam . udIkShate mahAtmAnaM bhAnumantamiva prajAH .. 17..\\ mahAdhvajapatAkAshcha kriyantA.n sarvatodisham . jalAvasikto virajAH panthAstasyeti chAnvashAt .. 18..\\ duHshAsanasya cha gR^iha.n duryodhana gR^ihAdvaram . tadasya kriyatA.n kShipra.n susaMmR^iShTamala~NkR^itam .. 19..\\ etaddhi ruchirAkAraiH prAsAdairupashobhitam . shiva.n cha ramaNIyaM cha sarvartusu mahAdhanam .. 20..\\ sarvamasmingR^ihe ratnaM mama duryodhanasya cha . yadyadarhetsa vArShNeyastattaddeyamasaMshayam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85} vi rAjanbahumatashchAsi trailokyasyApi sattamaH . sambhAvitashcha lokasya saMmatashchAsi bhArata .. 1..\\ yattvameva~Ngate brUyAH pashchime vayasi sthitaH . shAstrAdvA supratarkAdvA susthiraH sthaviro hyasi .. 2..\\ lokhAshmanIva bhAH sUrye mahormiriva sAgare . dharmastvayi mahAnrAjanniti vyavasitAH prajAH .. 3..\\ sadaiva bhAvito loko guNaughaistava pArthiva . guNAnA.n rakShaNe nityaM prayatasva sabAndhavaH .. 4..\\ ArjavaM pratipadyasva mA bAlyAdbahudhA nashIH . rAjyaM putrAMshcha pautrAMshcha suhR^idashchApi supriyAn .. 5..\\ yattva.n ditsasi kR^iShNAya rAjannatithaye bahu . etadanyachcha dAshArhaH pR^ithivImapi chArhati .. 6..\\ na tu tva.n dharmamuddhishya tasya vA priyakAraNAt . etadichchhasi kR^iShNAya satyenAtmAnamAlabhe .. 7..\\ mAyaiShAtattvamevaitachchhadmaitadbhUridakShiNa . jAnAmi te mata.n rAjangUDhaM bAhyena karmaNA .. 8..\\ pa~ncha pa~nchaiva lipsanti grAmakAnpAnavA nR^ipa . na cha ditsasi tebhyastA.nstachchhama.n kaH kariShyati .. 9..\\ arthena tu mahAbAhu.n vArShNeya.n tvaM jihIrShasi . anenaivAbhyupAyena pANDavebhyo bibhitsasi .. 10..\\ na cha vittena shakyo.asau nodyamena na garhayA . anyo dhana~njayAtkartumetattattvaM bravImi te .. 11..\\ veda kR^iShNasya mAhAtmya.n vedAsya dR^iDhabhaktitAm . atyAjyamasya jAnAmi prANaistulya.n dhana~njayam .. 12..\\ anyatkumbhAdapAM purNAdanyatpAdAvasechanAt . anyatkushalasamprashnAnnaiShiShyati janArdanaH .. 13..\\ yattvasya priyamAtithyaM mAnArhasya mahAtmanaH . tadasmai kriyatA.n rAjanmAnArho hi janArdanaH .. 14..\\ Asha.nsamAnaH kalyANa.n kurUnabhyeti keshavaH . yenaiva rAjannarthena tadevAsmA upAkuru .. 15..\\ shamamichchhati dAshArhastava duryodhanasya cha . pANDavAnA.n cha rAjendra tadasya vachanaM kuru .. 16..\\ pitAsi rAjanputrAste vR^iddhastva.n shishavaH pare . vartasva pitR^ivatteShu vartante te hi putravat .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86} dur yadAha virudaH kR^iShNe sarva.n tatsatyamuchyate . anurakto hyasa.nhAryaH pArthAnprati janArdanaH .. 1..\\ yattu satkArasa.nyukta.n deya.n vasu janArdane . anekarUpa.n rAjendra na taddeya.n kadA chana .. 2..\\ deshaH kAlastathAyukto na hi nArhati keshavaH . ma.nsyatyadhokShajo rAjanbhayAdarchati mAm iti .. 3..\\ avamAnashcha yatra syAtkShatriyasya vishAM pate . na tatkuryAdbudhaH kAryamiti me nishchitA matiH .. 4..\\ sa hi pUjyatamo devaH kR^iShNaH kamalalochanaH . trayANAmapi lokAnA.n viditaM mama sarvathA .. 5..\\ na tu tasminpradeya.n syAttathA kAryagatiH prabho . vigrahaH samupArabdho na hi shAmyatyavigrahAt .. 6..\\ v tasya tadvachana.n shrutvA bhIShmaH kurupitAmahaH . vaichitravIrya.n rAjAnamidaM vachanamabravIt .. 7..\\ satkR^ito.asatkR^ito vApi na krudhyeta janArdanaH . nAlamanyamavaGYAtumavaGYAto.api keshavaH .. 8..\\ yattu kAryaM mahAbAho manasA kAryatA.n gatam . sarvopAyairna tachchhakya.n kena chitkartumanyathA .. 9..\\ sa yadbrUyAnmahAbAhustatkAryamavisha~NkayA . vAsudevena tIrthena kShipra.n saMshAmya pANDavaiH .. 10..\\ dharmyamarthya.n sa dharmAtmA dhruvaM vaktA janArdanaH . tasminvAchyAH priyA vAcho bhavatA bAndhavaiH saha .. 11..\\ dur na paryAyo.asti yadrAja~nshriyaM niShkevalAm aham . taiH sahemAmupAshnIyA.n jIva~njIvaiH pitAmaha .. 12..\\ ida.n tu sumahatkArya.n shR^iNu me yatsamarthitam . parAyaNaM pANDavAnAM niya.nsyAmi janArdanam .. 13..\\ tasminbaddhe bhaviShyanti vR^iShNayaH pR^ithivI tathA . pANDavAshcha vidheyA me sa cha prAtarihaiShyati .. 14..\\ atropAya.n yathA samya~Nna budhyeta janArdanaH . na chApAyo bhavetkashchittadbhavAnprabravItu me .. 15..\\ v tasya tadvachana.n shrutvA ghora.n kR^iShNAbhisa.nhitam . dhR^itarAShTraH sahAmAtyo vyathito vimanAbhavat .. 16..\\ tato duryodhanamida.n dhR^itarAShTro.abravIdvachaH . maiva.n vochaH prajA pAla naiSha dharmaH sanAtanaH .. 17..\\ dUtashcha hi hR^iShIkeshaH sambandhI cha priyashcha naH . apApaH kauraveyeShu kathaM bandhanamarhati .. 18..\\ bhiisma parIto dhR^itarAShTrAya.n tava putraH sumandadhIH . vR^iNotyanarthaM natvartha.n yAchyamAnaH suhR^idgaNaiH .. 19..\\ imamutpathi vartantaM pApaM pApAnubandhinam . vAkyAni suhR^idA.n hitvA tvamapyasyAnuvartase .. 20..\\ kR^iShNamakliShTakarmANamAsAdyAya.n sudurmatiH . tava putraH sahAmAtyaH kShaNena na bhaviShyati .. 21..\\ pApasyAsya nR^isha.nsasya tyaktaharmasya durmateH . notsahe.anarthasa.nyuktA.n vAchaM shrotu.n kathaM chana .. 22..\\ v ityuktvA bharatashreShTho vR^iddhaH paramamanyumAn . utthAya tasmAtprAtiShThadbhIShmaH satyaparAkramaH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87} v prAtarutthAya kR^iShNastu kR^itavAnsarvamAhnikam . brAhmaNairabhyanuGYAtaH prayayau nagaraM prati .. 1..\\ taM prayAntaM mahAbAhumanuGYApya tato nR^ipa . paryavartanta te sarve vR^ikasthalanivAsinaH .. 2..\\ dhArtarAShTrAstamAyAntaM pratyujjagmuH svala~NkR^itAH . duryodhanamR^ite sarve bhIShmadroNakR^ipAdayaH .. 3..\\ paurAshcha bahulA rAjanhR^iShIkesha.n didR^ikShavaH . yAnairbahuvidhairanye padbhireva tathApare .. 4..\\ sa vai pathi samAgamya bhIShmeNAkliShTa karmaNA . droNena dhArtarAShTraishcha tairvR^ito nagara.n yayau .. 5..\\ kR^iShNa saMmAnanArtha.n cha nagara.n samala~NkR^itam . babhUvU rAjamArgAshcha bahuratnasamAchitAH .. 6..\\ na sma kashchidgR^ihe rAja.nstadAsIdbharatarShabha . na strI na vR^iddho na shishurvAsudeva didR^ikShayA .. 7..\\ rAjamArge narA na sma sambhavantyavani.n gatAH . tathA hi sumahadrAjanhR^iShIkesha praveshane .. 8..\\ AvR^itAni varastrIbhirgR^ihANi sumahAntyapi . prachalantIva bhAreNa dR^ishyante sma mahItale .. 9..\\ tathA cha gatimantaste vAsudevasya vAjinaH . pranaShTagatayo.abhUvanrAjamArge narairvR^ite .. 10..\\ sa gR^iha.n dhR^itarAShTrasya prAvishachchhatrukarshanaH . pANDuraM puNDarIkAkShaH prAsAdairupashobhitam .. 11..\\ tisraH kakShyA vyatikramya keshavo rAjaveshmanaH . vaichitra vIrya.n rAjAnamabhyagachchhadarindamaH .. 12..\\ ahyAgachchhati dAshArhe praGYA chakShurnareshvaraH . sahaiva droNa bhIShmAbhyAmudatiShThanmahAyashAH .. 13..\\ kR^ipashcha somadattashcha mahArAjashcha bAhlikaH . Asanebhyo.achalansarve pUjayanto janArdanam .. 14..\\ tato rAjAnamAsAdya dhR^itarAShTra.n yashasvinam . sa bhIShmaM pUjayAmAsa vArShNeyo vAgbhira~njasA .. 15..\\ teShu dharmAnupUrvI.n tAM prayujya madhusUdanaH . yathA vayaH samIyAya rAjabhistatra mAdhavaH .. 16..\\ atha droNa.n saputraM sa bAhlIka.n cha yashasvinam . kR^ipa.n cha somadattaM cha samIyAya janArdanaH .. 17..\\ tatrAsIdUrjitaM mR^iShTa.n kA~nchanaM mahadAsanam . shAsanAddhR^itarAShTrasya tatropAvishadachyutaH .. 18..\\ atha gAM madhuparka.n chApyudakaM cha janArdane . upajahruryathAnyAya.n dhR^itarAShTra purohitAH .. 19..\\ kR^itAtithyastu govindaH sarvAnparihasankurUn . Aste sambandhaka.n kurvankurubhiH parivAritaH .. 20..\\ so.archito dhR^itarAShTreNa pUjitashcha mahAyashAH . rAjAna.n samanuGYApya nirAkrAmadarindamaH .. 21..\\ taiH sametya yathAnyAya.n kurubhiH kurusa.nsadi . vidurAvasatha.n ramyamupAtiShThata mAdhavaH .. 22..\\ viduraH sarvakalyANairabhigamya janArdanam . archayAmAsa dAshArha.n sarvakAmairupasthitam .. 23..\\ kR^itAtithya.n tu govinda.n viduraH sarvadharmavit . kushalaM pANDuputrANAmapR^ichchhanmadhusUdanam .. 24..\\ prIyamANasya suhR^ido viduSho buddhisattamaH . dharmanityasya cha tadA gatadoShasya dhImataH .. 25..\\ tasya sarva.n savistAraM pANDavAnAM vicheShTitam . kShatturAchaShTa dAshArhaH sarvapratyakShadarshivAn .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88} v athopagamya viduramapahAhNe janArdanaH . pitR^iShvasAra.n govindaH so.abhyagachchhadarindamaH .. 1..\\ sA dR^iShTvA kR^iShNamAyAntaM prasannAditya varchasam . kaNThe gR^ihItvA prAkroshatpR^ithA pArthAnanusmaran .. 2..\\ teShA.n sattvavatAM madhye govindaM sahachAriNam . chirasya dR^iShTvA vArShNeyaM bAShpamAhArayatpR^ithA .. 3..\\ sAbravItkR^iShNamAsIna.n kR^itAtithya.n yudhAM patim . bAShpagadgada pUrNena mukhena parishuShyatA .. 4..\\ ye te bAlyAtprabhR^ityeva gurushushrUShaNe ratAH . parasparasya suhR^idaH saMmatAH samachetasaH .. 5..\\ nikR^ityA bhraMshitA rAjyAjjanArhA nirjana.n gatAH . vinItakrodhaharshAshcha brahmaNyAH satyavAdinaH .. 6..\\ tyaktvA priya sukhe pArthA rudantImapahAya mAm . ahArShushcha vana.n yAntaH samUlaM hR^idayaM mama .. 7..\\ atadarhA mahAtmAnaH katha.n keshava pANDavAH . UShurmahAvane tAta si.nhavyAghra gajAkule .. 8..\\ bAlA vihInAH pitrA te mayA satatalAlitAH . apashyantaH svapitarau kathamUShurmahAvane .. 9..\\ sha~NkhadundubhinirghoShairmR^ida~NgairvaiNavairapi . pANDavAH samabodhyanta bAlyAtprabhR^iti keshava .. 10..\\ ye sma vAraNashabdena hayAnA.n heShitena cha . rathanemi ninAdaishcha vyabodhyanta sadA gR^ihe .. 11..\\ sha~NkhabherI ninAdena veNuvINAnunAdinA . puNyAhaghoShamishreNa pUjyamAnA dvijAtibhiH .. 12..\\ vastrai ratnairala~NkAraiH pUjayanto dvijanmanaH . gIrbhirma~NgalayuktAbhirbAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 13..\\ architairarchanArhairshcha stubvadbhirabhinanditAH . prAsAdAgreShvabodhyanta rA~Nka vAjina shAyinaH .. 14..\\ te nUnaM ninada.n shrutvA shvApadAnAM mahAvane . na smopayAnti nidrA.n vai atadarhA janArdana .. 15..\\ bherImR^ida~NganinanaiH sha~NkhavaiNava nisvanaiH . strINA.n gItaninAdaishcha madhurairmadhusUdana .. 16..\\ bandi mAgadha sUtaishcha stuvadbhirbodhitAH katham . mahAvane vyabodhyanta shvApadAnA.n rutena te .. 17..\\ hrImAnsatyadhR^itirdAnto bhUtAnAmanukampitA . kAmadveShau vashe kR^itvA satA.n vartmAnuvartate .. 18..\\ ambarIShasya mAndhAturyayAternahuShasya cha . bharatasya dilIpasya shiberaushInarasya cha .. 19..\\ rAjarShINAM purANAnA.n dhuraM dhatte durudvahAm . shIlavR^ittopasampanno dharmaGYaH satyasa~NgaraH .. 20..\\ rAjA sarvaguNopetastrailokyasyApi yo bhavet . ajAtashatrurdharmAtmA shuddhajAmbUnadaprabhaH .. 21..\\ shreShThaH kuruShu sarveShu dharmataH shrutavR^ittataH . priyadarshano dIrghabhujaH katha.n kR^iShNa yudhiShThiraH .. 22..\\ yaH sa nAgAyuta prANo vAtara.nhA vR^ikodaraH . amarShI pANDavo nityaM priyo bhrAtuH priya.n karaH .. 23..\\ kIchakasya cha saGYAteryo hantA madhusUdana . shUraH krodhavashAnA.n cha hiDimbasya bakasya cha .. 24..\\ parAkrame shakrasamo vAyuvegasamo jave . maheshvara samaH krodhe bhImaH praharatA.n varaH .. 25..\\ krodhaM balamamarSha.n cha yo nidhAya parantapaH . jitAtmA pANDavo.amarShI bhrAtustiShThati shAsane .. 26..\\ tejorAshiM mahAtmAnaM balaughamamitaujasam . bhImaM pradarshanenApi bhImasena.n janArdana . taM mamAchakShva vArShNeya kathamadya vR^ikodaraH .. 27..\\ Aste parighabAhuH sa madhyamaH pANDavo.achyuta . arjunenArjuno yaH sa kR^iShNa bAhusahasriNA . dvibAhuH spardhate nityamatItenApi keshava .. 28..\\ kShipatyekena vegena pa~nchabANashatAni yaH . iShvastre sadR^ishe rAGYaH kArtavIryasya pANDavaH .. 29..\\ tejasAdityasadR^isho maharShipratimo dame . kShamayA pR^ithivI tulyaM mahendrasamavikramaH .. 30..\\ AdhirAjyaM mahaddIptaM prathitaM madhusUdana . AhR^ita.n yena vIryeNa kurUNAM sarvarAjasu .. 31..\\ yasya bAhubala.n ghoraM kauravAH paryupAsate . sa sarvarathinA.n shreShTha pANDavaH satyavikramaH .. 32..\\ yo.apAshrayaH pANDavAnA.n devAnAmiva vAsavaH . sa te bhrAtA sakhA chaiva kathamadya dhana~njayaH .. 33..\\ dayAvAnsarvabhUteShu hrIniShedho mahAstravit . mR^idushcha sukumArashcha dhArmikashcha priyash cha me .. 34..\\ sahadevo maheShvAsaH shUraH samitishobhanaH . bhrAtR^INA.n kR^iShNa shushrUShurdharmArthakushalo yuvA .. 35..\\ sadaiva sahadevasya bhrAtaro madhusUdana . vR^itta.n kalyANa vR^ittasya pUjayanti mahAtmanaH .. 36..\\ jyeShThApachAyina.n vIraM sahadevaM yudhAM patim . shushrUShuM mama vArShNeya mAdrIputraM prachakShva me .. 37..\\ sukumAro yuvA shUro darshanIyashcha pANDavaH . bhrAtR^INA.n kR^iShNa sarveShAM priyaH prANo bahishcharaH .. 38..\\ chitrayodhI cha nakulo maheShvAso mahAbalaH . kachchitsa kushalI kR^iShNa vatso mama sukhaidhitaH .. 39..\\ sukhochitamaduHkhArha.n sukumAraM mahAratham . api jAtu mahAbAho pashyeyaM nakulaM punaH .. 40..\\ pakShma sampAtaje kAle nakulena vinAkR^itA . na labhAmi sukha.n vIra sAdya jIvAmi pashya mAm .. 41..\\ sarvaiH putraiH priyatamA draupadI me janArdana . kulInA shIlasampannA sarvaiH samuditA guNaiH .. 42..\\ putra lokAtpatilokAnvR^iNvAnA satyavAdinI . priyAnputrAnparityajya pANDavAnanvapadyata .. 43..\\ mahAbhijana sampannA sarvakAmaiH supUjitA . IshvarI sarvakalyANI draupadI kathamachyuta .. 44..\\ patibhiH pa~nchabhiH shUrairagnikalpaiH prahAribhiH . upapannA maharShvAsairdraupadI duHkhabhAginI .. 45..\\ chaturdashamima.n varShaM yannApashyamarindama . putrAdhibhiH paridyUnA.n draupadI.n satyavAdinIm .. 46..\\ na nUna.n karmabhiH puNyairashnute puruShaH sukham . draupadI chettathA vR^ittA nAshnute sukhamavyayam .. 47..\\ na priyo mama kR^iShNAya bIbhatsurna yudhiShThiraH . bhImaseno yamau vApi yadapashya.n sabhA gatAm .. 48..\\ na me duHkhatara.n kiM chidbhUtapUrvaM tato.adhikam . yaddraupadIM nivAtasthA.n shvashurANAM samIpagAm .. 49..\\ AnAyitAmanAryeNa krodhalobhAnuvartinA . sarve praikShanta kurava ekavastrA.n sabhA gatAm .. 50..\\ tatraiva dhR^itarAShTrashcha mahArAjashcha bAhlikaH . kR^ipashcha somadattashcha nirviNNAH kuravastathA .. 51..\\ tasyA.n sa.nsadi sarvasyA.n kShattAraM pUjayAmyaham . vR^ittena hi bhavatyAryo na dhanena na vidyayA .. 52..\\ tasya kR^iShNa mahAbuddhergambhIrasya mahAmanaH . kShattuH shIlamala~NkAro lokAnviShTabhya tiShThati .. 53..\\ sA shokArtA cha hR^iShTA cha dR^iShTvA govindamAgatam . nAnAvidhAni duHkhAni sarvANyevAnvakIrtayat .. 54..\\ pUrvairAcharita.n yattatkurAjabhirarindama . akShadyUtaM mR^igavadhaH kachchideShA.n sukhAvaham .. 55..\\ tanmA.n dahati yatkR^iShNA sabhAyAM kuru saMnidhau . dhArtarAShTraiH parikliShTA yathA na kushala.n tathA .. 56..\\ nirvAsana.n cha nagarAtpravrajyA cha parantapa . nAnAvidhAnA.n duHkhAnAmAvAso.asmi janArdana . aGYAtacharyA bAlAnAmavarodhashcha keshava .. 57..\\ na sma kleshatamaM me syAtputraiH saha parantapa . duryodhanena nikR^itA varShamadya chaturdasham .. 58..\\ duHkhAdapi sukhaM na syAdyadi puNyaphalakShayaH . na me visheSho jAtvAsIddhArtarAShTreShu pANDavaiH .. 59..\\ tena satyena kR^iShNa tvA.n hatAmitraM shriyA vR^itam . asmAdvimukta.n sa~NgrAmAtpashyeyaM pANDavaiH saha . naiva shakyAH parAjetu.n sattvaM hyeShA.n tathAgatam .. 60..\\ pitara.n tveva garheyaM nAtmAnaM na suyodhanam . yenAha.n kuntibhojAya dhanaM dhUrtairivArpitA .. 61..\\ bAlAM mAmAryakastubhya.n krIDantIM kandu hastakAm . adadAtkuntibhojAya sakhA sakhye mahAtmane .. 62..\\ sAhaM pitrA cha nikR^itA shvashuraishcha parantapa . atyantaduHkhitA kR^iShNa ki.n jIvitaphalaM mama .. 63..\\ yanmA vAgabravInnakta.n sUtake savyasAchinaH . putraste pR^ithivI.n jetA yashashchAsya diva.n spR^ishet .. 64..\\ hatvA kurUngrAmajanye rAjyaM prApya dhana~njayaH . bhrAtR^ibhiH saha kaunteyastrInmedhAnAhariShyati .. 65..\\ nAha.n tAmabhyasUyAmi namo dharmAya vedhase . kR^iShNAya mahate nitya.n dharmo dhArayati prajAH .. 66..\\ dharmashchedasti vArShNeya tathA satyaM bhaviShyati . tva.n chApi tattathA kR^iShNa sarva.n sampAdayiShyasi .. 67..\\ na mAM mAdhava vaidhavyaM nArthanAsho na vairitA . tathA shokAya bhavati yathA putrairvinAbhavaH .. 68..\\ yAha.n gANDIvadhanvAna.n sarvashastrabhR^itAM varam . dhana~njayaM na pashyAmi kA shAntirhR^idayasya me .. 69..\\ ida.n chaturdasha.n varShaM yannApashyaM yudhiShThiram . dhana~njaya.n cha govinda yamau taM cha vR^ikodaram .. 70..\\ jIvanAshaM pranaShTAnA.n shrAddha.n kurvanti mAnavAH . arthataste mama mR^itAsteShA.n chAhaM janArdana .. 71..\\ brUyA mAdhava rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram . bhUyA.nste hIyate dharmo mA putraka vR^ithA kR^ithAH .. 72..\\ parAshrayA vAsudeva yA jIvAmi dhigastu mAm . vR^itteH kR^ipaNa labdhAyA apratiShThaiva jyAyasI .. 73..\\ atho dhana~njayaM brUyA nityodyukta.n vR^ikodaram . yadartha.n kShatriyA sUte tasya vo.atikramiShyati .. 74..\\ asmiMshchedAgate kAle kAlo vo.atikramiShyati . lokasambhAvitAH santaH sunR^isha.nsa.n kariShyatha .. 75..\\ nR^isha.nsena cha vo yuktA.nstyajeya.n shAshvatIH samAH . kAle hi samanuprApte tyaktavyamapi jIvitam .. 76..\\ mAdrIputrau cha vaktavyau kShatradharmaratau sadA . vikrameNArjitAnbhogAnvR^iNIta.n jIvitAdapi .. 77..\\ vikramAdhigatA hyarthAH kShatradharmeNa jIvataH . mano manuShyasya sadA prINanti puruShottama .. 78..\\ gatvA brUhi mahAbAho sarvashastrabhR^itA.n varam . arjunaM pANDava.n vIra.n draupadyAH padavIM chara .. 79..\\ viditau hi tavAtyanta.n kruddhAviva yathAntakau . bhImArjunau nayetA.n hi devAnapi parA.n gatim .. 80..\\ tayoshchaitadavaGYAna.n yatsA kR^iShNA sabhA.n gatA . duHshAsanashcha karNashcha paruShANyabhyabhAShatAm .. 81..\\ duryodhano bhImasenamabhyagachchhanmanasvinam . pashyatA.n kurumukhyAnAM tasya drakShyati yatphalam .. 82..\\ na hi vaira.n samAsAdya prashAmyati vR^ikodaraH . suchirAdapi bhImasya na hi vairaM prashAmyati . yAvadantaM na nayati shAtravA~nshatrukarshanaH .. 83..\\ na duHkha.n rAjyaharaNaM na cha dyUte parAjayaH . pravrAjana.n cha putrANAM na me tadduHkhakAraNam .. 84..\\ yattu sA bR^ihatI shyAmA ekavastrA sabhA.n gatA . ashR^iNotparuShA vAchastato duHkhataraM nu kim .. 85..\\ strI dharmiNI varArohA kShatradharmaratA sadA . nAdhyagachchhattathA nAtha.n kR^iShNA nAthavatI satI .. 86..\\ yasyA mama saputrAyAstvaM nAtho madhusUdana . rAmashcha balinA.n shreShThaH pradyumnashcha mahArathaH .. 87..\\ sAhameva.nvidha.n duHkha.n sahe.adya puruShottama . bhIme jIvati durdharShe vijaye chApalAyini .. 88..\\ tata AshvAsayAmAsa putrAdhibhirabhiplutAm . pitR^iShvasAra.n shochantIM shauriH pArtha sakhaH pR^ithAm .. 89..\\ kA nu sImantinI tvAdR^iglokeShvasti pitR^iShvasaH . shUrasya rAGYo duhitA AjamIDha kula.n gatA .. 90..\\ mahAkulInA bhavatI drahAddhradamivAgatA . IshvarI sarvakalyANI bhartA paramapUjitA .. 91..\\ vIrasUrvIra patnI cha sarvaiH samuditA guNaiH . sukhaduHkhe mahAprAGYe tvAdR^ishI soDhumarhati .. 92..\\ nidrA tandrI krodhaharShau kShutpipAse himAtapau . etAni pArthA nirjitya nitya.n vIrAH sukhe ratAH .. 93..\\ tyaktagrAmya sukhAH pArthA nitya.n vIra sukhapriyAH . na te svalpena tuShyeyurmahotsAhA mahAbalAH .. 94..\\ anta.n dhIrA niShevante madhyaM grAmyasukhapriyAH . uttamAMshcha parikleshAnbhogAMshchAtIva mAnuShAn .. 95..\\ anteShu remire dhIrA na te madhyeShu remire . antaprApti.n sukhAmAhurduHkhamantaramantayoH .. 96..\\ abhivAdayanti bhavatIM pANDavAH saha kR^iShNayA . AtmAna.n cha kushalinaM nivedyAhuranAmayam .. 97..\\ arogAnsarvasiddhArthAnkShipra.n drakShyasi pANDavAn . IshvarAnsarvalokasya hatAmitrA~nshriyA vR^itAn .. 98..\\ evamAshvAsitA kuntI pratyuvAcha janArdanam . putrAdhibhirabhidhvastA nigR^ihyAbuddhija.n tamaH .. 99..\\ yadyatteShAM mahAbAho pathya.n syAnmadhusUdana . yathA yathA tvaM manyethAH kuryAH kR^iShNa tathA tathA .. 100..\\ avilopena dharmasya anikR^ityA parantapa . prabhAvaGYAsmi te kR^iShNa satyasyAbhijanasya cha .. 101..\\ vyavasthAyA.n cha mitreShu buddhivikramayostathA . tvameva naH kule dharmastva.n satya.n tvaM tapo mahat .. 102..\\ tva.n trAtA tvaM mahadbrahma tvayi sarvaM pratiShThitam . yathaivAttha tathaivaitattvayi satyaM bhaviShyati .. 103..\\ tAmAmantrya cha govindaH kR^itvA chAbhipradakShiNam . prAtiShThata mahAbAhurduryodhana gR^ihAnprati .. 104..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89} v pR^ithAmAmantrya govindaH kR^itvA chApi pradakShiNam . duryodhana gR^iha.n shaurirabhyagachchhadarindamaH .. 1..\\ lakShmyA paramayA yuktaM purandara gR^ihopamam . tasya kakShyA vyatikramya tisro dvAHsthairavAritaH .. 2..\\ tato.abhraghanasa~NkAsha.n girikUTamivochchhritam . shriyA jvalantaM prAsAdamAruroha mahAyashAH .. 3..\\ tatra rAjasahasraishcha kurubhishchAbhisa.nvR^itam . dhArtarAShTraM mahAbAhu.n dadarshAsInamAsane .. 4..\\ duHshAsana.n cha karNaM cha shakuniM chApi saubalam . duryodhana samIpe tAnAsanasthAndadarsha saH .. 5..\\ abhyAgachchhati dAshArhe dhArtarAShTro mahAyashAH . udatiShThatsahAmAtyaH pUjayanmadhusUdanam .. 6..\\ sametya dhArtarAShTreNa sahAmAtyena keshavaH . rAjabhistatra vArShNeyaH samAgachchhadyathA vayaH .. 7..\\ tatra jAmbUnadamayaM parya~Nka.n supariShkR^itam . vividhAstaraNAstIrNamabhyupAvishadachyutaH .. 8..\\ tasmingAM madhuparka.n cha upahR^itya janArdane . nivedayAmAsa tadA gR^ihAnrAjya.n cha kauravaH .. 9..\\ tatra govindamAsInaM prasannAditya varchasam . upAsA.n chakrire sarve kuravo rAjabhiH saha .. 10..\\ tato duryodhano rAjA vArShNeya.n jayatA.n varam . nyamantrayadbhojanena nAbhyanandachcha keshavaH .. 11..\\ tato duryodhanaH kR^iShNamabravIdrAjasa.nsadi . mR^idupUrva.n shaThodarka.n karNamAbhAShya kauravaH .. 12..\\ kasmAdannAni pAnAni vAsA.nsi shayanAni cha . tvadarthamupanItAni nAgrahIstva.n janArdana .. 13..\\ ubhayoshchAdadaH sAhyamubhayoshcha hate rataH . sambandhI dayitashchAsi dhR^itarAShTrasya mAdhava .. 14..\\ tva.n hi govinda dharmArthau vettha tattvena sarvashaH . tatra kAraNamichchhAmi shrotu.n chakragadAdhara .. 15..\\ sa evamukto govindaH pratyuvAcha mahAmanAH . oghameghasvanaH kAle pragR^ihya vipulaM bhujam .. 16..\\ anambU kR^itamagrastamanirastamasa~Nkulam . rAjIvanetro rAjAna.n hetumadvAkyamuttamam .. 17..\\ kR^itArthA bhu~njate dUtAH pUjA.n gR^ihNanti chaiva hi . kR^itArthaM mA.n sahAmAtyastvamarchiShyasi bhArata .. 18..\\ evamuktaH pratyuvAcha dhArtarAShTro janArdanam . na yuktaM bhavatAsmAsu pratipattumasAmpratam .. 19..\\ kR^itArtha.n chAkR^itArthaM cha tvA.n vayaM madhusUdana . yatAmahe pUjayitu.n govinda na cha shaknumaH .. 20..\\ na cha tatkAraNa.n vidmo yasminno madhusUdana . pUjA.n kR^itAM prIyamANairnAma.nsthAH puruShottama .. 21..\\ vairaM no nAsti bhavatA govinda na cha vigrahaH . sa bhavAnprasamIkShyaitannedR^isha.n vaktumarhati .. 22..\\ evamuktaH pratyuvAcha dhArtarAShTra.n janArdanaH . abhivIkShya sahAmAtya.n dAshArhaH prahasanniva .. 23..\\ nAha.n kAmAnna sa.nrambhAnna dveShAnnArthakAraNAt . na hetuvAdAllobhAdvA dharma.n jahyAM kathaM chana .. 24..\\ samprIti bhojyAnyannAni ApadbhojyAni vA punaH . na cha samprIyase rAjanna chApyApadgatA vayam .. 25..\\ akasmAddviShase rAja~njanmaprabhR^iti pANDavAn . priyAnuvartino bhrAtR^InsarvaiH samuditAnguNaiH .. 26..\\ akasmAchchaiva pArthAnA.n dveShaNaM nopapadyate . dharme sthitAH pANDaveyAH kastAnki.n vaktumarhati .. 27..\\ yastAndveShTi sa mA.n dveShTi yastAnanu sa mAm anu . aikAtmyaM mA.n gata.n viddhi pANDavairdharmachAribhiH .. 28..\\ kAmakrodhAnuvartI hi yo mohAdvirurutsate . guNavanta.n cha yo dveShTi tamAhuH puruShAdhamam .. 29..\\ yaH kalyANa guNA~nGYAtInmohAllobhAddidR^ikShate . so.ajitAtmAjita krodho nachira.n tiShThati shriyam .. 30..\\ atha yo guNasampannAnhR^idayasyApriyAnapi . priyeNa kurute vashyAMshchira.n yashasi tiShThati .. 31..\\ sarvametadabhoktavyamanna.n duShTAbhisa.nhitam . kShatturekasya bhoktavyamiti me dhIyate matiH .. 32..\\ evamuktvA mahAbAhurduryodhanamamarShaNam . nishchakrAma tataH shubhrAddhArtarAShTra niveshanAt .. 33..\\ niryAya cha mahAbAhurvAsudevo mahAmanAH . niveshAya yayau veshma virudasya mahAtmanaH .. 34..\\ tamabhyagachchhaddroNashcha kR^ipo bhIShmo.atha bAhlikaH . kuravashcha mahAbAhu.n virudasya gR^ihe sthitam .. 35..\\ te.abhigamyAbruva.nstatra kuravo madhusUdanam . nivedayAmo vArShNeya saratnA.nste gR^ihAnvayam .. 36..\\ tAnuvAcha mahAtejAH kauravAnmadhusUdanaH . sarve bhavanto gachchhantu sarvA me.apachitiH kR^itA .. 37..\\ yAteShu kuruShu kShattA dAshArhamaparAjitam . abhyarchayAmAsa tadA sarvakAmaiH prayatnavAn .. 38..\\ tataH kShattAnna pAnAni shuchIni guNavanti cha . upAharadanekAni keshavAya mahAtmane .. 39..\\ tairtarpayitvA prathamaM brAhmaNAnmadhusUdanaH . vedavidbhyo dadau kR^iShNaH paramadraviNAnyapi .. 40..\\ tato.anuyAyibhiH sArdhaM marudbhiriva vAsavaH . vidurAnnAni bubhuje shuchIni guNavanti cha .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90} v taM bhuktavantamAshvastaM nishAyA.n viduro.abravIt . neda.n samyagvyavasita.n keshavAgamanaM tava .. 1..\\ ardhadharmAtigo mUDhaH sa.nrambhI cha janArdana . mAnaghno mAnakAmashcha vR^iddhAnA.n shAsanAtigaH .. 2..\\ dharmashAstrAtigo mando durAtmA pragraha.n gataH . aneyaH shreyasAM pApo dhArtarAShTro janArdana .. 3..\\ kAmAtmA prAGYamAnI cha mitradhruksarvasha~NkitaH . akartA chAkR^itaGYashcha tyaktadharmaH priyAnR^itaH .. 4..\\ etaishchAnyaishcha bahubhirdoShaireSha samanvitaH . tvayochyamAnaH shreyo.api sa.nrambhAnna grahIShyati .. 5..\\ senA samudaya.n dR^iShTvA pArthivaM madhusUdana . kR^itArthaM manyate bAla AtmAnamavichakShaNaH .. 6..\\ ekaH karNaH parA~njetu.n samartha iti nishchitam . dhArtarAShTrasya durbuddheH sa shamaM nopayAsyati .. 7..\\ bhIShme droNe kR^ipe karNe droNaputre jayadrathe . bhUyasI.n vartate vR^ittiM na shame kurute manaH .. 8..\\ nishchita.n dhArtarAShTrANA.n sakarNAnAM janArdana . bhIShmadroNakR^ipAnpArthA na shaktAH prativIkShitum .. 9..\\ sa.nvichcha dhArtarAShTrANA.n sarveShAmeva keshava . shame prayatamAnasya tava saubhrAtra kA~NkShiNaH .. 10..\\ na pANDavAnAmasmAbhiH pratideya.n yathochitam . iti vyavasitAsteShu vachana.n syAnnirarthakam .. 11..\\ yatra sUkta.n duruktaM cha sama.n syAnmadhusUdana . na tatra pralapetprAGYo badhireShviva gAyanaH .. 12..\\ avijAnatsu mUDheShu nirmaryAdeShu mAdhava . na tva.n vAkyaM bruvanyuktashchANDAleShu dvijo yathA .. 13..\\ so.ayaM balastho mUDhashcha na kariShyati te vachaH . tasminnirarthaka.n vAkyamuktaM sampatsyate tava .. 14..\\ teShA.n samupaviShTAnAM sarveShAM pApachetasAm . tava madhyAvataraNaM mama kR^iShNa na rochate .. 15..\\ durbuddhInAmashiShTAnAM bahUnAM pApachetasAm . pratIpa.n vachanaM madhye tava kR^iShNa na rochate .. 16..\\ anupAsitavR^iddhatvAchchhriyA mohAchcha darpitaH . vayo darpAdamarShAchcha na te shreyo grahIShyati .. 17..\\ balaM balavadapyasya yadi vakShyasi mAdhava . tvayyasya mahatI sha~NkA na kariShyati te vachaH .. 18..\\ nedamadya yudhA shakyamindreNApi sahAmaraiH . iti vyavasitAH sarve dhArtarAShTrA janArdana .. 19..\\ teShvevamupapanneShu kAmakrodhAnuvartiShu . samarthamapi te vAkyamasamarthaM bhaviShyati .. 20..\\ madhye tiShThanhastyanIkasya mando rathAshvayuktasya balasya mUDhaH . duryodhano manyate vItamanyuH kR^itsnA mayeyaM pR^ithivI jiteti .. 21..\\ Asha.nsate dhR^itarAShTrasya putro mahArAjyamasapatnaM pR^ithivyAm . tasmi~nshamaH kevalo nopalabhyo baddha.n santamAgataM manyate.artham .. 22..\\ paryasteyaM pR^ithivI kAlapakvA duryodhanArthe pANDavAnyoddhukAmAH . samAgatAH sarvayodhAH pR^ithivyAM rAjAnashcha kShitipAlaiH sametAH .. 23..\\ sarve chaite kR^itavairAH purastAt tvayA rAjAno hR^itasArAshcha kR^iShNa . tavodvegAtsaMshritA dhArtarAShTrAn susa.nhatAH saha karNena vIrAH .. 24..\\ tyaktAtmAnaH saha duryodhanena sR^iShTA yoddhuM pANDavAnsarvayodhAH . teShAM madhye pravishethA yadi tvaM na tanmataM mama dAshArha vIra .. 25..\\ teShA.n samupaviShTAnAM bahUnA.n duShTachetasAm . kathaM madhyaM prapadyethAH shatrUNA.n shatrukarshana .. 26..\\ sarvathA tvaM mahAbAho devairapi durutsahaH . prabhAvaM pauruShaM buddhi.n jAnAmi tava shatruhan .. 27..\\ yA me prItiH pANDaveShu bhUyaH sA tvayi mAdhava . premNA cha bahumAnAchcha sauhR^idAchcha bravImyaham .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91} bha yathA brUyAnmahAprAGYo yathA brUyAdvichakShaNaH . yathA vAchyastvadvidhena suhR^idA madvidhaH suhR^it .. 1..\\ dharmArthayukta.n tathyaM cha yathA tvayyupapadyate . tathA vachanamukto.asmi tvayaitatpitR^imAtR^ivat .. 2..\\ satyaM prApta.n cha yuktaM chApyevameva yathAttha mAm . shR^iNuShvAgamane hetu.n vidurAvahito bhava .. 3..\\ daurAtmya.n dhArtarAShTrasya kShatriyANAM cha vairitAm . sarvametadaha.n jAnankShattaH prApto.adya kauravAn .. 4..\\ paryastAM pR^ithivI.n sarvAM sAshvAM saratha ku~njarAm . yo mochayenmR^ityupAshAtprApnuyAddharmamuttamam .. 5..\\ dharmakArya.n yata~nshaktyA na chechchhaknoti mAnavaH . prApto bhavati tatpuNyamatra me nAsti saMshayaH .. 6..\\ manasA chintayanpApa.n karmaNA nAbhirochayan . na prApnoti phala.n tasya evaM dharmavido viduH .. 7..\\ so.aha.n yatiShye prashama.n kShattaH kartumamAyayA . kurUNA.n sR^i~njayAnA.n cha sa~NgrAme vinashiShyatAm .. 8..\\ seyamApanmahAghorA kuruShveva samutthitA . karNa duryodhana kR^itA sarve hyete tadanvayAH .. 9..\\ vyasanaiH klishyamAna.n hi yo mitraM nAbhipadyate . anunIya yathAshakti taM nR^isha.nsa.n vidurbudhAH .. 10..\\ A keshagrahaNAnmitramakAryAtsaMnivartayan . avAchyaH kasya chidbhavati kR^itayatno yathAbalam .. 11..\\ tatsamartha.n shubhaM vAkya.n dharmArthasahitaM hitam . dhArtarAShTraH sahAmAtyo grahItu.n vidurArhati .. 12..\\ hita.n hi dhArtarAShTrANAM pANDavAnA.n tathaiva cha . pR^ithivyA.n kShatriyANAM cha yatiShye.ahamamAyayA .. 13..\\ hite prayatamAnaM mA.n sha~Nkedduryodhano yadi . hR^idayasya cha me prItirAnR^iNya.n cha bhaviShyati .. 14..\\ GYAtInA.n hi mitho bhede yanmitraM nAbhipadyate . sarvayatnena madhyasthaM na tanmitra.n vidurbudhAH .. 15..\\ na mAM brUyuradharmaGYA mUDhA asuhR^idastathA . shakto nAvArayatkR^iShNaH sa.nrabdhAnkurupANDavAn .. 16..\\ ubhayoH sAdhayannarthamahamAgata ityuta . tatra yatnamaha.n kR^itvA gachchheyaM nR^iShvavAchyatAm .. 17..\\ mama dharmArthayukta.n hi shrutvA vAkyamanAmayam . na chedAdAsyate bAlo diShTasya vashameShyati .. 18..\\ ahApayanpANDavArtha.n yathAvach chhama.n kurUNA.n yadi chAchareyam . puNya.n cha me syAchcharitaM mahArthaM muchyeraMshcha kuravo mR^ityupAshAt .. 19..\\ api vAchaM bhAShamANasya kAvyAM dharmArAmAmarthavatImahi.nsrAm . avekSherandhArtarAShTrAH samarthAM mA.n cha prAptaM kuravaH pUjayeyuH .. 20..\\ na chApi mama paryAptAH sahitAH sarvapArthivAH . kruddhasya pramukhe sthAtu.n si.nhasyevetare mR^igAH .. 21..\\ v ityevamuktvA vachana.n vR^iShNInAmR^iShabhastadA . shayane sukhasa.nsparshe shishye yadusukhAvahaH .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92} v tathA kathayatoreva tayorbuddhimatostadA . shivA nakShatrasampannA sA vyatIyAya sharvarI .. 1..\\ dharmArthakAmayuktAshcha vichitrArthapadAkSharAH . shR^iNvato vividhA vAcho vidurasya mahAtmanaH .. 2..\\ kathAbhiranurUpAbhiH kR^iShNasyAmita tejasaH . akAmasyeva kR^iShNasya sA vyatIyAya sharvarI .. 3..\\ tatastu svarasampannA bahavaH sUtamAgadhAH . sha~NkhadundubhinirghoShaiH keshavaM pratyabodhayan .. 4..\\ tata utthAya dAshArha R^iShabhaH sarvasAtvatAm . sarvamAvashyaka.n chakre prAtaH kAryaM janArdanaH .. 5..\\ kR^itoda kAryajapyaH sa hutAgniH samala~NkR^itaH . tata AdityamudyantamupAtiShThata mAdhavaH .. 6..\\ atha duryodhanaH kR^iShNa.n shakunishchApi saubalaH . sandhyA.n tiShThantamabhyetya dAshArhamaparAjitam .. 7..\\ AchakShetA.n tu kR^iShNasya dhR^itarAShTra.n sabhA gatam . kurUMshcha bhIShma pramukhAnrAGYaH sarvAMshcha pArthivAn .. 8..\\ tvAmarthayante govinda divi shakramivAmarAH . tAvabhyanandadgovindaH sAmnA paramavalgunA .. 9..\\ tato vimala Aditye brAhmaNebhyo janArdanaH . dadau hiraNya.n vAsA.nsi gAshchAshvAMshcha parantapaH .. 10..\\ visR^iShTavanta.n ratnAni dAshArhamaparAjitam . tiShThantamupasa~Ngamya vavande sArathistadA .. 11..\\ tamupasthitamAGYAya ratha.n divyaM mahAmanAH . mahAbhraghananirghoSha.n sarvaratnavibhUShitam .. 12..\\ agniM pradakShiNa.n kR^itvA brAhmaNAMshcha janArdanaH . kaustubhaM maNimAmuchya shriyA paramayA jvalan .. 13..\\ kurubhiH sa.nvR^itaH kR^iShNo vR^iShNibhishchAbhirakShitaH . AtiShThata ratha.n shauriH sarvayAdavanandanaH .. 14..\\ anvAruroha dAshArha.n viduraH sarvadharmavit . sarvaprANabhR^itA.n shreShThaM sarvadharmabhR^itAM varam .. 15..\\ tato duryodhanaH kR^iShNa.n shakunishchApi saubalaH . dvitIyena rathenainamanvayAtAM parantapam .. 16..\\ sAtyakiH kR^itavarmA cha vR^iShNInA.n cha mahArathAH . pR^iShThato.anuyayuH kR^iShNa.n rathairashvairgajairapi .. 17..\\ teShA.n hemapariShkArA yuktAH paramavAjibhiH . gachchhatA.n ghoShiNashchitrAshchAru babhrAjire rathAH .. 18..\\ saMmR^iShTasa.nsikta rajaH pratipede mahApatham . rAjarShicharita.n kAle kR^iShNo dhImA~nshriyA jvalan .. 19..\\ tataH prayAte dAshArhe prAvAdyantaika puShkarAH . sha~NkhAshcha dadhmire tatra vAdyAnyanyAni yAni cha .. 20..\\ pravIrAH sarvalokasya yuvAnaH si.nhavikramAH . parivArya ratha.n shaureragachchhanta parantapAH .. 21..\\ tato.anye bahusAhasrA vichitrAdbhuta vAsasaH . asi prAsAyudha dharAH kR^iShNasyAsanpuraHsarAH .. 22..\\ gajAH paraHshatAstatra varAshchAshvAH sahasrashaH . prayAntamanvayurvIra.n dAshArhamaparAjitam .. 23..\\ pura.n kurUNA.n sa.nvR^ittaM draShTukAmaM janArdanam . savR^iddhabAla.n sastrIkaM rathyA gatamarindamam .. 24..\\ vedikApAshritAbhishcha samAkrAntAnyanekashaH . prachalantIva bhAreNa yoShidbhirbhavanAnyuta .. 25..\\ sampUjyamAnaH kurubhiH saMshR^iNvanvividhAH kathAH . yathArhaM pratisatkurvanprekShamANaH shanairyayau .. 26..\\ tataH sabhA.n samAsAdya keshavasyAnuyAyinaH . sasha~NkhairveNunirghoShairdishaH sarvA vyanAdayan .. 27..\\ tataH sA samitiH sarvA rAGYAmamitatejasAm . samprAkampata harSheNa kR^iShNAgamana kA~NkShayA .. 28..\\ tato.abhyAshagate kR^iShNe samahR^iShyannarAdhipAH . shrutvA ta.n rathanirghoShaM paryaGYya ninadopamam .. 29..\\ AsAdya tu sabhA dvAramR^iShabhaH sarvasAtvatAm . avatIrya rathAchchhauriH kailAsashikharopamAt .. 30..\\ nagameghapratIkAshA.n jvalantImiva tejasA . mahendra sadana prakhyAM pravivesha sabhA.n tataH .. 31..\\ pANau gR^ihItvA vidura.n sAtyaki.n cha mahAyashAH . jyotIMShyAdityavadrAjankurUnprachchhAdaya~nshriyA .. 32..\\ agrato vAsudevasya karNaduryodhanAvubhau . vR^iShNayaH kR^itavarmA cha AsankR^iShNasya pR^iShThataH .. 33..\\ dhR^itarAShTraM puraskR^itya bhIShmadroNAdayastataH . Asanebhyo.achalansarve pUjayanto janArdanam .. 34..\\ abhyAgachchhati dAshArhe praGYA chakShurmahAmanAH . sahaiva bhIShmadroNAbhyAmudatiShThanmahAyashAH .. 35..\\ uttiShThati mahArAje dhR^itarAShTre janeshvare . tAni rAjasahasrANi samuttasthuH samantataH .. 36..\\ Asana.n sarvatobhadra.n jAmbUnadapariShkR^itam . kR^iShNArthe kalpita.n tatra dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 37..\\ smayamAnastu rAjAnaM bhIShmadroNau cha mAdhavaH . abhyabhAShata dharmAtmA rAGYashchAnyAnyathA vayaH .. 38..\\ tatra keshavamAnarchuH samyagabhyAgata.n sabhAm . rAjAnaH pArthivAH sarve kuravashcha janArdanam .. 39..\\ tatra tiShThansa dAshArho rAjamadhye parantapaH . apashyadantarikShasthAnR^iShInparapura~njayaH .. 40..\\ tatastAnabhisamprekShya nAradapramukhAnR^iShIn . abhyabhAShata dAshArho bhIShma.n shAntanavaM shanaiH .. 41..\\ pArthivI.n samiti.n draShTumR^iShayo.abhyAgatA nR^ipa . nimantryatAmAsanaishcha satkAreNa cha bhUyasA .. 42..\\ naiteShvanupaviShTeShu shakya.n kena chidAsitum . pUjA prayujyatAmAshu munInAM bhAvitAtmanAm .. 43..\\ R^iShI~nshAntanavo dR^iShTvA sabhA dvAramupasthitAn . tvaramANastato bhR^ityAnAsanAnItyachodayat .. 44..\\ AsanAnyatha mR^iShTAni mahAnti vipulAni cha . maNikA~nchanachitrANi samAjahrustatastataH .. 45..\\ teShu tatropaviShTeShu gR^ihItArdheShu bhArata . niShasAdAsane kR^iShNo rAjAnashcha yathAsanam .. 46..\\ duHshAsanaH sAtyakaye dadAvAsanamuttamam . viviMshatirdadau pITha.n kA~nchanaM kR^itavarmaNe .. 47..\\ avidUre.atha kR^iShNasya karNaduryodhanAvubhau . ekAsane mahAtmAnau niShIdaturamarShaNau .. 48..\\ gAndhArarAjaH shakunirgAndhArairabhirakShitaH . niShasAdAsane rAjA saha putro vishAM pate .. 49..\\ viduro maNipIThe tu shuklaspardhyAjinottare . sa.nspR^ishannAsana.n shaurermahAmatirupAvishat .. 50..\\ chirasya dR^iShTvA dAshArha.n rAjAnaH sarvapArthivAH . amR^itasyeva nAtR^ipyanprekShamANA janArdanam .. 51..\\ atasI puShpasa~NkAshaH pItavAsA janArdanaH . vyabhrAjata sabhAmadhye hemnIvopahito maNiH .. 52..\\ tatastUShNI.n sarvamAsIdgovinda gatamAnasam . na tatra kashchitki.n chiddhi vyAjahAra pumAnkva chit .. 53..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93} v teShvAsIneShu sarveShu tUShNImbhUteShu rAjasu . vAkyamabhyAdade kR^iShNaH sudaMShTro dundubhisvanaH .. 1..\\ jImUta iva dharmAnte sarvA.n saMshrAvayansabhAm . dhR^itarAShTramabhiprekShya samabhAShata mAdhavaH .. 2..\\ kurUNAM pANDavAnA.n cha shamaH syAditi bhArata . aprayatnena vIrANAmetadyatitumAgataH .. 3..\\ rAjannAnyatpravaktavya.n tava niHshreyasa.n vachaH . vidita.n hyeva te sarvaM veditavyamarindama .. 4..\\ idamadya kula.n shreShThaM sarvarAjasu pArthiva . shrutavR^ittopasampanna.n sarvaiH samudita.n guNaiH .. 5..\\ kR^ipAnukampA kAruNyamAnR^isha.nsya.n cha bhArata . tathArjava.n kShamA satyaM kuruShvetadvishiShyate .. 6..\\ tasminneva.nvidhe rAjankule mahati tiShThati . tvannimitta.n visheSheNa neha yuktamasAmpratam .. 7..\\ tva.n hi vArayitA shreShThaH kurUNA.n kurusattama . mithyA pracharatA.n tAta bAhyeShvAbhyantareShu cha .. 8..\\ te putrAstava kauravya duryodhana purogamAH . dharmArthau pR^iShThataH kR^itvA pracharanti nR^isha.nsavat .. 9..\\ ashiShTA gatamaryAdA lobhena hR^itachetasaH . sveShu bandhuShu mukhyeShu tadvettha bharatarShabha .. 10..\\ seyamApanmahAghorA kuruShveva samutthitA . upekShyamANA kauravya pR^ithivI.n ghAtayiShyati .. 11..\\ shakyA cheya.n shamayitu.n tvaM chedichchhasi bhArata . na duShkaro hyatra shamo mato me bharatarShabha .. 12..\\ tvayyadhInaH shamo rAjanmayi chaiva vishAM pate . putrAnsthApaya kauravya sthApayiShyAmyahaM parAn .. 13..\\ AGYA tava hi rAjendra kAryA putraiH sahAnvayaiH . hitaM balavadapyeShA.n tiShThatAM tava shAsane .. 14..\\ tava chaiva hita.n rAjanpANDavAnAm atho hitam . shame prayatamAnasya mama shAsanakA~NkShiNAm .. 15..\\ svayaM niShkalamAlakShya sa.nvidhatsva vishAM pate . saha bhUtAstu bharatAstavaiva syurjaneshvara .. 16..\\ dharmArthayortiShTha rAjanpANDavairabhirakShitaH . na hi shakyAstathA bhUtA yatnAdapi narAdhipa .. 17..\\ na hi tvAM pANDavairjetu.n rakShyamANaM mahAtmabhiH . indro.api devaiH sahitaH prasaheta kuto nR^ipAH .. 18..\\ yatra bhIShmashcha droNashcha kR^ipaH karNo viviMshatiH . ashvatthAmA vikarNashcha somadatto.atha bAhlikaH .. 19..\\ saindhavashcha kali~Ngashcha kAmbojashcha sudakShiNaH . yudhiShThiro bhImasenaH savyasAchI yamau tathA .. 20..\\ sAtyakishcha mahAtejA yuyutsushcha mahAratha . ko nu tAnviparItAtmA yudhyeta bharatarShabha .. 21..\\ lokasyeshvaratAM bhUyaH shatrubhishchApradhR^iShyatAm . prApsyasi tvamamitraghna sahitaH kurupANDavaiH .. 22..\\ tasya te pR^ithivIpAlAstvatsamAH pR^ithivIpate . shreyA.nsashchaiva rAjAnaH sandhAsyante parantapa .. 23..\\ sa tvaM putraishcha pautraishcha bhrAtR^ibhiH pitR^ibhistathA . suhR^idbhiH sarvato guptaH sukha.n shakShyasi jIvitum .. 24..\\ etAneva purodhAya satkR^itya cha yathA purA . akhilAM bhikShyase sarvAM pR^ithivIM pR^ithivIpate .. 25..\\ etairhi sahitaH sarvaiH pANDavaiH svaishcha bhArata . anyAnvijeShyase shatrUneSha svArthastavAkhilaH .. 26..\\ tairevopArjitAM bhUmiM bhokShyase cha parantapa . yadi sampatsyase putraiH sahAmAtyairnarAdhipa .. 27..\\ sa.nyuge vai mahArAja dR^ishyate sumahAnkShayaH . kShaye chobhayato rAjanka.n dharmamanupashyasi .. 28..\\ pANDavairnihataiH sa~Nkhye putrairvApi mahAbalaiH . yadvindethAH sukha.n rAja.nstadbrUhi bharatarShabha .. 29..\\ shUrAshcha hi kR^itAstrAshcha sarve yuddhAbhikA~NkShiNaH . pANDavAstAvakAshchaiva tAnrakSha mahato bhayAt .. 30..\\ na pashyema kurUnsarvAnpANDavAMshchaiva sa.nyuge . kShINAnubhayataH shUrAnrathebhyo rathibhirhatAn .. 31..\\ samavetAH pR^ithivyA.n hi rAjAno rAjasattama . amarShavashamApannA nAshayeyurimAH prajAH .. 32..\\ trAhi rAjannima.n lokaM na nashyeyurimAH prajAH . tvayi prakR^itimApanne sheSha.n syAtkurunandana .. 33..\\ shuklA vadAnyA hrImanta AryAH puNyAbhijAtayaH . anyonyasachivA rAja.nstAnpAhi mahato bhayAt .. 34..\\ shiveneme bhUmipAlAH samAgamya parasparam . saha bhuktvA cha pItvA cha pratiyAntu yathA gR^iham .. 35..\\ suvAsasaH sragviNashcha satkR^itya bharatarShabha . amarShAMshcha nirAkR^itya vairANi cha parantapa .. 36..\\ hArda.n yatpANDaveShvAsItprApte.asminnAyuShaH kShaye . tadeva te bhavatyadya shashvachcha bharatarShabha .. 37..\\ bAlA vihInAH pitrA te tvayaiva parivardhitAH . tAnpAlaya yathAnyAyaM putrAMshcha bharatarShabha .. 38..\\ bhavataiva hi rakShyAste vyasaneShu visheShataH . mA te dharmastathaivArtho nashyeta bharatarShabha .. 39..\\ AhustvAM pANDavA rAjannabhivAdya prasAdya cha . bhavataH shAsanAdduHkhamanubhUta.n sahAnugaiH .. 40..\\ dvAdashemAni varShANi vane nirvyuShitAni naH . trayodasha.n tathAGYAtaiH sajane parivatsaram .. 41..\\ sthAtA naH samaye tasminpiteti kR^itanishchayAH . nAhAsma samaya.n tAta tachcha no brAhmaNA viduH .. 42..\\ tasminnaH samaye tiShTha sthitAnAM bharatarShabha . nitya.n sa~NkleshitA rAjansvarAjyAMshaM labhemahi .. 43..\\ tva.n dharmamartha.n yu~njAnaH samya~NnastrAtumarhasi . gurutvaM bhavati prekShya bahUnkleshA.nstitikShmahe .. 44..\\ sa bhavAnmAtR^ipitR^ivadasmAsu pratipadyatAm . gurorgarIyasI vR^ittiryA cha shiShyasya bhArata .. 45..\\ pitrA sthApayitavyA hi vayamutpathamAsthitAH . sa.nsthApaya pathiShvasmA.nstiShTha rAjansvavartmani .. 46..\\ AhushchemAM pariShadaM putrAste bharatarShabha . dharmaGYeShu sabhAsatsu neha yuktamasAmpratam .. 47..\\ yatra dharmo hyadharmeNa satya.n yatrAnR^itena cha . hanyate prekShamANAnA.n hatAstatra sabhAsadaH .. 48..\\ viddho dharmo hyadharmeNa sabhA.n yatra prapadyate . na chAsya shalya.n kR^intanti viddhAstatra sabhAsadaH . dharma etAnArujati yathA nadyanukUlajAn .. 49..\\ ye dharmamanupashyantastUShNI.n dhyAyanta Asate . te satyamAhurdharma.n cha nyAyyaM cha bharatarShabha .. 50..\\ shakya.n kimanyadvaktuM te dAnAdanyajjaneshvara . bruvantu vA mahIpAlAH sabhAyA.n ye samAsate . dharmArthau sampradhAryaiva yadi satyaM bravImyaham .. 51..\\ pramu~nchemAnmR^ityupAshAtkShatriyAnkShatriyarShabha . prashAmya bharatashreShTha mA manyuvashamanvagAH .. 52..\\ pitrya.n tebhyaH pradAyAMshaM pANDavebhyo yathochitam . tataH saputraH siddhArtho bhu~NkShva bhogAnparantapa .. 53..\\ ajAtashatru.n jAnIShe sthitaM dharme satA.n sadA . saputre tvayi vR^itti.n cha vartate yAM narAdhipa .. 54..\\ dAhitashcha nirastashcha tvAmevopAshritaH punaH . indraprastha.n tvayaivAsau saputreNa vivAsitaH .. 55..\\ sa tatra nivasansarvAnvashamAnIya pArthivAn . tvanmukhAnakarodrAjanna cha tvAm atyavartata .. 56..\\ tasyaiva.n vartamAnasya saubalena jihIrShatA . rAShTrANi dhanadhAnya.n cha prayuktaH paramopadhiH .. 57..\\ sa tAmavasthA.n samprApya kR^iShNAM prekShya sabhA gatAm . kShatradharmAdameyAtmA nAkampata yudhiShThiraH .. 58..\\ aha.n tu tava teShAM cha shreya ichchhAmi bhArata . dharmAdarthAtsukhAchchaiva mA rAjannInashaH prajAH .. 59..\\ anarthamarthaM manvAnA artha.n vAnarthamAtmanaH . lobhe.atiprasR^itAnputrAnnigR^ihNIShva vishAM pate .. 60..\\ sthitAH shushrUShituM pArthAH sthitA yoddhumarindamAH . yatte pathyatama.n rAja.nstasmi.nstiShTha parantapa .. 61..\\ tadvAkyaM pArthivAH sarve hR^idayaiH samapUjayan . na tatra kashchidvaktu.n hi vAchaM prAkAmadagrataH .. 62..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94} v tasminnabhihite vAkye keshavena mahAtmanA . stimitA hR^iShTaromANa Asansarve sabhAsadaH .. 1..\\ kaH sviduttarametasmAdvaktumutsahate pumAn . iti sarve manobhiste chintayanti sma pArthivAH .. 2..\\ tathA teShu cha sarveShu tUShNImbhUteShu rAjasu . jAmadagnya ida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 3..\\ imAmekopamA.n rAja~nshR^iNu satyAmasha~NkitaH . tA.n shrutvA shreya Adatsva yadi sAdhviti manyase .. 4..\\ rAjA dambhodbhavo nAma sArvabhaumaH purAbhavat . akhilAM bubhuje sarvAM pR^ithivImiti naH shrutam .. 5..\\ sa sma nityaM nishApAye prAtarutthAya vIryavAn . brAhmaNAnkShatriyAMshchaiva pR^ichchhannAste mahArathaH .. 6..\\ asti kashchidvishiShTo vA madvidho vA bhavedyudhi . shudro vaishyaH kShatriyo vA brAhmaNo vApi shastrabhR^it .. 7..\\ iti bruvannanvacharatsa rAjA pR^ithivImimAm . darpeNa mahatA mattaH ka.n chidanyamachintayan .. 8..\\ ta.n sma vaidyA akR^ipaNA brAhmaNAH sarvato.abhayAH . pratyaShedhanta rAjAna.n shlAghamAnaM punaH punaH .. 9..\\ pratiShidhyamAno.apyasakR^itpR^ichchhatyeva sa vai dvijAn . abhimAnI shriyA mattastamUchurbrAhmaNAstadA .. 10..\\ tapasvino mahAtmAno veda vratasamanvitAH . udIryamANa.n rAjAna.n krodhadIptA dvijAtayaH .. 11..\\ anekajanana.n sakhyaM yayoH puruShasi.nhayoH . tayostvaM na samo rAjanbhavitAsi kadA chana .. 12..\\ evamuktaH sa rAjA tu punaH paprachchha tAndvijAn . kva tau vIrau kva janmAnau ki.n karmANau cha kau cha tau .. 13..\\ braahmanaah naro nArAyaNashchaiva tApasAviti naH shrutam . AyAtau mAnuShe loke tAbhyA.n yudhyasva pArthiva .. 14..\\ shrUyate tau mahAtmAnau naranArAyaNAvubhau . tapo ghoramanirdeshya.n tapyete gandhamAdane .. 15..\\ raama sa rAjA mahatI.n senAM yojayitvA ShaDa~NginIm . amR^iShyamANaH samprAyAdyatra tAvaparAjitau .. 16..\\ sa gatvA viShama.n ghoraM parvataM gandhamAdanam . mR^igayANo.anvagachchhattau tApasAvaparAjitau .. 17..\\ tau dR^iShTvA kShutpipAsAbhyA.n kR^ishau dhamani santatau . shItavAtAtapaishchaiva karshitau puruShottamau . abhigamyopasa~NgR^ihya paryapR^ichchhadanAmayam .. 18..\\ tamarchitvA mUlaphalairAsanenodakena cha . nyamantrayetA.n rAjAna.n kiM kAryaM kriyatAm iti .. 19..\\ dambhaudbhava bAhubhyAM me jitA bhUmirnihatAH sarvashatravaH . bhavadbhyA.n yuddhamAkA~NkShannupayAto.asmi parvatam . Atithya.n dIyatAmetatkA~NkShitaM me chiraM prati .. 20..\\ naranaaraayanau apetakrodhalobho.ayamAshramo rAjasattama . na hyasminnAshrame yuddha.n kutaH shastraM kuto.anR^ijuH . anyatra yuddhamAkA~NkShva bahavaH kShatriyA kShitau .. 21..\\ r uchyamAnastathApi sma bhUya evAbhyabhAShata . punaH punaH kShamyamANaH sAntvyamAnashcha bhArata . dambhodbhavo yuddhamichchhannAhvayatyeva tApasau .. 22..\\ tato narastviShIkANAM muShTimAdAya kaurava . abravIdehi yudhyasva yuddhakAmuka kShatriya .. 23..\\ sarvashastrANi chAdatsva yojayasva cha vAhinIm . aha.n hi te vineShyAmi yuddhashraddhAmitaH param .. 24..\\ d yadyetadastramasmAsu yukta.n tApasa manyase . etenApi tvayA yotsye yuddhArthI hyahamAgataH .. 25..\\ r ityuktvA sharavarSheNa sarvataH samavAkirat . dambhodbhavastApasa.n taM jighA.nsuH saha sainikaH .. 26..\\ tasya tAnasyato ghorAniShUnparatanuchchhidaH . kadarthI kR^ityasa muniriShIkAbhirapAnudat .. 27..\\ tato.asmai prAsR^ijadghoramaiShIkamaparAjitaH . astramapratisandheya.n tadadbhutamivAbhavat .. 28..\\ teShAmakShINi karNAMshcha nastakAMshchaiva mAyayA . nimittavedhI sa muniriShIkAbhiH samarpayat .. 29..\\ sa dR^iShTvA shvetamAkAshamiShIkAbhiH samAchitam . pAdayornyapatadrAjA svasti me.astviti chAbravIt .. 30..\\ tamabravInnaro rAja~nsharaNyaH sharaNaiShiNAm . brahmaNyo bhava dharmAtmA mA cha smaivaM punaH kR^ithAH .. 31..\\ mA cha darpasamAviShTaH kShepsIH kAMshchitkadA chana . alpIyA.nsa.n vishiShTaM vA tatte rAjanparaM hitam .. 32..\\ kR^itapraGYo vItalobho niraha~NkAra AtmavAn . dAntaH kShAnto mR^iduH kShemaH prajAH pAlaya pArthiva .. 33..\\ anuGYAtaH svasti gachchha maivaM bhUyaH samAchareH . kushalaM brAhmaNAnpR^ichchherAvayorvachanAdbhR^isham .. 34..\\ tato rAjA tayoH pAdAvabhivAdya mahAtmanoH . pratyAjagAma svapura.n dharmaM chaivAchinodbhR^isham .. 35..\\ sumahachchApi tatkarma yannareNa kR^itaM purA . tato guNaiH subahubhiH shreShTho nArAyaNo.abhavat .. 36..\\ tasmAdyAvaddhanuHshreShThe gANDIve.asvraM na yujyate . tAvattvaM mAnamutsR^ijya gachchha rAjandhana~njayam .. 37..\\ kAkudIka.n shukaM nAkamakShisantarjana.n tathA . santAnaM nartana.n ghoramAsyamodakamaShTamam .. 38..\\ etairviddhAH sarva eva maraNa.n yAnti mAnavAH . unmattAshcha vicheShTante naShTasa~nj~nA vichetasaH .. 39..\\ svapante cha plavante cha chhardayanti cha mAnavAH . mUtrayante cha satata.n rudanti cha hasanti cha .. 40..\\ asa~NkhyeyA guNAH pArthe tadvishiShTo janArdanaH . tvameva bhUyo jAnAsi kuntIputra.n dhana~njayam .. 41..\\ naranArAyaNau yau tau tAvevArjuna keshavau . vinAjIhi mahArAja pravIrau puruSharShabhau .. 42..\\ yadyetadeva.n jAnAsi na cha mAmatisha~Nkase . AryAM mati.n samAsthAya shAmya bhArata pANDavaiH .. 43..\\ atha chenmanyase shreyo na me bhedo bhavediti . prashAmya bharata shreShTho mA cha yuddhe manaH kR^ithAH .. 44..\\ bhavatA.n cha kurushreShTha kulaM bahumataM bhuvi . tattathaivAstu bhadra.n te svArthamevAnuchintaya .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95} v jAmadagnyavachaH shrutvA kaNvo.api bhagavAnR^iShiH . duryodhanamida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 1..\\ akShayashchAvyayashchaiva brahmA lokapitAmahaH . tathaiva bhagavantau tau naranArAyaNAvR^iShI .. 2..\\ AdityAnA.n hi sarveShAM viShNurekaH sanAtanaH . ajayyashchAvyayashchaiva shAshvataH prabhurIshvaraH .. 3..\\ nimittamaraNAstvanye chandrasUryau mahI jalam . vAyuragnistathAkAsha.n grahAstArAgaNAstathA .. 4..\\ te cha kShayAnte jagato hitvA lokatraya.n sadA . kShaya.n gachchhanti vai sarve sR^ijyante cha punaH punaH .. 5..\\ muhUrtamaraNAstvanye mAnuShA mR^igapakShiNaH . triyagyonyashcha ye chAnye jIvalokacharAH smR^itAH .. 6..\\ bhUyiShThena tu rAjAnaH shriyaM bhuktvAyuShaH kShaye . maraNaM pratigachchhanti bhoktu.n sukR^itaduShkR^itam .. 7..\\ sa bhavAndharmaputreNa shama kartumihArhati . pANDavAH kuravashchaiva pAlayantu vasundharAm .. 8..\\ balavAnahamityeva na mantavya.n suyodhana . balavanto hi balibhirdR^ishyante puruSharShabha .. 9..\\ na balaM balinAM madhye balaM bhavati kaurava . balavanto hi te sarve pANDavA deva vikramAH .. 10..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . mAtalerdAtukAmasya kanyAM mR^igayato varam .. 11..\\ matastrailokyarAjasya mAtalirnAma sArathiH . tasyaikaiva kule kanyA rUpato lokavishrutA .. 12..\\ guNakeshIti vikhyAtA nAmnA sA devarUpiNI . shriyA cha vapuShA chaiva striyo.anyAH sAtirichyate .. 13..\\ tasyAH pradAnasamayaM mAtaliH saha bhAryayA . GYAtvA vimamR^ishe rAja.nstatparaH parichintayan .. 14..\\ dhikkhalvalaghu shIlAnAmuchchhritAnA.n yashasvinAm . narANAmR^iddhasattvAnA.n kule kanyA prarohaNam .. 15..\\ mAtuH kulaM pitR^ikula.n yatra chaiva pradIyate . kulatraya.n saMshayita.n kurute kanyakA satAm .. 16..\\ deva mAnuShalokau dvau mAnasenaiva chakShuShA . avagAhyaiva vichitau na cha me rochate varaH .. 17..\\ na devAnnaiva ditijAnna gandharvAnna mAnuShAn . arochaya.n varakR^ite tathaiva bahulAnR^iShIn .. 18..\\ bhAryayA tu sa saMmantrya saha rAtrau sudharmayA . mAtalirnAgalokAya chakAra gamane matim .. 19..\\ na me devamanuShyeShu guNakeshyAH samo varaH . rUpato dR^ishyate kashchinnAgeShu bhavitA dhruvam .. 20..\\ ityAmantrya sudharmA.n sa kR^itvA chAbhipradakShiNam . kanyA.n shirasyupAghrAya pravivesha mahItalam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96} kanva mAtalistu vrajanmArge nAradena maharShiNA . varuNa.n gachchhatA draShTu.n samAgachchhadyadR^ichchhayA .. 1..\\ nArado.athAbravIdena.n kva bhavAngantumudyataH . svena vA sUta kAryeNa shAsanAdvA shatakratoH .. 2..\\ mAtalirnAradenaiva.n sampR^iShTaH pathi gachchhatA . yathAvatsarvamAchaShTa svakArya.n varuNaM prati .. 3..\\ tamuvAchAtha sa munirgachchhAvaH sahitAviti . salilesha didekShArthamahamapyudyato divaH .. 4..\\ aha.n te sarvamAkhyAsye darshayanvasudhAtalam . dR^iShTvA tatra vara.n kaM chidrochayiShyAva mAtale .. 5..\\ avagAhya tato bhUmimubhau mAtalinAradau . dadR^ishAte mahAtmAnau lokapAlamapAM patim .. 6..\\ tatra devarShisadR^ishIM pUjAM prApa sa nAradaH . mahendrasadR^ishI.n chaiva mAtaliH patyapadyata .. 7..\\ tAvubhau prItamanasau kAryavattAM nivedya ha . varuNenAbhyanuGYAtau nAgaloka.n vicheratuH .. 8..\\ nAradaH sarvabhUtAnAmantarbhUminivAsinAm . jAnaMshchakAra vyAkhyAna.n yantuH sarvamasheShataH .. 9..\\ naarada dR^iShTaste varuNastAta putrapautra samAvR^itaH . pashyodaka pateH sthAna.n sarvatobhadramR^iddhimat .. 10..\\ eSha putro mahAprAGYo varuNasyeha gopateH . eSha ta.n shIlavR^ittena shauchena cha vishiShyate .. 11..\\ eSho.asya putro.abhimataH puShkaraH puShkarekShaNaH . rUpavAndarshanIyashcha somaputryA vR^itaH patiH .. 12..\\ jyotsnA kAlIti yAmAhurdvitIyA.n rUpataH shriyam . Adityasyaiva goH putro jyeShTaH putraH kR^itaH smR^itaH .. 13..\\ bhavanaM pashya vAruNyA yadetatsarvakA~nchanam . yAM prApya suratAM prAptAH surAH surapateH sakhe .. 14..\\ etAni hR^itarAjyAnA.n daiteyAnA.n sma mAtale . dIpyamAnAni dR^ishyante sarvapraharaNAnyuta .. 15..\\ akShayANi kilaitAni vivartante sma mAtale . anubhAva prayuktAni surairavajitAni ha .. 16..\\ atra rAkShasa jAtyashcha bhUtajAtyashcha mAtale . divyapraharaNAshchAsanpUrvadaivatanirmitAH .. 17..\\ agnireSha mahArchiShmA~njAgarti varuNa hrade . vaiShNava.n chakramAviddha.n vidhUmena haviShmatA .. 18..\\ eSha gANDImayashchApo lokasa.nhAra sambhR^itaH . rakShyate daivatairnitya.n yatastadgANDiva.n dhanuH .. 19..\\ eSha kR^itye samutpanne tattaddhArayate balam . sahasrashatasa~Nkhyena prANena satata.n dhruvam .. 20..\\ ashAsyAnapi shAstyeSha rakSho bandhuShu rAjasu . sR^iShTaH prathamajo daNDo brAhmaNA brahmavAdinA .. 21..\\ etachchhatraM narendrANAM mahachchhakreNa bhAShitam . putrAH salilarAjasya dhArayanti mahodayam .. 22..\\ etatsalilarAjasya chhatra.n chhatragR^ihe sthitam . sarvataH salila.n shIta.n jImUta iva varShati .. 23..\\ etachchhatrAtparibhraShTa.n salilaM somanirmalam . tamasA mUrchhita.n yAti yena nArchhati darshanam .. 24..\\ bahUnyadbhutarUpANi draShTavyAnIha mAtale . tava kAryoparodhastu tasmAdgachchhAva mAchiram .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97} naarada etattu nAgalokasya nAbhisthAne sthitaM puram . pAtAlamiti vikhyAta.n daityadAnava sevitam .. 1..\\ idamadbhiH samaM prAptA ye ke chiddhruvaja~NgamAH . pravishanto mahAnAdaM nadanti bhayapIDitAH .. 2..\\ atrAsuro.agniH satata.n dIpyate vAri bhojanaH . vyApAreNa dhR^itAtmAnaM nibaddha.n samabudhyata .. 3..\\ atrAmR^ita.n suraiH pItvA nihitaM nihatAribhiH . ataH somasya hAnishcha vR^iddhishchaiva pradR^ishyate .. 4..\\ atra divya.n hayashiraH kAle parvaNi parvaNi . uttiShThati suvarNAbha.n vArbhirApUraya~n jagat .. 5..\\ yasmAdatra samagrAstAH patanti jalamUrtayaH . tasmAtpAtAlamityetatkhyAyate puramuttamam .. 6..\\ airAvato.asmAtsalila.n gR^ihItvA jagato hitaH . megheShvAmu~nchate shIta.n yanmahendraH pravarShati .. 7..\\ atra nAnAvidhAkArAstimayo naikarUpiNaH . apsu somaprabhAM pItvA vasanti jalachAriNaH .. 8..\\ atra sUryAMshubhirbhinnAH pAtAlatalamAshritAH . mR^itA divasataH sUta punarjIvanti te nishi .. 9..\\ udaye nityashashchAtra chandramA rashmibhirvR^itaH . amR^ita.n spR^ishya sa.nsparshAtsa~njIvayati dehinaH .. 10..\\ atra te.adharmaniratA baddhAH kAlena pIDitAH . daiteyA nivasanti sma vAsavena hR^itashriyaH .. 11..\\ atra bhUtapatirnAma sarvabhUtamaheshvaraH . bhUtaye sarvabhUtAnAm acharattapa uttamam .. 12..\\ atra govratino viprAH svAdhyAyAmnAya karshitAH . tyaktaprANA jitasvargA nivasanti maharShayaH .. 13..\\ yatra tatra shayo nitya.n yena kena chidAshitaH . yena kena chidAchchhannaH sa govrata ihochyate .. 14..\\ airAvato nAgarAjo vAmanaH kumudo.a~njanaH . prasUtAH supratIkasya vaMshe vAraNasattamAH .. 15..\\ pashya yadyatra te kashchidrochate guNato varaH . varayiShyAva ta.n gatvA yatnamAsthAya mAtale .. 16..\\ aNDametajjale nyasta.n dIpyamAnamiva shriyA . A prajAnAM nisargAdvai nodbhidyati na sarpati .. 17..\\ nAsya jAtiM nisarga.n vA kathyamAnaM shR^iNomi vai . pitaraM mAtara.n vApi nAsya jAnAti kash chana .. 18..\\ ataH kila mahAnagnirantakAle samutthitaH . dhakShyate mAtale sarva.n trailokya.n sacharAcharam .. 19..\\ kanva mAtalistvabravIchchhrutvA nAradasyAtha bhAShitam . na me.atra rochate kashchidanyato vraja mAchiram .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98} n hiraNyapuramityetatkhyAtaM puravaraM mahat . daityAnA.n dAnavAnAM cha mAyA shatavichAriNAm .. 1..\\ analpena prayatnena nirmita.n vishvakarmaNA . mayena manasA sR^iShTaM pAtAlatalamAshritam .. 2..\\ atra mAyA sahasrANi vikurvANA mahaujasaH . dAnavA nivasanti sma shUrA dattavarAH purA .. 3..\\ naite shakreNa nAnyena varuNena yamena vA . shakyante vashamAnetu.n tathaiva dhanadena cha .. 4..\\ asurAH kAlakha~njAshcha tathA viShNupadodbhavAH . nairR^itA yAtudhAnAshcha brahma vedodbhavAsh cha ye .. 5..\\ daMShTriNo bhImarUpAshcha nivasantyAtmarakShiNaH . mAyAvIryopasampannA nivasantyAtmarakShiNaH . nivAtakavachA nAma dAnavA yuddhadurmadAH .. 6..\\ jAnAsi cha yathA shakro naitA~nshaknoti vAdhitum .. 7..\\ bahusho mAtale tva.n cha tava putrashcha gomukhaH . nirbhagno devarAjashcha saha putraH shachIpatiH .. 8..\\ pashya veshmAni raukmANi mAtale rAjatAni cha . karmaNA vidhiyuktena yuktAnyupagatAni cha .. 9..\\ vaiDUrya haritAnIva pravAlaruchirANi cha . arkasphaTika shubhrANi varja sArojjvalAni cha .. 10..\\ pArthivAnIva chAbhAnti punarnagamayAni cha . shailAnIva cha dR^ishyante tArakANIva chApyuta .. 11..\\ sUryarUpANi chAbhAnti dIptAgnisadR^ishAni cha . maNijAlavichitrANi prAMshUni nibiDAni cha .. 12..\\ naitAni shakyaM nirdeShTu.n rUpato dravyatastathA . guNatashchaiva siddhAni pramANa guNavanti cha .. 13..\\ AkrIDAnpashya daityAnA.n tathaiva shayanAnyuta . ratnavanti mahArhANi bhAjanAnyAsanAni cha .. 14..\\ jaladAbhA.nstathA shailA.nstoyaprasravaNAnvitAn . kAmapuShpaphalAMshchaiva pAdapAnkAmachAriNaH .. 15..\\ mAtale kashchidatrApi ruchitaste varo bhavet . atha vAnyA.n dishaM bhUmergachchhAva yadi manyase .. 16..\\ kanva mAtalistvabravIdenaM bhAShamANa.n tathAvidham . devarShe naiva me kArya.n vipriya.n tridivaukasAm .. 17..\\ nityAnuShakta vairA hi bhrAtaro devadAnavAH . aripakSheNa sambandha.n rochayiShyAmyaha.n katham .. 18..\\ anyatra sAdhu gachchhAvo draShTuM nArhAmi dAnavAn . jAnAmi tu tathAtmAna.n ditsAtma kamala.n yathA .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99} n aya.n lokaH suparNAnAM pakShiNAM pannagAshinAm . vikrame gamane bhAre naiShAmasti parishramaH .. 1..\\ vainateya sutaiH sUta ShaDbhistatamida.n kulam . sumukhena sunAmnA cha sunetreNa suvarchasA .. 2..\\ surUpa pakShirAjena subalena cha mAtale . varthitAni prasUtyA vai vinatA kulakartR^ibhiH .. 3..\\ pakShirAjAbhijAtyAnA.n sahasrANi shatAni cha . kashyapasya tato vaMshe jAtairbhUtivivardhanaiH .. 4..\\ sarve hyete shriyA yuktAH sarve shrIvatsa lakShaNAH . sarve shriyamabhIpsanto dhArayanti balAnyuta .. 5..\\ karmaNA kShatriyAshchaite nirghR^iNA bhogi bhojinaH . GYAtisa~NkShaya kartR^itvAdbrAhmaNyaM na labhanti vai .. 6..\\ nAmAni chaiShA.n vakShyAmi yathA prAdhAnyataH shR^iNu . mAtale shlAghyametaddhi kula.n viShNuparigraham .. 7..\\ daivata.n viShNureteShAM viShNureva parAyaNam . hR^idi chaiShA.n sadA viShNurviShNureva gatiH sadA .. 8..\\ suvarNachUDo nAgAshI dAruNashchaNDatuNDakaH . analashchAnilashchaiva vishAlAkSho.atha kuNDalI .. 9..\\ kAshyapirdhvajaviShkambho vainateyAtha vAmanaH . vAtavego dishA chakShurnimeSho nimiShastathA .. 10..\\ trivAraH sapta vArashcha vAlmIkirdvIpakastathA . daitya dvIpaH sariddvIpaH sArasaH padmakesaraH .. 11..\\ sumukhaH sukhaketushcha chitrabarhastathAnaghaH . meghakR^itkumudo dakShaH sarpAntaH somabhojanaH .. 12..\\ gurubhAraH kapotashcha sUryanetrashchirAntakaH . viShNudhanvA kumArashcha paribarho haristathA .. 13..\\ susvaro madhuparkashcha hemavarNastathaiva cha . malayo mAtarishvA cha nishAkaradivAkarau .. 14..\\ ete pradesha mAtreNa mayoktA garuDAtmajAH . prAdhAnyato.atha yashasA kIrtitAH prANatash cha te .. 15..\\ yadyatra na ruchiH kA chidehi gachchhAva mAtale . taM nayiShyAmi desha.n tvA.n ruchiM yatropalapsyase .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100} n ida.n rasAtalaM nAma saptamaM pR^ithivItalam . yatrAste surabhirmAtA gavAmamR^itasambhavA .. 1..\\ kSharantI satata.n kShIraM pR^ithivI sArasambhavam . ShaNNA.n rasAnAM sAreNa rasamekamanuttamam .. 2..\\ amR^itenAbhitR^iptasya sAramudgirataH purA . pitAmahasya vadanAdudatiShThadaninditA .. 3..\\ yasyAH kShIrasya dhArAyA nipatantyA mahItale . hradaH kR^itaH kShIranidhiH pavitraM paramuttamam .. 4..\\ puShpitasyeva phenasya paryantamanuveShTitam . pibanto nivasantyatra phenapA munisattamAH .. 5..\\ phenapA nAma nAmnA te phenAhArAshcha mAtale . ugre tapasi vartante yeShAM bibhyati devatAH .. 6..\\ asyAshchatasro dhenvo.anyA dikShu sarvAsu mAtale . nivasanti dishApAlyo dhArayantyo dishaH smR^itAH .. 7..\\ pUrvA.n dishaM dhArayate surUpA nAma saurabhI . dakShiNA.n ha.nsakA nAma dhArayatyaparA.n disham .. 8..\\ pashchimA vAruNI dikcha dhAryate vai subhadrayA . mahAnubhAvayA nityaM mAtale vishvarUpayA .. 9..\\ sarvakAmadughA nAma dhenurdhArayate disham . uttarAM mAtale dharmyA.n tathailavila sa~nj~nitAm .. 10..\\ AsA.n tu payasA mishraM payo nirmathya sAgare . manthAnaM mandara.n kR^itvA devairasurasa.nhitaiH .. 11..\\ uddhR^itA vAruNI lakShmIramR^ita.n chApi mAtale . uchchaiHshravAshchAshvarAjo maNiratna.n cha kaustubham .. 12..\\ sudhA hAreShu cha sudhA.n svadhA bhojiShu cha svadhAm . amR^ita.n chAmR^itAsheShu surabhiH kSharate payaH .. 13..\\ atra gAthA purA gItA rasAtalanivAsibhiH . paurANI shrUyate loke gIyate yA manIShibhiH .. 14..\\ na nAgaloke na svarge na vimAne triviShTape . parivAsaH sukhastAdR^igrasAtalatale yathA .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101} n iyaM bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA . yAdR^ishI devarAjasya purI varyAmarAvatI .. 1..\\ eSha sheShaH sthito nAgo yeneya.n dhAryate sadA . tapasA lokamukhyena prabhAvamahatA mahI .. 2..\\ shvetochchaya nibhAkAro nAnAvidha vibhUShaNaH . sahasra.n dhArayanmUrdhnA jvAlA jihvo mahAbalaH .. 3..\\ iha nAnAvidhAkArA nAnAvidha vibhUShaNAH . surasAyAH sutA nAgA nivasanti gatavyathAH .. 4..\\ maNisvastika chakrA~NkAH kamaNDaluka lakShaNAH . sahasrasa~NkhyA balinaH sarve raudrAH svabhAvataH .. 5..\\ sahasrashirasaH ke chitke chitpa~nchashatAnanAH . shatashIrShAstathA ke chitke chittrishiraso.api cha .. 6..\\ dvipa~ncha shirasaH ke chitke chitsapta mukhAstathA . mahAbhogA mahAkAyAH parvatAbhogabhoginaH .. 7..\\ bahUnIha sahasrANi prayutAnyarbudAni cha . nAgAnAmekavaMshAnA.n yathA shreShThA.nstu me shR^iNu .. 8..\\ vAsukistakShakashchaiva karkoTaka dhana~njayau . kAlIyo nahuShashchaiva kambalAshvatarAvubhau .. 9..\\ bAhyakuNDo maNirnAgastathaivApUraNaH khagaH . vAmanashchaila patrashcha kukuraH kukuNastathA .. 10..\\ Aryako nandakashchaiva tathA kalashapotakau . kailAsakaH pi~njarako nAgashchairAvatastathA .. 11..\\ sumanomukho dadhimukhaH sha~Nkho nandopanandakau . AptaH koTanakashchaiva shikhI niShThUrikastathA .. 12..\\ tittirirhastibhadrashcha kumudo mAlyapiNDakaH . dvau padmau puNDarIkashcha puShpo mudgaraparNakaH .. 13..\\ karavIraH pITharakaH sa.nvR^itto vR^itta eva cha . piNDAro bilvapatrashcha mUShikAdaH shirIShakaH .. 14..\\ dilIpaH sha~NkhashIrShashcha jyotiShko.athAparAjitaH . kauravyo dhR^itarAShTrashcha kumAraH kushakastathA .. 15..\\ virajA dhAraNashchaiva subAhurmukharo jayaH . badhirAndhau vikuNDashcha virasaH surasastathA .. 16..\\ ete chAnye cha bahavaH kashyapasyAtmajAH smR^itAH . mAtale pashya yadyatra kashchitte rochate varaH .. 17..\\ kanva mAtalistvekamavyagraH satata.n saMnirIkShya vai . paprachchha nArada.n tatra prItimAniva chAbhavat .. 18..\\ sthito ya eSha purataH kauravyasyAryakasya cha . dyutimAndarshanIyashcha kasyaiSha kulanandanaH .. 19..\\ kaH pitA jananI chAsya katamasyaiSha bhoginaH . vaMshasya kasyaiSha mahAnketubhUta iva sthitaH .. 20..\\ praNidhAnena dhairyeNa rUpeNa vayasA cha me . manaH praviShTo devarShe guNakeshyAH patirvaraH .. 21..\\ mAtaliM prItimanasa.n dR^iShTvA sumukha darshanAt . nivedayAmAsa tadA mAhAtmya.n janma karma cha .. 22..\\ airAvata kule jAtaH sumukho nAma nAgarAT . Aryakasya mataH pautro dauhitro vAmanasya cha .. 23..\\ etasya hi pitA nAgashchikuro nAma mAtale . nachirAdvainateyena pa~nchatvamupapAditaH .. 24..\\ tato.abravItprItamanA mAtalirnArada.n vachaH . eSha me ruchitastAta jAmAtA bhujagottamaH .. 25..\\ kriyatAmatra yatno hi prItimAnasmyanena vai . asya nAgapaterdAtuM priyA.n duhitaraM mune .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102} naarada sUto.ayaM mAtalirnAma shakrasya dayitaH suhR^it . shuchiH shIlaguNopetastejasvI vIryavAnbalI .. 1..\\ shakrasyAya.n sakhA chaiva mantrI sArathireva cha . alpAntaraprabhAvashcha vAsavena raNe raNe .. 2..\\ aya.n harisahasreNa yukta.n jaitraM rathottamam . devAsureShu yuddheShu manasaiva niyachchhati .. 3..\\ anena vijitAnashvairdorbhyA.n jayati vAsavaH . anena prahR^ite pUrvaM balabhitpraharatyuta .. 4..\\ asya kanyA varArohA rUpeNAsadR^ishI bhuvi . sattvashIlaguNopetA guNakeshIti vishrutA .. 5..\\ tasyAsya yatnAchcharatastrailokyamamara dyute . sumukho bhavataH pautro rochate duhituH patiH .. 6..\\ yadi te rochate saumya bhujagottama mAchiram . kriyatAmAryaka kShipraM buddhiH kanyA pratigrahe .. 7..\\ yathA viShNukule lakShmIryathA svAhA vibhAvasoH . kule tava tathaivAstu guNakeshI pratIchchhatu .. 8..\\ pautrasyArthe bhavA.nstasmAdguNakeshI pratIchchhatu . sadR^ishIM pratirUpasya vAsavasya shachIm iva .. 9..\\ pitR^ihInamapi hyena.n guNato varayAmahe . bahumAnAchcha bhavatastathaivairAvatasya cha . sumukhasya guNaishchaiva shIlashauchadamAdibhiH .. 10..\\ abhigamya svaya.n kanyAmayaM dAtu.n samudyataH . mAlatestasya saMmAna.n kartumarho bhavAnapi .. 11..\\ sa tu dInaH prahR^iShTashcha prAha nAradamAryakaH . vriyamANe tathA pautre putre cha nidhana.n gate .. 12..\\ na me naitadbahumata.n devarShe vachanaM tava . sakhA shakrasya sa.nyuktaH kasyAyaM nepsito bhavet .. 13..\\ kAraNasya tu daurbalyAchchintayAmi mahAmune . bhakShito vainateyena duHkhArtAstena vai vayam .. 14..\\ punareva cha tenokta.n vainateyena gachchhatA . mAsenAnyena sumukhaM bhakShayiShya iti prabho .. 15..\\ dhruva.n tathA tadbhavitA jAnImastasya nishchayam . tena harShaH pranaShTo me suparNavachanena vai .. 16..\\ mAtalistvabravIdenaM buddhiratra kR^itA mayA . jAmAtR^ibhAvena vR^itaH sumukhastava putrajaH .. 17..\\ so.ayaM mayA cha sahito nAradena cha pannagaH . trilokesha.n surapati.n gatvA pashyatu vAsavam .. 18..\\ sheSheNaivAsya kAryeNa praGYAsyAmyahamAyuShaH . suparNasya vighAte cha prayatiShyAmi sattama .. 19..\\ sumukhashcha mayA sArdha.n deveshamabhigachchhatu . kAryasa.nsAdhanArthAya svasti te.astu bhuja~Ngama .. 20..\\ tataste sumukha.n gR^ihya sarva eva mahaujasaH . dadR^ishuH shakramAsIna.n devarAjaM mahAdyutim .. 21..\\ sa~NgatyA tatra bhagavAnviShNurAsIchchaturbhujaH . tatastatsarvamAchakhyau nArado mAtaliM prati .. 22..\\ tataH purandara.n viShNuruvAcha bhuvaneshvaram . amR^ita.n dIyatAmasmai kriyatAmamaraiH samaH .. 23..\\ mAtalirnAradashchaiva sumukhashchaiva vAsava . labhantAM bhavataH kAmAtkAmameta.n yathepsitam .. 24..\\ purandaro.atha sa~ncintya vainateya parAkramam . viShNumevAbravIdenaM bhavAneva dadAtviti .. 25..\\ Ishastvamasi lokAnA.n charANAmacharAsh cha ye . tvayA dattamadatta.n kaH kartumutsahate vibho .. 26..\\ prAdAchchhakrastatastasmai pannagAyAyuruttamam . na tvenamamR^itaprAsha.n chakAra balavR^itrahA .. 27..\\ labdhvA vara.n tu sumukhaH sumukhaH sambabhUva ha . kR^itadAro yathAkAma.n jagAma cha gR^ihAnprati .. 28..\\ nAradastvAryakashchaiva kR^itakAryau mudA yutau . pratijagmaturabhyarchya devarAjaM mahAdyutim .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103} kanva garuDastattu shushrAva yathAvR^ittaM mahAbalaH . AyuH pradAna.n shakreNa kR^itaM nAgasya bhArata .. 1..\\ pakShavAtena mahatA ruddhvA tribhuvana.n khagaH . suparNaH paramakruddho vAsava.n samupAdravat .. 2..\\ bhagavankimavaGYAnAtkShudhAM prati bhaye mama . kAmakAra vara.n dattvA punashchalitavAnasi .. 3..\\ nisargAtsarvabhUtAnA.n sarvabhUteshvareNa me . AhAro vihito dhAtrA kimartha.n vAryate tvayA .. 4..\\ vR^itashchaiSha mahAnAgaH sthApitaH samayash cha me . anena cha mayA deva bhartavyaH prasavo mahAn .. 5..\\ etasmi.nstvanyathA bhUte nAnya.n hi.nsitumutsahe . krIDase kAmakAreNa devarAjayathechchhakam .. 6..\\ so.ahaM prANAnvimokShyAmi tathA parijano mama . ye cha bhR^ityA mama gR^ihe prItimAnbhava vAsava .. 7..\\ etachchaivAhamarhAmi bhUyashcha balavR^itrahan . trailokyasyeshvaro yo.ahaM parabhR^ityatvamAgataH .. 8..\\ tvayi tiShThati devesha na viShNuH kAraNaM mama . trailokyA rAjarAjya.n hi tvayi vAsava shAshvatam .. 9..\\ mamApi dakShasya sutA jananI kashyapaH pitA . ahamapyutsahe lokAnsamastAnvoDhuma~njasA .. 10..\\ asahya.n sarvabhUtAnAM mamApi vipulaM balam . mayApi sumahatkarmakR^ita.n daiteya vigrahe .. 11..\\ shrutashrIH shrutasenashcha vivasvAnrochanA mukhaH . prasabhaH kAlakAkShAshcha mayApi ditijA hatAH .. 12..\\ yattu dhvajasthAna gato yatnAtparicharAmyaham . vahAmi chaivAnuja.n te tena mAm avamanyase .. 13..\\ ko.anyo bhArasaho hyasti ko.anyo.asti balavattaraH . mayA yo.aha.n vishiShTaH sanvahAmImaM sabAndhavam .. 14..\\ avaGYAya tu yatte.ahaM bhojanAdvyaparopitaH . tena me gauravaM naShTa.n tvattashchAsmAchcha vAsava .. 15..\\ adityA.n ya ime jAtA balavikrama shAlinaH . tvameShA.n kila sarveShA.n visheShAdbalavattaraH .. 16..\\ so.ahaM pakShaika deshena vahAmi tvA.n gataklamaH . vimR^isha tva.n shanaistAta ko nvatra balavAniti .. 17..\\ tasya tadvachana.n shrutvA khagasyodarka dAruNam . akShobhya.n kShobhaya.nstArkShyamuvAcha rathachakrabhR^it .. 18..\\ garutmanmanyasa AtmAnaM balavanta.n sudurbalam . alamasmatsamakSha.n te stotumAtmAnamaNDaja .. 19..\\ trailokyamapi me kR^itsnamashakta.n dehadhAraNe . ahamevAtmanAtmAna.n vahAmi tvA.n cha dhAraye .. 20..\\ ima.n tAvanmamaikaM tvaM bAhu.n savyetaraM vaha . yadyena.n dhArayasyeka.n saphalaM te vikatthitam .. 21..\\ tataH sa bhagavA.nstasya skandhe bAhu.n samAsajat . nipapAta sa bhArArto vihvalo naShTachetanaH .. 22..\\ yAvAnhi bhAraH kR^itsnAyAH pR^ithivyAH parvataiH saha . ekasyA dehashAkhAyAstAvadbhAramamanyata .. 23..\\ na tvenaM pIDayAmAsa balena balavattaraH . tato hi jIvita.n tasya na vyanInashadachyutaH .. 24..\\ vipakShaH srastakAyashcha vichetA vihvalaH khagaH . mumocha patrANi tadA gurubhAraprapIDitaH .. 25..\\ sa viShNu.n shirasA pakShI praNamya vinatAsutaH . vichetA vihvalo dInaH ki.n chidvachanamabravIt .. 26..\\ bhagava.NllokasArasya sadR^ishena vapuShmatA . bhujena svairamuktena niShpiShTo.asmi mahItale .. 27..\\ kShantumarhasi me deva vihvalasyAlpa chetasaH . baladAha vidagdhasya pakShiNo dhvajavAsinaH .. 28..\\ na viGYAtaM bala.n deva mayA te parama.n vibho . tena manyAmyaha.n vIryamAtmano.asadR^ishaM paraiH .. 29..\\ tatashchakre sa bhagavAnprasAda.n vai garutmataH . maivaM bhUya iti snehAttadA chainamuvAcha ha .. 30..\\ tathA tvamapi gAndhAre yAvatpANDusutAnraNe . nAsAdayasi tAnvIrA.nstAvajjIvasi putraka .. 31..\\ bhImaH praharatA.n shreShTho vAyuputro mahAbalaH . dhana~njayashchendra suto na hanyAtA.n tu ka.n raNe .. 32..\\ viShNurvAyushcha shakrashcha dharmastau chAshvinAvubhau . ete devAstvayA kena hetunA shakyamIkShitum .. 33..\\ tadala.n te virodhena shamaM gachchha nR^ipAtmaja . vAsudevena tIrthena kula.n rakShitumarhasi .. 34..\\ pratyakSho hyasya sarvasya nArado.ayaM mahAtapAH . mAhAtmya.n yattadA viShNuryo.aya.n chakragadAdharaH .. 35..\\ duryodhanastu tachchhrutvA niHshvasanbhR^ikuTI mukhaH . rAdheyamabhisamprekShya jahAsa svanavattadA .. 36..\\ kadarthI kR^ityatadvAkyamR^iSheH kaNvasya durmatiH . Uru.n gajakarAkAraM tADayannidamabravIt .. 37..\\ yathaiveshvara sR^iShTo.asmi yadbhAvi yA cha me gatiH . tathA maharShe vartAmi kiM pralApaH kariShyati .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104} j anarthe jAtanirbandhaM parArthe lobhamohitam . anAryakeShvabhirataM maraNe kR^itanishchayam .. 1..\\ GYAtInA.n duHkhakartAraM bandhUnA.n shokavardhanam . suhR^idA.n kleshadAtAraM dviShatA.n harShavardhanam .. 2..\\ kathaM naina.n vimArgasthaM vArayantIha bAndhavAH . sauhR^idAdvA suhR^itsnigdho bhagavAnvA pitAmahaH .. 3..\\ uktaM bhagavatA vAkyamuktaM bhIShmeNa yatkShamam . uktaM bahuvidha.n chaiva nAradenApi tachchhR^iNu .. 4..\\ durlabho vai suhR^ichchhrotA durlabhashcha hitaH suhR^it . tiShThate hi suhR^idyatra na bandhustatra tiShThati .. 5..\\ shrotavyamapi pashyAmi suhR^idA.n kurunandana . na kartavyashcha nirbandho nirbandho hi sudAruNaH .. 6..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . yathA nirbandhataH prApto gAlavena parAjayaH .. 7..\\ vishvAmitra.n tapasyantaM dharmo jiGYAsayA purA . abhyagachchhatsvayaM bhUtvA vasiShTho bhagavAnR^iShiH .. 8..\\ saptarShINAmanyatama.n veShamasthAya bhArata . bubhukShuH kShudhito rAjannAshrama.n kaushikasya ha .. 9..\\ vishvAmitro.atha sambhrAntaH shrapayAmAsa vai charu . paramAnnasya yatnena na cha sa pratyapAlayat .. 10..\\ anna.n tena yadA bhuktamanyairdattaM tapasvibhiH . atha gR^ihyAnnamatyuShNa.n vishvAmitro.abhyupAgamat .. 11..\\ bhuktaM me tiShTha tAvattvamityuktvA bhagavAnyayau . vishvAmitrastato rAjansthita eva mahAdyutiH .. 12..\\ bhaktaM pragR^ihya mUrdhnA tadbAhubhyAM pArshvato.agamat . sthitaH sthANurivAbhyAshe nishcheShTo mArutAshanaH .. 13..\\ tasya shushrUShaNe yatnamakarodgAlavo muniH . gauravAdbahumAnAchcha hArdena priyakAmyayA .. 14..\\ atha varShashate pUrNe dharmaH punarupAgamat . vAsiShTha.n veShamAsthAya kaushikaM bhojanepsayA .. 15..\\ sa dR^iShTvA shirasA bhakta.n dhriyamANaM maharShiNA . tiShThatA vAyubhakSheNa vishvAmitreNa dhImatA .. 16..\\ pratigR^ihya tato dharmastathaivoShNa.n tathA navam . bhuktvA prIto.asmi viprarShe tamuktvA sa munirgataH .. 17..\\ kShatrabhAvAdapagato vishvAmitrastadAbhavat . dharmasya vachanAtprIto vishvAmitrastadAbhavat .. 18..\\ vishvAmitrastu shiShyasya gAlavasya tapasvinaH . shushrUShayA cha bhaktyA cha prItimAnityuvAcha tam . anuGYAto mayA vatsa yatheShTa.n gachchha gAlava .. 19..\\ ityuktaH pratyuvAcheda.n gAlavo munisattamam . prIto madhurayA vAchA vishvAmitraM mahAdyutim .. 20..\\ dakShiNA.n kAM prayachchhAmi bhavate guru karmaNi . dakShiNAbhirupeta.n hi karma sidhyati mAnavam .. 21..\\ dakShiNAnA.n hi sR^iShTAnAmapavargeNa bhujyate . svarge kratuphala.n sadbhirdakShiNA shAntiruchyate . kimAharAmi gurvarthaM bravItu bhagavAniti .. 22..\\ jAnamAnastu bhagavA~njitaH shushrUShaNena cha . vishvAmitrastamasakR^idgachchha gachchhetyachodayat .. 23..\\ asakR^idgachchha gachchheti vishvAmitreNa bhAShitaH . ki.n dadAnIti bahusho gAlavaH pratyabhAShata .. 24..\\ nirbandhatastu bahusho gAlavasya tapasvinaH . ki.n chidAgatasa.nrambho vishvAmitro.abravIdidam .. 25..\\ ekataH shyAma karNAnA.n shatAnyaShTau dadasva me . hayAnA.n chandra shubhrANAM gachchha gAlava mAchiram .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105} n evamuktastadA tena vishvAmitreNa dhImatA . nAste na shete nAhAra.n kurute gAlavastadA .. 1..\\ tvagasthi bhUto hariNashchintAshokaparAyaNaH . shochamAno.atimAtra.n sa dahyamAnashcha manyunA .. 2..\\ kutaH puShTAni mitrANi kuto.arthAH sa~ncayaH kutaH . hayAnA.n chandra shubhrANA.n shatAnyaShTau kuto mama .. 3..\\ kuto me bhojanashraddhA sukhashraddhA kutash cha me . shraddhA me jIvitasyApi chhinnA ki.n jIvitena me .. 4..\\ ahaM pAra.n samudrasya pR^ithivyA vA paraM parAt . gatvAtmAna.n vimu~nchAmi kiM phala.n jIvitena me .. 5..\\ adhanasyAkR^itArthasya tyaktasya vividhaiH phalaiH . R^iNa.n dhArayamANasya kutaH sukhamanIhayA .. 6..\\ suhR^idA.n hi dhanaM bhuktvA kR^itvA praNayamIpsitam . pratikartumashaktasya jIvitAnmaraNa.n varam .. 7..\\ pratishrutya kariShyeti kartavya.n tadakurvataH . mithyAvachanadagdhasya iShTApUrtaM praNashyati .. 8..\\ na rUpamanR^itasyAsti nAnR^itasyAsti santatiH . nAnR^itasyAdhipatya.n cha kuta eva gatiH shubhA .. 9..\\ kutaH kR^itaghnasya yashaH kutaH sthAna.n kutaH sukham . ashraddheyaH kR^itaghno hi kR^itaghne nAsti niShkR^itiH .. 10..\\ na jIvatyadhanaH pApaH kutaH pApasya tantraNam . pApo dhruvamavApnoti vinAshaM nAshayankR^itam .. 11..\\ so.ahaM pApaH kR^itaghnashcha kR^ipaNashchAnR^ito.api cha . guroryaH kR^itakAryaH sa.nstatkaromi na bhAShitam . so.ahaM prANAnvimokShyAmi kR^itvA yatnamanuttamam .. 12..\\ arthanA cha mayA kA chitkR^itapUrvA divaukasAm . mAnayanti cha mA.n sarve tridashA yaGYasa.nstare .. 13..\\ aha.n tu vibudhashreShThaM devaM tribhuvaneshvaram . viShNu.n gachchhAmyahaM kR^iShNaM gatiM gatimatA.n varam .. 14..\\ bhogA yasmAtpratiShThante vyApya sarvAnsurAsurAn . prayato draShTumichchhAmi mahAyoginamavyayam .. 15..\\ evamukte sakhA tasya garuDo vinatAtmajaH . darshayAmAsa taM prAha sa.nhR^iShTaH priyakAmyayA .. 16..\\ suhR^idbhavAnmama mataH suhR^idA.n cha mataH suhR^it . IpsitenAbhilASheNa yoktavyo vibhave sati .. 17..\\ vibhavashchAsti me vipra vAsavAvarajo dvija . pUrvamuktastvadartha.n cha kR^itaH kAmash cha tena me .. 18..\\ sa bhavAnetu gachchhAva nayiShye tvA.n yathAsukham . deshaM pAraM pR^ithivyA vA gachchha gAlava mAchiram .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106} suparna anushiShTo.asmi devena gAlavAGYAta yoninA . brUhi kAmanusa.nyAmi draShTuM prathamato disham .. 1..\\ pUrvA.n vA dakShiNAM vAhamatha vA pashchimA.n disham . uttarA.n vA dvijashreShTha kuto gachchhAmi gAlava .. 2..\\ yasyAmudayate pUrva.n sarvalokaprabhAvanaH . savitA yatra sandhyAyA.n sAdhyAnAM vartate tapaH .. 3..\\ yasyAM pUrvaM matirjAtA yayA vyAptamida.n jagat . chakShuShI yatra dharmasya yatra chaiSha pratiShThitaH .. 4..\\ huta.n yato mukhairhavyaM sarpate sarvatodisham . etaddvAra.n dvijashreShTha divasasya tathAdhvanaH .. 5..\\ yatra pUrvaM prasUtA vai dAkShAyaNyaH prajAH striyaH . yasyA.n dishi pravR^iddhAshcha kashyapasyAtmasambhavAH .. 6..\\ yatomUlA surANA.n shrIryatra shakro.abhyaShichyatA . surarAjyena viprarShe devaishchAtra tapash chitam .. 7..\\ etasmAtkAraNAdbrahmanpUrvetyeShA duguchyate . yasmAtpUrvatare kAle pUrvameShAvR^itA suraiH .. 8..\\ ata eva cha pUrveShAM pUrvAmAshAmavekShatAm . pUrvakAryANi kAryANi daivAni sukhamIpsatA .. 9..\\ atra vedA~njagau pUrvaM bhagavA.NllokabhAvanaH . atraivoktA savitrAsItsAvitrI brahmavAdiShu .. 10..\\ atra dattAni sUryeNa yajUMShi dvijasattama . atra labdhavaraiH somaH suraiH kratuShu pIyate .. 11..\\ atra tR^iptA hutavahAH svA.n yonimupabhu~njate . atra pAtAlamAshritya varuNaH shriyamApa cha .. 12..\\ atra pUrva.n vasiShThasya paurANasya dvijarShabha . sUtishchaiva pratiShThA cha nidhana.n cha prakAshate .. 13..\\ o~NkArasyAtra jAyante sUtayo dashatIrdasha . pibanti munayo yatra havirdhAne sma somapAH .. 14..\\ prokShitA yatra bahavo varAhAdyA mR^igA vane . shakreNa yatra bhAgArthe daivateShu prakalpitAH .. 15..\\ atrAhitAH kR^itaghnAshcha mAnuShAshchAsurAsh cha ye . udaya.nstAnhi sarvAnvai krodhAddhanti vibhAvasuH .. 16..\\ etaddvAra.n trilokasya svargasya cha mukhasya cha . eSha pUrvo dishA bhAgo vishAvaina.n yadIchchhasi .. 17..\\ priya.n kArya.n hi me tasya yasyAsmi vachane sthitaH . brUhi gAlava yAsyAmi shR^iNu chApyaparA.n disham .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107} suparna iya.n vivasvatA pUrvaM shrautena vidhinA kila . gurave dakShiNA dattA dakShiNetyuchyate.atha dik .. 1..\\ atra lokatrayasyAsya pitR^ipakShaH pratiShThitaH . atroShmapAnA.n devAnAM nivAsaH shrUyate dvija .. 2..\\ atra vishve sadA devAH pitR^ibhiH sArdhamAsate . ijyamAnAH sma lokeShu samprAptAstulyabhAgatAm .. 3..\\ etaddvitIya.n dharmasya dvAramAchakShate dvija . truTisho lavashashchAtra gaNyate kAlanishchayaH .. 4..\\ atra devarShayo nityaM pitR^ilokarShayastathA . tathA rAjarShayaH sarve nivasanti gatavyathAH .. 5..\\ atra dharmashcha satya.n cha karma chAtra nishAmyate . gatireShA dvijashreShTha karmaNAtmAvasAdinaH .. 6..\\ eShA diksA dvijashreShTha yA.n sarvaH pratipadyate . vR^itA tvanavabodhena sukha.n tena na gamyate .. 7..\\ nairR^itAnA.n sahasrANi bahUnyatra dvijarShabha . sR^iShTAni pratikUlAni draShTavyAnyakR^itAtmabhiH .. 8..\\ atra mandaraku~njeShu viprarShisadaneShu cha . gandharvA gAnti gAthA vai chittabuddhiharA dvija .. 9..\\ atra sAmAni gAthAbhiH shrutvA gItAni raivataH . gatadAro gatAmAtyo gatarAjyo vana.n gataH .. 10..\\ atra sAvarNinA chaiva yavakrItAtmajena cha . maryAdA sthApitA brahmanyA.n sUryo nAtivartate .. 11..\\ atra rAkShasarAjena paulasthyena mahAtmanA . rAvaNena tapashchIrtvA surebhyo.amaratA vR^itA .. 12..\\ atra vR^ittena vR^itro.api shakrashatrutvamIyivAn . atra sarvAsavaH prAptAH punargachchhanti pa~nchadhA .. 13..\\ atra duShkR^itakarmANo narAH pachyanti gAlava . atra vaitaraNI nAma nadI vitaraNairvR^itA . atra gatvA sukhasyAnta.n duHkhasyAntaM prapadyate .. 14..\\ atrAvR^itto dinakaraH kSharate surasaM payaH . kAShThA.n chAsAdya dhAniShThA.n himamutsR^ijate punaH .. 15..\\ atrAha.n gAlava purA kShudhArtaH parichintayan . labdhavAnyudhyamAnau dvau bR^ihantau gala kachchhapau .. 16..\\ atra shakradhanurnAma sUryAjjAto mahAnR^iShiH . vidurya.n kapilaM deva.n yenAttAH sagarAtmajAH .. 17..\\ atra siddhAH shivA nAma brAhmaNA vedapAragAH . adhItya sakhilAnvedAnAlabhante yamakShayam .. 18..\\ atra bhogavatI nAma purI vAsukipAlitA . takShakeNa cha nAgena tathaivairAvatena cha .. 19..\\ atra niryANakAleShu tamaH samprApyate mahat . abhedyaM bhAskareNApi svaya.n vA kR^iShNavartmanA .. 20..\\ eSha tasyApi te mArgaH paritApasya gAlava . brUhi me yadi gantavyaM pratIchI.n shR^iNu vA mama .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108} suparna iya.n digdayitA rAGYo varuNasya tu gopateH . sadA salilarAjasya pratiShThA chAdireva cha .. 1..\\ atra pashchAdahaH sUryo visarjayati bhAH svayam . pashchimetyabhivikhyAtA digiya.n dvijasattama .. 2..\\ yAdasAmatra rAjyena salilasya cha guptaye . kashyapo bhagavAndevo varuNa.n smAbhyaShechayat .. 3..\\ atra pItvA samastAnvai varuNasya rasA.nstu ShaT . jAyate taruNaH somaH shuklasyAdau tamisrahA .. 4..\\ atra pashchAtkR^itA daityA vAyunA sa.nyatAstadA . niHshvasanto mahAnAgairarditAH suShupurdvija .. 5..\\ atra sUryaM praNayinaM pratigR^ihNAti parvataH . asto nAma yataH sandhyA pashchimA pratisarpati .. 6..\\ ato rAtrishcha nidrA cha nirgatA divasakShaye . jAyate jIvalokasya hartumardhamivAyuShaH .. 7..\\ atra devI.n diti.n suptAmAtmaprasava dhAriNIm . vigarbhAmakarochchhakro yatra jAto marudgaNaH .. 8..\\ atra mUla.n himavato mandaraM yAti shAshvatam . api varShasahasreNa na chAsyAnto.adhigamyate .. 9..\\ atra kA~nchanashailasya kA~nchanAmbuvahasya cha . udadhestIramAsAdya surabhiH kSharate payaH .. 10..\\ atra madhye samudrasya kabandhaH pratidR^ishyate . svarbhAnoH sUryakalpasya somasUryau jighA.nsataH .. 11..\\ suvarNashiraso.apyatra hariromNaH pragAyataH . adR^ishyasyAprameyasya shrUyate vipulo dhvaniH .. 12..\\ atra dhvajavatI nAma kumArI hari medhasaH . AkAshe tiShTha tiShTheti tasthau sUryasya shAsanAt .. 13..\\ atra vAyustathA vahnirApaH kha.n chaiva gAlava . Ahnika.n chaiva naishaM cha duHkhasparsha.n vimu~nchati . ataH prabhR^iti sUryasya tiryagAvartate gatiH .. 14..\\ atra jyotIMShi sarvANi vishantyAdityamaNDalam . aShTAviMshati rAtra.n cha cha~Nkramya saha bhAnunA . niShpatanti punaH sUryAtsomasa.nyogayogataH .. 15..\\ atra nitya.n sravantInAM prabhavaH sAgarodayaH . atra lokatrayasyApastiShThanti varuNAshrayAH .. 16..\\ atra pannagarAjasyApyanantasya niveshanam . anAdi nidhanasyAtra viShNoH sthAnamanuttamam .. 17..\\ atrAnala sakhasyApi pavanasya niveshanam . maharSheH kashyapasyAtra mArIchasya niveshanam .. 18..\\ eSha te pashchimo mArgo digdvAreNa prakIrtitaH . brUhi gAlava gachchhAvo buddhiH kA dvijasattama .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109} suparna yasmAduttAryate pApAdyasmAnniHshreyaso.ashnute . tasmAduttAraNa phalAduttaretyuchyate budhaiH .. 1..\\ uttarasya hiraNyasya parivApasya gAlava . mArgaH pashchimapUrvAbhyA.n digbhyA.n vai madhyamaH smR^itaH .. 2..\\ asyA.n dishi variShThAyAmuttarAyAM dvijarShabha . nAsaumyo nAvidheyAtmA nAdharmyo vasate janaH .. 3..\\ atra nArAyaNaH kR^iShNo juShNushchaiva narottamaH . badaryAmAshramapade tathA brahmA cha shAshvataH .. 4..\\ atra vai himavatpR^iShThe nityamAste maheshvaraH . atra rAjyena viprANA.n chandramAshchAbhyaShichyata .. 5..\\ atra ga~NgAM mahAdevaH patantI.n gaganAchchyutAm . pratigR^ihya dadau loke mAnuShe brahmavittama .. 6..\\ atra devyA tapastaptaM maheshvara parIpsayA . atra kAmashcha roShashcha shailashchomA cha sambabhuH .. 7..\\ atra rAkShasa yakShANA.n gandharvANAM cha gAlava . Adhipatyena kailAse dhanado.apyabhiShechitaH .. 8..\\ atra chaitraratha.n ramyamatra vaikhAnasAshramaH . atra mandAkinI chaiva mandarashcha dvijarShabha .. 9..\\ atra saugandhika vanaM nairR^itairabhirakShyate . shADvala.n kadalI skandhamatra santAnakA nagAH .. 10..\\ atra sa.nyamanityAnA.n siddhAnAM svairachAriNAm . vimAnAnyanurUpANi kAmabhogyAni gAlava .. 11..\\ atra te R^iShayaH sapta devI chArundhatI tathA . atra tiShThati vai svAtiratrAsyA udayaH smR^itaH .. 12..\\ atra yaGYa.n samAruhya dhruvaM sthAtA pitAmaha . jyotIMShi chandrasUryau cha parivartanti nityashaH .. 13..\\ atra gAyantikA dvAra.n rakShanti dvijasattamAH . dhAmA nAma mahAtmAno munayaH satyavAdinaH .. 14..\\ na teShA.n GYAyate sUtirnAkR^itirna tapash chitam . aprivarta sahasrANi kAmabhogyAni gAlava .. 15..\\ yathA yathA pravishati tasmAtparataraM naraH . tathA tathA dvijashreShTha pravilIyati gAlava .. 16..\\ na tatkena chidanyena gatapUrva.n dvijarShabha . R^ite nArAyaNa.n devaM nara.n vA jiShNumavyayam .. 17..\\ atra kailAsamityukta.n sthAnamailavilasya tat . atra vidyutprabhA nAma jaGYire.apsaraso dasha .. 18..\\ atra viShNupadaM nAma kramatA viShNunA kR^itam . trilokavikrame brahmannuttarA.n dishamAshritam .. 19..\\ atra rAGYA maruttena yaGYeneShTa.n dvijottama . ushIrabIje viprarShe yatra jAmbUnada.n saraH .. 20..\\ jImUtasyAtra viprarSherupatasthe mahAtmanaH . sAkShAddhaimavataH puNyo vimalaH kamalAkaraH .. 21..\\ brAhmaNeShu cha yatkR^itsna.n svanta.n kR^itvA dhanaM mahat . vavre vanaM maharShiH sa jaimUta.n tadvanaM tataH .. 22..\\ atra nitya.n dishApAlAH sAyamprAtardvijarShabha . kasya kArya.n kimiti vai karikroshanti gAlava .. 23..\\ evameShA dvijashreShThaguNairanyairdiguttarA . uttareti parikhyAtA sarvakarmasu chottarA .. 24..\\ etA vistarashastAta tava sa~NkIrtitA dishaH . chatasraH kramayogena kAmAshA.n gantumichchhasi .. 25..\\ udyato.aha.n dvijashreShTha tava darshayituM dishaH . pR^ithivI.n chAkhilAM brahma.nstasmAdAroha mAM dvija .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110} gaalava garutmanbhujagendrAre suparNavinatAtmaja . nayamA.n tArkShya pUrveNa yatra dharmasya chakShuShI .. 1..\\ pUrvametA.n dishaM gachchha yA pUrvaM parikIrtitA . daivatAnA.n hi sAMnidhyamatra kIrtitavAnasi .. 2..\\ atra satya.n cha dharmashcha tvayA samyakprakIrtitaH . ichchheya.n tu samAgantu.n samastairdaivatairaham . bhUyashcha tAnsurAndraShTumichchheyamaruNAnuja .. 3..\\ tamAha vinatA sUnurArohasveti vai dvijam . ArurohAtha sa munirgaruDa.n gAlavastadA .. 4..\\ kramamANasya te rUpa.n dR^ishyate pannagAshana . bhAskarasyeva pUrvAhNe sahasrAMshorvivasvataH .. 5..\\ pakShavAtapraNunnAnA.n vR^ikShANAmanugAminAm . prasthitAnAmiva samaM pashyAmIha gati.n khaga .. 6..\\ sasAgaravanAmurvI.n sashailavanakAnanAm . AkarShanniva chAbhAsi pakShavAtena khechara .. 7..\\ samInanAganakra.n cha khamivAropyate jalam . vAyunA chaiva mahatA pakShavAtena chAnisham .. 8..\\ tulyarUpAnanAnmatsyA.nstimimatsyA.nstimi~NgilAn . nAgAMshcha naravaktrAMshcha pashyAmyunmathitAniva .. 9..\\ mahArNavasya cha ravaiH shrotre me badhirI kR^ite . na shR^iNomi na pashyAmi nAtmano vedmi kAraNam .. 10..\\ shanaiH sAdhu bhavAnyAtu brahmahatyAm anusmaran . na dR^ishyate ravistAta na disho na cha kha.n khaga .. 11..\\ tama eva tu pashyAmi sharIra.n te na lakShaye . maNIva jAtyau pashyAmi chakShuShI te.ahamaNDaja .. 12..\\ sharIre tu na pashyAmi tava chaivAtmanash cha ha . pade pade tu pashyAmi salilAdagnimutthitam .. 13..\\ sa me nirvApya sahasA chakShuShI shAmyate punaH . tannivarta mahAnkAlo gachchhato vinatAtmaja .. 14..\\ na me prayojana.n kiM chidgamane pannagAshana . saMnivarta mahAvegana vega.n viShahAmi te .. 15..\\ gurave saMshrutAnIha shatAnyaShTau hi vAjinAm . ekataH shyAma karNAnA.n shubhrANA.n chandra varchasAm .. 16..\\ teShA.n chaivApavargAya mArgaM pashyAmi nANDaja . tato.aya.n jIvitatyAge dR^iShTo mArgo mayAtmanaH .. 17..\\ naiva me.asti dhana.n kiM chinna dhanenAnvitaH suhR^it . na chArthenApi mahatA shakyametadvyapohitum .. 18..\\ evaM bahu cha dIna.n cha bruvANaM gAlavaM tadA . pratyuvAcha vrajanneva prahasanvinatAtmajaH .. 19..\\ nAtipraGYo.asi viprarShe yo.a.atmAna.n tyaktumichchhasi . na chApi kR^itrimaH kAlaH kAlo hi parameshvaraH .. 20..\\ kimahaM pUrvameveha bhavatA nAbhichoditaH . upAyo.atra mahAnasti yenaitadupapadyate .. 21..\\ tadeSha R^iShabho nAma parvataH sAgarorasi . atra vishramya bhuktvA cha nivartiShyAva gAlava .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111} n R^iShabhasya tataH shR^i~Nge nipatya dvija pakShiNau . shANDilIM brAhmaNI.n tatra dadR^ishAte tapo.anvitAm .. 1..\\ abhivAdya suparNastu gAlavashchAbhipUjya tAm . tayA cha svAgatenoktau viShTare saMniShIdatuH .. 2..\\ siddhamanna.n tayA kShipraM balimantropabR^i.nhitam . bhuktvA tR^iptAvubhau bhUmau suptau tAvannamohitau .. 3..\\ muhUrtAtpratibuddhastu suparNo gamanepsayA . atha bhraShTatanUjA~NgamAtmAna.n dadR^ishe khagaH .. 4..\\ mA.nsapiNDopamo.abhUtsa mukhapAdAnvitaH khagaH . gAlavasta.n tathA dR^iShTvA viShaNNaH paryapR^ichchhata .. 5..\\ kimidaM bhavatA prAptamihAgamanajaM phalam . vAso.ayamiha kAla.n tu kiyantaM nau bhaviShyati .. 6..\\ kiM nu te manasA dhyAtamashubha.n dharmadUShaNam . na hyayaM bhavataH svalpo vyabhichAro bhaviShyati .. 7..\\ suparNo.athAbravIdvipraM pradhyAta.n vai mayA dvija . imA.n siddhAmito netu.n tatra yatra prajApatiH .. 8..\\ yatra devo mahAdevo yatra viShNuH sanAtanaH . yatra dharmashcha yaGYashcha tatreyaM nivasediti .. 9..\\ so.ahaM bhagavatI.n yAche praNataH priyakAmyayA . mayaitannAma pradhyAtaM manasA shochatA kila .. 10..\\ tadevaM bahumAnAtte mayehAnIpsita.n kR^itam . sukR^ita.n duShkR^ita.n vA tvaM mAhAtmyAtkShantumarhasi .. 11..\\ sA tau tadAbravIttuShTA patagendra dvijarShabhau . na bhetavya.n suparNo.asi suparNa tyaja sambhramam .. 12..\\ ninditAsmi tvayA vatsa na cha nindA.n kShamAmyaham . lokebhyaH sa paribhrashyedyo mAM nindeta pApakR^it .. 13..\\ hInayAkalShaNaiH sarvaistathAninditayA mayA . AchAraM pratigR^ihNantyA siddhiH prApteyamuttamA .. 14..\\ AchArAllabhate dharmamAchArAllabhate dhanam . AchArAchchhriyamApnoti AchAro hantyalakShaNam .. 15..\\ tadAyuShmankhaga pate yatheShTa.n gamyatAmitaH . na cha te garhaNIyApi harhitavyAH striyaH kva chit .. 16..\\ bhavitAsi yathApUrvaM balavIryasamanvitaH . babhUvatustatastasya pakShau draviNavattarau .. 17..\\ anuGYAtashcha shANDilyA yathAgatamupAgamat . naiva chAsAdayAmAsa tathArUpA.nstura~NgamAn .. 18..\\ vishvAmitro.atha ta.n dR^iShTvA gAlavaM chAdhvani sthitam . uvAcha vadatA.n shreShTho vainateyasya saMnidhau .. 19..\\ yastvayA svayamevArthaH pratiGYAto mama dvija . tasya kAlo.apavargasya yathA vA manyate bhavAn .. 20..\\ pratIkShiShyAmyaha.n kAlametAvantaM tathA param . yathA sa.nsidhyate vipra sa mArgastu nishamyatAm .. 21..\\ suparNo.athAbravIddIna.n gAlavaM bhR^ishaduHkhitam . pratyakSha.n khalvidAnIM me vishvAmitro yaduktavAn .. 22..\\ tadAgachchha dvijashreShTha mantrayiShyAva gAlava . nAdattvA gurave shakya.n kR^itsnamarthaM tvayAsitum .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112} n athAha gAlava.n dIna.n suparNaH patatAM varaH . nirmita.n vahninA bhUmau vAyunA vaidhita.n tathA . yasmAddhiraNmaya.n sarvaM hiraNya.n tena chochyate .. 1..\\ dhatte dhArayate chedametasmAtkAraNAddhanam . tadetattriShu lokeShu dhana.n tiShThati shAshvatam .. 2..\\ nityaM proShThapadAbhyA.n cha shukre dhanapatau tathA . manuShyebhyaH samAdatte shukrashchittArjita.n dhanam .. 3..\\ ajaika pAdahirbudhnyai rakShyate dhanadena cha . evaM na shakyate labdhumalabdhavya.n dvijarShabha .. 4..\\ R^ite cha dhanamashvAnAM nAvAptirvidyate tava . artha.n yAchAtra rAjAna.n kaM chidrAjarShivaMshajam . apIDya rAjA paurAnhi yo nau kuryAtkR^itAthinau .. 5..\\ asti somAnvavAye me jAtaH kashchinnR^ipaH sakhA . abhigachchhAvahe ta.n vai tasyAsti vibhavo bhuvi .. 6..\\ yayAtirnAma rAjarShirnAhuShaH satyavikramaH . sa dAsyati mayA chokto bhavatA chArthitaH svayam .. 7..\\ vibhavashchAsya sumahAnAsIddhanapateriva . eva.n sa tu dhanaM vidvAndAnenaiva vyashodhayat .. 8..\\ tathA tau kathayantau cha chintayantau cha yatkShamam . pratiShThAne narapati.n yayAtiM prayupasthitau .. 9..\\ pratigR^ihya cha satkAramarghAdiM bhojana.n varam . pR^iShTashchAgamane hetumuvAcha vinatAsutaH .. 10..\\ ayaM me nAhuSha sakhA gAlavastapaso nidhiH . vishvAmitrasya shiShyo.abhUdvarShANyayutasho nR^ipa .. 11..\\ so.aya.n tenAbhyanuGYAta upakArepsayA dvijaH . tamAha bhagavAnkA.n te dadAni guru dakShiNAm .. 12..\\ asakR^ittena choktena ki.n chidAgatamanyunA . ayamuktaH prayachchheti jAnatA vibhava.n laghu .. 13..\\ ekataH shyAma karNAnA.n shubhrANAM shuddhajanmanAm . aShTau shatAni me dehi hayAnA.n chandra varchasAm .. 14..\\ gurvartho dIyatAmeSha yadi gAlava manyase . ityevamAha sakrodho vishvAmitrastapodhanaH .. 15..\\ so.aya.n shokena mahatA tapyamAno dvijarShabhaH . ashaktaH pratikartu.n tadbhavanta.n sharaNaM gataH .. 16..\\ patigR^ihya naravyAghra tvatto bhikShA.n gatavyayaH . kR^itvApavarga.n gurave chariShyati mahattapaH .. 17..\\ tapasaH sa.nvibhAgena bhavantamapi yokShyate . svena rAjarShitapasA pUrNa.n tvAM pUrayiShyati .. 18..\\ yAvanti romANi haye bhavanti hi nareshvara . tAvato vAjidA lokAnprApnuvanti mahIpate .. 19..\\ pAtraM pratigrahasyAya.n dAtuM pAtraM tathA bhavAn . sha~Nkhe kShIramivAsaktaM bhavatvetattathopamam .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113} n evamuktaH suparNena tathya.n vachanamuttamam . vimR^ishyAvahito rAjA nishchitya cha punaH punaH .. 1..\\ yaShTA kratusahasrANA.n dAtA dAnapatiH prabhuH . yayAtirvatsa kAshIsha ida.n vachanamabravIt .. 2..\\ dR^iShTvA priyasakha.n tArkShyaM gAlavaM cha dvijarShabham . nidarshana.n cha tapaso bhikShA.n shlAghyAM cha kIrtitAm .. 3..\\ atItya cha nR^ipAnanyAnAdityakulasambhavAn . matsakAshamanuprAptAvetau buddhimavekShya cha .. 4..\\ adya me saphala.n janma tAritaM chAdya me kulam . adyAya.n tArito desho mama tArkShya tvayAnagha .. 5..\\ vaktumichchhAmi tu sakhe yathA jAnAsi mAM purA . na tathA vittavAnasmi kShINa.n vittaM hi me sakhe .. 6..\\ na cha shakto.asmi te kartuM moghamAgamana.n khaga . na chAshAmasya viprarShervitathA.n kartumutsahe .. 7..\\ tattu dAsyAmi yatkAryamida.n sampAdayiShyati . abhigamya hatAsho hi nivR^itto dahate kulam .. 8..\\ nAtaH para.n vainateya ki.n chitpApiShThamuchyate . yathAshA nAshanamloke dehi nAstIti vA vachaH .. 9..\\ hatAsho hyakR^itArthaH sanhataH sambhAvito naraH . hinasti tasya putrAMshcha pautrAMshchAkurvato.arthinAm .. 10..\\ tasmAchchaturNA.n vaMshAnAM sthApayitrI sutA mama . iya.n surasuta prakhyA sarvadharmopachAyinI .. 11..\\ sadA devamanuShyANAmasurANA.n cha gAlava . kA~NkShitA rUpato bAlA sutA me pratigR^ihyatAm .. 12..\\ asyAH shulkaM pradAsyanti nR^ipA rAjyamapi dhruvam . kiM punaH shyAma karNAnA.n hayAnA.n dve chatuHshate .. 13..\\ sa bhavAnpratigR^ihNAtu mamemAM mAdhavI.n sutAm . aha.n dauhitravAnsyA.n vai vara eSha mama prabho .. 14..\\ pratigR^ihya cha tA.n kanyAM gAlavaH saha pakShiNA . punardrakShyAva ityuktvA pratasthe saha kanyayA .. 15..\\ upalabdhamida.n dvAramashvAnAmiti chANDajaH . uktvA gAlavamApR^ichchhya jagAma bhavana.n svakam .. 16..\\ gate patagarAje tu gAlavaH saha kanyayA . chintayAnaH kShama.n dAne rAGYA.n vai shulkato.agamat .. 17..\\ so.agachchhanmanasekShvAku.n haryashvaM rAjasattamam . ayodhyAyAM mahAvIrya.n chatura~Nga balAnvitam .. 18..\\ koshadhAnya balopetaM priya paura.n dvija priyam . prajAbhikAma.n shAmyanta.n kurvANaM tapa uttamam .. 19..\\ tamupAgamya vipraH sa haryashva.n gAlavo.abravIt . kanyeyaM mama rAjendra prasavaiH kulavardhinI .. 20..\\ iya.n shuklena bhAryArthe haryashvapratigR^ihyatAm . shulka.n te kIrtayiShyAmi tachchhrutvA sampradhAryatAm .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114} n haryashvastvabravIdrAjA vichintya bahudhA tataH . dIrghamuShNa.n cha niHshvasya prajA hetornR^ipottamaH .. 1..\\ unnateShUnnatA ShaTsu sUkShmA sUkShmeShu saptasu . gambhIrA triShu gambhIreShviya.n raktA cha pa~nchasu .. 2..\\ bahu devAsurAlokA bahu gandharvadarshanA . bahu lakShaNasampannA bahu prasava dAriNI .. 3..\\ samartheya.n janayituM chakravartinamAtmajam . brUhi shulka.n dvijashreShTha samIkShya vibhavaM mama .. 4..\\ ekataH shyAma karNAnA.n shatAnyaShTau dadasva me . hayAnA.n chandra shubhrANAM deshajAnA.n vapuShmatAm .. 5..\\ tatastava bhavitrIyaM putrANA.n jananI shubhA . araNIva hutAshAnA.n yonirAyatalochanA .. 6..\\ etachchhrutvA vacho rAjA haryashvaH kAmamohitaH . uvAcha gAlava.n dIno rAjarShirR^iShisattamam .. 7..\\ dve me shate saMnihite hayAnA.n yadvidhAstava . eShTavyAH shatashastvanye charanti mama vAjinaH .. 8..\\ so.ahamekamapatya.n vai janayiShyAmi gAlava . asyAmetaM bhavAnkAma.n sampAdayatu me varam .. 9..\\ etachchhrutvA tu sA kanyA gAlava.n vAkyamabravIt . mama datto varaH kashchitkena chidbrahmavAdinA .. 10..\\ prasUtyante prasUtyante kanyaiva tvaM bhaviShyasi . sa tva.n dadasva mA.n rAGYe pratigR^ihya hayottamAn .. 11..\\ nR^ipebhyo hi chaturbhyaste pUrNAnyaShTau shatAni vai . bhaviShyanti tathA putrA mama chatvAra eva cha .. 12..\\ kriyatAM mama sa.nhAro gurvartha.n dvijasattama . eShA tAvanmama praGYA yathA vA manyase dvija .. 13..\\ evamuktastu sa muniH kanyayA gAlavastadA . haryashvaM pR^ithivIpAlamida.n vachanamabravIt .. 14..\\ iya.n kanyA narashreShTha haryashvapratigR^ihyatAm . chaturbhAgena shulkasya janayasvaikamAtmajam .. 15..\\ patigR^ihya sa tA.n kanyAM gAlavaM patinandya cha . samaye deshakAle cha labdhavAnsutamIpsitam .. 16..\\ tato vasu manA nAma vasubhyo vasumattaraH . vasu prakhyo narapatiH sa babhUva vasu pradaH .. 17..\\ atha kAle punardhImAngAlavaH patyupasthitaH . upasa~Ngamya chovAcha haryashvaM prItimAnasam .. 18..\\ jAto nR^ipasutaste.ayaM bAla bhAskarasaMnibhaH . kAlo gantuM narashreShTha bhikShArthamaparaM nR^ipam .. 19..\\ haryashvaH satyavachane sthitaH sthitvA cha pauruShe . durlabhatvAddhayAnA.n cha pradadau mAdhavIM punaH .. 20..\\ mAdhavI cha punardIptAM parityajya nR^ipa shriyam . kumArI kAmato bhUtvA gAlavaM pR^iShThato.anvagAt .. 21..\\ tvayyeva tAvattiShThantu hayA ityuktavAndvijaH . prayayau kanyayA sArdha.n divodAsaM prajeshvaram .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115} g mahAvIryo mahIpAlaH kAshInAmIshvaraH prabhuH . divodAsa iti khyAto bhaimasenirnarAdhipaH .. 1..\\ tatra gachchhAvahe bhadre shanairAgachchha mA shuchaH . dhArmikaH sa.nyame yuktaH satyashchaiva janeshvaraH .. 2..\\ tamupAgamya sa munirnyAyatastena satkR^itaH . gAlavaH prasavasyArthe taM nR^ipaM pratyachodayat .. 3..\\ shrutametanmayA pUrva.n kimuktvA vistaraM dvija . kA~NkShito hi mayaiSho.arthaH shrutvaitaddvijasattama .. 4..\\ etachcha me bahumata.n yadutsR^ijya narAdhipAn . mAmevamupayAto.asi bhAvi chaitadasaMshayam .. 5..\\ sa eva vibhavo.asmAkamashvAnAmapi gAlava . ahamapyekamevAsyA.n janayiShyAmi pArthivam .. 6..\\ tathetyuktvA dvijashreShThaH prAdAtkanyAM mahIpateH . vidhipUrva.n cha tA.n rAjA kanyAM pratigR^ihItavAn .. 7..\\ reme sa tasyA.n rAjarShiH prabhAvatyAM yathA raviH . svAhAyA.n cha yathA vahniryathA shachyA.n sa vAsavaH .. 8..\\ yathA chandrashcha rohiNyA.n yathA dhUmorNayA yamaH . varuNashcha yathA gauryA.n yathA charddhyA.n dhaneshvaraH .. 9..\\ yathA nArAyaNo lakShyA.n jAhnavyAM cha yathodadhiH . yathA rudrashcha rudrANyA.n yathA vedyAM pitAmahaH .. 10..\\ adR^ishyantyA.n cha vAsiShTho vasiShThashchAkShamAlayA . chyavanashcha sukanyAyAM pulastyaH sandhyayA yathA .. 11..\\ agastyashchApi vaidarbhyA.n sAvitryAM satyavAnyathA . yathA bhR^iguH pulomAyAmadityA.n kashyapo yathA .. 12..\\ reNukAyA.n yatharchIko haimavatyA.n cha kaushikaH . bR^ihaspatishcha tArAyA.n shukrashcha shataparvayA .. 13..\\ yathA bhUmyAM bhUmipatirurvashyA.n cha purUravAH . R^ichIkaH satyavatyA.n cha sarasvatyA.n yathA manuH .. 14..\\ tathA tu ramamANasya divodAsasya bhUpateH . mAdhavI janayAmAsa putramekaM pratardanam .. 15..\\ athAjagAma bhagavAndivodAsa.n sa gAlavaH . samaye samanuprApte vachana.n chedamabravIt .. 16..\\ niryAtayatu me kanyAM bhavA.nstiShThantu vAjinaH . yAvadanyatra gachchhAmi shuklArthaM pR^ithivIpate .. 17..\\ divodAso.atha dharmAtmA samaye gAlavasya tAm . kanyAM niryAtayAmAsa sthitaH satye mahIpatiH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116} n tathaiva sA shriya.n tyaktvA kanyA bhUtvA yashasvinI . mAdhavI gAlava.n vipramanvayAtsatyasa~NgarA .. 1..\\ gAlavo vimR^ishanneva svakAryagatamAnasaH . jagAma bhojanagara.n draShTumaushInaraM nR^ipam .. 2..\\ tamuvAchAtha gatvA sa nR^ipati.n satyavikramam . iya.n kanyA sutau dvau te janayiShyati pArthivau .. 3..\\ asyAM bhavAnavAptArtho bhavati pretya cheha cha . somArka pratisa~NkAshau janayitvA sutau nR^ipa .. 4..\\ shulka.n tu sarvadharmaGYa hayAnAM chandra varchasAm . ekataH shyAma karNAnA.n deyaM mahyaM chatuHshatam .. 5..\\ gurvartho.aya.n samArambho na hayaiH kR^ityamasti me . yadi shakyaM mahArAja kriyatAM mA vichAryatAm .. 6..\\ anapatyo.asi rAjarShe putrau janaya pArthiva . pitR^Inputra plavena tvamAtmAna.n chaiva tAraya .. 7..\\ na putraphalabhoktA hi rAjarShe pAtyate divaH . na yAti naraka.n ghora.n yatra gachchhantyanAtmajAH .. 8..\\ etachchAnyachcha vividha.n shrutvA gAlava bhAShitam . ushInaraH pativacho dadau tasya narAdhipaH .. 9..\\ shrutavAnasmi te vAkya.n yathA vadasi gAlava . vidhistu balavAnbrahmanpravaNa.n hi mano mama .. 10..\\ shate dve tu mamAshvAnAmIdR^ishAnA.n dvijottama . itareShA.n sahasrANi subahUni charanti me .. 11..\\ ahamapyekamevAsyA.n janayiShyAmi gAlava . putra.n dvija gataM mArgaM gamiShyAmi parairaham .. 12..\\ mUlyenApi sama.n kuryAM tavAhaM dvijasattama . paurajAnapadArtha.n tu mamArtho nAtma bhogataH .. 13..\\ kAmato hi dhana.n rAjA pArakyaM yaH prayachchhati . na sa dharmeNa dharmAtmanyujyate yashasA na cha .. 14..\\ so.ahaM patigrahIShyAmi dadAtvetAM bhavAnmama . kumArI.n devagarbhAbhAmekaputra bhavAya me .. 15..\\ tathA tu bahukalyANamuktavantaM narAdhipam . ushInara.n dvijashreShTho gAlavaH pratyapUjayat .. 16..\\ ushInaraM pratigrAhya gAlavaH prayayau vanam . reme sa tA.n samAsAdya kR^itapuNya iva shriyam .. 17..\\ kandareShu cha shailAnAM nadInAM nirjhareShu cha . udyAneShu vichitreShu vaneShUpavaneShu cha .. 18..\\ harmyeShu ramaNIyeShu prAsAdashikhareShu cha . vAtAyanavimAneShu tathA garbhagR^iheShu cha .. 19..\\ tato.asya samaye jaGYe putro bAla raviprabhaH . shibirnAmnAbhivikhyAto yaH sa pArthiva sattamaH .. 20..\\ upasthAya sa ta.n vipro gAlavaH pratigR^ihya cha . kanyAM prayAtastA.n rAjandR^iShTavAnvinatAtmajam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117} n gAlava.n vainateyo.atha prahasannidamabravIt . diShTyA kR^itArthaM pashyAmi bhavantamiha vai dvija .. 1..\\ gAlavastu vachaH shrutvA vainateyena bhAShitam . chaturbhAgAvashiShTa.n tadAchakhyau kAryamasya hi .. 2..\\ suparNastvabravIdena.n gAlavaM patatA.n varaH . prayatnaste na kartavyo naiSha sampatsyate tava .. 3..\\ purA hi kanyakubje vai gAdheH satyavatI.n sutAm . bhAryArthe.avarayatkanyAmR^ichIkastena bhAShitaH .. 4..\\ ekataH shyAma karNAnA.n hayAnA.n chandra varchasAm . bhagavandIyatAM mahya.n sahasramiti gAlava .. 5..\\ R^ichIkastu tathetyuktvA varuNasyAlaya.n gataH . ashvatIrthe hayA.NllabdhvA dattavAnpArthivAya vai .. 6..\\ iShTvA te puNDarIkeNa dattA rAGYA dvijAtiShu . tebhyo dve dve shate krItvA prAptAste pArthivaistadA .. 7..\\ aparANyapi chatvAri shatAni dvijasattama . nIyamAnAni santAre hR^itAnyAsanvitastayA . evaM na shakyamaprApyaM prAptu.n gAlava karhi chit .. 8..\\ imAmashvashatAbhyA.n vai dvAbhya.n tasmai nivedaya . vishvAmitrAya dharmAtmanShaDbhirashvashataiH saha . tato.asi gatasaMmohaH kR^itakR^ityo dvijarShabha .. 9..\\ gAlavasta.n tathetyuktvA suparNasahitastataH . AdAyAshvAMshcha kanyA.n cha vishmAmitramupAgamat .. 10..\\ ashvAnA.n kA~NkShitArthAnA.n ShaDimAni shatAni vai . shatadvayena kanyeyaM bhavatA pratigR^ihyatAm .. 11..\\ asyA.n rAjarShibhiH putrA jAtA vai dhArmikAstrayaH . chaturtha.n janayatvekaM bhavAnapi narottama .. 12..\\ pUrNAnyeva.n shatAnyaShTau turagANAM bhavantu te . bhavato hyanR^iNo bhUtvA tapaH kuryA.n yathAsukham .. 13..\\ n vishvAmitrastu ta.n dR^iShTvA gAlava.n saha pakShiNA . kanyA.n cha tA.n varArohAmidamityabravIdvachaH .. 14..\\ kimiyaM pUrvameveha na dattA mama gAlava . putrA mamaiva chatvAro bhaveyuH kulabhAvanAH .. 15..\\ pratigR^ihNAmi te kanyAmekaputra phalAya vai . ashvAshchAshramamAsAdya tiShThantu mama sarvashaH .. 16..\\ sa tayA ramamANo.atha vishvAmitro mahAdyutiH . Atmaja.n janayAmAsa mAdhavI putramaShTakam .. 17..\\ jAtamAtra.n suta.n taM cha vishvAmitro mahAdyutiH . sa.nyojyArthaistathA dharmairashvaistaiH samayojayat .. 18..\\ athAShTakaH puraM prAyAttadA somapuraprabham . niryAtya kanyA.n shiShyAya kaushiko.api vanaM yayau .. 19..\\ gAlavo.api suparNena saha niryAtya dakShiNAm . manasAbhipratItena kanyAmidamuvAcha ha .. 20..\\ jAto dAnapatiH putrastvayA shUrastathAparaH . satyadharmaratashchAnyo yajvA chApi tathAparaH .. 21..\\ tadAgachchha varArohe tAritaste pitA sutaiH . chatvArashchaiva rAjAnastathAha.n cha sumadhyame .. 22..\\ gAlavastvabhyanuGYAya suparNaM pannagAshanam . piturniryAtya tA.n kanyAM prayayau vanameva ha .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 118} n sa tu rAjA punastasyAH kartukAmaH svaya.nvaram . upagamyAshramapada.n ga~NgA yamuna sa~Ngame .. 1..\\ gR^ihItamAlyadAmA.n tA.n rathamAropya mAdhavIm . pUruryadushcha bhaginImAshrame paryadhAvatAm .. 2..\\ nAgayakShamanuShyANAM patatrimR^igapakShiNAm . shailadruma vanaukAnAmAsIttatra samAgamaH .. 3..\\ nAnA puruShadeshAnAmIshvaraishcha samAkulam . R^iShibhirbrahmakalpaishcha samantAdAvR^ita.n vanam .. 4..\\ nirdishyamAneShu tu sA vareShu varavarNinI . varAnutkramya sarvA.nstAnvana.n vR^itavatI varam .. 5..\\ avatIrya rathAtkanyA namaskR^itvA cha bandhuShu . upagamya vanaM puNya.n tapastepe yayAtijA .. 6..\\ upavAsairshcha vividhairdIkShAbhirniyamaistathA . Atmano laghutA.n kR^itvA babhUva mR^igachAriNI .. 7..\\ vaiDUryA~Nkula kalpAni mR^idUni haritAni cha . charantI shaShpamukhyAni tiktAni madhurANi cha .. 8..\\ sravantInA.n cha puNyAnA.n surasAni shuchIni cha . pibantI vAri mukhyAni shItAni vimalAni cha .. 9..\\ vaneShu mR^igarAjeShu si.nhaviproShiteShu cha . dAvAgnivipramukteShu shUNyeShu gahaneShu cha .. 10..\\ charantI hariNaiH sArdhaM mR^igIva vanarAchiNI . chachAra vipula.n dharmaM brahmacharyeNa sa.nvR^itA .. 11..\\ yayAtirapi pUrveShA.n rAGYAM vR^ittamanuShThitaH . bahuvarShasahasrAyurayujatkAladharmaNA .. 12..\\ pUruryadushcha dvau vaMshau vardhamAnau narottamau . tAbhyAM pratiShThito loke paraloke cha nAhuShaH .. 13..\\ mahIyate narapatiryayAtiH svargamAsthitaH . maharShikalpo nR^ipatiH svargAgrya phalabhugvibhuH .. 14..\\ bahuvarShasahasrAkhye kAle bahuguNe gate . rAjarShiShu niShaNNeShu mahIyaHsu maharShiShu .. 15..\\ avamene narAnsarvandevAnR^iShigaNA.nstathA . yayAtirmUDha viGYAno vismayAviShTachetanaH .. 16..\\ tatastaM bubudhe devaH shakro balaniShUdanaH . te cha rAjarShayaH sarve dhigdhigityevamabruvan .. 17..\\ vichArashcha samutpanno nirIkShya nahuShAtmajam . ko nvaya.n kasya vA rAGYaH katha.n vA svargamAgataH .. 18..\\ karmaNA kena siddho.aya.n kva vAnena tapash chitam . katha.n vA GYAyate svarge kena vA GYAyate.apyuta .. 19..\\ eva.n vichArayantaste rAjAnaH svargavAsinaH . dR^iShTvA paprachchhuranyonya.n yayAtiM nR^ipatiM prati .. 20..\\ vimAnapAlAH shatashaH svargadvArAbhirakShiNaH . pR^iShTA AsanapAlAshcha na jAnImetyathAbruvan .. 21..\\ sarve te hyAvR^itaGYAnA nAbhyajAnanta taM nR^ipam . sa muhUrtAdatha nR^ipo hataujA abhavattadA .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 119} n atha prachalitaH sthAnAdAsanAchcha parichyutaH . kampitenaiva manasA dharShitaH shokavahninA .. 1..\\ mlAnasragbhraShTaviGYAnaH prabhraShTa mukuTA~NgadaH . vighUrNansrastasarvA~NgaH prabhraShTAbharaNAmbaraH .. 2..\\ adR^ishyamAnastAnpashyannapashyaMshcha punaH punaH . shUnyaH shUnyena manasA prapatiShyanmahItalam .. 3..\\ kiM mayA manasA dhyAtamashubha.n dharmadUShaNam . yenAha.n chalitaH sthAnAditi rAjA vyachintayat .. 4..\\ te tu tatraiva rAjAnaH siddhAshchApsarasastathA . apashyanta nirAlamba.n yayAti.n taM parichyutam .. 5..\\ athaitya puruShaH kashchitkShINapuNyanipAtakaH . yayAtimabravIdrAjandevarAjasya shAsanAt .. 6..\\ atIva madamattastvaM na ka.n chinnAvamanyase . mAnena bhraShTaH svargaste nArhastvaM pArthivAtmaja . na cha praGYAyase gachchha patasveti tamabravIt .. 7..\\ pateya.n satsviti vachastriruktvA nahuShAtmajaH . patiShyaMshchintayAmAsa gati.n gatimatA.n varaH .. 8..\\ etasminneva kAle tu naimiShe pArthivarShabhAn . chaturo.apashyata nR^ipasteShAM madhye papAta saH .. 9..\\ pratardano vasu manAH shibiraushInaro.aShTakaH . vAjapeyena yaGYena tarpayanti sureshvaram .. 10..\\ teShAmadhvaraja.n dhUma.n svargadvAramupasthitam . yayAtirupajighranvai nipapAta mahIM prati .. 11..\\ bhUmau svarge cha sambaddhAM nadI.n dhUmamayIM nR^ipaH . sa ga~NgAmiva gachchhantImAlambya jagatIpatiH .. 12..\\ shrImatsvavabhR^ithAgryeShu chaturShu pratibandhuShu . madhye nipatito rAjA lokapAlopameShu cha .. 13..\\ chaturShu hutakalpeShu rAjasi.nhamahAgniShu . papAta madhye rAjarShiryayAtiH puNyasa~NkShaye .. 14..\\ tamAhuH pArthivAH sarve pratimAnamiva shriyaH . ko bhavAnkasya vA bandhurdeshasya nagarasya vA .. 15..\\ yakSho vApyatha vA devo gandharvo rAkShaso.api vA . na hi mAnuSharUpo.asi ko vArthaH kA~NkShitastvayA .. 16..\\ yayAtirasmi rAjarShiH kShINapuNyashchyuto divaH . pateya.n satsviti dhyAyanbhavatsu patitastataH .. 17..\\ satyametadbhavatu te kA~NkShitaM puruSharShabha . sarveShAM naH kratuphala.n dharmashcha pratigR^ihyatAm .. 18..\\ nAhaM pratigraha dhano brAhmaNaH kShatriyo hyaham . na cha me pravaNA buddhiH parapuNyavinAshane .. 19..\\ etasminneva kAle tu mR^igacharyA kramAgatAm . mAdhavIM prekShya rAjAnaste.abhivAdyedamabruvan .. 20..\\ kimAgamanakR^itya.n te kiM kurvaH shAsanaM tava . AGYApyA hi vaya.n sarve tava putrAstapodhane .. 21..\\ teShA.n tadbhAShita.n shrutvA mAdhavI parayA mudA . pitara.n samupAgachchhadyayAtiM sA vavanda cha .. 22..\\ dR^iShTvA mUrdhnA natAnputrA.nstApasI vAkyamabravIt . dauhitrAstava rAjendra mama putrA na te parAH . ime tvA.n tArayiShyanti diShTametatpurAtanam .. 23..\\ aha.n te duhitA rAjanmAdhavI mR^igachAriNI . mayApyupachito dharmastato.ardhaM pratigR^ihyatAm .. 24..\\ yasmAdrAjannarAH sarve apatyaphalabhAginaH . tasmAdichchhanti dauhitrAnyathA tva.n vasudhAdhipa .. 25..\\ tataste pArthivAH sarve shirasA jananI.n tadA . abhivAdya namaskR^itya mAtAmahamathAbruvan .. 26..\\ uchchairanupamaiH snigdhaiH svarairApUya medinIm . mAtAmahaM nR^ipatayastArayanto divash chyutam .. 27..\\ atha tasmAdupagato gAlavo.apyAha pArthivam . tapaso me.aShTa bhAgena svargamArohatAM bhavAn .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 120} n pratyabhiGYAta mAtro.atha sadbhistairnarapu~NgavaH . yayAtirdivyasa.nsthAno babhUva vigatajvaraH .. 1..\\ divyamAlyAmbaradharo divyAbharaNabhUShitaH . divyagandhaguNopeto na pR^ithvImaspR^ishattadA .. 2..\\ tato vasu manAH pUrvamuchchairuchchArayanvachaH . khyAto dAnapatirloke vyAjahAra nR^ipa.n tadA .. 3..\\ prAptavAnasmi yalloke sarvavarNeShvagarhayA . tadapyatha cha dAsyAmi tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 4..\\ yatphala.n dAnashIlasya kShamA shIlasya yatphalam . yachcha me phalamAdhAne tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 5..\\ tataH pratardano.apyAha vAkya.n kShatriya pu~NgavaH . yathA dharmaratirnityaM nitya.n yuddhaparAyaNaH .. 6..\\ prAptavAnasmi yalloke kShatradharmodbhava.n yashaH . vIra shabdaphala.n chaiva tena sa.nyujyatAM bhavAn .. 7..\\ shibiraushInaro dhImAnuvAcha madhurA.n giram . yathA bAleShu nArIShu vaihAryeShu tathaiva cha .. 8..\\ sa~NgareShu nipAteShu tathApadvyasaneShu cha . anR^itaM noktapUrvaM me tena satyena kha.n vraja .. 9..\\ yathAprANAMshcha rAjya.n cha rAjankarma sukhAni cha . tyajeyaM na punaH satya.n tena satyena kha.n vraja .. 10..\\ yathAsatyena me dharmo yathAsatyena pAvakaH . prItaH shakrashcha satyena tena satyena kha.n vraja .. 11..\\ aShTakastvatha rAjarShiH kaushiko mAdhavI sutaH . anekashatayajvAna.n vachanaM prAha dharmavit .. 12..\\ shatashaH puNDarIkA me gosavAshcha chitAH prabho . kratavo vAjapeyAshcha teShAM phalamavApnuhi .. 13..\\ na me ratnAni na dhanaM na tathAnye parichchhadAH . kratuShvanupayuktAni tena satyena kha.n vraja .. 14..\\ yathA yathA hi jalpanti dauhitrAstaM narAdhipam . tathA tathA vasumatI.n tyaktvA rAjA diva.n yayau .. 15..\\ eva.n sarve samastAste rAjAnaH sukR^itaistadA . yayAti.n svargato bhraShTa.n tArayAmAsura~njasA .. 16..\\ dauhitrAH svena dharmeNa yaGYadAnakR^itena vai . chaturShu rAjavaMsheShu sambhUtAH kulavardhanAH . mAtAmahaM mahAprAGYa.n divamAropayanti te .. 17..\\ rAjadharmaguNopetAH sarvadharmaguNAnvitAH . dauhitrAste vaya.n rAjandivamAroha pArthivaH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 121} n sadbhirAropitaH svargaM pArthivairbhUridakShiNaiH . abhyanuGYAya dauhitrAnyayAtirdivamAsthitaH .. 1..\\ abhivR^iShTashcha varSheNa nAnApuShpasugandhinA . pariShvaktashcha puNyena vAyunA puNyagandhinA .. 2..\\ achala.n sthAnamAruhya dauhitra phalanirjitam . karmabhiH svairupachito jajvAla parayA shriyA .. 3..\\ upagItopanR^ittashcha gandharvApsarasA.n gaNaiH . prItyA pratigR^ihItashcha svarge dundubhinisvanaiH .. 4..\\ abhiShTutashcha vividhairdevarAjarShichAraNaiH . architashchottamArgheNa daivatairabhinanditaH .. 5..\\ prAptaH svargaphala.n chaiva tamuvAcha pitAmahaH . nirvR^ita.n shAntamanasaM vachobhistarpayanniva .. 6..\\ chatuShpAdastvayA dharmashchito lokyena karmaNA . akShayastava loko.aya.n kIrtishchaivAkShayA divi . punastavAdya rAjarShe sukR^iteneha karmaNA .. 7..\\ AvR^ita.n tamasA chetaH sarveShA.n svargavAsinAm . yena tvAM nAbhijAnanti tato.aGYAtvAsi pAtitaH .. 8..\\ prItyaiva chAsi dauhitraistAritastvamihAgataH . sthAna.n cha pratipanno.asi karmaNA svena nirjitam . achala.n shAshvataM puNyamuttama.n dhruvamavyayam .. 9..\\ bhagavansaMshayo me.asti kashchitta.n chhettumarhasi . na hyanyamahamarhAmi praShTu.n lokapitAmaha .. 10..\\ bahuvarShasahasrAntaM prajApAlanavardhitam . anekakratudAnaughairarjitaM me mahatphalam .. 11..\\ katha.n tadalpakAlena kShINa.n yenAsmi pAtitaH . bhagavanvettha lokAMshcha shAshvatAnmama nirjitAn .. 12..\\ bahuvarShasahasrAntaM prajApAlanavardhitam . anekakratudAnaughairyattvayopArjitaM phalam .. 13..\\ tadanenaiva doSheNa kShINa.n yenAsi pAtitaH . abhimAnena rAjendra dhikkR^itaH svargavAsibhiH .. 14..\\ nAyaM mAnena rAjarShe na balena na hi.nsayA . na shAThyena na mAyAbhirloko bhavati shAshvataH .. 15..\\ nAvamAnyAstvayA rAjannavarotkR^iShTamadhyamAH . na hi mAnapradagdhAnA.n kashchidasti samaH kva chit .. 16..\\ patanArohaNamida.n kathayiShyanti ye narAH . viShamANyapi te prAptAstariShyanti na saMshayaH .. 17..\\ eSha doSho.abhimAnena purA prApto yayAtinA . nirbandhatashchAtimAtra.n gAlavena mahIpate .. 18..\\ shrotavya.n hitakAmAnAM suhR^idAM bhUtimichchhatAm . na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kShayodayaH .. 19..\\ tasmAttvamapi gAndhAre mAna.n krodhaM cha varjaya . sandhatsva pANDavairvIra sa.nrambha.n tyaja pArthiva .. 20..\\ dadAti yatpArthiva yatkaroti yadvA tapastapyati yajjuhoti . na tasya nAsho.asti na chApakarSho nAnyastadashnAti sa eva kartA .. 21..\\ idaM mahAkhyAnamanuttamaM mataM bahushrutAnA.n gataroSharAgiNAm . samIkShya loke bahudhA pradhAvitA trivargadR^iShTiH pR^ithivImupAshnute .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 122} dhr bhagavannevamevaitadyathA vadasi nArada . ichchhAmi chAhamapyevaM na tvIsho bhagavannaham .. 1..\\ evamuktvA tataH kR^iShNamabhyabhAShata bhArata . svargya.n lokya.n cha mAmAttha dharmyaM nyAyyaM cha keshava .. 2..\\ na tvaha.n svavashastAta kriyamANaM na me priyam . a~Ngaduryodhana.n kR^iShNa manda.n shAstrAtigaM mama .. 3..\\ anunetuM mahAbAho yatasva puruShottama . suhR^itkArya.n tu sumahatkR^itaM te syAjjanArdana .. 4..\\ tato.abhyAvR^itya vArShNeyo duryodhanamamarShaNam . abravInmadhurA.n vAchaM sarvadharmArthatattvavit .. 5..\\ duryodhana nibodhedaM madvAkya.n kurusattama . samartha.n te visheSheNa sAnubandhasya bhArata .. 6..\\ mahAprAGYa kule jAtaH sAdhvetatkartumarhasi . shrutavR^ittopasampannaH sarvaiH samudito guNaiH .. 7..\\ dauShkuleyA durAtmAno nR^iShaMshA nirapatrapAH . ta etadIdR^isha.n kuryuryathA tvaM tAta manyase .. 8..\\ dharmArthayuktA loke.asminpravR^ittirlakShyate satAm . asatA.n viparItA tu lakShyate bharatarShabha .. 9..\\ viparItA tviya.n vR^ittirasakR^illakShyate tvayi . adharmashchAnubandho.atra ghoraH prANaharo mahAn .. 10..\\ anekashastvannimittamayashasya.n cha bhArata . tamanarthaM pariharannAtmashreyaH kariShyasi .. 11..\\ bhrAtR^INAmatha bhR^ityAnAM mitrANA.n cha parantapa . adharmyAdayashasyAchcha karmaNastvaM pramokShyase .. 12..\\ prAGYaiH shUrairmahotsAhairAtmavadbhirbahushrutaiH . sandhatsva puruShavyAghra pANDavairbharatarShabha .. 13..\\ taddhita.n cha priyaM chaiva dhR^itarAShTrasya dhImataH . pitAmahasya droNasya vidurasya mahAmateH .. 14..\\ kR^ipasya somadattasya bAhlIkasya cha dhImataH . ashvatthAmno vikarNasya sa~njayasya vishAM pate .. 15..\\ GYAtInA.n chaiva bhUyiShThaM mitrANAM cha parantapa . shame sharma bhavettAta sarvasya jagatastathA .. 16..\\ hrImAnasi kule jAtaH shrutavAnanR^isha.nsavAn . tiShTha tAta pituH shAstre mAtushcha bharatarShabha .. 17..\\ etachchhreyo hi manyante pitA yachchhAsti bhArata . uttamApadgataH sarvaH pituH smarati shAsanam .. 18..\\ rochate te pitustAta pANDavaiH saha sa~NgamaH . sAmAtyasya kurushreShTha tattubhya.n tAta rochatAm .. 19..\\ shrutvA yaH suhR^idA.n shAstraM martyo na pratipadyate . vipAkAnte dahatyena.n kiM pAkamiva bhakShitam .. 20..\\ yastu niHshreyasa.n vAkyaM mohAnna pratipadyate . sa dIrghasUtro hInArthaH pashchAttApena yujyate .. 21..\\ yastu niHshreyasa.n shrutvA prAptamevAbhipadyate . Atmano matamutsR^ijya sa loke sukhamedhate .. 22..\\ yo.arthakAmasya vachanaM prAtikUlyAnna mR^iShyate . shR^iNoti pratikUlAni dviShatA.n vashameti saH .. 23..\\ satAM matamatikramya yo.asatA.n vartate mate . shochante vyasane tasya suhR^ido nachirAdiva .. 24..\\ mukhyAnamAtyAnutsR^ijya yo nihInAnniShevate . sa ghorAmApadaM prApya nottAramadhigachchhati .. 25..\\ yo.asatsevI vR^ithAchAro na shrotA suhR^idA.n sadA . parAnvR^iNIte svAndveShTi ta.n gauH shapati bhArata .. 26..\\ sa tva.n virudhya tairvIrairanyebhyastrANamichchhasi . ashiShTebhyo.asamarthebhyo mUDhebhyo bharatarShabha .. 27..\\ ko hi shakra.n samA~nGYAtInatikramya mahArathAn . anyebhyastrANamAsha.nsettvadanyo bhuvi mAnavaH .. 28..\\ janmaprabhR^iti kaunteyA nitya.n vinikR^itAstvayA . na cha te jAtu kupyanti dharmAtmAno hi pANDavAH .. 29..\\ mithyA pracharitAstAta janmaprabhR^iti pANDavAH . tvayi samya~NmahAbAho pratipannA yashasvinaH .. 30..\\ tvayApi pratipattavya.n tathaiva bharatarShabha . sveShu bandhuShu mukhyeShu mA manyuvashamanvagAH .. 31..\\ trivargayuktA prAGYAnAmArambhA bharatarShabha . dharmArthAvanurudhyante trivargAsambhave narAH .. 32..\\ pR^ithaktu viniviShTAnA.n dharmaM dhIro.anurudhyate . madhyamo.artha.n kaliM bAlaH kAmamevAnurudhyate .. 33..\\ indriyaiH prasR^ito lobhAddharma.n viprajahAti yaH . kAmArthAvanupAyena lipsamAno vinashyati .. 34..\\ kAmArthau lipsamAnastu dharmamevAditash charet . na hi dharmAdapaityarthaH kAmo vApi kadA chana .. 35..\\ upAya.n dharmamevAhustrivargasya vishAM pate . lipsamAno hi tenAshu kakShe.agniriva vardhate .. 36..\\ sa tva.n tAtAnupAyena lipsase bharatarShabha . AdhirAjyaM mahaddIptaM prathita.n sarvarAjasu .. 37..\\ AtmAna.n takShati hyeSha vanaM parashunA yathA . yaH samyagvartamAneShu mithyA rAjanpravartate .. 38..\\ na tasya hi mati.n chhindyAdyasya nechchhetparAbhavam . avichchhinnasya dhIrasya kalyANe dhIyate matiH .. 39..\\ tyaktAtmAnaM na bAdheta triShu lokeShu bhArata . apyanyaM prAkR^ita.n kiM chitkimu tAnpANDavarShabhAn .. 40..\\ amarShavashamApanno na ki.n chidbudhyate naraH . chhidyate hyAtata.n sarvaM pramANaM pashya bhArata .. 41..\\ shreyaste durjanAttAta pANDavaiH saha sa~NgamaH . tairhi samprIyamANastva.n sarvAnkAmAnavApsyasi .. 42..\\ pANDavairnirjitAM bhUmiM bhu~njAno rAjasattama . pANDavAnpR^iShThataH kR^itvA trANamAsha.nsase.anyatha .. 43..\\ duHshAsane durviShahe karNe chApi sasaubale . eteShvaishvaryamAdhAya bhUtimichchhasi bhArata .. 44..\\ na chaite tava paryAptA GYAne dharmArdhayostathA . vikrame chApyaparyAptAH pANDavAnprati bhArata .. 45..\\ na hIme sarvarAjAnaH paryAptAH sahitAstvayA . kruddhasya bhImasenasya prekShituM mukhamAhave .. 46..\\ ida.n saMnihita.n tAta samagraM pArthivaM balam . ayaM bhIShmastathA droNaH karNashchAya.n tathA kR^ipaH .. 47..\\ bhUrishravAH saumadattirashvatthAmA jayadrathaH . ashaktAH sarva evaite pratiyoddhu.n dhana~njayam .. 48..\\ ajeyo hyarjunaH kruddhaH sarvairapi surAsuraiH . mAnuShairapi gandharvairmA yuddhe cheta AdhithAH .. 49..\\ dR^ishyatA.n vA pumAnkashchitsamagre pArthive bale . yo.arjuna.n samare prApya svastimAnAvrajedgR^ihAn .. 50..\\ ki.n te janakShayeNeha kR^itena bharatarShabha . yasmi~njite jita.n te syAtpumAnekaH sa dR^ishyatAm .. 51..\\ yaH sa devAnsagandharvAnsayakShAsurapannagAn . ajayatkhANDava prasthe kasta.n yudhyeta mAnavaH .. 52..\\ tathA virATanagare shrUyate mahadadbhutam . ekasya cha bahUnA.n cha paryAptaM tannidarshanam .. 53..\\ tamajeyamanAdhR^iShya.n vijetu.n jiShNumachyutam . Asha.nsasIha samare vIramarjunamUrjitam .. 54..\\ maddvitIyaM punaH pArtha.n kaH prArthayitumarhati . yuddhe pratIpamAyAntamapi sAkShAtpurandaraH .. 55..\\ bAhubhyAmuddharedbhUmi.n dahetkruddha imAH prajAH . pAtayettridivAddevAnyo.arjuna.n samare jayet .. 56..\\ pashya putrA.nstathA bhrAtR^I~nGYAtInsambandhinastathA . tvatkR^ite na vinashyeyurete bharatasattama .. 57..\\ astu sheSha.n kauravANAM mA parAbhUdidaM kulam . kulaghna iti nochyethA naShTakIrtirnarAdhipa .. 58..\\ tvAmeva sthApayiShyanti yauvarAjye mahArathAH . mahArAjye cha pitara.n dhR^itarAShTraM janeshvaram .. 59..\\ mA tAta shriyamAyAntImavama.nsthAH samudyatAm . ardhaM pradAya pArthebhyo mahatI.n shriyamApsyasi .. 60..\\ pANDavaiH saMshama.n kR^itvA kR^itvA cha suhR^idA.n vachaH . samprIyamANo mitraishcha chiraM bhadrANyavApsyasi .. 61..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 123} v tataH shAntanavo bhIShmo duryodhanamamarShaNam . keshavasya vachaH shrutvA provAcha bharatarShabha .. 1..\\ kR^iShNena vAkyamukto.asi suhR^idA.n shamamichchhatA . anupashyasva tattAta mA manyuvashamanvagAH .. 2..\\ akR^itvA vachana.n tAta keshavasya mahAtmanaH . shreyo na jAtu na sukhaM na kalyANamavApsyasi .. 3..\\ dharmyamarthaM mahAbAhurAha tvA.n tAta keshavaH . tamarthamabhipadyasva mA rAjannInashaH prajAH .. 4..\\ imA.n shriyaM prajvalitAM bhAratIM sarvarAjasu . jIvato dhR^itarAShTrasya daurAtmyAdbhraMshayiShyasi .. 5..\\ AtmAna.n cha sahAmAtya.n saputrapashubAndhavam . saha mitramasadbuddhyA jIvitAdbhraMshayiShyasi .. 6..\\ atikrAmankeshavasya tathya.n vachanamarthavat . pitushcha bhatara shreShTha vidurasya cha dhImataH .. 7..\\ mA kulaghno.antapuruSho durmatiH kApatha.n gamaH . pitaraM mAtara.n chaiva vR^iddhau shokAya mA dadaH .. 8..\\ atha droNo.abravIttatra duryodhanamida.n vachaH . amarShavashamApanno niHshvasantaM punaH punaH .. 9..\\ dharmArthayukta.n vachanamAha tvA.n tAta keshavaH . tathA bhIShmaH shAntanavastajjuShasva narAdhipa .. 10..\\ prAGYau medhAvinau dAntAvarthakAmau bahushrutau . AhatustvA.n hitaM vAkya.n tadAdatsva parantapa .. 11..\\ anutiShTha mahAprAGYa kR^iShNa bhIShmau yadUchatuH . mA vacho laghu buddhInA.n samAsthAstvaM parantapa .. 12..\\ ye tvAM protsAhayantyete naite kR^ityAya karhi chit . vairaM pareShA.n grIvAyAM pratimokShyanti sa.nyuge .. 13..\\ mA kurU~njIghanaH sarvAnputrAnbhrAtR^I.nstathaiva cha . vAsudevArjunau yatra viddhyajeyaM bala.n hi tat .. 14..\\ etachchaiva mata.n satyaM suhR^idoH kR^iShNa bhIShmayoH . yadi nAdAsyase tAta pashchAttapsyasi bhArata .. 15..\\ yathokta.n jAmadagnyena bhUyAneva tato.arjunaH . kR^iShNo hi devakIputro devairapi durutsahaH .. 16..\\ ki.n te sukhapriyeNeha proktena bharatarShabha . etatte sarvamAkhyAta.n yathechchhasi tathA kuru . na hi tvAmutsahe vaktuM bhUyo bharatasattama .. 17..\\ tasminvAkyAntare vAkya.n kShattApi viduro.abravIt . duryodhanamabhiprekShya dhArtarAShTramamarShaNam .. 18..\\ duryodhana na shochAmi tvAmahaM bharatarShabha . imau tu vR^iddhau shochAmi gAndhArIM pitara.n cha te .. 19..\\ yAvanAthau chariShyete tvayA nAthena durhR^idA . hatamitrau hatAmAtyau lUnapakShAviva dvijau .. 20..\\ bhikShukau vichariShyete shochantau pR^ithivImimAm . kulaghnamIdR^ishaM pApa.n janayitvA kupUruSham .. 21..\\ atha duryodhana.n rAjA dhR^itarAShTro.abhyabhAShata . AsInaM bhrAtR^ibhiH sArdha.n rAjabhiH parivAritam .. 22..\\ duryodhana nibodheda.n shauriNoktaM mahAtmanA . Adatsva shivamatyanta.n yogakShemavadavyayam .. 23..\\ anena hi sahAyena kR^iShNenAkliShTa karmaNA . iShTAnsarvAnabhiprAyAnprApsyAmaH sarvarAjasu .. 24..\\ susa.nhitaH keshavena gachchha tAta yudhiShThiram . chara svastyayana.n kR^itShNaM bhAratAnAmanAmayam .. 25..\\ vAsudevena tIrthena tAta gachchhasva sa~Ngamam . kAlaprAptamidaM manye mA tva.n duryodhanAtigAH .. 26..\\ shama.n chedyAchamAnaM tvaM pratyAkhyAsyasi keshavam . tvadarthamabhijalpantaM na tavAstyaparAbhavaH .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 124} v dhR^itarAShTravachaH shrutvA bhIShmadroNau samarthya tau . duryodhanamida.n vAkyamUchatuH shAsanAtigam .. 1..\\ yAvatkR^iShNAvasaMnaddhau yAvattiShThati gANDivam . yAvaddhaumyo na senAgnau juhyotIha dviShadbalam .. 2..\\ yAvanna prekShate kruddhaH senA.n tava yudhiShThiraH . hrIniShedho maheShvAsastAvachchhAmyatu vaishasam .. 3..\\ yAvanna dR^iShyate pArthaH sveShvanIkeShvavasthitaH . bhImaseno mahaiShvAsastAvachchhAmyatu vaishasam .. 4..\\ yAvanna charate mArgAnpR^itanAmabhiharShayan . yAvanna shAtayatyAjau shirA.nsi gatayodninAm .. 5..\\ gadayA vIra ghAtinyA phalAnIva vanaspateH . kAlena paripakvAni tAvachchhAmyatu vaishasam .. 6..\\ nakulaH sahadevashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH . virATashcha shikhaNDI cha shaishupAlishcha daMshitAH .. 7..\\ yAvanna pravishantyete nakrA iva mahArNavam . kR^itAstrAH kShipramasyantastAvachchhAmyatu vaishasam .. 8..\\ yAvanna sukumAreShu sharIreShu mahIkShitAm . gArdhrapatrAH patantyugrAstAvachchhAmyatu vaishasam .. 9..\\ chandanAgarudigdheShu hAraniShkadhareShu cha . noraHsu yAvadyodhAnAM maheShvAsairmaheShavaH .. 10..\\ kR^itAstraiH kShipramasyadbhirdUrapAtibhirAyasAH . abhilakShyairnipAtyante tAvachchhAmyatu vaishasam .. 11..\\ abhivAdayamAna.n tvA.n shirasA rAjaku~njaraH . pANibhyAM pratigR^ihNAtu dharmarAjo yudhiShThiraH .. 12..\\ dhvajA~Nkusha patAkA~Nka.n dakShiNaM te sudakShiNaH . skandhe nikShipatAM bAhu.n shAntaye bharatarShabha .. 13..\\ ratnauShadhi sametena ratnA~Nguli talena cha . upaviShTasya pR^iShTha.n te pANinA parimArjatu .. 14..\\ shAlaskandho mahAbAhustvA.n svajAno vR^ikodaraH . sAmnAbhivadatA.n chApi shAntaye bharatarShabha .. 15..\\ arjunena yamAbhyA.n cha tribhistairabhivAditaH . mUrdhni tAnsamupAghrAya premNAbhivada pArthiva .. 16..\\ dR^iShTvA tvAM pANDavairvIrairbhrAtR^ibhiH saha sa~Ngatam . yAvadAnandajAshrUNi pramu~nchantu narAdhipAH .. 17..\\ ghuShyatA.n rAjadhAnIShu sarvasampanmahIkShitAm . pR^ithivI bhrAtR^ibhAvena bhujyatA.n vijvaro bhava .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 125} v shrutvA duryodhano vAkyamapriya.n kurusa.nsadi . pratyuvAcha mahAbAhu.n vAsudevaM yashasvinam .. 1..\\ prasamIkShya bhavAnetadvaktumarhati keshava . mAmeva hi visheSheNa vibhAShya parigarhase .. 2..\\ bhaktivAdena pArthAnAmakasmAnmadhusUdana . bhavAngarhayate nitya.n ki.n samIkShya balAbalam .. 3..\\ bhavAnkShattA cha rAjA cha AchAryo vA pitAmahaH . mAmeva parigarhante nAnya.n kaM chana pArthivam .. 4..\\ na chAha.n lakShaye ka.n chidvyabhichAramihAtmanaH . atha sarve bhavanto mA.n vidviShanti sarAjakAH .. 5..\\ na chAha.n kaM chidatyarthamaparAdhamarindama . vichintayanprapashyAmi susUkShmamapi keshava .. 6..\\ priyAbhyupagate dyUte pANDavA madhusUdana . jitAH shakuninA rAjya.n tatra kiM mama duShkR^itam .. 7..\\ yatpunardraviNa.n kiM chittatrAjIyanta pANDavAH . tebhya evAbhyanuGYAta.n tattadA madhusUdana .. 8..\\ aparAdho na chAsmAka.n yatte hyakShaparAjitAH . ajeyA jayatA.n shreShTha pArthAH pravrAjitA vanam .. 9..\\ kena chApyapavAdena virudhyante.aribhiH saha . ashaktAH pANDavAH kR^iShNa prahR^iShTAH pratyamitravat .. 10..\\ kimasmAbhiH kR^ita.n teShAM kasminvA punarAgasi . dhArtarAShTrA~njighA.nsanti pANDavAH sR^i~njayaiH saha .. 11..\\ na chApi vayamugreNa karmaNA vachanena vA . vitrastAH praNamAmeha bhayAdapi shatakratoH .. 12..\\ na cha ta.n kR^iShNa pashyAmi kShatradharmamanuShThitam . utsaheta yudhA jetu.n yo naH shatrunibarhaNa .. 13..\\ na hi bhIShma kR^ipa droNAH sagaNA madhusUdana . devairapi yudhA jetu.n shakyAH kimuta pANDavaiH .. 14..\\ svadharmamanutiShThanto yadi mAdhava sa.nyuge . shastreNa nidhana.n kAle prApsyAmaH svargameva tat .. 15..\\ mukhyashchaivaiSha no dharmaH kShatriyANA.n janArdana . yachchhayImahi sa~NgrAme sharatalpagatA vayam .. 16..\\ te vaya.n vIrashayanaM prApsyAmo yadi sa.nyuge . apraNamyaiva shatrUNAM na nastapsyati mAdhava .. 17..\\ kashcha jAtu kule jAtaH kShatradharmeNa vartayan . bhayAdvR^itti.n samIkShyaivaM praNamediha kasya chit .. 18..\\ udyachchhedeva na namedudyamo hyeva pauruSham . apyaparvaNi bhajyeta na namediha kasya chit .. 19..\\ iti mAta~NgavachanaM parIpsanti hitepsavaH . dharmAya chaiva praNamedbrAhmaNebhyashcha madvidhaH .. 20..\\ achintayanka.n chidanya.n yAvajjIvaM tathAcharet . eSha dharmaH kShatriyANAM matametachcha me sadA .. 21..\\ rAjyAMshashchAbhyanuGYAto yo me pitrA purAbhavat . na sa labhyaH punarjAtu mayi jIvati keshava .. 22..\\ yAvachcha rAjA dhriyate dhR^itarAShTro janArdana . nyastashastrA vaya.n te vApyupajIvAma mAdhava .. 23..\\ yadyadeyaM purA datta.n rAjyaM paravato mama . aGYAnAdvA bhayAdvApi mayi bAle janArdana .. 24..\\ na tadadya punarlabhyaM pANDavai vR^iShNinandana . dhriyamANe mahAbAho mayi samprati keshava .. 25..\\ yAvaddhi sUchyAstIkShNAyA vidhyedagreNa mAdhava . tAvadapyaparityAjyaM bhUmernaH pANDavAnprati .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 126} v tataH prahasya dAshArhaH krodhaparyAkulekShaNaH . duryodhanamida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 1..\\ lapsyase vIrashayana.n kAmametadavApsyasi . sthiro bhava sahAmAtyo vimardo bhavitA mahAn .. 2..\\ yachcha vaM manyase mUDha na me kashchidvyatikramaH . pANDaveShviti tatsarvaM nibodhata narAdhipAH .. 3..\\ shriyA santapyamAnena pANDavAnAM mahAtmanAm . tvayA durmantrita.n dyUta.n saubalena cha bhArata .. 4..\\ katha.n cha GYAtayastAta shreyA.nsaH sAdhu saMmatAH . tathAnyAyyamupasthAtu.n jihmenAjihma chAriNaH .. 5..\\ akShadyUtaM mahAprAGYa satAmarati nAshanam . asatA.n tatra jAyante bhedAshcha vyasanAni cha .. 6..\\ tadida.n vyasana.n ghoraM tvayA dyUtamukhaM kR^itam . asamIkShya sadAchAraiH sArdhaM pApAnubandhanaiH .. 7..\\ kashchAnyo GYAtibhAryA.n vai viprakartu.n tathArhati . AnIya cha sabhA.n vaktuM yathoktA draupadI tvayA .. 8..\\ kulInA shIlasampannA prANebhyo.api garIyasI . mahiShI pANDuputrANA.n tathA vinikR^itA tvayA .. 9..\\ jAnanti kuravaH sarve yathoktAH kurusa.nsadi . duHshAsanena kaunteyAH pravrajantaH parantapAH .. 10..\\ samyagvR^itteShvalubdheShu satata.n dharmachAriShu . sveShu bandhuShu kaH sAdhushcharedevamasAmpratam .. 11..\\ nR^isha.nsAnAmanAryANAM paruShANA.n cha bhAShaNam . karNa duHshAsanAbhyA.n cha tvayA cha bahushaH kR^itam .. 12..\\ saha mAtrA pradagdhu.n tAnbAlakAnvAraNAvate . AsthitaH parama.n yatnaM na samR^iddha.n cha tattava .. 13..\\ UShushcha suchira.n kAlaM prachchhannAH pANDavAstadA . mAtrA sahaika chakrAyAM brAhmaNasya niveshane .. 14..\\ viSheNa sarpabandhairshcha yatitAH pANDavAstvayAH . sarvopAyairvinAshAya na samR^iddha.n cha tattava .. 15..\\ evaM buddhiH pANDaveShu mithyAvR^itthiH sadA bhavAn . katha.n te nAparAdho.asti pANDaveShu mahAtmasu .. 16..\\ kR^itvA bahUnyakAryANi pANDaveShu nR^isha.nsavat . mithyAvR^ittiranAryaH sannadya vipratipadyase .. 17..\\ mAtA pitR^ibhyAM bhIShmeNa droNena vidureNa cha . shAmyeti muhurukto.asi na cha shAmyasi pArthiva .. 18..\\ shame hi sumahAnarthastava pArthasya chobhayoH . na cha rochayase rAjankimanyadbuddhilAbhavAt .. 19..\\ na sharma prApsyase rAjannutkramya suhR^idA.n vachaH . adharmyamayashasya.n cha kriyate pArthiva tvayA .. 20..\\ evaM bruvati dAshArhe duryodhanamamarShaNam . duHshAsana ida.n vAkyamabravItkurusa.nsadi .. 21..\\ na chetsandhAsyase rAjansvena kAmena pANDavaiH . baddhvA kila tvA.n dAsyanti kuntIputrAya kauravAH .. 22..\\ vaikartana.n tvAM cha mAM cha trInetAnmanujarShabha . pANDavebhyaH pradAsyanti bhIShmo droNaH pitA cha te .. 23..\\ bhrAturetadvachaH shrutvA dhArtarAShTraH suyodhanaH . kruddhaH prAtiShThatotthAya mahAnAga iva shvasan .. 24..\\ vidura.n dhR^itarAShTraM cha mahArAjaM cha bAhlikam . kR^ipa.n cha somadattaM cha bhIShmaM droNaM janArdanam .. 25..\\ sarvAnetAnanAdR^itya durmatirnirapatrapaH . ashiShTavadamaryAdo mAnI mAnyAvamAnitA .. 26..\\ taM prasthitamabhiprekShya bhrAtaro manujarShabham . anujagmuH sahAmAtyA rAjAnashchApi sarvashaH .. 27..\\ sabhAyAmutthita.n kruddhaM prasthitaM bhrAtR^ibhiH saha . duryodhanamabhipreShkya bhIShmaH shAntanavo.abravIt .. 28..\\ dharmArthAvabhisantyajya sa.nrambha.n yo.anumanyate . hasanti vyasane tasya durhR^ido nachirAdiva .. 29..\\ dUrAtmA rAjaputrAya.n dhArtarAShTro nupAyavit . mithyAbhimAnI rAjyasya krodhalobha vashAnugaH .. 30..\\ kAlapakvamidaM manye sarvakShatra.n janArdana . sarve hyanusR^itA mohAtpArthivAH saha mantribhiH .. 31..\\ bhIShmasyAthavachaH shrutvA dAshArhaH puShkarekShaNaH . bhIShmadroNamukhAnsarvAnabhyabhAShata vIryavAn .. 32..\\ sarveShA.n kuruvR^iddhAnAM mahAnayamatikramaH . prasahya mandamaishvarye na niyachchhata yannR^ipam .. 33..\\ tatra kAryamahaM manye prAptakAlamarindamAH . kriyamANe bhavechchhreyastatsarva.n shR^iNutAnaghAH .. 34..\\ pratyakShametadbhavatA.n yadvakShyAmi hitaM vachaH . bhavatAmAnukUlyena yadi rocheta bhAratAH .. 35..\\ bhojarAjasya vR^iddhasya durAchAro hyanAtmavAn . jIvataH pituraishvarya.n hR^itvA manyuvasha.n gataH .. 36..\\ ugrasenasutaH ka.nsaH parityaktaH sa bAndhavaiH . GYAtInA.n hitakAmena mayA shasto mahAmR^idhe .. 37..\\ AhukaH punarasmAbhirGYAtibhishchApi satkR^itaH . ugrasenaH kR^ito rAjA bhojarAjanyavardhanaH .. 38..\\ ka.nsamekaM parityajya kulArthe sarvayAdavAH . sambhUya sukhamedhante bhAratAndhakavR^iShNayaH .. 39..\\ api chApyavadadrAjanparameShThI prajApatiH . vyUDhe devAsure yuddhe.abhyudyateShvAyudheShu cha .. 40..\\ dvaidhI bhUteShu lokeShu vinashyatsu cha bhArata . abravItsR^iShTimAndevo bhagavA.NllokabhAvanaH .. 41..\\ parAbhaviShyantyasurA daiteyA dAnavaiH saha . AdityA vasavo rudrA bhaviShyanti divaukasaH .. 42..\\ devAsuramanuShyAshcha gandharvoragarAkShasAH . asminyuddhe susa.nyattA haniShyanti parasparam .. 43..\\ iti matvAbravIddharmaM parameShThI prajApatiH . varuNAya prayachchhaitAnbaddhvA daiteya dAnavAn .. 44..\\ evamuktastato dharmo niyogAtparameShThinaH . varuNAya dadau sarvAnbaddhvA daityeya dAnavAn .. 45..\\ tAnbaddhvA dharmapAshaishcha svaishcha pAshairjaleshvaraH . varuNaH sAgare yatto nitya.n rakShati dAnavAn .. 46..\\ tathA duryodhana.n karNa.n shakuniM chApi saubalam . baddhvA duHshAsana.n chApi pANDavebhyaH prayachchhata .. 47..\\ tyajetkulArthe puruSha.n grAmasyArthe kulaM tyajet . grAma.n janapadasyArthe AtmArthe pR^ithivIM tyajet .. 48..\\ rAjanduryodhanaM baddhvA tataH saMshAmya pANDavaiH . tvatkR^ite na vinashyeyuH kShatriyAH kShatriyarShabha .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 127} v kR^iShNasya vachana.n shrutvA dhR^itarAShTro janeshvaraH . vidura.n sarvadharmaGYa.n tvaramANo.abhyabhAShata .. 1..\\ gachchha tAta mahAprAGYA.n gAndhArIM dIrghadarshinIm . Anayeha tayA sArdhamanuneShyAmi durmatim .. 2..\\ yadi sApi durAtmAna.n shamayedduShTachetasam . api kR^iShNAya suhR^idastiShThema vachane vayam .. 3..\\ api lobhAbhibhUtasya panthAnamanudarshayet . durbuddherduHsahAyasya samarthaM bruvatI vachaH .. 4..\\ api no vyasana.n ghoraM duryodhanakR^itaM mahat . shamayechchirarAtrAya yogakShemavadavyayam .. 5..\\ rAGYastu vachana.n shrutvA viduro dIrghadarshinIm . AnayAmAsa gAndhArI.n dhR^itarAShTrasya shAsanAt .. 6..\\ eSha gAndhAri putraste durAtmA shAsanAtigaH . aishvaryalobhAdaishvarya.n jIvitaM cha prahAsyati .. 7..\\ ashiShTavadamaryAdaH pApaiH saha durAtmabhiH . sabhAyA nirgato mUDho vyatikramya suhR^idvachaH .. 8..\\ sA bharturvachana.n shrutvA rAjaputrI yashasvinI . anvichchhantI mahachchhreyo gAndhArI vAkyamabravIt .. 9..\\ Anayeha suta.n kShipra.n rAjyakAmukamAturam . na hi rAjyamashiShTena shakya.n dharmArthalopinA .. 10..\\ tva.n hyevAtra bhR^isha.n garhyo dhR^itarAShTra sutapriyaH . yo jAnapApatAmasya tatpraGYAm anuvartase .. 11..\\ sa eSha kAmamanyubhyAM pralabdho mohamAsthitaH . ashakyo.adya tvayA rAjanvinivartayituM balAt .. 12..\\ rAjyapradAne mUDhasya bAlishasya durAtmanaH . duHsahAyasya lubdhasya dhR^itarAShTro.ashrute phalam .. 13..\\ katha.n hi svajane bhedamupekSheta mahAmatiH . bhinna.n hi svajanena tvAM prasahiShyanti shatravaH .. 14..\\ yA hi shakyA mahArAja sAmnA dAnena vA punaH . nistartumApadaH sveShu daNDa.n kastatra pAtayet .. 15..\\ shAsanAddhR^itarAShTrasya duryodhanamamarShaNam . mAtushcha vachanAtkShattA sabhAM prAveshayatpunaH .. 16..\\ sa mAturvachanAkA~NkShI pravivesha sabhAM punaH . abhitAmrekShaNaH krodhAnniHshvasanniva pannagaH .. 17..\\ taM praviShTamabhiprekShya putramutpathamAsthitam . vigarhamANA gAndhArI samartha.n vAkyamabravIt .. 18..\\ duryodhana nibodheda.n vachanaM mama putraka . hita.n te sAnubandhasya tathAyatyA.n sukhodayam .. 19..\\ bhIShmasya tu pitushchaiva mama chApachitiH kR^itA . bhaveddroNa mukhAnA.n cha suhR^idA.n shAmyatA tvayA .. 20..\\ na hi rAjyaM mahAprAGYa svena kAmena shakyate . avAptu.n rakShituM vApi bhoktuM vA bharatarShabha .. 21..\\ na hyavashyendriyo rAjyamashnIyAddIrghamantaram . vijitAtmA tu medhAvI sa rAjyamabhipAlayet .. 22..\\ kAmakrodhau hi puruShamarthyebhyo vyapakarShataH . tau tu shatrU vinirjitya rAjA vijayate mahIm .. 23..\\ lokeshvara prabhutva.n hi mahadetaddurAtmabhiH . rAjyaM nAmepsita.n sthAnaM na shakyamabhirakShitum .. 24..\\ indriyANi mahatprepsurniyachchhedarthadharmayoH . indriyairniyatairbuddhirvardhate.agnirivendhanaiH .. 25..\\ avidhyeyAni hImAni vyApAdayitumapyalam . avidheyA ivAdAntA hayAH pathi kusArathim .. 26..\\ avijitya ya AtmAnamamAtyAnvijigIShate . ajitAtmAjitAmAtyaH so.avashaH parihIyate .. 27..\\ AtmAnameva prathama.n desharUpeNa yo jayet . tato.amAtyAnamitrAMshcha na mogha.n vijigIShate .. 28..\\ vashyendriya.n jitAmAtyaM dhR^itadaNDa.n vikAriShu . parIkShya kAriNa.n dhIramatyanta.n shrIrniShevate .. 29..\\ kShudrAkSheNeva jAlena jhaShAvapihitAvubhau . kAmakrodhau sharIrasthau praGYAna.n tau vilumpataH .. 30..\\ yAbhyA.n hi devAH svaryAtuH svargasyApidadhurmukham . bibhyato.anuparAgasya kAmakrodhau sma vardhitau .. 31..\\ kAma.n krodhaM cha lobhaM cha dambhaM darpaM cha bhUmipaH . samyagvijetu.n yo veda sa samImabhijAyate .. 32..\\ satataM nigrahe yukta indriyANAM bhavennR^ipaH . Ipsannartha.n cha dharmaM cha dviShatAM cha parAbhavam .. 33..\\ kAmAbhibhUtaH krodhAdvA yo mithyA pratipadyate . sveShu chAnyeShu vA tasya na sahAyA bhavantyuta .. 34..\\ ekIbhUtairmahAprAGYaiH shUrairarinibarhaNaiH . pANDavaiH pR^ithivI.n tAta bhokShyase sahitaH sukhI .. 35..\\ yathA bhIShmaH shAntanavo droNashchApi mahArathaH . AhatustAta taH satyamajeyau kR^iShNa pANDavau .. 36..\\ prapadyasva mahAbAhu.n kR^iShNamakliShTakAriNam . prasanno hi sukhAya syAdubhayoreva keshavaH .. 37..\\ suhedAmarthakAmAnA.n yo na tiShThati shAsane . prAGYAnA.n kR^itavidyAnA.n sa naraH shatrunandanaH .. 38..\\ na yuddhe tAta kalyANaM na dharmArthau kutaH sukham . na chApi vijayo nityaM mA yuddhe cheta AdhithAH .. 39..\\ bhIShmeNa hi mahAprAGYa pitrA te bAhlikena cha . datto.aMshaH pANDuputrANAM bhedAdbhItairarindama .. 40..\\ tasya chaitatpradAnasya phalamadyAnupashyasi . yadbhu~NkShe pR^ithivI.n sarvAM shUrairnihatakaNTakAm .. 41..\\ prayachchha pANDuputrANAmyathochitamarindama . yadIchchhasi sahAmAtyo bhoktumardhaM mahIkShitAm .. 42..\\ alamardhaM pR^ithivyAste sahAmAtyasya jIvanam . suhR^idA.n vachane tiShThanyashaH prApsyasi bhArata .. 43..\\ shrImadbhirAtmavadbhirhi buddhimadbhirjitendriyaiH . pANDavairvigrahastAta bhraMshayenmahataH sukhAt .. 44..\\ nigR^ihya suhR^idAM manyu.n shAdhi rAjyaM yathochitam . svamaMshaM pANDuputrebhyaH pradAya bharatarShabha .. 45..\\ alamahnA nikAro.aya.n trayodasha samAH kR^itaH . shamayainaM mahAprAGYa kAmakrodhasamedhitam .. 46..\\ na chaiSha shaktaH pArthAnA.n yastvadarthamabhIpsati . sUtaputro dR^iDhakrodho bhrAtA duHshAsanash cha te .. 47..\\ bhIShme droNe kR^ipe karNe bhImasene dhana~njaye . dhR^iShTadyumne cha sa~Nkruddhe na syuH sarvAH prajA dhruvam .. 48..\\ amarShavashamApanno mA kurU.nstAta jIghanaH . sarvA hi pR^ithivI spR^iShTA tvatpANDava kR^ite vadham .. 49..\\ yachcha tvaM manyase mUDha bhIShmadroNakR^ipAdayaH . yotsyante sarvashaktyeti naitadadyopapadyate .. 50..\\ sama.n hi rAjyaM prItishcha sthAna.n cha vijitAtmanAm . pANDaveShvatha yuShmAsu dharmastvabhyadhikastataH .. 51..\\ rAjapiNDa bhayAdete yadi hAsyanti jIvitam . na hi shakShyanti rAjAna.n yudhiShThiramudIkShitum .. 52..\\ na lobhAdarthasampattirnarANAmiha dR^ishyate . tadala.n tAta lobhena prashAmya bharatarShabha .. 53..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 128} v tattu vAkyamanAdR^itya so.arthavanmAtR^ibhAShitam . punaH pratasthe sa.nrambhatsakAshamakR^itAtmanAm .. 1..\\ tataH sabhAyA nirgamya mantrayAmAsa kauravaH . saubalena matAkSheNa rAGYA shakuninA saha .. 2..\\ duryodhanasya karNasya shakuneH saubalasya cha . duHshAsanachaturthAnAmidamAsIdvicheShTitam .. 3..\\ purAyamasmAngR^ihNAti kShiprakArI janArdanaH . sahito dhR^itarAShTreNa rAGYA shAntanavena cha .. 4..\\ vayameva hR^iShIkeshaM nigR^ihNIma balAdiva . prasahya puruShavyAghramindro vairochani.n yathA .. 5..\\ shrutvA gR^ihIta.n vArShNeyaM pANDavA hatachetasaH . nirutsAhA bhaviShyanti bhagnadaMShTrA ivoragAH .. 6..\\ aya.n hyeShAM mahAbAhuH sarveShAM sharma varma cha . asmingR^ihIte varade R^iShabhe sarvasAtvatAm . nirudyamA bhaviShyanti pANDavAH somakaiH saha .. 7..\\ tasmAdvayamihaivaina.n keshavaM kShiprakAriNam . kroshato dhR^itarAShTrasya baddhvA yotsyAmahe ripUn .. 8..\\ teShAM pApamabhiprAyaM pApAnA.n duShTachetasAm . i~NgitaGYaH kaviH kShipramanvabudhyata sAtyakiH .. 9..\\ tadarthamabhiniShkramya hArdikyena sahAsthitaH . abravItkR^itavarmANa.n kShipra.n yojaya vAhinIm .. 10..\\ vyUDhAnIkaH sabhA dvAramupatiShThasva daMshitaH . yAvadAkhyAmyaha.n chaitatkR^iShNAyAkliShTa karmaNe .. 11..\\ sa pravishya sabhA.n vIraH si.nho giriguhAm iva . AchaShTa tamabhiprAya.n keshavAya mahAtmane .. 12..\\ dhR^itarAShTra.n tatashchaiva viduraM chAnvabhAShata . teShAmetamabhiprAyamAchachakShe smayanniva .. 13..\\ dharmAdapetamarthAchcha karma sAdhu vigarhitam . mandAH kartumihechchhanti na chAvApya.n kathaM chana .. 14..\\ purA vikurvate mUDhAH pApAtmAnaH samAgatAH . dharShitAH kAmamanyubhyA.n krodhalobha vashAnugAH .. 15..\\ ima.n hi puNDarIkAkSha.n jighR^ikShantyalpachetasaH . paTenAnigM prajvalita.n yathA bAlA yathA jaDAH .. 16..\\ sAtyakestadvachaH shrutvA viduro dIrghadarshivAn . dhR^itarAShTraM mahAbAhumabravItkurusa.nsadi .. 17..\\ rAjanparItakAlAste putrAH sarve parantapa . ayashasyamashakya.n cha karma kartu.n samudyatAH .. 18..\\ ima.n hi puNDarIkAkShamabhibhUya prasahya cha . nigrahItu.n kilechchhanti sahitA vAsavAnujam .. 19..\\ imaM puruShashArdUlamapradhR^iShya.n durAsadam . AsAdya na bhaviShyanti pata~NgA iva pAvakam .. 20..\\ ayamichchhanhi tAnsarvAnyatamAnA~njanArdanaH . si.nho mR^igAniva kruddho gamayedyamasAdanam .. 21..\\ na tvayaM nintida.n karma kuryAtkR^iShNaH kathaM chana . na cha dharmAdapakrAmedachyutaH puruShottamaH .. 22..\\ vidureNaivamukte tu keshavo vAkyamabravIt . dhR^itarAShTramabhiprekShya suhR^idA.n shR^iNvatAM mithaH .. 23..\\ rAjannete yadi kruddhA mAM nigR^ihNIyurojasA . ete vA mAmaha.n vainAnanujAnIhi pArthiva .. 24..\\ etAnhi sarvAnsa.nrabdhAnniyantumahamutsahe . na tvahaM nindita.n karma kuryAM pApaM kathaM chana .. 25..\\ pANDavArthe hi lubhyantaH svArthAddhAsyanti te sutAH . ete chedevamichchhanti kR^itakAryo yudhiShThiraH .. 26..\\ adyaiva hyahametAMshcha ye chaitAnanu bhArata . nigR^ihya rAjanpArthebhyo dadyA.n kiM duShkR^itaM bhavet .. 27..\\ ida.n tu na pravarteyaM ninditaM karma bhArata . saMnidhau te mahArAja krodhajaM pApabuddhijam .. 28..\\ eSha duryodhano rAjanyathechchhati tathAstu tat . aha.n tu sarvAnsamayAnanujAnAmi bhArata .. 29..\\ etachchhrutvA tu vidura.n dhR^itarAShTro.abhyabhAShata . kShipramAnaya taM pApa.n rAjyalubdhaM suyodhanam .. 30..\\ saha mitra.n sahAmAtyaM sasodaryaM sahAnugam . shaknuyA.n yadi panthAnamavatArayituM punaH .. 31..\\ tato duryodhana.n kShattA punaH prAveshayatsabhAm . akAmaM bhrAtR^ibhiH sArdha.n rAjabhiH parivAritam .. 32..\\ atha duryodhana.n rAjA dhR^itarAShTro.abhyabhAShata . karNa duHshAsanAbhyA.n cha rAjabhishchAbhisa.nvR^itam .. 33..\\ nR^isha.nsapApabhUyiShTha kShudrakarma sahAyavAn . pApaiH sahAyaiH sa.nhatya pApa.n karma chikIrShasi .. 34..\\ ashakyamayashasya.n cha sadbhishchApi vigarhitam . yathA tvAdR^ishako mUDho vyavasyetkulapA.nsanaH .. 35..\\ tvamimaM puNDarIkAkShamapradhR^iShya.n durAsadam . pApaiH sahAyaiH sa.nhatya nigrahItu.n kilechchhasi .. 36..\\ yo na shakyo balAtkartu.n devairapi savAsavaiH . ta.n tvaM prArthayase mandabAlashchandramasa.n yathA .. 37..\\ devairmanuShyairgandharvairasurairuragaishcha yaH . na soDhu.n samare shakyastaM na budhyasi keshavam .. 38..\\ durgrahaH pANinA vAyurduHsparshaH pANinA shashI . durdharA pR^ithivI mUrdhnA durgrahaH keshavo balAt .. 39..\\ ityukte dhR^itarAShTreNa kShattApi viduro.abravIt . duryodhanamabhiprekShya dhArtarAShTramamarShaNam .. 40..\\ saubhadvAre vAnarendro dvivido nAma nAmataH . shilA varSheNa mahatA chhAdayAmAsa keshavam .. 41..\\ grahItukAmo vikramya sarvayatnena mAdhavam . grahItuM nAshakattatra ta.n tvaM prArthayase balAt .. 42..\\ nirmochane ShaTsahasrAH pAshairbaddhvA mahAsurAH . grahItuM nAshakaMshchaina.n taM tvaM prArthayase balAt .. 43..\\ prAgjyotiSha gata.n shauriM narakaH saha dAnavaiH . grahItuM nAshakattatra ta.n tvaM prArthayase balAt .. 44..\\ anena hi hatA bAlye pUtanA shishunA tathA . govardhano dhAritashcha gavArthe bharatarShabha .. 45..\\ ariShTo dhenukashchaiva chANUrashcha mahAbalaH . ashvarAjashcha nihataH ka.nsashchAriShTamAcharan .. 46..\\ jarAsandhashcha vakrashcha shishupAlashcha vIryavAn . bANashcha nihataH sa~Nkhye rAjAna cha niShUditAH .. 47..\\ varuNo nirjito rAjA pAvakashchAmitaujasA . pArijAta.n cha haratA jitaH sAkShAchchhachI patiH .. 48..\\ ekArNave shayAnena hatau tau madhukaiTabhau . janmAntaramupAgamya hayagrIvastathA hataH .. 49..\\ aya.n kartA na kriyate kAraNaM chApi pauruShe . yadyadichchhedaya.n shauristattatkuryAdayatnataH .. 50..\\ taM na budhyasi govinda.n ghoravikramamachyutam . AshIviShamiva kruddha.n tejorAshimanirjitam .. 51..\\ pradharShayanmahAbAhu.n kR^iShNamakliShTakAriNam . pata~Ngo.agnimivAsAdya sAmAtyo na bhaviShyasi .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 129} v vidureNaivamukte tu keshavaH shatrupUgahA . duryodhana.n dhArtarAShTramabhyabhAShata vIryavAn .. 1..\\ eko.ahamiti yanmohAnmanyase mA.n suyodhana . paribhUya cha durbuddhe grahItuM mA.n chikIrShasi .. 2..\\ ihaiva pANDavAH sarve tathaivAndhakavR^iShNayaH . ihAdityAshcha rudrAshcha vasavashcha maharShibhiH .. 3..\\ evamuktvA jahAsochchaiH keshavaH paravIrahA . tasya sa.nsmayataH shaurervidyudrUpA mahAtmanaH . a~NguShTha mAtrAstridashA mumuchuH pAvakArchiShaH .. 4..\\ tasya brahmA lalATastho rudro vakShasi chAbhavat . lokapAlA bhujeShvAsannagnirAsyAdajAyata .. 5..\\ AdityAshchaiva sAdhyAshcha vasavo.athAshvinAvapi . marutashcha sahendreNa vishve devAstathaiva cha . babhUvushchaiva rUpANi yakShagandharvarakShasAm .. 6..\\ prAdurAstA.n tathA dorbhyA.n sa~NkarShaNa dhana~njayau . dakShiNe.athArjuno dhanvI halI rAmashcha savyataH .. 7..\\ bhImo yudhiShThirashchaiva mAdrIputrau cha pR^iShThataH . andhakA vR^iShNayashchaiva pradyumna pramukhAstataH .. 8..\\ agre babhUvuH kR^iShNasya samudyatamahAyudhAH . sha~NkhachakragadAshaktirshAr~NgalA~NgalanandakAH .. 9..\\ adR^ishyantodyatAnyeva sarvapraharaNAni cha . nAnA bAhuShu kR^iShNasya dIpyamAnAni sarvashaH .. 10..\\ netrAbhyAM nastatashchaiva shrotrAbhyA.n cha samantataH . prAdurAsanmahAraudrAH sadhUmAH pAvakArchiShaH . romakUpeShu cha tathA sUryasyeva marIchayaH .. 11..\\ ta.n dR^iShTvA ghoramAtmAnaM keshavasya mahAtmanaH . nyamIlayanta netrANi rAjAnastrastachetasaH .. 12..\\ R^ite droNa.n cha bhIShmaM cha viduraM cha mahAmatim . sa~njaya.n cha mahAbhAgamR^iShIMshchaiva tapodhanAn . prAdAtteShA.n sa bhagavAndivya.n chakShurjanArdanaH .. 13..\\ taddR^iShTvA mahadAshcharyaM mAdhavasya sabhA tale . devadundubhayo neduH puShpavarShaM papAta cha .. 14..\\ chachAla cha mahIkR^itsnA sAgarashchApi chukShubhe . vismayaM parama.n jagmuH pArthivA bharatarShabha .. 15..\\ tataH sa puruShavyAghraH sa~njahAra vapuH svakam . tA.n divyAmadbhutAM chitrAmR^iddhimattAmarindamaH .. 16..\\ tataH sAtyakimAdAya pANau hArdikyameva cha . R^iShibhistairanuGYAto niryayau madhusUdanaH .. 17..\\ R^iShayo.antarhitA jagmustataste nAradAdayaH . tasminkolAhale vR^itte tadadbhutamabhUttadA .. 18..\\ taM prasthitamabhiprekShya kauravAH saha rAjabhiH . anujagmurnaravyAghra.n devA iva shatakratum .. 19..\\ achintayannameyAtmA sarva.n tadrAjamaNDalam . nishchakrAma tataH shauriH sadhUma iva pAvakaH .. 20..\\ tato rathena shubhreNa mahatA ki~NkiNIkinA . hemajAlavichitreNa laghunA meghanAdinA .. 21..\\ sUpaskareNa shubhreNa vaiyAghreNa varUthinA . sainyasugrIva yuktena pratyadR^ishyata dArukaH .. 22..\\ tathaiva rathamAsthAya kR^itavarmA mahArathaH . vR^iShNInA.n saMmato vIro hArdikyaH pratyadR^ishyata .. 23..\\ upasthita ratha.n shauriM prayAsyantamarindamam . dhR^itarAShTro mahArAjaH punarevAbhyabhAShata .. 24..\\ yAvadbalaM me putreShu pashyasyetajjanArdana . pratyakSha.n te na te kiM chitparokSha.n shatrukarshana .. 25..\\ kurUNA.n shamamichchhantaM yatamAna.n cha keshava . viditvaitAmavasthAM me nAtisha~Nkitumarhasi .. 26..\\ na me pApo.astyabhiprAyaH pANDavAnprati keshava . GYAtameva hi te vAkya.n yanmayoktaH suyodhanaH .. 27..\\ jAnanti kuravaH sarve rAjAnashchaiva pArthivAH . shame prayatamAnaM mA.n sarvayatnena mAdhava .. 28..\\ tato.abravInmahAbAhurdhR^itarAShTra.n janeshvaram . droNaM pitAmahaM bhIShma.n kShattAraM bAhlikaM kR^ipam .. 29..\\ pratyakShametadbhavatA.n yadvR^itta.n kurusa.nsadi . yathA chAshiShTavanmando roShAdasakR^idutthitaH .. 30..\\ vadatyanIshamAtmAna.n dhR^itarAShTro mahIpatiH . ApR^ichchhe bhavataH sarvAngamiShyAmi yudhiShThiram .. 31..\\ Amantrya prasthita.n shauriM rathasthaM puruSharShabham . anujagmurmaheShvAsAH pravIrA bharatarShabhAH .. 32..\\ bhIShmo droNaH kR^ipaH kShattA dhR^itarAShTro.atha bAhlikaH . ashvatthAmA vikarNashcha yuyutsushcha mahArathaH .. 33..\\ tato rathena shubhreNa mahatA ki~NkiNIkinA . kurUNAM pashyatAM prAyAtpR^ithA.n draShTuM pitR^iShvasAm .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 130} v pravishyAtha gR^iha.n tasyAshcharaNAvabhivAdya cha . Achakhyau tatsamAsena yadvR^itta.n kurusa.nsadi .. 1..\\ uktaM bahuvidha.n vAkya.n grahaNIyaM sahetukam . R^iShibhishcha mayA chaiva na chAsau tadgR^ihItavAn .. 2..\\ kAlapakvamida.n sarva.n duryodhana vashAnugam . ApR^ichchhe bhavatI.n shIghraM prayAsye pANDavAnprati .. 3..\\ ki.n vAchyAH pANDaveyAste bhavatyA vananAnmayA . tadbrUhi tvaM mahAprAGYe shushrUShe vachana.n tava .. 4..\\ brUyAH keshava rAjAna.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram . bhUyA.nste hIyate dharmo mA putraka vR^ithA kR^ithAH .. 5..\\ shrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipashchitaH . anuvAka hatA buddhirdharmamevaikamIkShate .. 6..\\ a~NgAvekShasva dharma.n tva.n yathA sR^iShTaH svayambhuvAm . urastaH kShatriyaH sR^iShTo bAhuvIryopajIvitA . krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane .. 7..\\ shR^iNu chAtropamAmekA.n yA vR^iddhebhyaH shrutA mayA . muchukundasya rAjarSheradadAtpR^ithivImimAm . purA vaishravaNaH prIto na chAsau tA.n gR^ihItavAn .. 8..\\ bAhuvIryArjita.n rAjyamashnIyAmiti kAmaye . tato vaishvaraNaH prIto vismitaH samapadyata .. 9..\\ muchukundastato rAjA so.anvashAsadvasundharAm . bAhuvIryArjitA.n samyakkShatradharmamanuvrataH .. 10..\\ ya.n hi dharma.n charantIha prajA rAGYA surakShitAH . chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhArata vindati .. 11..\\ rAjA charati cheddharma.n devatvAyaiva kalpate . sa chedadharma.n charati narakAyaiva gachchhati .. 12..\\ daNDanItiH svadharmeNa chAturvarNyaM niyachchhati . prayuktA svAminA samyagadharmebhyash cha yachchhati .. 13..\\ daNDanItyA.n yadA rAjA samyakkArtsnyena vartate . tadA kR^itayugaM nAma kAlaH shreShThaH pravartate .. 14..\\ kAlo vA kAraNa.n rAGYo rAjA vA kAlakAraNam . iti te saMshayo mA bhUdrAjA kAlasya kAraNam .. 15..\\ rAjA kR^itayugasraShTA tretAyA dvAparasya cha . yugasya cha chaturthasya rAjA bhavati kAraNam .. 16..\\ kR^itasya kAraNAdrAjA svargamatyantamashnute . tretAyAH kAraNAdrAjA svargaM nAtyantamashnute . pravartanAddvAparasya yathAbhAgamupAshnute .. 17..\\ tato vasati duShkarmA narake shAshvatIH samAH . rAjadoSheNa hi jagatspR^ishyate jagataH sa cha .. 18..\\ rAjadharmAnavekShasva pitR^ipaitAmahochitAn . naitadrAjarShivR^itta.n hi yatra tvaM sthAtumichchhasi .. 19..\\ na hi vaiklavya sa.nsR^iShTa AnR^isha.nsye vyavasthitaH . prajApAlanasambhUta.n kiM chitprApa phalaM nR^ipaH .. 20..\\ na hyetAmAshiShaM pANDurna chAhaM na pitAmahaH . prayuktavantaH pUrva.n te yayA charasi medhayA .. 21..\\ yaGYo dAna.n tapaH shauryaM prajA santAnameva cha . mAhAtmyaM balabhojashcha nityamAsha.nsitaM mayA .. 22..\\ nitya.n svAhA svadhA nitya.n dadurmAnuShadevatAH . dIrghamAyurdhanaM putrAnsamyagArAdhitAH shubhAH .. 23..\\ putreShvAshAsate nityaM pitaro daivatAni cha . dAnamadhyayana.n yaGYaM prajAnAM paripAlanam .. 24..\\ etaddharmamadharma.n vA janmanaivAbhyajAyathAH . te stha vaidyAH kule jAtA avR^ittyA tAta pIDitAH .. 25..\\ yattu dAnapati.n shUra.n kShudhitAH pR^ithivIcharAH . prApya tR^iptAH pratiShThante dharmaH ko.abhyadhikastataH .. 26..\\ dAnenAnyaM balenAnya.n tahA sUnR^itayAparam . sarvataH pratigR^ihNIyAdrAjyaM prApyeha dhArmikaH .. 27..\\ brAhmaNaH pracharedbhaikSha.n kShatriyaH paripAlayet . vaishyo dhanArjana.n kuryAchchhUdraH paricharechcha tAn .. 28..\\ bhaikSha.n vipratiShiddha.n te kR^iShirnaivopapadyate . kShatriyo.asi kShatAstrAtA bAhuvIryopajIvitA .. 29..\\ pitryamaMshaM mahAbAho nimagnaM punaruddhara . sAmnA dAnena bhedena daNDenAtha nayena cha .. 30..\\ ito duHkhatara.n kiM nu yadaha.n hInabAndhavA . parapiNDamudIkShAmi tvA.n sUtvAmitranandana .. 31..\\ yudhyasva rAjadharmeNa mA nimajjIH pitAmahAn . mA gamaH kShINapuNyastva.n sAnugaH pApikA.n gatim .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 131} k atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . vidurAyAshcha sa.nvAdaM putrasya cha parantapa .. 1..\\ atra shreyashcha bhUyashcha yathA sA vaktumarhati . yashasvinI manumatI kule jAtA vibhAvarI .. 2..\\ kShatradharmaratA dhanyA vidurA dIrghadarshinI . vishrutA rAjasa.nsatsu shrutavAkyA bahushrutA .. 3..\\ vidurA nAma vai satyA jagarhe putramaurasam . nirjita.n sindhurAjena shayAna.n dInachetasam . anandanamadharmaGYa.n dviShatA.n harShavardhanam .. 4..\\ na mayA tvaM na pitrAsi jAtaH kvAbhyAgato hyasi . nirmanyurupashAkhIyaH puruShaH klIba sAdhanaH .. 5..\\ yAvajjIvaM nirAsho.asi kalyANAya dhura.n vaha . mAtmAnamavamanyasva mainamalpena bIbharaH . manaH kR^itvA sukalyANaM mA bhaistvaM pratisa.nstabha .. 6..\\ uttiShTha he kApuruSha mA sheShvaivaM parAjitaH . amitrAnnandayansarvAnnirmAno bandhushokadaH .. 7..\\ supUrA vai kunadikA supUro mUShikA~njaliH . susantoShaH kApuruShaH svalpakenApi tuShyati .. 8..\\ apyarerArujandaMShTrAmAshvA iva nidhana.n vraja . api vA saMshayaM prApya jIvite.api parAkrama .. 9..\\ apyareH shyenavachchhidraM pashyestva.n viparikraman . vinadanvAtha vA tUShNI.n vyomni vAparisha~NkitaH .. 10..\\ tvamevaM pretavachchheShe kasmAdvajrahato yathA . uttiShTha he kApuruSha mA sheShvaivaM parAjitaH .. 11..\\ mAsta.n gamastvaM kR^ipaNo vishrUyasva svakarmaNA . mA madhye mA jaghanye tvaM mAdho bhUstiShTha chorjitaH .. 12..\\ alAta.n tindukasyeva muhUrtamapi vijvala . mA tuShAgnirivAnarchiH kAkara~NkhA jijIviShuH . muhUrta.n jvalita.n shreyo na tu dhUmAyitaM chiram .. 13..\\ mA ha sma kasya chidgehe janI rAGYaH kharI mR^iduH . kR^itvA mAnuShyaka.n karma sR^itvAji.n yAvaduttamam . dharmasyAnR^iNyamApnoti na chAtmAna.n vigarhate .. 14..\\ alabdhvA yadi vA labdhvA nAnushochanti paNDitAH . Anantarya.n chArabhate na prANAnAM dhanAyate .. 15..\\ udbhAvayasva vIrya.n vA tAM vA gachchha dhruvA.n gatim . dharmaM putrAgrataH kR^itvA kiMnimitta.n hi jIvasi .. 16..\\ iShTApUrta.n hi te klIba kIrtishcha sakalA hatA . vichchhinnaM bhogamUla.n te kiMnimitta.n hi jIvasi .. 17..\\ shatrurnimajjatA grAhyo ja~NghAyAM prapatiShyatA . viparichchhinna mUlo.api na viShIdetkatha.n chana . udyamya duramutkarShedAjAneya kR^ita.n smaran .. 18..\\ kuru sattva.n cha mAnaM cha viddhi pauruShamAtmanaH . udbhAvaya kulaM magna.n tvatkR^ite svayameva hi .. 19..\\ yasya vR^ittaM na jalpanti mAnavA mahadadbhutam . rAshivardhana mAtra.n sa naiva strI na punaH pumAn .. 20..\\ dAne tapasi shaurye cha yasya na prathita.n yashaH . vidyAyAmarthalAbhe vA mAturuchchAra eva saH .. 21..\\ shrutena tapasA vApi shriyA vA vikrameNa vA . janAnyo.abhibhavatyanyAnkarNamA hi sa vai pumAn .. 22..\\ na tveva jAlmI.n kApAlI.n vR^ittimeShitumarhasi . nR^isha.nsyAmayashasyA.n cha duHkhAM kApuruShochitAm .. 23..\\ yamenamabhinandeyuramitrAH puruSha.n kR^isham . lokasya samavaGYAtaM nihItAshana vAsasam .. 24..\\ aho lAbhakara.n dInamalpajIvanamalpakam . nedR^ishaM bandhumAsAdya bAndhavaH sukhamedhate .. 25..\\ avR^ittyaiva vipatsyAmo vaya.n rAShTrAtpravAsitAH . sarvakAmarasairhInAH sthAnabhraShTA aki~ncanAH .. 26..\\ avarNa kAriNa.n satsu kulavaMshasya nAshanam . kaliM putra pravAdena sa~njaya tvAmajIjanam .. 27..\\ niramarShaM nirutsAhaM nirvIryamarinandanam . mA sma sImantinI kA chijjanayetputramIdR^isham .. 28..\\ mA dhUmAya jvalAtyantamAkramya jahi shAtravAn . jvala mUrdhanyamitrANAM muhUrtamapi vA kShaNam .. 29..\\ etAvAneva puruSho yadamarShI yadakShamI . kShamAvAnniramarshashcha naiva strI na punaH pumAn .. 30..\\ santoSho vai shriya.n hanti tathAnukrosha eva cha . anutthAna bhaye chobhe nirIho nAshnute mahat .. 31..\\ ebhyo nikR^itipApebhyaH pramu~nchAtmAnamAtmanA . Ayasa.n hR^idaya.n kR^itvA mR^igayasva punaH svakam .. 32..\\ pura.n viShahate yasmAttasmAtpuruSha uchyate . tamAhurvyarthanAmAna.n strIvadya iha jIvati .. 33..\\ shUrasyorjita sattvasya si.nhavikrAnta gAminaH . diShTa bhAva.n gatasyApi vighase modate prajA .. 34..\\ ya AtmanaH priya sukhe hitvA mR^igayate shriyam . amAtyAnAmatho harShamAdadhAtyachireNa saH .. 35..\\ kiM nu te mAmapashyantyAH pR^ithivyA api sarvayA . kimAbharaNakR^itya.n te kiM bhogairjIvitena vA .. 36..\\ kimadyakAnA.n ye lokA dviShantastAnavApnuyuH . ye tvAdR^itAtmanA.n lokAH suhR^idastAnvrajantu naH .. 37..\\ bhR^ityairvihIyamAnAnAM parapiNDopajIvinAm . kR^ipaNAnAmasattvAnAM mA vR^ittimanuvartithAH .. 38..\\ anu tvA.n tAta jIvantu brAhmaNAH suhR^idastathA . parjanyamiva bhUtAni devA iva shatakratum .. 39..\\ yamAjIvanti puruSha.n sarvabhUtAni sa~njaya . pakva.n drumamivAsAdya tasya jIvitamarthavat .. 40..\\ yasya shUrasya vikrAntairedhante bAndhavAH sukham . tridashA iva shakrasya sAdhu tasyeha jIvitam .. 41..\\ svabAhubalamAshritya yo.abhyujjIvati mAnavaH . sa loke labhate kIrtiM paratra cha shubhA.n gatim .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 132} viduraa athaitasyAmavasthAyAM pauruSha.n hAtumichchhasi . nihIna sevitaM mArga.n gamiShyasyachirAdiva .. 1..\\ yo hi tejo yathAshakti na darshayati vikramAt . kShatriyo jIvitAkA~NkShI stena ityeva ta.n viduH .. 2..\\ arthavantyupapannAni vAkyAni guNavanti cha . naiva samprApnuvanti tvAM mumUrShumiva bheShajam .. 3..\\ santi vai sindhurAjasya santuShTA bahavo janAH . daurbalyAdAsate mUDhA vyasanaughapratIkShiNaH .. 4..\\ sahAyochapaya.n kR^itvA vyavasAyya tatastataH . anuduShyeyurapare pashyantastava pauruSham .. 5..\\ taiH kR^itvA saha sa~NghAta.n giridurgAlayAMsh chara . kAle vyasanamAkA~NkShannaivAyamajarAmaraH .. 6..\\ sa~njayo nAmatashcha tvaM na cha pashyAmi tattvayi . anvartha nAmA bhava me putra mA vyarthanAmakaH .. 7..\\ samyagdR^iShTirmahAprAGYo bAla.n tvAM brAhmaNo.abravIt . ayaM prApya mahatkR^ichchhraM punarvR^iddhi.n gamiShyati .. 8..\\ tasya smarantI vachanamAsha.nse vijaya.n tava . tasmAttAta bravImi tvA.n vakShyAmi cha punaH punaH .. 9..\\ yasya hyarthAbhinirvR^ittau bhavantyApyAyitAH pare . tasyArthasiddhirniyatA nayeShvarthAnusAriNaH .. 10..\\ samR^iddihrasamR^iddhirvA pUrveShAM mama sa~njaya . eva.n vidvAnyuddhamanA bhava mA pratyupAhara .. 11..\\ nAtaH pApIyasI.n kAM chidavasthA shambaro.abravIt . yatra naivAdya na prAtra bhojanaM pratidR^ishyate .. 12..\\ patiputra vadhAdetatparama.n duHkhamabravIt . dAridryamiti yatproktaM paryAya maraNa.n hi tat .. 13..\\ ahaM mahAkule jAtA hradAddhradamivAgatA . IshvarI sarvakalyANairbhartrA paramapUjitA .. 14..\\ mahArhamAlyAbharaNA.n sumR^iShTAmbara vAsasam . purA dR^iShTvA suhR^idvargo mAmapashyatsudurgatAm .. 15..\\ yadA mA.n chaiva bhAryAM cha draShTAsi bhR^ishadurbale . na tadA jIvitenArtho bhavitA tava sa~njaya .. 16..\\ dAsakarma karAnbhR^ityAnAchAryartvikpurohitAn . avR^ittyAsmAnprajahato dR^iShTvA ki.n jIvitena te .. 17..\\ yadi kR^ityaM na pashyAmi tavAdyeha yathA purA . shlAghanIya.n yashasya.n cha kA shAntirhR^idayasya me .. 18..\\ neti chedbrAhmaNAnbrUyA.n dIryate hR^idayaM mama . na hyahaM na cha me bhartA neti brAhmaNamuktavAn .. 19..\\ vayamAshramaNIyAH sma nAshritAraH parasya cha . sAnyAnAshritya jIvantI parityakShyAmi jIvitam .. 20..\\ apAre bhava naH pAramaplave bhava naH plavaH . kuruShva sthAnamasthAne mR^itAnsa~njIvayasva naH .. 21..\\ sarve te shatravaH sahyA na chejjIvitumichchhasi . atha chedIdR^ishI.n vR^itti.n klIbAm abhyupapadyase .. 22..\\ nirviNNAtmA hatamanA mu~nchaitAM pApajIvikAm . ekashatruvadhenaiva shUro gachchhati vishrutim .. 23..\\ indro vR^itravadhenaiva mahendraH samapadyata . mAhendra.n cha graha.n lebhe lokAnAM cheshvaro.abhavat .. 24..\\ nAma vishrAvya vA sa~Nkhye shatrUrAhUya daMshitAn . senAgra.n vApi vidrAvya hatvA vA puruShaM varam .. 25..\\ yadaiva labhate vIraH suyuddhena mahadyashaH . tadaiva pravyathante.asya shatravo vinamanti cha .. 26..\\ tyaktvAtmAna.n raNe dakShaM shUra.n kApuruShA janAH . avashAH pUrayanti sma sarvakAmasamR^iddhibhiH .. 27..\\ rAjya.n vApyugravibhraMshaM saMshayo jIvitasya vA . pralabdhasya hi shatrorvai sheSha.n kurvanti sAdhavaH .. 28..\\ svargadvAropama.n rAjyamatha vApyamR^itopamam . ruddhamekAyane matvA patolmuka ivAriShu .. 29..\\ jahi shatrUnraNe rAjansvadharmamanupAlaya . mA tvA pashyetsukR^ipaNa.n shatruH shrImAnkadA chana .. 30..\\ asmadIyaishcha shochadbhirnadadbhishcha parairvR^itam . api tvAM nAnupashyeya.n dInA dInamavasthitam .. 31..\\ uShya sauvIrakanyAbhiH shlAghasvArthairyathA purA . mA cha saindhava kanyAnAmavansanno vasha.n gamaH .. 32..\\ yuvA rUpeNa sampanno vidyayAbhijanena cha . yastvAdR^isho vikurvIta yashasvI lokavishrutaH . voDhavye dhuryanaDuvanmanye maraNameva tat .. 33..\\ yadi tvAmanupashyAmi parasya priyavAdinam . pR^iShThato.anuvrajanta.n vA kA kAntirhR^idayasya me .. 34..\\ nAsmi~njAtu kule jAto gachchhedyo.anyasya pR^iShThataH . na tvaM parasyAnudhura.n tAta jIvitumarhasi .. 35..\\ aha.n hi kShatrahR^idayaM veda yatparishAshvatam . pUrvaiH pUrvataraiH proktaM paraiH paratarairapi .. 36..\\ yo vai kashchidihAjAtaH kShatriyaH kShatradharmavit . bhayAdvR^itti samIkSho vA na namediha kasya chit .. 37..\\ udyachchhedeva na namedudyamo hyeva pauruSham . apyaparvaNi bhajyeta na namediha kasya chit .. 38..\\ mAta~Ngo matta iva cha parIyAtsumahAmanAH . brAhmaNebhyo namennitya.n dharmAyaiva cha sa~njaya .. 39..\\ niyachchhannitarAnvarNAnvinighnansarvaduShkR^itaH . sasahAyo.asahAyo vA yAvajjIva.n tathA bhavet .. 40..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 133} putra kR^iShNAyasasyeva cha te sa.nhatya hR^idaya.n kR^itam . mama mAtastvakaruNe vairapraGYe hyamarShaNe .. 1..\\ aho kShatrasamAchAro yatra mAmapara.n yathA . IdR^isha.n vachanaM brUyAdbhavatI putramekajam .. 2..\\ kiM nu te mAmapashyantyAH pR^ithivyA api sarvayA . kimAbharaNakR^itya.n te kiM bhogairjIvitena vA .. 3..\\ sarvArambhA hi viduShA.n tAta dharmArthakAraNAt . tAnevAbhisamIkShyAha.n sa~njaya tvAmachUchudam .. 4..\\ sa samIkShya kramopeto mukhyaH kAlo.ayamAgataH . asmiMshchedAgate kAle kAryaM na pratipadyase . asambhAvita rUpastva.n sunR^isha.nsa.n kariShyasi .. 5..\\ ta.n tvAmayashasA spR^iShTaM na brUyA.n yadi sa~njaya . kharI vAtsalyamAhustanniH sAmarthyamahetukam .. 6..\\ sadbhirvigarhitaM mArga.n tyaja mUrkha niShevitam . avidyA vai mahatyasti yAmimA.n saMshritAH prajAH .. 7..\\ tava syAdyadi sadvR^itta.n tena me tvaM priyo bhaveH . dharmArthaguNayuktena netareNa katha.n chana . daivamAnuShayuktena sadbhirAcharitena cha .. 8..\\ yo hyevamavinItena ramate putra naptR^iNA . anutthAnavatA chApi mogha.n tasya prajA phalam .. 9..\\ akurvanto hi karmANi kurvanto ninditAni cha . sukhaM naiveha nAmutra labhante puruShAdhamAH .. 10..\\ yuddhAya kShatriyaH sR^iShTaH sa~njayeha jayAya cha . krUrAya karmaNe nityaM prajAnAM paripAlane . jayanvA vadhyamAno vA prApnotIndra salokatAm .. 11..\\ na shakra bhavane puNye divi tadvidyate sukham . yadamitrAnvashe kR^itvA kShatriyaH sukhamashnute .. 12..\\ manyunA dahyamAnena puruSheNa manasvinA . nikR^iteneha bahushaH shatrUnpratijigIShayA .. 13..\\ AtmAna.n vA parityajya shatrUnvA vinipAtya vai . ato.anyena prakAreNa shAntirasya kuto bhavet .. 14..\\ iha prAGYDo hi puruShaH svalpamapriyamichchhati . yasya svalpaM priya.n loke dhruva.n tasyAlpamapriyam .. 15..\\ priyAbhAvAchcha puruSho naiva prApnoti shobhanam . dhruva.n chAbhAvamabhyeti gatvA ga~Ngeva sAgaram .. 16..\\ putra neyaM matistvayA vAchyA mAtaH putre visheShataH . kAruNyamevAtra pashya bhUtveha jaDa mUkavat .. 17..\\ ato me bhUyasI nandiryadevamanupashyasi . chodyaM mA.n chodayasyetadbhR^isha.n vai chodayAmi te .. 18..\\ atha tvAM pUjayiShyAmi hatvA vai sarvasaindhavAn . ahaM pashyAmi vijaya.n kR^itsnaM bhAvinameva te .. 19..\\ akoshasyAsahAyasya kutaH svidvijayo mama . ityavasthA.n viditvemAmAtmanAtmani dAruNAm . rAjyAdbhAvo nivR^itto me tridivAdiva duShkR^iteH .. 20..\\ IdR^ishaM bhavatI ka.n chidupAyamanupashyati . tanme pariNata praGYe samyakprabrUhi pR^ichchhate . kariShyAmi hi tatsarva.n yathAvadanushAsanam .. 21..\\ putrAtmA nAvamantavyaH pUrvAbhirasamR^iddhibhiH . abhUtvA hi bhavantyarthA bhUtvA nashyanti chApare .. 22..\\ amarSheNaiva chApyarthA nArabdhavyAH subAlishaiH . sarveShA.n karmaNAM tAta phale nityamanityatA .. 23..\\ anityamiti jAnanto na bhavanti bhavanti cha . atha ye naiva kurvanti naiva jAtu bhavanti te .. 24..\\ aikaguNyamanIhAyAmabhAvaH karmaNAM phalam . atha dvaiguNyamIhAyAM phalaM bhavati vA na vA .. 25..\\ yasya prAgeva viditA sarvArthAnAmanityatA . nudedvR^iddhisamR^iddhI sa pratikUle nR^ipAtmaja .. 26..\\ utthAtavya.n jAgR^itavya.n yoktavyaM bhUtikarmasu . bhaviShyatItyeva manaH kR^itvA satatamavyathaiH . ma~NgalAni puraskR^itya brAhmaNaishcheshvaraiH saha .. 27..\\ prAGYasya nR^ipaterAshu vR^iddhirbhavati putraka . abhivartati lakShmIstaM prAchImiva divAkaraH .. 28..\\ nidarshanAnyupAyAMshcha bahUnyuddharShaNAni cha . anudarshita rUpo.asi pashyAmi kuru pauruSham . puruShArthamabhipreta.n samAhartumihArhasi .. 29..\\ kruddhA.NllubdhAnparikShINAnavakShiptAnvimAnitAn . spardhinashchaiva ye ke chittAnyukta upadhAraya .. 30..\\ etena tvaM prakAreNa mahato bhetsyase gaNAn . mahAvega ivoddhUto mAtarishvA balAhakAn .. 31..\\ teShAmagrapradAyI syAH kalyotthAyI priya.nvadaH . te tvAM priya.n kariShyanti puro dhAsyanti cha dhruvam .. 32..\\ yadaiva shatrurjAnIyAtsapatna.n tyaktajIvitam . tadaivAsmAdudvijate sarpAdveshma gatAdiva .. 33..\\ ta.n viditvA parAkrAntaM vashe na kurute yadi . nirvAdairnirvadedenamantatastadbhaviShyati .. 34..\\ nirvAdAdAspada.n labdhvA dhanavR^iddhirbhaviShyati . dhanavanta.n hi mitrANi bhajante chAshrayanti cha .. 35..\\ sphalitArthaM punastAta santyajantyapi bAndhavAH . apyasminnAshrayante cha jugupsanti cha tAdR^isham .. 36..\\ shatru.n kR^itvA yaH sahAya.n vishvAsamupagachchhati . ataH sambhAvyamevaitadyadrAjyaM prApnuyAditi .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 134} m naiva rAGYA daraH kAryo jAtu kasyA.n chidApadi . atha chedapi dIrNaH syAnnaiva varteta dIrNavat .. 1..\\ dIrNa.n hi dR^iShTvA rAjAnaM sarvamevAnudIryate . rAShTraM balamamAtyAshcha pR^ithakkurvanti te matim .. 2..\\ shatrUneke prapadyante prajahatyapare punaH . anveke prajihIrShanti ye purastAdvimAnitAH .. 3..\\ ya evAtyanta suhR^idasta enaM paryupAsate . ashaktayaH svasti kAmA baddhavatsA iDA iva . shochantamanushochanti pratItAniva bAndhavAn .. 4..\\ api te pUjitAH pUrvamapi te suhR^ido matAH . ye rAShTramabhimanyante rAGYo vyasanamIyuShaH . mA dIdarastva.n suhR^ido mA tvA.n dIrNaM prahAsiShuH .. 5..\\ prabhAvaM pauruShaM buddhi.n jiGYAsantyA mayA tava . ullapantyA samAshvAsaM balavAniva durbalam .. 6..\\ yadyetatsa.nvijAnAsi yadi samyagbravImyaham . kR^itvAsaumyamivAtmAna.n jayAyottiShTha sa~njaya .. 7..\\ asti naH koshanichayo mahAnaviditastava . tamaha.n veda nAnyastamupasampAdayAmi te .. 8..\\ santi naikashatA bhUyaH suhR^idastava sa~njaya . sukhaduHkhasahA vIra shatArhA anivartinaH .. 9..\\ tAdR^ishA hi sahAyA vai puruShasya bubhUShataH . IShadujjihataH ki.n chitsachivAH shatrukarshanAH .. 10..\\ kasya tvIdR^ishaka.n vAkyaM shrutvApi svalpa chetasaH . tamo na vyapahanyeta suchitrArtha padAkSharam .. 11..\\ udake dhUriya.n dhAryA sartavyaM pravaNe mayA . yasya me bhavatI netrI bhaviShyadbhUtadarshinI .. 12..\\ aha.n hi vachana.n tvattaH shushrUShuraparAparam . ki.n chitkiM chitprativada.nstUShNImAsaM muhurmuhuH .. 13..\\ atR^ipyannamR^itasyeva kR^ichchhrAllabdhasya bAndhavAt . udyachchhAmyeSha shatrUNAM niyamAya jayAya cha .. 14..\\ sadashva iva sa kShiptaH praNunno vAkyasAyakaiH . tachchakAra tathA sarva.n yathAvadanushAsanam .. 15..\\ idamuddharShaNaM bhIma.n tejovardhanamuttamam . rAjAna.n shrAvayenmantrI sIdantaM shatrupIDitam .. 16..\\ jayo nAmetihAso.aya.n shrotavyo vijigIShuNA . mahI.n vijayate kShipraM shrutvA shatrUMsh cha mardati .. 17..\\ idaM pu.nsavana.n chaiva vIrAjananameva cha . abhIkShNa.n garbhiNI shrutvA dhruva.n vIraM prajAyate .. 18..\\ vidyA shUra.n tapaH shUraM damashUraM tapasvinam . brAhmyA shriyA dIpyamAna.n sAdhuvAdena saMmatam .. 19..\\ archiShmantaM balopetaM mahAbhAgaM mahAratham . dhR^iShTavantamanAdhR^iShya.n jetAramaparAjitam .. 20..\\ niyantAramasAdhUnA.n goptAra.n harma chAriNAm . tadartha.n kShatriyA sUte vIra.n satyaparAkramam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 135} k arjuna.n keshava brUyAstvayi jAte sma sUtake . upopaviShTA nArIbhirAshrame parivAritA .. 1..\\ athAntarikShe vAgAsIddivyarUpA manoramA . sahasrAkShasamaH kunti bhaviShyatyeSha te sutaH .. 2..\\ eSha jeShyati sa~NgrAme kurUnsarvAnsamAgatAn . bhImasenadvitIyashcha lokamudvartayiShyati .. 3..\\ putraste pR^ithivI.n jetA yashashchAsya divaspR^isham . hatvA kurUngrAmajanye vAsudevasahAyavAn .. 4..\\ pitryamaMshaM pranaShTa.n cha punarapyuddhariShyati . bhrAtR^ibhiH sahitaH shrImA.nstrInmedhAnAhariShyati .. 5..\\ ta.n satyasandhaM bIbhatsuM savyasAchinamachyuta . yathAhameva.n jAnAmi balavantaM durAsadam . tathA tadastu dAshArha yathA vAgabhyabhAShata .. 6..\\ dharmashchedasti vArShNeya tathA satyaM bhaviShyati . tva.n chApi tattathA kR^iShNa sarva.n sampAdayiShyasi .. 7..\\ nAha.n tadabhyasUyAmi yathA vAgabhyabhAShata . namo dharmAya mahate dharmo dhArayati prajAH .. 8..\\ etaddhana~njayo vAchyo nityodyukto vR^ikodaraH . yadartha.n kShatriyA sUte tasya kAlo.ayamAgataH . na hi vaira.n samAsAdya sIdanti puruSharShabhAH .. 9..\\ viditA te sadA buddhirbhImasya na sa shAmyati . yAvadantaM na kurute shatrUNA.n shatrukarshaNaH .. 10..\\ sarvadharmavisheShaGYA.n snuShAM pANDormahAtmanaH . brUyA mAdhava kalyANI.n kR^iShNAM kR^iShNa yashasvinIm .. 11..\\ yuktametanmahAbhAge kule jAte yashasvini . yanme putreShu sarveShu yathAvattvamavartithAH .. 12..\\ mAdrIputrau cha vaktavyau kShatradharmaratAvubhau . vikrameNArjitAnbhogAnvR^iNIta.n jIvitAdapi .. 13..\\ vikramAdhigatA hyarthAH kShatradharmeNa jIvataH . mano manuShyasya sadA prINanti puruShottama .. 14..\\ yachcha vaH prekShamANAnA.n sarvadharmopachAyinI . pA~nchAlI paruShANyuktA ko nutatkShantumarhati .. 15..\\ na rAjyaharaNa.n duHkhaM dyUte chApi parAjayaH . pravrAjana.n sutAnAM vA na me tadduHkhakAraNam .. 16..\\ yattu sA bR^ihatI shyAmA sabhAyA.n rudatI tadA . ashrauShItparuShA vAchastanme duHkhataraM matam .. 17..\\ strI dharmiNI varArohA kShatradharmaratA sadA . nAdhyagachchhattadA nAtha.n kR^iShNA nAthavatI satI .. 18..\\ ta.n vai brUhi mahAbAho sarvashastrabhR^itAM varam . arjunaM puruShavyAghra.n draupadyAH padavIM chara .. 19..\\ viditau hi tavAtyanta.n kruddhAviva yamAntakau . bhImArjunau nayetA.n hi devAnapi parA.n gatim .. 20..\\ tayoshchaitadavaGYAna.n yatsA kR^iShNA sabhA gatA . duHshAsanashcha yadbhIma.n kaTukAnyabhyabhAShata . pashyatA.n kuruvIrANAM tachcha sa.nsmArayeH punaH .. 21..\\ pANDavAnkushalaM pR^ichchheH saputrAnkR^iShNayA saha . mA.n cha kushalinIM brUyAsteShu bhUyo janArdana . ariShTa.n gachchha panthAnaM putrAnme paripAlaya .. 22..\\ abhivAdyAtha tA.n kR^iShNaH kR^itvA chAbhipradakShiNam . nishchakrAma mahAbAhuH si.nhakhela gatistataH .. 23..\\ tato visarjayAmAsa bhIShmAdInkurupu~NgavAn . Aropya cha rathe karNaM prAyAtsAtyakinA saha .. 24..\\ tataH prayAte dAshArhe kuravaH sa~NgatA mithaH . jajalpurmahadAshcharya.n keshave paramAdbhutam .. 25..\\ pramUDhA pR^ithivI sarvA mR^ityupAshasitA kR^itA . duryodhanasya bAlishyAnnaitadastIti chAbruvan .. 26..\\ tato niryAya nagarAtprayayau puruShottamaH . mantrayAmAsa cha tadA karNena suchira.n saha .. 27..\\ visarjayitvA rAdheya.n sarvayAdavanandanaH . tato javena mahatA tUrNamashvAnachodayat .. 28..\\ te pibanta ivAkAsha.n dArukeNa prachoditAH . hayA jagmurmahAvegA manomArutara.nhasaH .. 29..\\ te vyatItya tamadhvAna.n kShipra.n shyenA ivAshugAH . uchchaiH sUryamupaplavya.n shAr~NgadhanvAnamAvahan .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 136} v kuntyAstu vachana.n shrutvA bhIShmadroNau mahArathau . duryodhanamida.n vAkyamUchatuH shAsanAtigam .. 1..\\ shruta.n te puruShavyAghra kuntyAH kR^iShNasya saMnidhau . vAkyamarthavadavyagramukta.n dharmyamanuttamam .. 2..\\ tatkariShyanti kaunteyA vAsudevasya saMmatam . na hi te jAtu shAmyerannR^ite rAjyena kaurava .. 3..\\ kleshitA hi tvayA pArthA dharmapAshasitAstadA . sabhAyA.n draupadI chaiva taishcha tanmarShitaM tava .. 4..\\ kR^itAstra.n hyarjunaM prApya bhIma.n cha kR^itanishramam . gANDIva.n cheShudhI chaiva rathaM cha dhvajameva cha . sahAya.n vAsudeva.n cha na kSha.nsyati yudhiShThiraH .. 5..\\ pratyakSha.n te mahAbAho yathA pArthena dhImatA . virATanagare pUrva.n sarve sma yudhi nirjitAH .. 6..\\ dAnavAnghorakarmANo nivAtakavachAnyudhi . raudramastra.n samAdhAya dagdhavAnastravahninA .. 7..\\ karNaprabhR^itayashcheme tva.n chApi kavachI rathI . mokShitA ghoShayAtrAyAM paryApta.n tannidarshanam .. 8..\\ prashAmya bharatashreShTha bhrAtR^ibhiH saha pANDavaiH . rakShemAM pR^ithivI.n sarvAM mR^ityordaMShTrAntara.n gatAm .. 9..\\ jyeShTho bhrAtA dharmashIlo vatsalaH shlakShNavAkshuchiH . ta.n gachchha puruShavyAghra.n vyapanIyeha kilbiSham .. 10..\\ dR^iShTashchettvaM pANDavena vyapanItasharAsanaH . prasannabhrukuTiH shrImAnkR^itA shAntiH kulasya naH .. 11..\\ tamabhyetya sahAmAtyaH pariShvajya nR^ipAtmajam . abhivAdaya rAjAna.n yathApUrvamarindama .. 12..\\ abhivAdayamAna.n tvAM pANibhyAM bhIma pUrvajaH . pratigR^ihNAtu sauhArdAtkuntIputro yudhiShThir