%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{5}## ##\begin{center}## \section{bhiishhmaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} j katha.n yuyudhire vIrAH kurupANDavasomakAH . pArthivAshcha mahAbhAgA nAnAdeshasamAgatAH .. 1..\\ v yathA yuyudhire vIrAH kurupANDavasomakAH . kurukShetre tapaHkShetre shR^iNu tatpR^ithivIpate .. 2..\\ avatIrya kurukShetraM pANDavAH saha somakAH . kauravAnabhyavartanta jigIShanto mahAbalAH .. 3..\\ vedAdhyayanasampannAH sarve yuddhAbhinandinaH . Asha.nsanto jaya.n yuddhe vadhaM vAbhimukhA raNe .. 4..\\ abhiyAya cha durdharShA.n dhArtarAShTrasya vAhinIm . prA~NmukhAH pashchime bhAge nyavishanta sa sainikAH .. 5..\\ samantapa~nchakAdbAhya.n shibirANi sahasrashaH . kArayAmAsa vidhivatkuntIputro yudhiShThiraH .. 6..\\ shUnyeva pR^ithivI sarvA bAlavR^iddhAvasheShitA . nirashva puruShA chAsIdrathaku~njaravarjitA .. 7..\\ yAvattapati sUryo hi jambUdvIpasya maNDalam . tAvadeva samAvR^ittaM balaM pArthiva sattama .. 8..\\ ekasthAH sarvavarNAste maNDalaM bahuyojanam . paryAkrAmanta deshAMshcha nadIH shailAnvanAni cha .. 9..\\ teShA.n yudhiShThiro rAjA sarveShAM puruSharShabha . Adidesha sa vAhAnAM bhakShyabhojyamanuttamam .. 10..\\ sa~nj~nAshcha vividhAstAstAsteShA.n chakre yudhiShThiraH . eva.n vAdI veditavyaH pANDaveyo.ayamityuta .. 11..\\ abhiGYAnAni sarveShA.n sa~nj~nAshchAbharaNAni cha . yojayAmAsa kauravyo yuddhakAla upasthite .. 12..\\ dR^iShTvA dhvajAgraM pArthAnA.n dhArtarAShTro mahAmanAH . saha sarvairmahIpAlaiH pratyavyUhata pANDavAn .. 13..\\ pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani . madhye nAgasahasrasya bhrAtR^ibhiH parivAritam .. 14..\\ dR^iShTvA duryodhana.n hR^iShTAH sarve pANDavasainikAH . dadhmuH sarve mahAsha~NkhAnbherIrjaghnuH sahasrashaH .. 15..\\ tataH prahR^iShTA.n svAM senAmabhivIkShyAtha pANDavAH . babhUvurhR^iShTamanaso vAsudevashcha vIryavAn .. 16..\\ tato yodhAnharShayantau vAsudevadhana~njayau . dadhmatuH puruShavyAghrau divyau sha~Nkhau rathe sthitau .. 17..\\ pA~nchajanyasya nirghoSha.n devadattasya chobhayoH . shrutvA sa vAhanA yodhAH shakR^inmUtraM prasusruvuH .. 18..\\ yathA si.nhasya nadataH svana.n shrutvetare mR^igAH . traseyustadvadevAsIddhArtarAShTra bala.n tadA .. 19..\\ udatiShThadrajo bhaumaM na prAGYAyata ki.n chana . antardhIyata chAdityaH sainyena rajasAvR^itaH .. 20..\\ vavarSha chAtra parjanyo mA.nsashoNitavR^iShTimAn . vyukShansarvANyanIkAni tadadbhutamivAbhavat .. 21..\\ vAyustataH prAdurabhUnnIchaiH sharkara karShaNaH . vinighna.nstAnyanIkAni vidhamaMshchaiva tadrajaH .. 22..\\ ubhe sene tadA rAjanyuddhAya mudite bhR^isham . kurukShetre sthite yatte sAgarakShubhitopame .. 23..\\ tayostu senayorAsIdadbhutaH sa samAgamaH . yugAnte samanuprApte dvayoH sAgarayoriva .. 24..\\ shUnyAsItpR^ithivI sarvA bAlavR^iddhAvasheShitA . tena senA samUhena samAnItena kauravaiH .. 25..\\ tataste samaya.n chakruH kurupANDavasomakAH . dharmAMshcha sthApayAmAsuryuddhAnAM bharatarShabha .. 26..\\ nivR^itte chaiva no yuddhe prItishcha syAtparasparam . yathA pura.n yathAyogaM na cha syAchchhalanaM punaH .. 27..\\ vAchA yuddhe pravR^itte no vAchaiva pratiyodhanam . niShkrAntaH pR^itanA madhyAnna hantavyaH katha.n chana .. 28..\\ rathI cha rathinA yodhyo gajena gajadhUrgataH . ashvenAshvI padAtishcha padAtenaiva bhArata .. 29..\\ yathAyoga.n yathA vIryaM yathotsAhaM yathA vayaH . samAbhAShya prahartavyaM na vishvaste na vihvale .. 30..\\ pareNa saha sa.nyuktaH pramatto vimukhastathA . kShINashastro vivarmA cha na hantavyaH katha.n chana .. 31..\\ na sUteShu na dhuryeShu na cha shastropanAyiShu . na bherIsha~NkhavAdeShu prahartavya.n kathaM chana .. 32..\\ eva.n te samayaM kR^itvA kurupANDavasomakAH . vismayaM parama.n jagmuH prekShamANAH parasparam .. 33..\\ nivishya cha mahAtmAnastataste puruSharShabhAH . hR^iShTarUpAH sumanaso babhUvuH saha sainikAH .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} v tataH pUrvApare sandhye samIkShya bhagavAnR^iShiH . sarvaveda vidA.n shreShTho vyAsaH satyavatI sutaH .. 1..\\ bhaviShyati raNe ghore bharatAnAM pitAmaha . pratyakShadarshI bhagavAnbhUtabhavya bhaviShyavit .. 2..\\ vaichitravIrya.n rAjAnaM sa rahasyaM bravIdidam . shochantamArta.n dhyAyantaM putrANAmanayaM tadA .. 3..\\ vy rAjanparItakAlAste putrAshchAnye cha bhUmipAH . te haniShyanti sa~NgrAme samAsAdyetaretaram .. 4..\\ teShu kAlaparIteShu vinashyatsu cha bhArata . kAlaparyAyamAGYAya mA sma shoke manaH kR^ithAH .. 5..\\ yadi tvichchhasi sa~NgrAme draShTumena.n vishAM pate . chakShurdadAni te hanta yuddhametannishAmaya .. 6..\\ dhr na rochaye GYAtivadha.n draShTuM brahmarShisattama . yuddhametattvasheSheNa shR^iNuyA.n tava tejasA .. 7..\\ v tasminnanichchhati draShTu.n sa~NgrAmaM shrotumichchhati . varANAmIshvaro dAtA sa~njayAya vara.n dadau .. 8..\\ eSha te sa~njayo rAjanyuddhametadvadiShyati . etasya sarva.n sa~NgrAme na parokShaM bhaviShyati .. 9..\\ chakShuShA sa~njayo rAjandivyenaiSha samanvitaH . kathayiShyati te yuddha.n sarvaGYashcha bhaviShyati .. 10..\\ prakAsha.n vA rahasyaM vA rAtrau vA yadi vA divA . manasA chintitamapi sarva.n vetsyati sa~njayaH .. 11..\\ naina.n shastrANi bhetsyanti nainaM bAdhiShyate shramaH . gAvalgaNiraya.n jIvanyuddhAdasmAdvimokShyate .. 12..\\ aha.n cha kIrtimeteShAM kurUNAM bharatarShabha . pANDavAnA.n cha sarveShAM prathayiShyAmi mA.n shuchaH .. 13..\\ diShTametatpurA chaiva nAtra shochitumarhasi . na chaiva shakya.n sa.nyantuM yato dharmastato jayaH .. 14..\\ v evamuktvA sa bhagavAnkurUNAM prapitAmahaH . punareva mahAbAhu.n dhR^itarAShTramuvAcha ha .. 15..\\ iha yuddhe mahArAja bhaviShyati mahAnkShayaH . yathemAni nimittAni bhayAyAdyopalakShaye .. 16..\\ shyenA gR^idhrAshcha kAkAshcha ka~NkAshcha sahitA balaiH . sampatanti vanAnteShu samavAyAMsh cha kurvate .. 17..\\ atyugra.n cha prapashyanti yuddhamAnandino dvijAH . kravyAdA bhakShayiShyanti mA.nsAni gajavAjinAm .. 18..\\ khaTA khaTeti vAshanto bhairavaM bhayavedinaH . kahvAH prayAnti madhyena dakShiNAmabhito disham .. 19..\\ ubhe pUrvApare sandhye nityaM pashyAmi bhArata . udayAstamane sUrya.n kabandhaiH parivAritam .. 20..\\ shvetalohita paryantAH kR^iShNa grIvAH sa vidyutaH . trivarNAH parighAH sandhau bhAnumAvArayantyuta .. 21..\\ jvalitArkendu nakShatraM nirvisheSha dinakShapam . ahorAtraM mayA dR^iShTa.n tatkShayAya bhaviShyati .. 22..\\ alakShyaH prabhayA hInaH paurNamAsI.n cha kArttikIm . chandro.abhUdagnivarNashcha samavarNe nabhastale .. 23..\\ svapsyanti nihatA vIrA bhUmimAvR^itya pArthivAH . rAjAno rAjaputrAshcha shUrAH parighabAhavaH .. 24..\\ antarikShe varAhasya vR^iShadaMshasya chobhayoH . praNAda.n yudhyato rAtrau raudraM nityaM pralakShaye .. 25..\\ devatA pratimAshchApi kampanti cha hasanti cha . vamanti rudhira.n chAsyaiH svidyanti prapatanti cha .. 26..\\ anAhatA dundubhayaH praNadanti vishAM pate . ayuktAshcha pravartante kShatriyANAM mahArathAH .. 27..\\ kokilAH shatapatrAshcha chAShA bhAsAH shukAstathA . sArasAshcha mayUrAshcha vAcho mu~nchanti dAruNAH .. 28..\\ gR^ihItashastrAbharaNA varmiNo vAjipR^iShThagAH . aruNodayeShu dR^ishyante shatashaH shalabha vrajAH .. 29..\\ ubhe sandhye prakAshete dishA.n dAhasamanvite . AsIdrudhiravarSha.n cha asthi varShaM cha bhArata .. 30..\\ yA chaiShA vishrutA rAja.nstrailokye sAdhu saMmatA . arundhatI tayApyeSha vasiShThaH pR^iShThataH kR^itaH .. 31..\\ rohiNIM pIDayanneSha sthito rAja~nshanaishcharaH . vyAvR^itta.n lakShma somasya bhaviShyati mahadbhayam .. 32..\\ anabhre cha mahAghora.n stanitaM shrUyate.anisham . vAhanAnA.n cha rudatAM prapatantyashrubindavaH .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} vy kharA goShu prajAyante ramante mAtR^ibhiH sutAH . anArtavaM puShpaphala.n darshayanti vane drumAH .. 1..\\ garbhiNyo rAjaputryashcha janayanti vibhIShaNAn . kravyAdAnpakShiNashchaiva gomAyUnaparAnmR^igAn .. 2..\\ triviShANAshchaturnetrAH pa~ncha pAdA dvimehanAH . dvishIrShAshcha dvipuchchhAshcha daMShTriNaH pashavo.ashivAH .. 3..\\ jAyante vivR^itAsyAshcha vyAharanto.ashivA giraH . tripadAH shikhinastArkShyAshchaturdaMShTrA viShANinaH .. 4..\\ tathaivAnyAshcha dR^ishyante striyashcha brahmavAdinAm . vainateyAnmayUrAMshcha janayantyaH pure tava .. 5..\\ govatsa.n vaDavA sUte shvA sR^igAlaM mahIpate . krakarA~nshArikAshchaiva shukAMshchAshubha vAdinaH .. 6..\\ striyaH kAshchitprajAyante chatasraH pa~ncha kanyakAH . tA jAtamAtrA nR^ityanti gAyanti cha hasanti cha .. 7..\\ pR^ithagjanasya kuDakAH stanapAH stena veshmani . nR^ityanti parigAyanti vedayanto mahadbhayam .. 8..\\ pratimAshchAlikhantyanye sa shastrAH kAlachoditAH . anyonyamabhidhAvanti shishavo daNDapANayaH . uparundhanti kR^itvA cha nagarANi yuyutsavaH .. 9..\\ padmotpalAni vR^ikSheShu jAyante kumudAni cha . viShvagvAtAshcha vAntyugrA rajo na vyupashAmyati .. 10..\\ abhIkShNa.n kampate bhUmirarka.n rAhustathAgrasat . shveto grahastathA chitrA.n samatikramya tiShThati .. 11..\\ abhAva.n hi visheSheNa kurUNAM pratipashyati . dhUmaketurmahAghoraH puShyamAkramya tiShThati .. 12..\\ senayorashiva.n ghoraM kariShyati mahAgrahaH . maghAsva~NgArako vakraH shravaNe cha bR^ihaspatiH .. 13..\\ bhAgyaM nakShatramAkramya sUryaputreNa pIDyate . shukraH proShThapade pUrve samAruhya vishAM pate . uttare tu parikramya sahitaH pratyudIkShate .. 14..\\ shyAmo grahaH prajvalitaH sa dhUmaH saha pAvakaH . aindra.n tejasvi nakShatraM jyeShThAmAkramya tiShThati .. 15..\\ dhruvaH prajvalito ghoramapasavyaM pravartate . chitrA svAtyantare chaiva dhiShThitaH paruSho grahaH .. 16..\\ vakrAnuvakra.n kR^itvA cha shravaNe pAvakaprabhaH . brahmarAshi.n samAvR^itya lohitA~Ngo vyavasthitaH .. 17..\\ sarvasasya pratichchhannA pR^ithivI phalamAlinI . pa~nchashIrShA yavAshchaiva shatashIrShAshcha shAlayaH .. 18..\\ pradhAnAH sarvalokasya yAsvAyattamida.n jagat . tA gAvaH prasnutA vatsaiH shoNitaM prakSharantyuta .. 19..\\ nishcherurapidhAnebhyaH khaDgAH prajvalitA bhR^isham . vyaktaM pashyanti shastrANi sa~NgrAma.n samupasthitam .. 20..\\ agnivarNA yathA bhAsaH shastrANAm udakasya cha . kavachAnA.n dhvajAnAM cha bhaviShyati mahAnkShayaH .. 21..\\ dikShu prajvalitAsyAshcha vyAharanti mR^igadvijAH . atyAhita.n darshayanto vedayanti mahadbhayam .. 22..\\ ekapakShAkShi charaNaH shakuniH khacharo nishi . raudra.n vadati sa.nrabdhaH shoNita.n chhardayanmuhuH .. 23..\\ grahau tAmrAruNa shikhau prajvalantAviva sthitau . saptarShINAmudArANA.n samavachchhAdya vai prabhAm .. 24..\\ sa.nvatsarasthAyinau cha grahau prajvalitAvubhau . vishAkhayoH samIpasthau bR^ihaspatishanaishcharau .. 25..\\ kR^ittikAsu grahastIvro nakShatre prathame jvalan . vapUMShyapaharanbhAsA dhUmaketuriva sthitaH .. 26..\\ triShu pUrveShu sarveShu nakShatreShu vishAM pate . budhaH sampatate.abhIkShNa.n janayansumahadbhayam .. 27..\\ chaturdashIM pa~nchadashIM bhUtapUrvA.n cha ShoDashIm . imA.n tu nAbhijAnAmi amAvAsyAM trayodashIm .. 28..\\ chandrasUryAvubhau grastAvekamAse trayodashIm . aparvaNi grahAvetau prajAH sa~NkShapayiShyataH .. 29..\\ rajo vR^itA dishaH sarvAH pA.nsuvarShaiH samantataH . utpAtameghA raudrAshcha rAtrau varShanti shoNitam .. 30..\\ mA.nsavarShaM punastIvramAsItkR^iShNa chaturdashIm . ardharAtre mahAghoramatR^ipya.nstatra rAkShasAH .. 31..\\ pratisroto.avahannadyaH saritaH shoNitodakAH . phenAyamAnAH kUpAshcha nardanti vR^iShabhA iva . patantyulkAH sa nirghAtAH shuShkAshani vimishritAH .. 32..\\ adya chaiva nishA.n vyuShTAmudaye bhAnurAhataH . jvalantIbhirmaholkAbhishchaturbhiH sarvatodisham .. 33..\\ AdityamupatiShThadbhistatra choktaM maharShibhiH . bhUmipAla sahasrANAM bhUmiH pAsyati shoNitam .. 34..\\ kailAsamandarAbhyA.n tu tathA himavato gireH . sahasrasho mahAshabda.n shikharANi patanti cha .. 35..\\ mahAbhUtA bhUmikampe chaturaH sAgarAnpR^ithak . velAmudvartayanti sma kShobhayantaH punaH punaH .. 36..\\ vR^ikShAnunmathya vAntyugrA vAtAH sharkara karNiNaH . patanti chaityavR^ikShAshcha grAmeShu nagareShu cha .. 37..\\ pItalohita nIlashcha jvalatyagnirhuto dvijaiH . vAmArchiH shAvagandhI cha dhUmaprAyaH kharasvanaH . sparshA gandhA rasAshchaiva viparItA mahIpate .. 38..\\ dhUmAyante dhvajA rAGYA.n kampamAnA muhurmuhuH . mu~nchantya~NgAravarShANi bheryo.atha paTahAstathA .. 39..\\ prAsAdashikharAgreShu puradvAreShu chaiva hi . gR^idhrAH paripatantyugrA vAmaM maNDalamAshritAH .. 40..\\ pakvApakveti subhR^isha.n vAvAshyante vayA.nsi cha . nilIyante dhvajAgreShu kShayAya pR^ithivIkShitAm .. 41..\\ dhyAyantaH prakirantashcha vAlAnvepathusa.nyutAH . rudanti dInAsturagA mAta~NgAshcha sahasrashaH .. 42..\\ etachchhrutvA bhavAnatra prAptakAla.n vyavasyatAm . yathA lokaH samuchchhedaM nAya.n gachchheta bhArata .. 43..\\ v piturvacho nishamyaitaddhR^itarAShTro.abravIdidam . diShTametatpurA manye bhaviShyati na saMshayaH .. 44..\\ kShatriyAH kShatradharmeNa vadhyante yadi sa.nyuge . vIraloka.n samAsAdya sukhaM prApsyanti kevalam .. 45..\\ iha kIrtiM pare loke dIrghakAlaM mahatsukham . prApsyanti puruShavyAghrAH prANA.nstyaktvA mahAhave .. 46..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} v evamukto munistattva.n kavIndro rAjasattama . putreNa dhR^itarAShTreNa dhyAnamanvagamatparam .. 1..\\ punarevAbravIdvAkya.n kAlavAdI mahAtapAH . asaMshayaM pArthivendra kAlaH sa~NkShipate jagat .. 2..\\ sR^ijate cha punarlokAnneha vidyati shAshvatam . GYAtInA.n cha kurUNAM cha sambandhisuhR^idAM tathA .. 3..\\ dharmya.n deshaya panthAna.n samartho hyasi vAraNe . kShudra.n GYAtivadhaM prAhurmA kuruShva mamApriyam .. 4..\\ kAlo.ayaM putra rUpeNa tava jAto vishAM pate . na vadhaH pUjyate vede hitaM naitatkatha.n chana .. 5..\\ hanyAtsa eva yo hanyAtkuladharma.n svakA.n tanum . kAlenotpatha gantAsi shakye sati yathA pathi .. 6..\\ kulasyAsya vinAshAya tathaiva cha mahIkShitAm . anartho rAjyarUpeNa tyajyatAmasukhAvahaH .. 7..\\ luptapraGYaH pareNAsi dharma.n darshaya vai sutAn . ki.n te rAjyena durdharSha yena prApto.asi kilbiSham .. 8..\\ yashodharma.n cha kIrtiM cha pAlayansvargamApsyasi . labhantAM pANDavA rAjya.n shama.n gachchhantu kauravAH .. 9..\\ evaM bruvati viprendre dhR^itarAShTro.ambikA sutaH . AkShipya vAkya.n vAkyaGYo vAkpathenApyayAtpunaH .. 10..\\ dhr yathA bhavAnveda tathAsmi vettA bhAvAbhAvau viditau me yathAvat . svArthe hi saMmuhyati tAta loko mA.n chApi lokAtmakameva viddhi .. 11..\\ prasAdaye tvAmatulaprabhAvaM tvaM no gatirdarshayitA cha dhIraH . na chApi te vashagA me maharShe na kalmaSha.n kartumihArhase mAm .. 12..\\ tva.n hi dharmaH pavitra.n cha yashaH kIrtirdhR^itiH smR^itiH . karuNAM pANDavAnA.n cha mAnyashchAsi pitAmahaH .. 13..\\ vy vaichitravIrya nR^ipate yatte manasi vartate . abhidhatsva yathAkAma.n chhettAsmi tava saMshayam .. 14..\\ dhr yAni li~NgAni sa~NgrAme bhavanti vijayiShyatAm . tAni sarvANi bhagava~nshrotumichchhAmi tattvataH .. 15..\\ vy prasannabhAH pAvaka UrdhvarashmiH pradakShiNAvartashikho vidhUmaH . puNyA gandhAshchAhutInAM pravAnti jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 16..\\ gambhIraghoShAshcha mahAsvanAsh cha sha~NkhA mR^ida~NgAsh cha nadanti yatra . vishuddharashmistapanaH shashI cha jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 17..\\ iShTA vAchaH pR^iShThato vAyasAnAM samprasthitAnA.n cha gamiShyatAM cha . ye pR^iShThataste tvarayanti rAjan ye tvagrataste pratiShedhayanti .. 18..\\ kalyANa vAchaH shakunA rAjaha.nsAH shukAH krau~nchAH shatapatrAsh cha yatra . pradakShiNAshchaiva bhavanti sa~Nkhye dhruva.n jayaM tatra vadanti viprAH .. 19..\\ ala~NkAraiH kavachaiH ketubhish cha mukhaprasAdairhemavarNaishcha nR^INAm . bhrAjiShmatI duShpratiprekShaNIyA yeShA.n chamUste vijayanti shatrUn .. 20..\\ hR^iShTA vAchastathA sattva.n yodhAnAM yatra bhArata . na mlAyante srajashchaiva te taranti raNe ripUn .. 21..\\ iShTo vAtaH praviShTasya dakShiNA pravivikShataH . pashchAtsa.nsAdhayatyarthaM purastAtpratiShedhate .. 22..\\ shabdarUparasasparsha gandhAshchAviShkR^itAH shubhAH . sadA yodhAshcha hR^iShTAshcha yeShA.n teShAM dhruvaM jayaH .. 23..\\ anveva vAyavo vAnti tathAbhrANi vayA.nsi cha . anuplavante meghAshcha tathaivendra dhanUMShi cha .. 24..\\ etAni jayamAnAnA.n lakShaNAni vishAM pate . bhavanti viparItAni mumUrShANA.n janAdhipa .. 25..\\ alpAyA.n vA mahatyAM vA senAyAmiti nishchitam . harSho yodhagaNasyaika.n jayalakShaNamuchyate .. 26..\\ eko dIrNo dArayati senA.n sumahatIm api . ta.n dIrNamanudIryante yodhAH shUratamA api .. 27..\\ durnivAratamA chaiva prabhagnA mahatI chamUH . apAmiva mahAvegastrastA mR^igagaNA iva .. 28..\\ naiva shakyA samAdhAtu.n sa nipAte mahAchamUH . dIrNA ityeva dIryante yodhAH shUratamA api . bhItAnbhagnAMshcha samprekShya bhayaM bhUyo vivardhate .. 29..\\ prabhagnA sahasA rAjandisho vibhrAmitA paraiH . naiva sthApayitu.n shakyA shUrairapi mahAchamUH .. 30..\\ sambhR^itya mahatI.n senA.n chatura~NgAM mahIpatiH . upAyapUrvaM medhAvI yateta satatotthitaH .. 31..\\ upAyavijaya.n shreShThamAhurbhedena madhyamam . jaghanya eSha vijayo yo yuddhena vishAM pate . mahAdoShaH saMnipAtastato vya~NgaH sa uchyate .. 32..\\ parasparaGYAH sa.nhR^iShTA vyavadhUtAH sunishchitAH . pa~nchAshadapi ye shUrA mathnanti mahatI.n chamUm . atha vA pa~nchaShaTsapta vijayantyanivartinaH .. 33..\\ na vainateyo garuDaH prasha.nsati mahAjanam . dR^iShTvA suparNopachitiM mahatImapi bhArata .. 34..\\ na bAhulyena senAyA jayo bhavati bhArata . adhruvo hi jayo nAma daiva.n chAtra parAyaNam . jayanto hyapi sa~NgrAme kShatravanto bhavantyuta .. 35..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} v evamuktvA yayau vyAso dhR^itarAShTrAya dhImate . dhR^itarAShTro.api tachchhrutvA dhyAnamevAnvapadyata .. 1..\\ sa muhUrtamiva dhyAtvA viniHshvasya muhurmuhuH . sa~njaya.n saMshitAtmAnamapR^ichchhadbharatarShabha .. 2..\\ sa~njayeme mahIpAlAH shUrA yuddhAbhinandinaH . anyonyamabhinighnanti shastrairuchchAvachairapi .. 3..\\ pArthivAH pR^ithivI hetoH samabhityaktajIvitAH . na cha shAmyati nighnanto vardhayanto yamakShayam .. 4..\\ bhaimamaishvaryamichchhanto na mR^iShyante parasparam . manye bahuguNA bhUmistanmamAchakShva sa~njaya .. 5..\\ bahUni cha sahasrANi prayutAnyarbudAni cha . koTyashcha lokavIrANA.n sametAH kurujA~Ngale .. 6..\\ deshAnA.n cha parImANaM nagarANAM cha sa~njaya . shrotumichchhAmi tattvena yata ete samAgatAH .. 7..\\ divyabuddhipradIptena yuktastva.n GYAnachakShuShA . prasAdAttasya viprarShervyAsasyAmita tejasaH .. 8..\\ s yathA praGYaM mahAprAGYa bhaimAnvakShyAmi te guNAn . shAstrachakShuravekShasva namaste bharatarShabha .. 9..\\ dvividhAnIha bhUtAni trasAni sthAvarANi cha . trasAnA.n trividhA yoniraNDa svedajarAyujAH .. 10..\\ trasAnA.n khalu sarveShA.n shreShThA rAja~njarAyujAH . jarAyujAnAM pravarA mAnavAH pashavash cha ye .. 11..\\ nAnArUpANi bibhrANAsteShAM bhedAshchaturdasha . araNyavAsinaH sapta saptaiShA.n grAmavAsinaH .. 12..\\ si.nhavyAghra varAhAshcha mahiShA vAraNAstathA . R^ikShAshcha vAnarAshchaiva saptAraNyAH smR^itA nR^ipa .. 13..\\ gaurajo manujo meSho vAjyashvatara gardabhAH . ete grAmyAH samAkhyAtAH pashavaH sapta sAdhubhiH .. 14..\\ ete vai pashavo rAjangrAmyAraNyAshchaturdasha . vedoktAH pR^ithivIpAla yeShu yaGYAH pratiShThitAH .. 15..\\ grAmyANAM puruShaH shreShThaH si.nhashchAraNyavAsinAm . sarveShAmeva bhUtAnAmanyonyenAbhijIvanam .. 16..\\ udbhijjAH sthAvarAH proktAsteShAM pa~nchaiva jAtayaH . vR^ikShagulma latAvallyastvaksArAstR^iNajAtayaH .. 17..\\ eShA.n viMshatirekonA mahAbhUteShu pa~nchasu . chaturviMshatiruddiShTA gAyatrI lokasaMmatA .. 18..\\ ya etA.n veda gAyatrIM puNyAM sarvaguNAnvitAm . tattvena bharatashreShTha sa lokAnna praNashyati .. 19..\\ bhUmau hi jAyate sarvaM bhUmau sarvaM praNashyati . bhUmiH pratiShThA bhUtAnAM bhUmireva parAyaNam .. 20..\\ yasya bhUmistasya sarvajagatsthAvaraja~Ngamam . tatrAbhigR^iddhA rAjAno vinighnantItaretaram .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} dhr nadInAM parvatAnA.n cha nAmadheyAni sa~njaya . tathA janapadAnA.n cha ye chAnye bhUmimAshritAH .. 1..\\ pramANa.n cha pramANaGYa pR^ithivyA api sarvashaH . nikhilena samAchakShva kAnanAni cha sa~njaya .. 2..\\ pa~nchemAni mahArAja mahAbhUtAni sa~NgrahAt . jagatsthitAni sarvANi samAnyAhurmanIShiNaH .. 3..\\ bhUmirApastathA vAyuragnirAkAshameva cha . guNottarANi sarvANi teShAM bhUmiH pradhAnataH .. 4..\\ shabdaH sparshashcha rUpa.n cha raso gandhashcha pa~nchamaH . bhUmerete guNAH proktA R^iShibhistattvavedibhiH .. 5..\\ chatvAro.apsu guNA rAjangandhastatra na vidyate . shabdaH sparshashcha rUpa.n cha tejaso.atha guNAstrayaH . shabdaH sparshashcha vAyostu AkAshe shabda eva cha .. 6..\\ ete pa~ncha guNA rAjanmahAbhUteShu pa~nchasu . vartante sarvalokeShu yeShu lokAH pratiShThitAH .. 7..\\ anyonyaM nAbhivartante sAmyaM bhavati vai yadA . yadA tu viShamIbhAvamAvishanti parasparam . tadA dehairdehavanto vyatirohanti nAnyathA .. 8..\\ AnupUrvyAdvinashyanti jAyante chAnupUrvashaH . sarvANyaparimeyAni tadeShA.n rUpamaishvaram .. 9..\\ tatra tatra hi dR^ishyante dhAtavaH pA~ncha bhautikAH . teShAM manuShyAstarkeNa pramANAni prachakShate .. 10..\\ achintyAH khalu ye bhAvA na tA.nstarkeNa sAdhayet . prakR^itibhyaH para.n yattu tadachintyasya lakShaNam .. 11..\\ sudarshanaM pravakShyAmi dvIpa.n te kurunandana . parimaNDalo mahArAja dvIpo.asau chakrasa.nsthitaH .. 12..\\ nadI jalapratichchhannaH parvataishchAbhrasaMnibhaiH . puraishcha vividhAkArai ramyairjanapadaistathA .. 13..\\ vR^ikShaiH puShpaphalopetaiH sampannadhanadhAnyavAn . lAvaNena samudreNa samantAtparivAritaH .. 14..\\ yathA cha puruShaH pashyedAdarshe mukhamAtmanaH . eva.n sudarshana dvIpo dR^ishyate chandramaNDale .. 15..\\ dviraMshe pippalastatra dviraMshe cha shasho mahAn . sarvauShadhisamAvApaiH sarvataH parivR^i.nhitaH . Apastato.anyA viGYeyA eSha sa~NkShepa uchyate .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} dhr ukto dvIpasya sa~NkShepo vistaraM brUhi sa~njaya . yAvadbhUmyavakAsho.aya.n dR^ishyate shashalakShaNe . tasya pramANaM prabrUhi tato vakShyasi pippalam .. 1..\\ v evamuktaH sa rAGYA tu sa~njayo vAkyamabravIt . prAgAyatA mahArAja ShaDete ratnaparvatAH . avagADhA hyubhayataH samudrau pUrvapashchimau .. 2..\\ himavAnhemakUTashcha niShadhashcha nagottamaH . nIlashcha vaiDUryamayaH shvetashcha rajataprabhaH . sarvadhAtuvinaddhashcha shR^i~NgavAnnAma parvataH .. 3..\\ ete vai parvatA rAjansiddhachAraNasevitAH . teShAmantaraviShkambho yojanAni sahasrashaH .. 4..\\ tatra puNyA janapadAstAni varShANi bhArata . vasanti teShu sattvAni nAnA jAtIni sarvashaH .. 5..\\ ida.n tu bhArata.n varShaM tato haimavataM param . hemakUTAtpara.n chaiva harivarShaM prachakShate .. 6..\\ dakShiNena tu nIlasya niShadhasyottareNa cha . prAgAyato mahArAja mAlyavAnnAma parvataH .. 7..\\ tataH paraM mAlyavataH parvato gandhamAdanaH . parimaNDalastayormadhye meruH kanakaparvataH .. 8..\\ AdityataruNAbhAso vidhUma iva pAvakaH . yojanAnA.n sahasrANi ShoDashAdhaH kila smR^itaH .. 9..\\ uchchaishcha chaturAshItiryojanAnAM mahIpate . Urdhvamantashcha tiryakcha lokAnAvR^itya tiShThati .. 10..\\ tasya pArshve tvime dvIpAshchatvAraH sa.nsthitAH prabho . bhadrAshvaH ketumAlashcha jambUdvIpashcha bhArata . uttarAshchaiva kuravaH kR^itapuNyapratishrayAH .. 11..\\ vihagaH sumukho yatra suparNasyAtmajaH kila . sa vai vichintayAmAsa sauvarNAnprekShya vAyasAn .. 12..\\ meruruttamamadhyAnAmadhamAnA.n cha pakShiNAm . avisheSha karo yasmAttasmAdena.n tyajAmyaham .. 13..\\ tamAdityo.anuparyeti satata.n jyotiShAM patiH . chandramAshcha sa nakShatro vAyushchaiva pradakShiNam .. 14..\\ sa parvato mahArAja divyapuShpaphalAnvitaH . bhavanairAvR^itaH sarvairjAmbUnadamayaiH shubhaiH .. 15..\\ tatra devagaNA rAjangandharvAsurarAkShasAH . apsarogaNasa.nyuktAH shaile krIDanti nityashaH .. 16..\\ tatra brahmA cha rudrashcha shakrashchApi sureshvaraH . sametya vividhairyaGYairyajante.anekadakShiNaiH .. 17..\\ tumbururnAradashchaiva vishvAvasurhahAhuhUH . abhigamyAmara shreShThAH stavai stunvanti chAbhibho .. 18..\\ saptarShayo mahAtmAnaH kashyapashcha prajApatiH . tatra gachchhanti bhadra.n te sadA parvaNi parvaNi .. 19..\\ tasyaiva mUrdhanyushanAH kAvyo daityairmahIpate . tasya hImAni ratnAni tasyeme ratnaparvatAH .. 20..\\ tasmAtkubero bhagavAMshchaturthaM bhAgamashnute . tataH kalAMsha.n vittasya manuShyebhyaH prayachchhati .. 21..\\ pArshve tasyottare divya.n sarvartukusumaM shivam . karNikAravana.n ramyaM shilA jAlasamudgatam .. 22..\\ tatra sAkShAtpashupatirdivyairbhUtaiH samAvR^itaH . umA sahAyo bhagavAnramate bhUtabhAvanaH .. 23..\\ karNikAramayIM mAlAM bibhratpAdAvalambinIm . tribhirnetraiH kR^itoddyotastribhiH sUryairivoditaiH .. 24..\\ tamugratapasaH siddhAH suvratAH satyavAdinaH . pashyanti na hi durvR^ittaiH shakyo draShTuM maheshvaraH .. 25..\\ tasya shailasya shikharAtkShIradhArA nareshvara . triMshadbAhuparigrAhyA bhIma nirghata nisvanA .. 26..\\ puNyA puNyatamairjuShTA ga~NgA bhAgIrathI shubhA . patatyajasra vegena hrade chAndramase shubhe . tayA hyutpAditaH puNyaH sa hradaH sAgaropamaH .. 27..\\ tA.n dhArayAmAsa purA durdharAM parvatairapi . shata.n varShasahasrANAM shirasA vai maheshvaraH .. 28..\\ merostu pashchime pArshve ketumAlo mahIpate . jambU ShaNDashcha tatraiva sumahAnnandanopamaH .. 29..\\ AyurdashasahasrANi varShANA.n tatra bhArata . suvarNavarNAshcha narAH striyashchApsarasopamAH .. 30..\\ anAmayA vItashokA nityaM muditamAnasAH . jAyante mAnavAstatra niShTapta kanakaprabhAH .. 31..\\ gandhamAdana shR^i~NgeShu kuberaH saha rAkShasaiH . sa.nvR^ito.apsarasA.n sa~Nghairmodate guhyakAdhipaH .. 32..\\ gandhamAdana pAdeShu pareShvaparagaNDikAH . ekAdasha sahasrANi varShANAM paramAyuShaH .. 33..\\ tatra kR^iShNA narA rAja.nstejoyuktA mahAbalAH . striyashchotpalapatrAbhAH sarvAH supriyadarshanAH .. 34..\\ nIlotparatara.n shvetaM shvetAddhairaNyakaM param . varShamairAvataM nAma tataH shR^i~NgavataH param .. 35..\\ dhanuHsa.nsthe mahArAja dve varShe dakShiNottare . ilA vR^itaM madhyama.n tu pa~nchavarShANi chaiva ha .. 36..\\ uttarottarametebhyo varShamudrichyate guNaiH . AyuShpramANamArogya.n dharmataH kAmato.arthataH .. 37..\\ samanvitAni bhUtAni teShu varSheShu bhArata . evameShA mahArAja parvataiH pR^ithivI chitA .. 38..\\ hemakUTastu sumahAnkailAso nAma parvataH . yatra vaishravaNo rAjA guhyakaiH saha modate .. 39..\\ astyuttareNa kailAsaM mainAkaM parvataM prati . hiraNyashR^i~NgaH sumahAndivyo maNimayo giriH .. 40..\\ tasya pArshve mahaddivya.n shubha.n kA~nchanavAlukam . ramyaM bindusaro nAma yatra rAjA bhagIrathaH . dR^iShTvA bhAgIrathI.n ga~NgAmuvAsa bahulAH samAH .. 41..\\ yUpA maNimayAstatra chityAshchApi hiraNmayAH . tatreShTvA tu gataH siddhi.n sahasrAkSho mahAyashAH .. 42..\\ sR^iShTvA bhUtapatiryatra sarvalokAnsanAtanaH . upAsyate tigmatejA vR^ito bhUtaiH samAgataiH . naranArAyaNau brahmA manuH sthANushcha pa~nchamaH .. 43..\\ tatra tripathagA devI prathama.n tu pratiShThitA . brahmalokAdapakrAntA saptadhA pratipadyate .. 44..\\ vasvoka sArA nalinI pAvanA cha sarasvatI . jambUnadI cha sItA cha ga~NgA sindhushcha saptamI .. 45..\\ achintyA divyasa~NkalpA prabhoreShaiva sa.nvidhiH . upAsate yatra satra.n sahasrayugaparyaye .. 46..\\ dR^ishyAdR^ishyA cha bhavati tatra tatra sarasvatI . etA divyAH sapta ga~NgAstriShu lokeShu vishrutAH .. 47..\\ rakShA.nsi vai himavati hemakUTe tu guhyakAH . sarpA nAgAshcha niShadhe gokarNe cha tapodhanAH .. 48..\\ devAsurANA.n cha gR^iha.n shvetaH parvata uchyate . gandharvA niShadhe shaile nIle brahmarShayo nR^ipa . shR^i~NgavA.nstu mahArAja pitR^INAM pratisa~ncaraH .. 49..\\ ityetAni mahArAja sapta varShANi bhAgashaH . bhUtAnyupaniviShTAni gatimanti dhruvANi cha .. 50..\\ teShAmR^iddhirbahuvidhA dR^ishyate daivamAnuShI . ashakyA parisa~NkhyAtu.n shraddheyA tu bubhUShatA .. 51..\\ yA.n tu pR^ichchhasi mA rAjandivyAmetA.n shashAkR^itim . pArshve shashasya dve varShe ubhaye dakShiNottare . karNau tu nAgadvIpa.n cha kashyapa dvIpameva cha .. 52..\\ tAmravarNaH shiro rAja~nshrImAnmalayaparvataH . etaddvitIya.n dvIpasya dR^ishyate shashasa.nsthitam .. 53..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} dhr merorathottaraM pArshvaM pUrva.n chAchakShva sa~njaya . nikhilena mahAbuddhe mAlyavanta.n cha parvatam .. 1..\\ s dakShiNena tu nIlasya meroH pArshve tathottare . uttarAH kuravo rAjanpuNyAH siddhaniShevitAH .. 2..\\ tatra vR^ikShA madhu phalA nityapuShpaphalopagAH . puShpANi cha sugandhIni rasavanti phalAni cha .. 3..\\ sarvakAmaphalAstatra ke chidvR^ikShA janAdhipa . apare kShIriNo nAma vR^ikShAstatra narAdhipa .. 4..\\ ye kSharanti sadA kShIra.n ShaDrasaM hyamR^itopamam . vastrANi cha prasUyante phaleShvAbharaNAni cha .. 5..\\ sarvA maNimayI bhUmiH sUkShmakA~nchanavAlukA . sarvatra sukhasa.nsparshA niShpa~NkA cha janAdhipa .. 6..\\ devalokachyutAH sarve jAyante tatra mAnavAH . tulyarUpaguNopetAH sameShu viShameShu cha .. 7..\\ mithunAni cha jAyante striyashchApsarasopamAH . teShA.n te kShIriNAM kShIraM pibantyamR^itasaMnibham .. 8..\\ mithuna.n jAyamAna.n vai samaM tachcha pravardhate . tulyarUpaguNopeta.n samaveSha.n tathaiva cha . ekaikamanurakta.n cha chakravAka sama.n vibho .. 9..\\ nirAmayA vItashokA nityaM muditamAnasAH . dashavarShasahasrANi dashavarShashatAni cha . jIvanti te mahArAja na chAnyonya.n jahatyuta .. 10..\\ bhAruNDA nAma shakunAstIkShNatuNDA mahAbalAH . te nirharanti hi mR^itAndarIShu prakShipanti cha .. 11..\\ uttarAH kuravo rAjanvyAkhyAtAste samAsataH . meroH pArshvamahaM pUrva.n vakShyAmyatha yathAtatham .. 12..\\ tasya pUrvAbhiShekastu bhadrAshvasya vishAM pate . bhadra sAlavana.n yatra kAlAmrashcha mahAdrumaH .. 13..\\ kAlAmrashcha mahArAja nityapuShpaphalaH shubhaH . dvIpashcha yojanotsedhaH siddhachAraNasevitaH .. 14..\\ tatra te puruShAH shvetAstejoyuktA mahAbalAH . striyaH kumudavarNAshcha sundaryaH priyadarshanAH .. 15..\\ chandraprabhAshchandra varNAH pUrNachandranibhAnanAH . chandra shItalagAtryashcha nR^ittagItavishAradAH .. 16..\\ dashavarShasahasrANi tatrAyurbharatarShabha . kAlAmra rasapItAste nitya.n sa.nsthita yauvanAH .. 17..\\ dakShiNena tu nIlasya niShadhasyottareNa tu . sudarshano nAma mahA~njAmbUvR^ikShaH sanAtanaH .. 18..\\ sarvakAmaphalaH puNyaH siddhachAraNasevitaH . tasya nAmnA samAkhyAto jambUdvIpaH sanAtanaH .. 19..\\ yojanAnA.n sahasra.n cha shataM cha bharatarShabha . utsedho vR^ikSharAjasya divaspR^inmanujeshvara .. 20..\\ aratnInA.n sahasra.n cha shatAni dasha pa~ncha cha . pariNAhastu vR^ikShasya phalAnA.n rasabhedinAm .. 21..\\ patamAnAni tAnyurvyA.n kurvanti vipula.n svanam . mu~nchanti cha rasa.n rAja.nstasminrajatasaMnibham .. 22..\\ tasyA jambvAH phalaraso nadI bhUtvA janAdhipa . meruM pradakShiNa.n kR^itvA samprayAtyuttarAnkurUn .. 23..\\ pibanti tadrasa.n hR^iShTA janA nitya.n janAdhipa . tasminphalarase pIte na jarA bAdhate cha tAn .. 24..\\ tatra jAmbUnadaM nAma kanaka.n deva bhUShaNam . taruNAdityavarNAshcha jAyante tatra mAnavAH .. 25..\\ tathA mAlyavataH shR^i~Nge dIpyate tatra havyavAT . nAmnA sa.nvartako nAma kAlAgnirbharatarShabha .. 26..\\ tathA mAlyavataH shR^i~Nge pUrve pUrvAnta gaNDikA . yojanAnA.n sahasrANi pa~nchAshanmAlyavAnsthitaH .. 27..\\ mahArajata sa~NkAshA jAyante tatra mAnavAH . brahmalokAchchyutAH sarve sarve cha brahmavAdinaH .. 28..\\ tapastu tapyamAnAste bhavanti hyUrdhvaretasaH . rakShaNArtha.n tu bhUtAnAM pravishanti divAkaram .. 29..\\ ShaShTistAni sahasrANi ShaShTireva shatAni cha . aruNasyAgrato yAnti parivArya divAkaram .. 30..\\ ShaShTi.n varShasahasrANi ShaShTimeva shatAni cha . AdityatApa taptAste vishanti shashimaNDalam .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} dhr varNANA.n chaiva nAmAni parvatAnAM cha sa~njaya . AchakShva me yathAtattva.n ye cha parvatavAsinaH .. 1..\\ s dakShiNena tu shvetasya nIlasyaivottareNa tu . varSha.n ramaNakaM nAma jAyante tatra mAnavAH .. 2..\\ shuklAbhijana sampannAH sarve supriyadarshanAH . ratipradhAnAshcha tathA jAyante tatra mAnavAH .. 3..\\ dashavarShasahasrANi shatAni dasha pa~ncha cha . jIvanti te mahArAja nityaM muditamAnasAH .. 4..\\ dakShiNe shR^i~NgiNashchaiva shvetasyAthottareNa cha . varSha.n hairaNvataM nAma yatra hairaNvatI nadI .. 5..\\ yakShAnugA mahArAja dhaninaH praiya darshanAH . mahAbalAstatra sadA rAjanmuditamAnasAH .. 6..\\ ekAdasha sahasrANi varShANA.n te janAdhipa . AyuShpramANa.n jIvanti shatAni dasha pa~ncha cha .. 7..\\ shR^i~NgANi vai shR^i~NgavatastrINyeva manujAdhipa . ekaM maNimaya.n tatra tathaika.n raukmamadbhutam .. 8..\\ sarvaratnamaya.n chaikaM bhavanairupashobhitam . tatra svayamprabhA devI nitya.n vasati shANDilI .. 9..\\ uttareNa tu shR^i~Ngasya samudrAnte janAdhipa . varShamairAvataM nAma tasmAchchhR^i~NgavataH param .. 10..\\ na tatra sUryastapati na te jIryanti mAnavAH . chandramAshcha sa nakShatro jyotirbhUta ivAvR^itaH .. 11..\\ padmaprabhAH padmavarNAH padmapatra nibhekShaNAH . padmapatra sugandhAshcha jAyante tatra mAnavAH .. 12..\\ aniShpandAH sugandhAshcha nirAhArA jitendriyAH . devalokachyutAH sarve tathA virajaso nR^ipa .. 13..\\ trayodasha sahasrANi varShANA.n te janAdhipa . AyuShpramANa.n jIvanti narA bharatasattama .. 14..\\ kShIrodasya samudrasya tathaivottarataH prabhuH . harirvasati vaikuNThaH shakaTe kanakAtmake .. 15..\\ aShTachakra.n hi tadyAnaM bhUtayuktaM manojavam . agnivarNaM mahAvega.n jAmbUnadapariShkR^itam .. 16..\\ sa prabhuH sarvabhUtAnA.n vibhushcha bharatarShabha . sa~NkShepo vistarashchaiva kartA kArayitA cha saH .. 17..\\ pR^ithivyApastathAkAsha.n vAyustejashcha pArthiva . sa yaGYaH sarvabhUtAnAmAsya.n tasya hutAshanaH .. 18..\\ v evamuktaH sa~njayena dhR^itarAShTro mahAmanAH . dhyAnamanvagamadrAjA putrAnprati janAdhipa .. 19..\\ sa vichintya mahArAja punarevAbravIdvachaH . asaMshaya.n sUtaputra kAlaH sa~NkShipate jagat . sR^ijate cha punaH sarvaM na ha vidyati shAshvatam .. 20..\\ naro nArAyaNashchaiva sarvaGYaH sarvabhUtabhR^it . devA vaikuNTha ityAhurvedA viShNuriti prabhum .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} dhr yadidaM bhArata.n varShaM yatredaM mUrchhitaM balam . yatrAtimAtra.n lubdho.ayaM putro duryodhano mama .. 1..\\ yatra gR^iddhAH pANDusutA yatra me sajjate manaH . etanme tattvamAchakShva kushalo hyasi sa~njaya .. 2..\\ s na tatra pANDavA gR^iddhAH shR^iNu rAjanvacho mama . gR^iddho duryodhanastatra shakunishchApi saubalaH .. 3..\\ apare kShatriyAshchApi nAnAjanapadeshvarAH . ye gR^iddhA bhArate varShe na mR^iShyanti parasparam .. 4..\\ atra te varNayiShyAmi varShaM bhArata bhAratam . priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya cha .. 5..\\ pR^ithoshcha rAjanvainyasya tathekShvAkormahAtmanaH . yayAterambarIShasya mAndhAturnahuShasya cha .. 6..\\ tathaiva muchukundasya shiberaushInarasya cha . R^iShabhasya tathailasya nR^igasya nR^ipatestathA .. 7..\\ anyeShA.n cha mahArAja kShatriyANAM balIyasAm . sarveShAmeva rAjendra priyaM bhArata bhAratam .. 8..\\ tatte varShaM pravakShyAmi yathA shutamarindama . shR^iNu me gadato rAjanyanmA.n tvaM paripR^ichchhasi .. 9..\\ mahendro malayaH sahyaH shuktimAnR^ikShavAnapi . vindhyashcha pAriyAtrashcha saptaite kulaparvatAH .. 10..\\ teShA.n sahasrasho rAjanparvatAstu samIpataH . abhiGYAtAH sAravanto vipulAshchitrasAnavaH .. 11..\\ anye tato.apariGYAtA hrasvA hrasvopajIvinaH . AryA mlechchhAshcha kauravya tairmishrAH puruShA vibho .. 12..\\ nadIH pibanti bahulA ga~NgA.n sindhuM sarasvatIm . godAvarIM narmadA.n cha bAhudAM cha mahAnadIm .. 13..\\ shatadru.n chandrabhAgAM cha yamunAM cha mahAnadIm . dR^iShadvatI.n vipAshA.n cha vipApAM sthUlavAlukAm .. 14..\\ nadI.n vetravatI.n chaiva kR^iShNa veNAM cha nimnagAm . irAvatI.n vitastA.n cha payoShNIM devikAm api .. 15..\\ veda smR^iti.n vetasinI.n tridivAmiShku mAlinIm . karIShiNI.n chitravahAM chitrasenAM cha nimnagAm .. 16..\\ gomatI.n dhUtapApAM cha vandanAM cha mahAnadIm . kaushikI.n tridivAM kR^ityA.n vichitrAM lohatAriNIm .. 17..\\ rathasthA.n shatakumbhA.n cha sarayUM cha nareshvara . charmaNvatI.n vetravatIM hastisomA.n dishaM tathA .. 18..\\ shatAvarIM payoShNI.n cha parAM bhaimarathIM tathA . kAverI.n chulukAM chApi vApI.n shatabalAm api .. 19..\\ nichIrAM mahitA.n chApi suprayogAM narAdhipa . pavitrA.n kuNDalA.n sindhuM vAjinIM puramAlinIm .. 20..\\ pUrvAbhirAmA.n vIrA.n cha bhImAmoghavatIM tathA . palAshinIM pApaharAM mahendraM pippalAvatIm .. 21..\\ pAriSheNAmasiknI.n cha saralAM bhAramardinIm . puruhIM pravarAM menAM moghA.n ghR^itavatIM tathA .. 22..\\ dhUmatyAmatikR^iShNA.n cha sUchIM chhAvIM cha kaurava . sadAnIrAmadhR^iShyA.n cha kusha dhArAM mahAnadIm .. 23..\\ shashikAntA.n shivA.n chaiva tathA vIravatIm api . vAstu.n suvAstu.n gaurIM cha kampanAM sa hiraNvatIm .. 24..\\ hiraNvatI.n chitravatIM chitrasenAM cha nimnagAm . rathachitrA.n jyotirathA.n vishvAmitrAM kapi~njalAm .. 25..\\ upendrAM bahulA.n chaiva kucharAmambuvAhinIm . vainandIM pi~njalA.n veNNA.n tu~NgaveNAM mahAnadIm .. 26..\\ vidishA.n kR^iShNa veNNAM cha tAmrAM cha kapilAm api . shalu.n suvAmAM vedAshvAM harisrAvAM mahApagAm .. 27..\\ shIghrA.n cha pichchhilAM chaiva bhAradvAjIM cha nimnagAm . kaushikIM nimnagA.n shoNAM bAhudAmatha chandanAm .. 28..\\ durgAmantaHshilA.n chaiva brahma medhyAM bR^ihadvatIm . charakShAM mahirohI.n cha tathA jambunadIm api .. 29..\\ sunasA.n tamasAM dAsIM trasAmanyA.n varANasIm . loloddhR^ita karA.n chaiva pUrNAshAM cha mahAnadIm .. 30..\\ mAnavI.n vR^iShabhA.n chaiva mahAnadyo janAdhipa . sadA nirAmayA.n vR^ityAM mandagAM mandavAhinIm .. 31..\\ brahmANI.n cha mahAgaurIM durgAmapi cha bhArata . chitropalA.n chitrabarhAM majjuM makaravAhinIm .. 32..\\ mandAkinI.n vaitaraNI.n kokAM chaiva mahAnadIm . shuktimatImaraNyA.n cha puShpaveNyutpalAvatIm .. 33..\\ lohityA.n karatoyAM cha tathaiva vR^iShabha~NginIm . kumArImR^iShikulyA.n cha brahma kulyAM cha bhArata .. 34..\\ sarasvatIH supuNyAshcha sarvA ga~NgAshcha mAriSha . vishvasya mAtaraH sarvAH sarvAshchaiva mahAbalAH .. 35..\\ tathA nadyastvaprakAshAH shatasho.atha sahasrashaH . ityetAH sarito rAjansamAkhyAtA yathA smR^iti .. 36..\\ ata Urdhva.n janapadAnnibodha gadato mama . tatreme kurupA~nchAlAH shAlva mAdreya jA~NgalAH .. 37..\\ shUrasenAH kali~NgAshcha bodhA maukAstathaiva cha . matsyAH sukuTyaH saubalyAH kuntalAH kAshikoshalAH .. 38..\\ chedivatsAH karUShAshcha bhojAH sindhupulindakAH . uttamaujA dashArNAshcha mekalAshchotkalaiH saha .. 39..\\ pA~nchAlAH kaushikAshchaiva ekapR^iShThA yuga.n dharAH . saudhA madrA bhuji~NgAshcha kAshayo.aparakAshayaH .. 40..\\ jaTharAH kukkushAshchaiva sudAshArNAshcha bhArata . kuntayo.avantayashchaiva tathaivAparakuntayaH .. 41..\\ govindA mandakAH ShaNDA vidarbhAnUpavAsikAH . ashmakAH pA.nsurAShTrAshcha gopa rAShTrAH panItakAH .. 42..\\ Adi rAShTrAH sukuTTAshcha balirAShTra.n cha kevalam . vAnarAsyAH pravAhAshcha vakrA vakrabhayAH shakAH .. 43..\\ videhakA mAgadhAshcha suhmAshcha vijayAstathA . a~NgA va~NgAH kali~NgAshcha yakR^illomAna eva cha .. 44..\\ mallAH sudeShNAH prAhUtAstathA mAhiSha kArShikAH . vAhIkA vATadhAnAshcha AbhIrAH kAlatoyakAH .. 45..\\ aparandhrAshcha shUdrAshcha pahlavAshcharma khaNDikAH . aTavI shabarAshchaiva maru bhaumAshcha mAriSha .. 46..\\ upAvR^ishchAnupAvR^ishcha surAShTrAH kekayAstathA . kuTTAparAntA dvaidheyAH kAkShAH sAmudra niShkuTAH .. 47..\\ andhrAshcha bahavo rAjannantargiryAstathaiva cha . bahirgiryA~NgamaladA mAgadhA mAnavarjakAH .. 48..\\ mahyuttarAH prAvR^iSheyA bhArgavAshcha janAdhipa . puNDrA bhArgAH kirAtAshcha sudoShNAH pramudAstathA .. 49..\\ shakA niShAdA niShadhAstathaivAnartanairR^itAH . dugUlAH pratimatsyAshcha kushalAH kunaTAstathA .. 50..\\ tIragrAhAstara toyA rAjikA ramyakA gaNAH . tilakAH pArasIkAshcha madhumantaH prakutsakAH .. 51..\\ kAshmIrAH sindhusauvIrA gAndhArA darshakAstathA . abhIsArA kulUtAshcha shauvalA bAhlikAstathA .. 52..\\ darvIkAH sakachA darvA vAtajAma rathoragAH . bahu vAdyAshcha kauravya sudAmAnaH sumallikAH .. 53..\\ vadhrAH karIShakAshchApi kulindopatyakAstathA . vanAyavo dashA pArshvA romANaH kusha bindavaH .. 54..\\ kachchhA gopAla kachchhAshcha lA~NgalAH paravallakAH . kirAtA barbarAH siddhA videhAstAmrali~NgakAH .. 55..\\ oShTrAH puNDrAH sa sairandhrAH pArvatIyAshcha mAriSha . athApare janapadA dakShiNA bharatarShabha .. 56..\\ draviDAH keralAH prAchyA bhUShikA vanavAsinaH . unnatyakA mAhiShakA vikalpA mUShakAstathA .. 57..\\ karNikAH kuntikAshchaiva saubdhidA nalakAlakAH . kaukuTTakAstathA cholAH ko~NkaNA mAlavANakAH .. 58..\\ sama~NgAH kopanAshchaiva kukurA~Ngada mAriShAH . dhvajinyutsava sa~NketAstrivargAH sarvasenayaH .. 59..\\ trya~NgAH kekarakAH proShThAH parasa~ncarakAstathA . tathaiva vindhyapulakAH pulindAH kalkalaiH saha .. 60..\\ mAlakA mallakAshchaiva tathaivAparavartakAH . kulindAH kulakAshchaiva karaNThAH kurakAstathA .. 61..\\ mUShakA stanabAlAshcha satiyaH pattipa~njakAH . AdidAyAH sirAlAshcha stUbakA stanapAstathA .. 62..\\ hR^iShIvidarbhAH kAntIkAsta~NgaNAH parata~NgaNAH . uttarAshchApare mlechchhA janA bharatasattama .. 63..\\ yavanAshcha sa kAmbojA dAruNA mlechchha jAtayaH . sakShaddruhaH kuntalAshcha hUNAH pAratakaiH saha .. 64..\\ tathaiva maradhAshchInAstathaiva dasha mAlikAH . kShatriyopaniveshAshcha vaishyashUdra kulAni cha .. 65..\\ shUdrAbhIrAtha daradAH kAshmIrAH pashubhiH saha . khashikAshcha tukhArAshcha pallavA girigahvarAH .. 66..\\ AtreyAH sa bharadvAjAstathaiva stanayoShikAH . aupakAshcha kali~NgAshcha kirAtAnA.n cha jAtayaH .. 67..\\ tAmarA ha.nsamArgAshcha tathaiva karabha~njakAH . uddesha mAtreNa mayA deshAH sa~NkIrtitAH prabho .. 68..\\ yathA guNabala.n chApi trivargasya mahAphalam . duhyeddhenuH kAmadhukcha bhUmiH samyaganuShThitA .. 69..\\ tasyA.n gR^idhyanti rAjAnaH shUrA dharmArthakovidAH . te tyajantyAhave prANAnrasA gR^iddhAstarasvinaH .. 70..\\ deva mAnuShakAyAnA.n kAmaM bhUmiH parAyaNam . anyonyasyAvalumpanti sArameyA ivAmiSham .. 71..\\ rAjAno bharatashreShTha bhoktukAmA vasundharAm . na chApi tR^iptiH kAmAnA.n vidyate cheha kasya chit .. 72..\\ tasmAtparigrahe bhUmeryatante kurupANDavAH . sAmnA dAnena bhedena daNDenaiva cha pArthiva .. 73..\\ pitA mAtA cha putrAshcha kha.n dyaushcha narapu~Ngava . bhUmirbhavati bhUtAnA.n samyagachchhidra darshinI .. 74..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} dhr bhAratasyAsya varShasya tathA haimavatasya cha . pramANamAyuShaH sUta phala.n chApi shubhAshubham .. 1..\\ anAgatamatikrAnta.n vartamAna.n cha sa~njaya . AchakShva me vistareNa harivarSha.n tathaiva cha .. 2..\\ s chatvAri bhArate varShe yugAni bharatarShabha . kR^ita.n tretA dvAparaM cha puShyaM cha kuruvardhana .. 3..\\ pUrva.n kR^itayugaM nAma tatastretAyuga.n vibho . sa~NkShepAddvAparasyAtha tatha puShyaM pravartate .. 4..\\ chatvAri cha sahasrANi varShANA.n kurusattama . AyuH sa~NkhyA kR^itayuge sa~NkhyAtA rAjasattama .. 5..\\ tatra trINi sahasrANi tretAyAM manujAdhipa . dvisahasra.n dvApare tu shate tiShThati samprati .. 6..\\ na pramANa sthitirhyasti puShye.asminbharatarShabha . garbhasthAshcha mriyante.atra tathA jAtA mriyanti cha .. 7..\\ mahAbalA mahAsattvAH prajA guNasamanvitAH . ajAyanta kR^ite rAjanmunayaH sutapodhanAH .. 8..\\ mahotsAhA mahAtmAno dhArmikAH satyavAdinaH . jAtAH kR^itayuge rAjandhaninaH priyadarshanAH .. 9..\\ AyuShmanto mahAvIrA dhanurdhara varA yudhi . jAyante kShatriyAH shUrAstretAyA.n chakravartinaH .. 10..\\ sarvavarNA mahArAja jAyante dvApare sati . mahotsAhA mahAvIryAH parasparavadhaiShiNaH .. 11..\\ tejasAlpena sa.nyuktAH krodhanAH puruShA nR^ipa . lubdhAshchAnR^itakAshchaiva puShye jAyanti bhArata .. 12..\\ IrShyA mAnastathA krodho mAyAsUyA tathaiva cha . puShye bhavanti martyAnA.n rAgo lobhashcha bhArata .. 13..\\ sa~NkShepo vartate rAjandvApare.asminnarAdhipa . guNottara.n haimavataM harivarSha.n tataH param .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} dhr jambU khaNDastvayA prokto yathAvadiha sa~njaya . viShkambhamasya prabrUhi parimANa.n cha tattvataH .. 1..\\ samudrasya pramANa.n cha samyagachchhidra darshana . shAkadvIpa.n cha me brUhi kusha dvIpaM cha sa~njaya .. 2..\\ shAlmala.n chaiva tattvena krau~nchadvIpaM tathaiva cha . brUhi gAvalgaNe sarva.n rAhoH somArkayostathA .. 3..\\ s rAjansubahavo dvIpA yairida.n santata.n jagat . sapta tvahaM pravakShyAmi chandrAdityau grahA.nstathA .. 4..\\ aShTAdashasahasrANi yojanAnA.n vishAM pate . ShaTshatAni cha pUrNAni viShkambho jambuparvataH .. 5..\\ lAvaNasya samudrasya viShkambho dviguNaH smR^itaH . nAnAjanapadAkIrNo maNividruma chitritaH .. 6..\\ naikadhAtuvichitraishcha parvatairupashobhitaH . siddhachAraNasa~NkIrNaH sAgaraH parimaNDalaH .. 7..\\ shAkadvIpa.n cha vakShyAmi yathAvadiha pArthiva . shR^iNu me tva.n yathAnyAyaM bruvataH kurunandana .. 8..\\ jambUdvIpapramANena dviguNaH sa narAdhipa . viShkambheNa mahArAja sAgaro.api vibhAgashaH . kShIrodo bharatashreShTha yena samparivAritaH .. 9..\\ tatra puNyA janapadA na tatra mriyate janaH . kuta eva hi durbhikSha.n kShamA tejo yutA hi te .. 10..\\ shAkadvIpasya sa~NkShepo yathAvadbharatarShabha . ukta eSha mahArAja kimanyachchhrotumichchhasi .. 11..\\ dhr shAkadvIpasya sa~NkShepo yathAvadiha sa~njaya . uktastvayA mahAbhAga vistaraM brUhi tattvataH .. 12..\\ s tathaiva parvatA rAjansaptAtra maNibhUShitAH . ratnAkarAstathA nadyasteShAM nAmAni me shR^iNu . atIva guNavatsarva.n tatra puNyaM janAdhipa .. 13..\\ devarShigandharvayutaH paramo meruruchyate . prAgAyato mahArAja malayo nAma parvataH . yato meghAH pravartante prabhavanti cha sarvashaH .. 14..\\ tataH pareNa kauravya jaladhAro mahAgiriH . yatra nityamupAdatte vAsavaH parama.n jalam . yato varShaM prabhavati varShA kAle janeshvara .. 15..\\ uchchairgirI raivatako yatra nityaM pratiShThitaH . revatI divi nakShatraM pitAmaha kR^ito vidhiH .. 16..\\ uttareNa tu rAjendra shyAmo nAma mahAgiriH . yataH shyAmatvamApannAH prajA janapadeshvara .. 17..\\ dhr sumahAnsaMshayo me.adya prokta.n sa~njaya yattvayA . prajAH katha.n sUtaputra samprAptAH shyAmatAm iha .. 18..\\ s sarveShveva mahAprAGYa dvIpeShu kurunandana . gauraH kR^iShNashcha varNau dvau tayorvarNAntaraM nR^ipa .. 19..\\ shyAmo yasmAtpravR^itto vai tatte vakShyAmi bhArata . Aste.atra bhagavAnkR^iShNastatkAntyA shyAmatA.n gataH .. 20..\\ tataH para.n kauravendra durga shailo mahodayaH . kesarI kesara yuto yato vAtaH pravAyati .. 21..\\ teShA.n yojanaviShkambho dviguNaH pravibhAgashaH . varShANi teShu kauravya.n samproktAni manIShibhiH .. 22..\\ mahAmerurmahAkAsho jaladaH kumudottaraH . jaladhArAtparo rAjansukumAra iti smR^itaH .. 23..\\ raivatasya tu kaumAraH shyAmasya tu maNI chakaH . kesarasyAtha modAkI pareNa tu mahApumAn .. 24..\\ parivArya tu kauravya dairghya.n hrasvatvameva cha . jambUdvIpena vikhyAtastasya madhye mahAdrumaH .. 25..\\ shAko nAma mahArAja tasya dvIpasya madhyagaH . tatra puNyA janapadAH pUjyate tatra sha~NkaraH .. 26..\\ tatra gachchhanti siddhAshcha chAraNA daivatAni cha . dhArmikAshcha prajA rAjaMshchatvAro.atIva bhArata .. 27..\\ varNAH svakarmaniratA na cha steno.atra dR^ishyate . dIrghAyuSho mahArAja jarAmR^ityuvivarjitAH .. 28..\\ prajAstatra vivardhante varShAsviva samudragAH . nadyaH puNyajalAstatra ga~NgA cha bahudhA gatiH .. 29..\\ sukumArI kumArI cha sItA kAverakA tathA . mahAnadI cha kauravya tathA maNijalA nadI . ikShuvardhanikA chaiva tathA bharatasattama .. 30..\\ tataH pravR^ittAH puNyodA nadyaH kurukulodvaha . sahasrANA.n shatAnyeva yato varShati vAsavaH .. 31..\\ na tAsAM nAmadheyAni parimANa.n tathaiva cha . shakyate parisa~NkhyAtuM puNyAstA hi saridvarAH .. 32..\\ tatra puNyA janapadAshchatvAro lokasaMmatAH . magAshcha mashakAshchaiva mAnasA mandagAstathA .. 33..\\ magA brAhmaNabhUyiShThAH svakarmaniratA nR^ipa . mashakeShu tu rAjanyA dhArmikAH sarvakAmadAH .. 34..\\ mAnaseShu mahArAja vaishyAH karmopajIvinaH . sarvakAmasamAyuktAH shUrA dharmArthanishchitAH . shUdrAstu mandage nityaM puruShA dharmashIlinaH .. 35..\\ na tatra rAjA rAjendra na daNDo na cha daNDikAH . svadharmeNaiva dharma.n cha te rakShanti parasparam .. 36..\\ etAvadeva shakya.n tu tasmindvIpe prabhAShitum . etAvadeva shrotavya.n shAkadvIpe mahaujasi .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} s uttareShu tu kauravya dvIpeShu shrUyate kathA . yathA shrutaM mahArAja bruvatastannibodha me .. 1..\\ ghR^itatoyaH samudro.atra dadhi maNDodako.aparaH . surodaH sAgarashchaiva tathAnyo gharmasAgaraH .. 2..\\ paraspareNa dviguNAH sarve dvIpA narAdhipa . sarvatashcha mahArAja parvataiH parivAritAH .. 3..\\ gaurastu madhyame dvIpe girirmAnaH shilo mahAn . parvataH pashchimaH kR^iShNo nArAyaNa nibho nR^ipa .. 4..\\ tatra ratnAni divyAni svaya.n rakShati keshavaH . prajApatimupAsInaH prajAnA.n vidadhe sukham .. 5..\\ kusha dvIpe kusha stambo madhye janapadasya ha . sampUjyate shalmalishcha dvIpe shAlmalike nR^ipa .. 6..\\ krau~nchadvIpe mahAkrau~ncho girI ratnachayAkaraH . sampUjyate mahArAja chAturvarNyena nityadA .. 7..\\ gomandaH parvato rAjansumahAnsarvadhAtumAn . yatra nityaM nivasati shrImAnkamalalochanaH . mokShibhiH sa.nstuto nityaM prabhurnArAyaNo hariH .. 8..\\ kusha dvIpe tu rAjendra parvato vidrumaishchitaH . sudhAmA nAma durdharSho dvitIyo hemaparvataH .. 9..\\ dyutimAnnAma kauravya tR^itIyaH kumudo giriH . chaturthaH puShpavAnnAma pa~nchamastu kusheshayaH .. 10..\\ ShaShTho hari girirnAma ShaDete parvatottamAH . teShAmantaraviShkambho dviguNaH pravibhAgashaH .. 11..\\ audbhidaM prathama.n varSha.n dvitIyaM veNumaNDalam . tR^itIya.n vai rathAkAra.n chaturthaM pAlanaM smR^itam .. 12..\\ dhR^itimatpa~nchama.n varShaM ShaShThaM varShaM prabhA karam . saptama.n kApila.n varShaM saptaite varShapu~njakAH .. 13..\\ eteShu devagandharvAH prajAshcha jagatIshvara . viharanti ramante cha na teShu mriyate janaH .. 14..\\ na teShu dasyavaH santi mlechchha jAtyo.api vA nR^ipa . gaura prAyo janaH sarvaH sukumArashcha pArthiva .. 15..\\ avashiShTeShu varSheShu vakShyAmi manujeshvara . yathA shrutaM mahArAja tadavyagramanAH shR^iNu .. 16..\\ krau~nchadvIpe mahArAja krau~ncho nAma mahAgiriH . krau~nchAtparo vAmanako vAmanAdandhakArakaH .. 17..\\ andhakArAtparo jAnanmainAkaH parvatottamaH . mainAkAtparato rAjangovindo giriruttamaH .. 18..\\ govindAttu paro rAjannibiDo nAma parvataH . parastu dviguNasteShA.n viShkambho vaMshavardhana .. 19..\\ deshA.nstatra pravakShyAmi tanme nigadataH shR^iNu . krau~nchasya kushalo desho vAmanasya mano.anugaH .. 20..\\ mano.anugAtparashchoShNo deshaH kurukulodvaha . uShNAtparaH prAvarakaH prAvarAdandhakArakaH .. 21..\\ andhakAraka deshAttu munideshaH paraH smR^itaH . munideshAtparashchaiva prochyate dundubhisvanaH .. 22..\\ siddhachAraNasa~NkIrNo gaura prAyo janAdhipa . ete deshA mahArAja devagandharvasevitAH .. 23..\\ puShkare puShkaro nAma parvato maNiratnamAn . tatra nityaM nivasati svaya.n devaH prajApatiH .. 24..\\ taM paryupAsate nitya.n devAH sarve maharShibhiH . vAgbhirmano.anukUlAbhiH pUjayanto janAdhipa .. 25..\\ jambUdvIpAtpravartante ratnAni vividhAnyuta . dvIpeShu teShu sarveShu prajAnA.n kurunandana .. 26..\\ viprANAM brahmacharyeNa satyena cha damena cha . ArogyAyuH pramANAbhyA.n dviguNaM dviguNaM tataH .. 27..\\ eko janapado rAjandvIpeShveteShu bhArata . uktA janapadA yeShu dharmashchaikaH pradR^ishyate .. 28..\\ Ishvaro daNDamudyamya svayameva prajApatiH . dvIpAnetAnmahArAja rakSha.nstiShThati nityadA .. 29..\\ sa rAjA sa shivo rAjansa pitA sa pitAmahaH . gopAyati narashreShTha prajAH sa jaDa paNDitAH .. 30..\\ bhojana.n chAtra kauravya prajAH svayamupasthitam . siddhameva mahArAja bhu~njate tatra nityadA .. 31..\\ tataH para.n samA nAma dR^ishyate lokasa.nsthitiH . chaturashrA mahArAja trayastriMshattu maNDalam .. 32..\\ tatra tiShThanti kauravya chatvAro lokasaMmitAH . diggajA bharatashreShTha vAmanairAvatAdayaH . supratIkastathA rAjanprabhinnakaraTA mukhaH .. 33..\\ tasyAhaM parimANa.n tu na sa~NkhyAtumihotsahe . asa~NkhyAtaH sa nitya.n hi tiryagUrdhvamadhastathA .. 34..\\ tatra vai vAyavo vAnti digbhyaH sarvAbhya eva cha . asambAdhA mahArAja tAnnigR^ihNanti te gajAH .. 35..\\ puShkaraiH padmasa~NkAshairvarShmavadbhirmahAprabhaiH . te shanaiH punarevAshu vAyUnmu~nchanti nityashaH .. 36..\\ shvasadbhirmuchyamAnAstu diggajairiha mArutAH . Agachchhanti mahArAja tatastiShThanti vai prajAH .. 37..\\ dhr paro vai vistaro.atyartha.n tvayA sa~njaya kIrtitaH . darshita.n dvIpasa.nsthAnamuttaraM brUhi sa~njaya .. 38..\\ s uktA dvIpA mahArAja grahAnme shR^iNu tattvataH . svarbhAnuH kauravashreShTha yAvadeSha prabhAvataH .. 39..\\ parimaNDalo mahArAja svarbhAnuH shrUyate grahaH . yojanAnA.n sahasrANi viShkambho dvAdashAsya vai .. 40..\\ pariNAhena ShaTtriMshadvipulatvena chAnagha . ShaShTimAhuH shatAnyasya budhAH paurANikAstathA .. 41..\\ chandramAstu sahasrANi rAjannekAdasha smR^itaH . viShkambheNa kurushreShTha trayastriMshattu maNDalam . ekona ShaShTivaipulyAchchhIta rashmermahAtmanaH .. 42..\\ sUryastvaShTau sahasrANi dve chAnye kurunandana . viShkambheNa tato rAjanmaNDala.n triMshata.n samam .. 43..\\ aShTa pa~nchAshata.n rAjanvipulatvena chAnagha . shrUyate paramodAraH pata~Ngo.asau vibhAvasuH . etatpramANamarkasya nirdiShTamiha bhArata .. 44..\\ sa rAhushchhAdayatyetau yathAkAlaM mahattayA . chandrAdityau mahArAja sa~NkShepo.ayamudAhR^itaH .. 45..\\ ityetatte mahArAja pR^ichchhataH shAstrachakShuShA . sarvamukta.n yathAtattva.n tasmAchchhamamavApnuhi .. 46..\\ yathAdR^iShTaM mayA prokta.n sa niryANamida.n jagat . tasmAdAshvasa kauravya putra.n duryodhanaM prati .. 47..\\ shrutvedaM bharatashreShTha bhUmiparva mano.anugam . shrImAnbhavati rAjanyaH siddhArthaH sAdhu saMmataH . Ayurbala.n cha vIryaM cha tasya tejash cha vardhate .. 48..\\ yaH shR^iNoti mahIpAla parvaNIda.n yatavrataH . prIyante pitarastasya tathaiva cha pitAmahAH .. 49..\\ ida.n tu bhArata.n varShaM yatra vartAmahe vayam . pUrvaM pravartate puNya.n tatsarva.n shrutavAnasi .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} v atha gAvalgaNirdhImAnsamarAdetya sa~njayaH . pratyakShadarshI sarvasya bhUtabhavya bhaviShyavit .. 1..\\ dhyAyate dhR^itarAShTrAya sahasopetya duHkhitaH . AchaShTa nihataM bhIShmaM bharatAnAm amadhyamam .. 2..\\ sa~njayo.ahaM mahArAja namaste bharatarShabha . hato bhIShmaH shAntanavo bharatAnAM pitAmahaH .. 3..\\ kakuda.n sarvayodhAnA.n dhAma sarvadhanuShmatAm . sharatalpagataH so.adya shete kurupitAmahaH .. 4..\\ yasya vIrya.n samAshritya dyUtaM putrastavAkarot . sa shete nihato rAjansa~Nkhye bhIShmaH shikhaNDinA .. 5..\\ yaH sarvAnpR^ithivIpAlAnsamavetAnmahAmR^idhe . jigAyaika rathenaiva kAshipuryAM mahArathaH .. 6..\\ jAmadagnya.n raNe rAmamAyodhya vasu sambhavaH . na hato jAmadagnyena sa hato.adya shikhaNDinA .. 7..\\ mahendrasadR^ishaH shaurye sthairye cha himavAniva . samudra iva gAmbhIrye sahiShNutve dharA samaH .. 8..\\ sharadaMShTro dhanurvaktraH khaDgajihvo durAsadaH . narasi.nhaH pitA te.adya pA~nchAlyena nipAtitaH .. 9..\\ pANDavAnAM mahatsainya.n ya.n dR^iShTvodyantamAhave . pravepata bhayodvigna.n si.nha.n dR^iShTveva gogaNaH .. 10..\\ parirakShya sa senA.n te dasharAtramanIkahA . jagAmAstamivAdityaH kR^itvA karma suduShkaram .. 11..\\ yaH sa shakra ivAkShobhyo varShanbANAnsahasrashaH . jaghAna yudhi yodhAnAmarbuda.n dashabhirdinaiH .. 12..\\ sa shete niShTananbhUmau vAtarugNa iva drumaH . tava durmantrite rAjanyathA nArhaH sa bhArata .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} dhr katha.n kurUNAmR^iShabho hato bhIShmaH shikhaNDinA . katha.n rathAtsa nyapatatpitA me vAsavopamaH .. 1..\\ kathamAsaMshcha me putrA hInA bhIShmeNa sa~njaya . balinA devakalpena gurvarthe brahmachAriNA .. 2..\\ tasminhate mahAsattve maheShvAse mahAbale . mahArathe naravyAghra kimu AsInmanastadA .. 3..\\ ArtiH parA mAvishati yataH sha.nsasi me hatam . kurUNAmR^iShabha.n vIramakampyaM puruSharShabham .. 4..\\ ke ta.n yAntamanupreyuH ke chAsyAsanpurogamAH . ke.atiShThanke nyavartanta ke.abhyavartanta sa~njaya .. 5..\\ ke shUrA rathashArdUlamachyuta.n kShatriyarShabham . rathAnIka.n gAhamAna.n sahasA pR^iShThato.anvayuH .. 6..\\ yastamo.arka ivApohanparasainyamamitrahA . sahasrarashmi pratimaH pareShAM bhayamAdadhat . akarodduShkara.n karma raNe kaurava shAsanAt .. 7..\\ grasamAnamanIkAni ya enaM paryavArayan . kR^itina.n taM durAdharSha.n samyagyAsyantamantike . katha.n shAntanavaM yuddhe pANDavAH pratyavArayan .. 8..\\ nikR^intantamanIkAni sharadaMShTra.n tarasvinam . chApavyAttAnana.n ghoramasi jihvaM durAsadam .. 9..\\ atyanyAnpuruShavyAghrAnhrImantamaparAjitam . pAtayAmAsa kaunteyaH katha.n tamajita.n yudhi .. 10..\\ ugradhanvAnamugreShu.n vartamAnaM rathottame . pareShAmuttamA~NgAni prachinvanta.n shiteShubhiH .. 11..\\ pANDavAnAM mahatsainya.n ya.n dR^iShTvodyantamAhave . kAlAgnimiva durdharSha.n samaveShTata nityashaH .. 12..\\ parikR^iShya sa senAM me dasharAtramanIkahA . jagAmAstamivAdityaH kR^itvA karma suduShkaram .. 13..\\ yaH sa shakra ivAkShayya.n varShaM sharamayaM sR^ijan . jaghAna yudhi yodhAnAmarbuda.n dashabhirdinaiH .. 14..\\ sa shete niShTananbhUmau vAtarugNa iva drumaH . mama durmantritenAsau yathA nArha sa bhArata .. 15..\\ katha.n shAntanava.n dR^iShTvA pANDavAnAmanIkinI . prahartumashakattatra bhIShmaM bhImaparAkramam .. 16..\\ kathaM bhIShmeNa sa~NgrAmamakurvanpANDunandanAH . katha.n cha nAjayadbhIShmo droNe jIvati sa~njaya .. 17..\\ kR^ipe saMnihite tatra bharadvAjAtmaje tathA . bhIShmaH praharatA.n shreShThaH kathaM sa nidhana.n gataH .. 18..\\ katha.n chAtirathastena pA~nchAlyena shikhaNDinA . bhIShmo vinihato yuddhe devairapi durutsahaH .. 19..\\ yaH spardhate raNe nitya.n jAmadagnyaM mahAbalam . ajita.n jAmadagnyena shakratulyaparAkramam .. 20..\\ ta.n hataM samare bhIShmaM mahArathabalochitam . sa~njayAchakShva me vIra.n yena sharma na vidmahe .. 21..\\ mAmakAH ke maheShvAsA nAjahuH sa~njayAchyutam . duryodhana.n samAdiShTAH ke vIrAH paryavArayan .. 22..\\ yachchhikhaNDi mukhAH sarve pANDavA bhIShmamabhyayuH . kachchinna kuravo bhItAstatyajuH sa~njayAchyutam .. 23..\\ maurvI ghoShastanayitnuH pR^iShatka pR^iShato mahAn . dhanurhvAda mahAshabdo mahAmegha ivonnataH .. 24..\\ yadabhyavarShatkaunteyAnsapA~nchAlAnsa sR^i~njayAn . nighnanpararathAnvIro dAnavAniva vajrabhR^it .. 25..\\ iShvastrasAgara.n ghoraM bANagrAhaM durAsadam . kArmukormiNamakShayyamadvIpa.n samare.aplavam . gadAsimakarAvarta.n hayagrAha.n gajAkulam .. 26..\\ hayAngajAnpadAtAMshcha rathAMshcha tarasA bahUn . nimajjayanta.n samare paravIrApahAriNam .. 27..\\ vidahyamAna.n kopena tejasA cha parantapam . veleva makarAvAsa.n ke vIrAH paryavArayan .. 28..\\ bhIShmo yadakarotkarma samare sa~njayArihA . duryodhanahitArthAya ke tadAsya puro.abhavan .. 29..\\ ke.arakShandakShiNa.n chakraM bhIShmasyAmitatejasaH . pR^iShThataH ke parAnvIrA upAsedhanyatavratAH .. 30..\\ ke purastAdavartanta rakShanto bhIShmamantike . ke.arakShannuttara.n chakra.n vIrA vIrasya yudhyataH .. 31..\\ vAme chakre vartamAnAH ke.aghnansa~njaya sR^i~njayAn . sametAgramanIkeShu ke.abhyarakShandurAsadam .. 32..\\ pArshvataH ke.abhyavartanta gachchhanto durgamA.n gatim . samUhe ke parAnvIrAnpratyayudhyanta sa~njaya .. 33..\\ rakShyamANaH katha.n vIrairgopyamAnAsh cha tena te . durjayAnAmanIkAni nAjaya.nstarasA yudhi .. 34..\\ sarvalokeshvarasyeva parameShThi prajApateH . kathaM prahartumapi te shekuH sa~njaya pANDavAH .. 35..\\ yasmindvIpe samAshritya yudhyanti kuravaH paraiH . taM nimagnaM naravyAghraM bhIShma.n sha.nsasi sa~njaya .. 36..\\ yasya vIrye samAshvasya mama putro bR^ihadbalaH . na pANDavAnagaNayatkatha.n sa nihataH paraiH .. 37..\\ yaH purA vibudhaiH sendraiH sAhAyye yuddhadurmadaH . kA~NkShito dAnavAnghnadbhiH pitA mama mahAvrataH .. 38..\\ yasmi~njAte mahAvIrye shantanurlokasha~Nkare . shoka.n duHkhaM cha dainyaM cha prAjahAtputra lakShmaNi .. 39..\\ praGYA parAyaNa.n tajGYa.n saddharmanirataM shuchim . vedavedA~NgatattvaGYa.n katha.n sha.nsasi me hatam .. 40..\\ sarvAstravinayopeta.n dAnta.n shAntaM manasvinam . hata.n shAntanavaM shrutvA manye sheShaM balaM hatam .. 41..\\ dharmAdadharmo balavAnsamprApta iti me matiH . yatra vR^iddha.n guru.n hatvA rAjyamichchhanti pANDavAH .. 42..\\ jAmadagnyaH purA rAmaH sarvAstravidanuttamaH . ambArthamudyataH sa~Nkhye bhIShmeNa yudhi nirjitaH .. 43..\\ tamindrasamakarmANa.n kakuda.n sarvadhanvinAm . hata.n sha.nsasi bhIShmaM me kiM nu duHkhamataH param .. 44..\\ asakR^itkShatriya vrAtAH sa~Nkhye yena vinirjitAH . jAmadagnyastathA rAmaH paravIra nighAtinA .. 45..\\ tamAnnUnaM mahAvIryAdbhArgavAdyuddhadurmadAt . tejo vIryabalairbhUyA~nshikhaNDI drupadAtmajaH .. 46..\\ yaH shUra.n kR^itina.n yuddhe sarvashAstravishAradam . paramAstravida.n vIra.n jaghAna bharatarShabham .. 47..\\ ke vIrAstamamitraghnamanvayuH shatrusa.nsadi . sha.nsa me tadyathAvR^itta.n yuddhaM bhIShmasya pANDavaiH .. 48..\\ yoSheva hatavIrA me senA putrasya sa~njaya . agopamiva chodbhrAnta.n gokulaM tadbalaM mama .. 49..\\ pauruSha.n sarvalokasya paraM yasya mahAhave . parAsikte cha vastasminkathamAsInmanastadA .. 50..\\ jIvite.apyadya sAmarthya.n kimivAsmAsu sa~njaya . ghAtayitvA mahAvIryaM pitara.n lokadhArmikam .. 51..\\ agAdhe salile magnAM nAva.n dR^iShTveva pAragAH . bhIShme hate bhR^isha.n duHkhAnmanye shochanti putrakAH .. 52..\\ adrisAramayaM nUna.n sudR^iDhaM hR^idayaM mama . yachchhrutvA puruShavyAghra.n hataM bhIShmaM na dIryate .. 53..\\ yasminnastra.n cha medhA cha nItishcha bharatarShabhe . aprameyANi durdharShe katha.n sa nihato yudhi .. 54..\\ na chAstreNa na shauryeNa tapasA medhayA na cha . na dhR^ityA na punastyAgAnmR^ityoH kash chidvimuchyate .. 55..\\ kAlo nUnaM mahAvIryaH sarvalokaduratyayaH . yatra shAntanavaM bhIShma.n hataM sha.nsasi sa~njaya .. 56..\\ putrashokAbhisantapto mahadduHkhamachintayan . Asha.nse.ahaM purA trANaM bhIShmAchchhantanunandanAt .. 57..\\ yadAdityamivApashyatpatitaM bhuvi sa~njaya . duryodhanaH shAntanava.n kiM tadA pratyapadyata .. 58..\\ nAha.n sveShAM pareShAM vA buddhyA sa~njaya chintayan . sheSha.n kiM chitprapashyAmi pratyanIke mahIkShitAm .. 59..\\ dAruNaH kShatradharmo.ayamR^iShibhiH sampradarshitaH . yatra shAntanava.n hatvA rAjyamichchhanti pANDavAH .. 60..\\ vaya.n vA rAjyamichchhAmo ghAtayitvA pitAmaham . kShatradharme sthitAH pArthA nAparAdhyanti putrakAH .. 61..\\ etadAryeNa kartavya.n kR^ichchhrAsvApatsu sa~njaya . parAkramaH para.n shaktyA tachcha tasminpratiShThitam .. 62..\\ anIkAni vinighnanta.n hrImantamaparAjitam . katha.n shAntanava.n tAta pANDuputrA nyapAtayan .. 63..\\ katha.n yuktAnyanIkAni kathaM yuddhaM mahAtmabhiH . katha.n vA nihato bhIShmaH pitA sa~njaya me paraiH .. 64..\\ duryodhanashcha karNashcha shakunishchApi saubalaH . duHshAsanashcha kitavo hate bhIShme kimabruvan .. 65..\\ yachchharIrairupastIrNAM naravAraNavAjinAm . sharashaktigadAkhaDgatomarAkShAM bhayAvahAm .. 66..\\ prAvishankitavA mandAH sabhA.n yudhi durAsadAm . prANadyUte pratibhaye ke.adIvyanta nararShabhAH .. 67..\\ ke.ajayanke jitAstatra hR^italakShA nipAtitAH . anye bhIShmAchchhAntanavAttanmamAchakShva sa~njaya .. 68..\\ na hi me shAntirastIha yudhi devavrata.n hatam . pitaraM bhImakarmANa.n shrutvA me duHkhamAvishat .. 69..\\ ArtiM me hR^idaye rUDhAM mahatIM putra kAritAm . tva.n si~nchansarpiShevAgnimuddIpayasi sa~njaya .. 70..\\ mahAntaM bhAramudyamya vishruta.n sArva laukikam . dR^iShTvA vinihataM bhIShmaM manye shochanti putrakAH .. 71..\\ shroShyAmi tAni duHkhAni duryodhanakR^itAnyaham . tasmAnme sarvamAchakShva yadvR^itta.n tatra sa~njaya .. 72..\\ sa~NgrAme pR^ithivIshAnAM mandasyAbuddhi sambhavam . apanIta.n sunItaM vA tanmamAchakShva sa~njaya .. 73..\\ yatkR^ita.n tatra bhIShmeNa sa~NgrAme jayamichchhatA . teyo yukta.n kR^itAstreNa sha.nsa tachchApyasheShataH .. 74..\\ yathA tadabhavadyuddha.n kurupANDavasenayoH . krameNa yena yasmiMshcha kAle yachcha yathA cha tat .. 75..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} s tvadyukto.ayamanuprashno mahArAja yathArhasi . na tu duryodhane doShamimamAsaktumarhasi .. 1..\\ ya Atmano dushcharitAdashubhaM prApnuyAnnaraH . enasA tena nAnya.n sa upAsha~Nkitumarhati .. 2..\\ mahArAja manuShyeShu nindya.n yaH sarvamAcharet . sa vadhyaH sarvalokasya ninditAni samAcharan .. 3..\\ nikAro nikR^itipraGYaiH pANDavaistvatpratIkShayA . anubhUtaH sahAmAtyaiH kShAnta.n cha suchira.n vane .. 4..\\ hayAnA.n cha gajAnAM cha shUrANAM chAmitaujasAm . pratyakSha.n yanmayA dR^iShTa.n dR^iShTaM yogabalena cha .. 5..\\ shR^iNu tatpR^ithivIpAla mA cha shoke manaH kR^ithAH . diShTametatpurA nUnamevaM bhAvi narAdhipa .. 6..\\ namaskR^itvA pituste.ahaM pArAsharyAya dhImate . yasya prasAdAddivyaM me prApta.n GYAnamanuttamam .. 7..\\ dR^iShTishchAtIndriyA rAjandUrAchchhravaNameva cha . parachittasya viGYAnamatItAnAgatasya cha .. 8..\\ vyutthitotpattiviGYAnamAkAshe cha gatiH sadA . shastrairasa~Ngo yuddheShu varadAnAnmahAtmanaH .. 9..\\ shR^iNu me vistareNeda.n vichitraM paramAdbhutam . bhAratAnAM mahadyuddha.n yathAbhUllomaharShaNam .. 10..\\ teShvanIkeShu yatteShu vyUDheShu cha vidhAnataH . duryodhano mahArAja duHshAsanamathAbravIt .. 11..\\ duHshAsana rathAstUrNa.n yujyantAM bhIShmarakShiNaH . anIkAni cha sarvANi shIghra.n tvamanuchodaya .. 12..\\ ayaM mA samanuprApto varShapUgAbhichintitaH . pANDavAnA.n sa sainyAnA.n kurUNAM cha samAgamaH .. 13..\\ nAtaH kAryatamaM manye raNe bhIShmasya rakShaNAt . hanyAdgupto hyasau pArthAnsomakAMshcha sa sR^i~njayAn .. 14..\\ abravIchcha vishuddhAtmA nAha.n hanyAM shikhaNDinam . shrUyate strI hyasau pUrva.n tasmAdvarjyo raNe mama .. 15..\\ tasmAdbhIShmo rakShitavyo visheSheNeti me matiH . shikhaNDino vadhe yattAH sarve tiShThantu mAmakAH .. 16..\\ tathA prAchyAshpratIchyAshcha dAkShiNAtyottarA pathAH . sarvashastrAstrakushalAste rakShantu pitAmaham .. 17..\\ arakShyamANa.n hi vR^iko hanyAtsi.nhaM mahAbalam . mA si.nha.n jambukeneva ghAtayAmaH shikhaNDinA .. 18..\\ vAma.n chakra.n yudhAmanyuruttamaujAshcha dakShiNam . goptArau phalgunasyaitau phalguno.api shikhaNDinaH .. 19..\\ sa.nrakShyamANaH pArthena bhIShmeNa cha vivarjitaH . yathA na hanyAdgA~Ngeya.n duHshAsana tathA kuru .. 20..\\ tato rajanyA.n vyuShTAtAM shabdaH samabhavanmahAn . kroshatAM bhUmipAlAnA.n yujyatAM yujyatAm iti .. 21..\\ sha~NkhadundubhinirghoShaiH si.nhanAdaishcha bhArata . hayaheShita shabdaishcha rathanemi svanaistathA .. 22..\\ gajAnAM bR^i.nhatA.n chaiva yodhAnAM chAbhigarjatAm . kShveDitAsphoTitotkruShTaistumula.n sarvato.abhavat .. 23..\\ udatiShThanmahArAja sarva.n yuktamasheShataH . sUryodaye mahatsainya.n kurupANDavasenayoH . tava rAjendra putrANAM pANDavAnA.n tathaiva cha .. 24..\\ tatra nAgA rathAshchaiva jAmbUnadapariShkR^itAH . vibhrAjamAnA dR^ishyante meghA iva sa vidyutaH .. 25..\\ rathAnIkAnyadR^ishyanta nagarANIva bhUrishaH . atIva shushubhe tatra pitA te pUrNachandravat .. 26..\\ dhanurbhirR^iShTibhiH khaDgairgadAbhiH shaktitomaraiH . yodhAH praharaNaiH shubhraiH sveShvanIkeShvavasthitAH .. 27..\\ gajA rathAH padAtAshcha turagAshcha vishAM pate . vyatiShThanvAgurAkArAH shatasho.atha sahasrashaH .. 28..\\ dhvajA bahuvidhAkArA vyadR^ishyanta samuchchhritAH . sveShA.n chaiva pareShAM cha dyutimantaH sahasrashaH .. 29..\\ kA~nchanA maNichitrA~NgA jvalanta iva pAvakAH . archiShmanto vyarochanta dhvajA rAGYA.n sahasrashaH .. 30..\\ mahendra ketavaH shubhrA mahendra sadaneShviva . saMnaddhAsteShu te vIrA dadR^ishuryuddhakA~NkShiNaH .. 31..\\ udyatairAyudhairchitrAstalabaddhAH kalApinaH . R^iShabhAkShA manuShyendrAshchamUmukhagatA babhuH .. 32..\\ shakuniH saubalaH shalyaH saundhavo.atha jayadrathaH . vindAnuvindAvAvantyau kAmbojashcha sudakShiNaH .. 33..\\ shrutAyudhashcha kAli~Ngo jayatsenashcha pArthivaH . bR^ihadbalashcha kaushalyaH kR^itavarmA cha satvataH .. 34..\\ dashaite puruShavyAghraH shUrAH parighabAhavaH . akShauhiNInAM patayo yajvAno bhUridakShiNAH .. 35..\\ ete chAnye cha bahavo duryodhana vashAnugAH . rAjAno rAjaputrAshcha nItimanto mahAbalAH .. 36..\\ saMnaddhAH samadR^ishyanta sveShvanIkeShvavasthitAH . baddhakR^iShNAjinAH sarve dhvajino mu~nja mAlinaH .. 37..\\ sR^iShTA duryodhanasyArthe brahmalokAya dIkShitAH . samR^iddhA dashavAhinyaH parigR^ihya vyavasthitAH .. 38..\\ ekAdashI dhArtarAShTrI kauravANAM mahAchamUH . agrataH sarvasainyAnA.n yatra shAntanavo.agraNIH .. 39..\\ shvetoShNISha.n shvetahayaM shvetavarmANamachyutam . apashyAma mahArAja bhIShma.n chandramivoditam .. 40..\\ hematAladhvajaM bhIShma.n rAjate syandane sthitam . shvetAbhra iva tIkShNAMshu.n dadR^ishuH kurupANDavAH .. 41..\\ dR^iShTvA chamUmukhe bhIShma.n samakampanta pANDavAH . sR^i~njayAshcha maheShvAsA dhR^iShTadyumnapurogamAH .. 42..\\ jR^imbhamANaM mahAsi.nha.n dR^iShTvA kShudramR^igA yathA . dhR^iShTadyumnamukhAH sarve samudvivijire muhuH .. 43..\\ ekAdashaitAH shrIjuShTA vAhinyastava bhArata . pANDavAnA.n tathA sapta mahApuruShapAlitAH .. 44..\\ unmattamakarAvartau mahAgrAhasamAkulau . yugAnte samupetau dvau dR^ishyete sAgarAviva .. 45..\\ naiva nastAdR^isho rAjandR^iShTapUrvo na cha shrutaH . anIkAnA.n sametAnAM samavAyastathAvidhaH .. 46..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} s yathA sa bhagavAnvyAsaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt . tathaiva sahitAH sarve samAjagmurmahIkShitaH .. 1..\\ maghA viShayagaH somastaddinaM pratyapadyata . dIpyamAnAshcha sampeturdivi sapta mahAgrahAH .. 2..\\ dvidhA bhUta ivAditya udaye pratyadR^ishyata . jvalantyA shikhayA bhUyo bhAnumAnudito divi .. 3..\\ vavAshire cha dIptAyA.n dishi gomAyuvAyasAH . lipsamAnAH sharIrANi mA.nsashoNitabhojanAH .. 4..\\ ahanyahani pArthAnA.n vR^iddhaH kurupitAmahaH . bharadvAjAtmajashchaiva prAtarutthAya sa.nyatau .. 5..\\ jayo.astu pANDuputrANAmityUchaturarindamau . yuyudhAte tavArthAya yathA sa samayaH kR^itaH .. 6..\\ sarvadharmavisheShaGYaH pitA devavratastava . samAnIya mahIpAlAnida.n vachanamabravIt .. 7..\\ ida.n vaH kShatriyA dvAraM svargAyApAvR^itaM mahat . gachchhadhva.n tena shakrasya brahmaNashcha sa lokatAm .. 8..\\ eSha vaH shAshvataH panthAH pUrvaiH pUrvatarairgataH . sambhAvayata chAtmAnamavyagramanaso yudhi .. 9..\\ nAbhAgo hi yayAtishcha mAndhAtA nahuSho nR^igaH . sa.nsiddhAH parama.n sthAna.n gatAH karmabhirIdR^ishaiH .. 10..\\ adharmaH kShatriyasyaiSha yadvyAdhimaraNa.n gR^ihe . yadAjau nidhana.n yAti so.asya dharmaH sanAtanaH .. 11..\\ evamuktA mahIpAlA bhIShmeNa bharatarShabha . niryayuH svAnyanIkAni shobhayanto rathottamaiH .. 12..\\ sa tu vaikartanaH karNaH sAmAtyaH saha bandhubhiH . nyAsitaH samare shastraM bhIShmeNa bharatarShabha .. 13..\\ apetakarNAH putrAste rAjAnashchaiva tAvakAH . niryayuH si.nhanAdena nAdayanto disho dasha .. 14..\\ shvetaishchhatraiH patAkAbhirdhvajavAraNavAjibhiH . tAnyanIkAnyashobhanta rathairatha padAtibhiH .. 15..\\ bherI paNavashabdaishcha paTahAnA.n cha nisvanaiH . rathanemi ninAdaishcha babhUvAkulitA mahI .. 16..\\ kA~nchanA~NgadakeyUraiH kArmukaishcha mahArathAH . bhrAjamAnA vyadR^ishyanta ja~NgamAH parvatA iva .. 17..\\ tAlena mahatA bhIShmaH pa~ncha tAreNa ketunA . vimalAditya sa~NkAshastasthau kuruchamUpatiH .. 18..\\ ye tvadIyA maheShvAsA rAjAno bharatarShabhaH . avartanta yathAdesha.n rAja~nshAntanavasya te .. 19..\\ sa tu govAsanaH shaibyaH sahitaH sarvarAjabhiH . yayau mAta~NgarAjena rAjArheNa patAkinA . padmavarNastvanIkAnA.n sarveShAmagrataH sthitaH .. 20..\\ ashvatthAmA yayau yattaH si.nhalA~Ngala ketanaH . shrutAyushchitrasenashcha purumitro viviMshatiH .. 21..\\ shalyo bhuri shravAshchaiva vikarNashcha mahArathaH . ete sapta maheShvAsA droNaputra purogamAH . syandanairvaravarNAbhairbhIShmasyAsanpuraHsarA .. 22..\\ teShAmapi mahotsedhAH shobhayanto rathottamAn . bhrAjamAnA vyadR^ishyanta jAmbUnadamayA dhvajAH .. 23..\\ jAmbUnadamayI vediH kamaNDaluvibhUShitA . keturAchArya mukhyasya droNasya dhanuShA saha .. 24..\\ anekashatasAhasramanIkamanukarShataH . mahAnduryodhanasyAsInnAgo maNimayo dhvajaH .. 25..\\ tasya paurava kAli~Ngau kAmbojashcha sudakShiNaH . kShemadhanvA sumitrashcha tasthuH pramukhato rathAH .. 26..\\ syandanena mahArheNa ketunA vR^iShabheNa cha . prakarShanniva senAgraM mAgadhashcha nR^ipo yayau .. 27..\\ tada~NgapatinA gupta.n kR^ipeNa cha mahAtmanA . shAradAbhrachaya prakhyaM prAchyAnAm abhavadbalam .. 28..\\ anIka pramukhe tiShThanvarAheNa mahAyashAH . shushubhe ketumukhyena rAjatena jayadrathaH .. 29..\\ shata.n rathasahasrANA.n tasyAsanvashavartinaH . aShTau nAgasahasrANi sAdinAmayutAni ShaT .. 30..\\ tatsindhupatinA rAjanpAlita.n dhvajinImukham . ananta rathanAgAshvamashobhata mahadbalam .. 31..\\ ShaShTyA rathasahasraistu nAgAnAm ayutena cha . patiH sarvaka li~NgAnA.n yayau ketumatA saha .. 32..\\ tasya parvatasa~NkAshA vyarochanta mahAgajAH . yantratomara tUNIraiH patAkAbhishcha shobhitAH .. 33..\\ shushubhe ketumukhyena pAdapena kali~NgapaH . shvetachchhatreNa niShkeNa chAmaravyajanena cha .. 34..\\ ketumAnapi mAta~Nga.n vichitraparamA~Nkusham . AsthitaH samare rAjanmeghastha iva bhAnumAn .. 35..\\ tejasA dIpyamAnastu vAraNottamamAsthitaH . bhagadatto yayau rAjA yathA vajradharastathA .. 36..\\ jaga skandhagatAvAstAM bhagadattena saMmitau . vindAnuvindAvAvantyau ketumantamanuvratau .. 37..\\ sa rathAnIkavAnvyUho hastya~Ngottama shIrShavAn . vAjipakShaH patannugraH prAharatsarvato mukhaH .. 38..\\ droNena vihito rAjanrAGYA shAntanavena cha . tathaivAchArya putreNa bAhlIkena kR^ipeNa cha .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} s tato muhUrtAttumulaH shabdo hR^idayakampanaH . ashrUyata mahArAja yodhAnAM prayuyutsatAm .. 1..\\ sha~NkhadundubhinirghoShairvAraNAnA.n cha bR^i.nhitaiH . rathAnAM nemighoShaishcha dIryatIva vasundharA .. 2..\\ hayAnA.n heShamANAnAM yodhAnA.n tatra garjatAm . kShaNena kha.n dishashchaiva shabdenApUritaM tadA .. 3..\\ putrANA.n tava durdharShe pANDavAnAM tathaiva cha . samakampanta sainyAni parasparasamAgame .. 4..\\ tatra nAgA rathAshchaiva jAmbUnadavibhUShitAH . bhrAjamAnA vyadR^ishyanta meghA iva sa vidyutaH .. 5..\\ dhvajA bahuvidhAkArAstAvakAnAM narAdhipa . kA~nchanA~Ngadino rejurjvalitA iva pAvakAH .. 6..\\ sveShA.n chaiva pareShAM cha samadR^ishyanta bhArata . mahendra ketavaH shubhrA mahendra sadaneShviva .. 7..\\ kA~nchanaiH kavachairvIrA jvalanArkasamaprabhaiH . saMnaddhAH pratyadR^ishyanta grahAH prajvalitA iva .. 8..\\ udyatairAyudhaishchitraistalabaddhAH patAkinaH . R^iShabhAkShA maheShvAsAshchamUmukhagatA babhuH .. 9..\\ pR^iShThagopAstu bhIShmasya putrAstava narAdhipa . duHshAsano durviShaho durmukho duHsahastathA .. 10..\\ viviMshatishchitraseno vikarNashcha mahArathaH . satyavrataH purumitro jayo bhUrishravAH shalaH .. 11..\\ rathA viMshatisAhasrAstathaiShAmanuyAyinaH . abhIShAhAH shUrasenAH shibayo.atha vasAtayaH .. 12..\\ shAlvA matsyAstathAmbaShThAstrigartAH kekayAstathA . sauvIrAH kitavAH prAchyAH pratIchyodIchyamAlavAH .. 13..\\ dvAdashaite janapadAH sarve shUrAstanutyajaH . mahatA rathavaMshena te.abhyarakShanpitAmaham .. 14..\\ anIka.n dashasAhasraM ku~njarANAM tarasvinAm . mAghado yena nR^ipatistadrathAnIkamanvayAt .. 15..\\ rathAnA.n chakrarakShAshcha pAdaprakShAshcha dantinAm . abhUvanvAhinImadhye shatAnAmayutAni ShaT .. 16..\\ pAdAtAshchAgrato.agachchhandhanushcharmAsi pANayaH . anekashatasAhasrA nakharaprAsayodhinaH .. 17..\\ akShauhiNyo dashaikA cha tava putrasya bhArata . adR^ishyanta mahArAja ga~Ngeva yamunAntare .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} dhr akShauhiNyo dashaikA.n cha vyUDhAM dR^iShTvA yudhiShThiraH . kathamalpena sainyena pratyavyUhata pANDavaH .. 1..\\ yo veda mAnuSha.n vyUha.n daivaM gAndharvamAsuram . kathaM bhIShma.n sa kaunteyaH pratyavyUhata pANDavaH .. 2..\\ s dhArtarAShTrANyanIkAni dR^iShTvA vyUDhAni pANDavaH . abhyabhAShata dharmAtmA dharmarAjo dhana~njayam .. 3..\\ maharShervachanAttAta vedayanti bR^ihaspateH . sa.nhatAnyodhayedalpAnkAma.n vistArayedbahUn .. 4..\\ sUchImukhamanIka.n syAdalpAnAM bahubhiH saha . asmAka.n cha tathA sainyamalpIyaH sutarAM paraiH .. 5..\\ etadvachanamAGYAya maharShervyUha pANDava . tachchhrutvA dharmarAjasya pratyabhAShata phalguNaH .. 6..\\ eSha vyUhAmi te rAjanvyUhaM paramadurjayam . achalaM nAma vajrAkhya.n vihitaM vajrapANinA .. 7..\\ yaH sa vAta ivoddhUtaH samare duHsahaH paraiH . sa naH puro yotsyati vai bhImaH praharatA.n varaH .. 8..\\ tejA.nsi ripusainyAnAM mR^idnanpuruShasattamaH . agre.agraNIryAsyati no yuddhopAya vichakShaNaH .. 9..\\ ya.n dR^iShTvA pArthivAH sarve duryodhana purogamAH . nivartiShyanti sambhrAntAH si.nha.n kShudramR^igA iva .. 10..\\ ta.n sarve saMshrayiShyAmaH prAkAramakutobhayam . bhImaM praharatA.n shreShThaM vajrapANimivAmarAH .. 11..\\ na hi so.asti pumA.Nlloke yaH sa~Nkruddha.n vR^ikodaram . draShTumatyugra karmANa.n viShaheta nararShabham .. 12..\\ bhImaseno gadAM bibhradvajrasAramayI.n dR^iDhAm . charanvegena mahatA samudramapi shoShayet .. 13..\\ kekayA dhR^iShTaketushcha chekitAnashcha vIryavAn . eta tiShThanti sAmAtyAH prekShakAste nareshvara .. 14..\\ dhR^itarAShTrasya dAyAdA iti bIbhatsurabravIt . bruvANa.n tu tathA pArtha.n sarvasainyAni mAriSha . apUjaya.nstadA vAgbhiranukUlAbhirAhave .. 15..\\ evamuktvA mahAbAhustathA chakre dhana~njayaH . vyUhya tAni balAnyAshu prayayau phalgunastadA .. 16..\\ samprayAtAnkurUndR^iShTvA pANDavAnAM mahAchamUH . ga~Ngeva pUrNA stimitA syandamAnA vyadR^ishyata .. 17..\\ bhImaseno.agraNIsteShA.n dhR^iShTadyumnashcha pArShataH . nakulaH sahadevashcha dhR^iShTaketushcha vIryavAn .. 18..\\ samudyojya tataH pashchAdrAjApyakShauhiNI vR^itaH . bhrAtR^ibhiH saha putraishcha so.abhyarakShata pR^iShThataH .. 19..\\ chakrarakShau tu bhImasya mAdrIputrau mahAdyutI . draupadeyAH sa saubhadrAH pR^iShThagopAstarasvinaH .. 20..\\ dhR^iShTadyumnashcha pA~nchAlyasteShA.n goptA mahArathaH . sahitaH pR^itanA shUrai rathamukhyaiH prabhadrakaiH .. 21..\\ shikhaNDI tu tataH pashchAdarjunenAbhirakShitaH . yatto bhIShmavinAshAya prayayau bharatarShabha .. 22..\\ pR^iShThagopo.arjunasyApi yuyudhAno mahArathaH . chakrarakShau tu pA~nchAlyau yudhAmanyUttamaujasau .. 23..\\ rAjA tu madhyamAnIke kuntIputro yudhiShThiraH . bR^ihadbhiH ku~njarairmattaish chaladbhirachalairiva .. 24..\\ akShauhiNyA cha pA~nchAlyo yaGYaseno mahAmanAH . virATamanvayAtpashchAtpANDavArthe parAkramI .. 25..\\ teShAmAdityachandrAbhAH kanakottama bhUShaNAH . nAnA chihnadharA rAjanratheShvAsanmahAdhvajAH .. 26..\\ samutsarpya tataH pashchAddhR^iShTadyumno mahArathaH . bhrAtR^ibhiH saha putraishcha so.abhyarakShadyudhiShThiram .. 27..\\ tvadIyAnAM pareShA.n cha ratheShu vividhAndhvajAn . abhibhUyArjunasyaiko dhvajastasthau mahAkapiH .. 28..\\ pAdAtAstvagrato.agachchhannasi shaktyR^iShTi pANayaH . anekashatasAhasrA bhImasenasya rakShiNaH .. 29..\\ vAraNA dashasAhasrAH prabhinnakaraTA mukhAH . shUrA hemamayairjAlairdIpyamAnA ivAchalAH .. 30..\\ kSharanta iva jImUtA madArdrAH padmagandhinaH . rAjAnamanvayuH pashchAchchalanta iva parvatAH .. 31..\\ bhImaseno gadAM bhImAM prakarShanparighopamAm . prachakarSha mahatsainya.n durAdharSho mahAmanAH .. 32..\\ tamarkamiva duShprekShya.n tapanta.n rashmimAlinam . na shekuH sarvato yodhAH prativIkShitumantike .. 33..\\ vajro nAmaiSha tu vyUho durbhidaH sarvato mukhaH . chApavidyuddhvajo ghoro gupto gANDIvadhanvanA .. 34..\\ yaM prativyUhya tiShThanti pANDavAstava vAhinIm . ajeyo mAnuShe loke pANDavairabhirakShitaH .. 35..\\ sandhyA.n tiShThatsu sainyeShu sUryasyodayanaM prati . prAvAtsa pR^iShato vAyuranabhre stanayitnumAn .. 36..\\ viShvagvAtAshcha vAntyugrA nIchaiH sharkara karShiNaH . rajashchoddhUyamAna.n tu tamasAchchhAdayajjagat .. 37..\\ papAta mahatI cholkA prA~NmukhI bharatarShabha . udyanta.n sUryamAhatya vyashIryata mahAsvanA .. 38..\\ atha sajjIyamAneShu sainyeShu bharatarShabha . niShprabho.abhyuditAtsUryaH sa ghoSho bhUshchachAla ha . vyashIryata sa nAdA cha tadA bharatasattama .. 39..\\ nirghAtA bahavo rAjandikShu sarvAsu chAbhavan . prAdurAsIdrajastIvraM na prAGYAyata ki.n chana .. 40..\\ dhvajAnA.n dhUyamAnAnA.n sahasA mAtarishvanA . ki~NkiNIjAlanaddhAnA.n kA~nchanasragvatA.n ravaiH .. 41..\\ mahatA.n sa patAkAnAmAdityasamatejasAm . sarva.n jhaNa jhaNI bhUtamAsIttAlavaneShviva .. 42..\\ eva.n te puruShavyAghrAH pANDavA yuddhanandinaH . vyavasthitAH prativyUhya tava putrasya vAhinIm .. 43..\\ sra.nsanta iva majjAno yodhAnAM bharatarShabha . dR^iShTvAgrato bhImasena.n gadApANimavasthitam .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} dhr sUryodaye sa~njaya ke nu pUrvaM yuyutsavo hR^iShyamANA ivAsan . mAmakA vA bhIShma netrAH samIke pANDavA vA bhIma netrAstadAnIm .. 1..\\ keShA.n jaghanyau somasUryau sa vAyU keShA.n senAM shvApadA vyAbhaShanta . keShA.n yUnAM mukhavarNAH prasannAH sarva.n hyetadbrUhi tattvaM yathAvat .. 2..\\ s ubhe sene tulyamivopayAte ubhe vyUhe hR^iShTarUpe narendra . ubhe chitre vanarAji prakAshe tathaivobhe nAgarathAshvapUrNe .. 3..\\ ubhe sene bR^ihatI bhImarUpe tathaivobhe bhArata durviShahye . tathaivobhe svargajayAya sR^iShTe tathA hyubhe satpuruShArya gupte .. 4..\\ pashchAnmukhAH kuravo dhArtarAShTrAH sthitAH pArthAH prA~NmukhA yotsyamAnAH . daityendra seneva cha kauravANAM devendra seneva cha pANDavAnAm .. 5..\\ shukro vAyuH pR^iShThataH pANDavAnAM dhArtarAShTrA~nshvApadA vyAbhaShanta . gajendrANAM madagandhAMshcha tIvrAn na sehire tava putrasya nAgAH .. 6..\\ duryodhano hastinaM padmavarNaM suvarNakakShya.n jAtibalaM prabhinnam . samAsthito madhyagataH kurUNAM sa.nstUyamAno bandibhirmAgadhaish cha .. 7..\\ chandraprabha.n shvetamasyAtapatraM sauvarNI sragbhrAjate chottamA~Nge . ta.n sarvataH shakuniH pArvatIyaiH sArdha.n gAndhAraiH pAti gAndhArarAjaH .. 8..\\ bhIShmo.agrataH sarvasainyasya vR^iddhaH shvetachchhatraH shvetadhanuH sa sha~NkhaH . shvetoShNIShaH pANDureNa dhvajena shvetairashvaiH shvetashailaprakAshaH .. 9..\\ tasya sainya.n dhArtarAShTrAsh cha sarve bAhlIkAnAmekadeshaH shalash cha . ye chAmbaShThAH kShatriyA ye cha sindhau tathA sauvIrAH pa~ncha nadAshcha shUrAH .. 10..\\ shoNairhayai rukmaratho mahAtmA droNo mahAbAhuradInasattvaH . Aste guruH prayashAH sarvarAGYAM pashchAchchamUmindra ivAbhirakShan .. 11..\\ vArddhakShatriH sarvasainyasya madhye bhUrishravAH purumitro jayash cha . shAlvA matsyAH kekayAshchApi sarve gajAnIkairbhrAtaro yotsyamAnAH .. 12..\\ shAradvatashchottaradhUrmahAtmA maheShvAso gautamashchitrayodhI . shakaiH kirAtairyavanaiH pahlavaish cha sArdha.n chamUmuttarato.abhipAti .. 13..\\ mahArathairandhakavR^iShNibhojaiH saurAShTrakairnairR^itairAttashastraiH . bR^ihadbalaH kR^itavarmAbhigupto bala.n tvadIyaM dakShiNato.abhipAti .. 14..\\ saMshaptakAnAmayuta.n rathAnAM mR^ityurjayo vArjunasyeti sR^iShTAH . yenArjunastena rAjankR^itAstrAH prayAtA vai te trigartAshcha shUrAH .. 15..\\ sAgra.n shatasahasra.n tu nAgAnAM tava bhArata . nAge nAge rathashata.n shata.n chAshvA rathe rathe .. 16..\\ ashve.ashve dasha dhAnuShkA dhAnuShke dasha charmiNaH . eva.n vyUDhAnyanIkAni bhIShmeNa tava bhArata .. 17..\\ avyUhanmAnuSha.n vyUha.n daivaM gAndharvamAsuram . divase divase prApte bhIShmaH shAntanavo.agraNIH .. 18..\\ mahArathaughavipulaH samudra iva parvaNi . bhIShmeNa dhArtarAShTrANA.n vyUhaH pratya~Nmukho yudhi .. 19..\\ anantarUpA dhvajinI tvadIyA narendra bhImA na tu pANDavAnAm . tA.n tveva manye bR^ihatIM duShpradhR^iShyAM yasyA netArau keshavashchArjunash cha .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} s bR^ihatI.n dhArtarAShTrANAM dR^iShTvA senA.n samudyatAm . viShAdamagamadrAjA kuntIputro yudhiShThiraH .. 1..\\ vyUhaM bhIShmeNa chAbhedya.n kalpitaM prekShya pANDavaH . abhedyamiva samprekShya viShaNNo.arjunamabravIt .. 2..\\ dhana~njaya katha.n shakyamasmAbhiryoddhumAhave . dhArtarAShTrairmahAbAho yeShA.n yoddhA pitAmahaH .. 3..\\ akShobhyo.ayamabhedyashcha bhIShmeNAmitrakarshinA . kalpitaH shAstradR^iShTena vidhinA bhUri tejasA .. 4..\\ te vaya.n saMshayaM prAptAH sa sainyAH shatrukarshana . kathamasmAnmahAvyUhAdudyAnaM no bhaviShyati .. 5..\\ athArjuno.abravItpArtha.n yudhiShThiramamitrahA . viShaNNamabhisamprekShya tava rAjannanIkinAm .. 6..\\ praGYayAbhyadhikA~nshUrAnguNayuktAnbahUnapi . jayantyalpatarA yena tannibodha vishAM pate .. 7..\\ tattu te kAraNa.n rAjanpravakShyAmyanasUyave . nAradastamR^iShirveda bhIShmadroNau cha pANDava .. 8..\\ etamevArthamAshritya yuddhe devAsure.abravIt . pitAmahaH kila purA mahendrAdIndivaukasaH .. 9..\\ na tathA balavIryAbhyA.n vijayante jigIShavaH . yathAsatyAnR^isha.nsyAbhyA.n dharmeNaivodyamena cha .. 10..\\ tyaktvAdharma.n cha lobhaM cha mohaM chodyamamAsthitAH . yudhyadhvamanaha~NkArA yato dharmastato jayaH .. 11..\\ eva.n rAjanvijAnIhi dhruvo.asmAkaM raNe jayaH . yathA me nAradaH prAha yataH kR^iShNastato jayaH .. 12..\\ guNabhUto jayaH kR^iShNe pR^iShThato.anveti mAdhavam . anyathA vijayashchAsya saMnatishchAparo guNaH .. 13..\\ ananta tejA govindaH shatrupUgeShu nirvyathaH . puruShaH sanAtanatamo yataH kR^iShNastato jayaH .. 14..\\ purA hyeSha harirbhUtvA vaikuNTho.akuNThasAyakaH . surAsurAnavasphUrjannabravItke jayantviti .. 15..\\ anu kR^iShNa.n jayemeti yairuktaM tatra tairjitam . tatprasAdAddhi trailokyaM prApta.n shakrAdibhiH suraiH .. 16..\\ tasya te na vyathA.n kAM chidiha pashyAmi bhArata . yasya te jayamAshAste vishvabhuktridasheshvaraH .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} s tato yudhiShThiro rAjA svA.n senAM samachodayat . prativyUhannanIkAni bhIShmasya bharatarShabha .. 1..\\ yathoddiShTAnyanIkAni pratyavyUhanta pANDavAH . svargaM paramabhIpsantaH suyuddhena kurUdvahAH .. 2..\\ madhye shikhaNDino.anIka.n rakShitaM savyasAchinA . dhR^iShTadyumnasya cha svayaM bhIShmeNa paripAlitam .. 3..\\ anIka.n dakShiNa.n rAjanyuyudhAnena pAlitam . shrImatA sAtvatAgryeNa shakreNeva dhanuShmatA .. 4..\\ mahendra yAnapratima.n ratha.n tu sopaskara.n hATakaratnachitram . yudhiShThiraH kA~nchanabhANDa yoktraM samAsthito nAgakulasya madhye .. 5..\\ samuchchhrita.n dAntashalAkamasya supANDura.n chhatramatIva bhAti . pradakShiNa.n chainamupAcharanti maharShayaH sa.nstutibhirnarendram .. 6..\\ purohitAH shatruvadha.n vadanto maharShivR^iddhAH shrutavanta eva . japyaishcha mantraishcha tathauShadhIbhiH samantataH svastyayanaM prachakruH .. 7..\\ tataH sa vastrANi tathaiva gAsh cha phalAni puShpANi tathaiva niShkAn . kurUttamo brAhmaNa sAnmahAtmA kurvanyayau shakra ivAmarebhyaH .. 8..\\ sahasrasUryaH shataki~NkiNIkaH parArdhya jAmbUnadahemachitraH . ratho.arjunasyAgnirivArchi mAlI vibhrAjate shvetahayaH suchakraH .. 9..\\ tamAsthitaH keshava sa~NgR^ihItaM kapidhvaja.n gANDivabANahastaH . dhanurdharo yasya samaH pR^ithivyAM na vidyate no bhavitA vA kadA chit .. 10..\\ udvartayiShya.nstava putra senAm atIva raudra.n sa bibharti rUpam . anAyudho yaH subhujo bhujAbhyAM narAshvanAgAnyudhi bhasma kuryAt .. 11..\\ sa bhImasenaH sahito yamAbhyAM vR^ikodaro vIra rathasya goptA . taM prekShya mattarShabha si.nhakhelaM loke mahendrapratimAnakalpam .. 12..\\ samIkShya senAgragata.n durAsadaM pravivyathuH pa~NkagatA ivoShTrAH . vR^ikodara.n vAraNarAjadarpaM yodhAstvadIyA bhayavighna sattvAH .. 13..\\ anIkamadhye tiShThanta.n rAjaputra.n durAsadam . abravIdbharatashreShTha.n guDAkeshaM janArdanaH .. 14..\\ vaa ya eSha goptA pratapanbalastho yo naH senA.n si.nha ivekShate cha . sa eSha bhIShmaH kuruvaMshaketur yenAhR^itAstriMshato vAjimedhAH .. 15..\\ etAnyanIkAni mahAnubhAvaM gUhanti meghA iva gharmarashmim . etAni hatvA puruShapravIra kA~NkShasva yuddhaM bharatarShabheNa .. 16..\\ dhr keShAM prahR^iShTAstatrAgre yodhA yudhyanti sa~njaya . udagramanasaH ke.atra ke vA dInA vichetasaH .. 17..\\ ke pUrvaM prAhara.nstatra yuddhe hR^idayakampane . mAmakAH pANDavAnA.n vA tanmamAchakShva sa~njaya .. 18..\\ kasya senA samudaye gandhamAlyasamudbhavaH . vAchaH pradakShiNAshchaiva yodhAnAmabhigarjatAm .. 19..\\ s ubhayoH senayostatra yodhA jahR^iShire mudA . sragdhUpapAnagandhAnAmubhayatra samudbhavaH .. 20..\\ sa.nhatAnAmanIkAnA.n vyUDhAnAM bharatarShabha . sa.nsarpatAmudIrNAnA.n vimardaH sumahAnabhUt .. 21..\\ vAditrashabdastumulaH sha~NkhabherI vimishritaH . ku~njarANA.n cha nadatA.n sainyAnAM cha prahR^iShyatAm .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} dhR^itarAShTra uvAcha dharmakShetre kurukShetre samavetA yuyutsavaH . mAmakAH pANDavAshchaiva kimakurvata sa~njaya .. 1..\\ sa~njaya uvAcha dR^iShTvA tu pANDavAnIka.n vyUDha.n duryodhanastadA . AchAryamupasa~Ngamya rAjA vachanamabravIt .. 2..\\ pashyaitAM pANDuputrANAmAchArya mahatI.n chamUm . vyUDhA.n drupadaputreNa tava shiShyeNa dhImatA .. 3..\\ atra shUrA maheShvAsA bhImArjunasamA yudhi . yuyudhAno virATashcha drupadashcha mahArathaH .. 4..\\ dhR^iShTaketushchekitAnaH kAshirAjashcha vIryavAn . purujitkuntibhojashcha shaibyashcha narapu~NgavaH .. 5..\\ yudhAmanyushcha vikrAnta uttamaujAshcha vIryavAn . saubhadro draupadeyAshcha sarva eva mahArathAH .. 6..\\ asmAka.n tu vishiShTA ye tAnnibodha dvijottama . nAyakA mama sainyasya sa~nj~nArtha.n tAnbravImi te .. 7..\\ bhavAnbhIShmashcha karNashcha kR^ipashcha samiti~njayaH . ashvatthAmA vikarNashcha saumadattirjayadrathaH .. 8..\\ anye cha bahavaH shUrA madarthe tyaktajIvitAH . nAnAshastrapraharaNAH sarve yuddhavishAradAH .. 9..\\ aparyApta.n tadasmAkaM balaM bhIShmAbhirakShitam . paryApta.n tvidameteShAM balaM bhImAbhirakShitam .. 10..\\ ayaneShu cha sarveShu yathAbhAgamavasthitAH . bhIShmamevAbhirakShantu bhavantaH sarva eva hi .. 11..\\ tasya sa~njanayanharSha.n kuruvR^iddhaH pitAmahaH . si.nhanAda.n vinadyochchaiH sha~Nkha.n dadhmau pratApavAn .. 12..\\ tataH sha~NkhAshcha bheryashcha paNavAnakagomukhAH . sahasaivAbhyahanyanta sa shabdastumulo.abhavat .. 13..\\ tataH shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau . mAdhavaH pANDavashchaiva divyau sha~Nkhau pradadhmatuH .. 14..\\ pA~nchajanya.n hR^iShIkesho devadatta.n dhana~njayaH . pauNDra.n dadhmau mahAsha~NkhaM bhImakarmA vR^ikodaraH .. 15..\\ anantavijaya.n rAjA kuntIputro yudhiShThiraH . nakulaH sahadevashcha sughoShamaNipuShpakau .. 16..\\ kAshyashcha parameShvAsaH shikhaNDI cha mahArathaH . dhR^iShTadyumno virATashcha sAtyakishchAparAjitaH .. 17..\\ drupado draupadeyAshcha sarvashaH pR^ithivIpate . saubhadrashcha mahAbAhuH sha~NkhAndadhmuH pR^ithakpR^ithak .. 18..\\ sa ghoSho dhArtarAShTrANA.n hR^idayAni vyadArayat . nabhashcha pR^ithivI.n chaiva tumulo vyanunAdayan .. 19..\\ atha vyavasthitAndR^iShTvA dhArtarAShTrAnkapidhvajaH . pravR^itte shastrasampAte dhanurudyamya pANDavaH .. 20..\\ hR^iShIkesha.n tadA vAkyamidamAha mahIpate . senayorubhayormadhye ratha.n sthApaya me.achyuta .. 21..\\ yAvadetAnnirIkShe.aha.n yoddhukAmAnavasthitAn . kairmayA saha yoddhavyamasminraNasamudyame .. 22..\\ yotsyamAnAnavekShe.aha.n ya ete.atra samAgatAH . dhArtarAShTrasya durbuddheryuddhe priyachikIrShavaH .. 23..\\ evamukto hR^iShIkesho guDAkeshena bhArata . senayorubhayormadhye sthApayitvA rathottamam .. 24..\\ bhIShmadroNapramukhataH sarveShA.n cha mahIkShitAm . uvAcha pArtha pashyaitAnsamavetAnkurUniti .. 25..\\ tatrApashyatsthitAnpArthaH pitR^Inatha pitAmahAn . AchAryAnmAtulAnbhrAtR^InputrAnpautrAnsakhI.nstathA .. 26..\\ shvashurAnsuhR^idash chaiva senayorubhayorapi . tAnsamIkShya sa kaunteyaH sarvAnbandhUnavasthitAn .. 27..\\ kR^ipayA parayAviShTo viShIdannidamabravIt . dR^iShTvema.n svajana.n kR^iShNa yuyutsuM samupasthitam .. 28..\\ sIdanti mama gAtrANi mukha.n cha parishuShyati . vepathushcha sharIre me romaharShashcha jAyate .. 29..\\ gANDIva.n sra.nsate hastAttvakchaiva paridahyate . na cha shaknomyavasthAtuM bhramatIva cha me manaH .. 30..\\ nimittAni cha pashyAmi viparItAni keshava . na cha shreyo.anupashyAmi hatvA svajanamAhave .. 31..\\ na kA~NkShe vijaya.n kR^iShNa na cha rAjya.n sukhAni cha . kiM no rAjyena govinda kiM bhogairjIvitena vA .. 32..\\ yeShAmarthe kA~NkShitaM no rAjyaM bhogAH sukhAni cha . ta ime.avasthitA yuddhe prANA.nstyaktvA dhanAni cha .. 33..\\ AchAryAH pitaraH putrAstathaiva cha pitAmahAH . mAtulAH shvashurAH pautrAH shyAlAH sambandhinastathA .. 34..\\ etAnna hantumichchhAmi ghnato.api madhusUdana . api trailokyarAjyasya hetoH kiM nu mahIkR^ite .. 35..\\ nihatya dhArtarAShTrAnnaH kA prItiH syAjjanArdana . pApamevAshrayedasmAnhatvaitAnAtatAyinaH .. 36..\\ tasmAnnArhA vaya.n hantu.n dhArtarAShTrAnsvabAndhavAn . svajana.n hi kathaM hatvA sukhinaH syAma mAdhava .. 37..\\ yadyapyete na pashyanti lobhopahatachetasaH . kulakShayakR^ita.n doShaM mitradrohe cha pAtakam .. 38..\\ kathaM na GYeyamasmAbhiH pApAdasmAnnivartitum . kulakShayakR^ita.n doShaM prapashyadbhirjanArdana .. 39..\\ kulakShaye praNashyanti kuladharmAH sanAtanAH . dharme naShTe kula.n kR^itsnamadharmo.abhibhavatyuta .. 40..\\ adharmAbhibhavAtkR^iShNa praduShyanti kulastriyaH . strIShu duShTAsu vArShNeya jAyate varNasa~NkaraH .. 41..\\ sa~Nkaro narakAyaiva kulaghnAnA.n kulasya cha . patanti pitaro hyeShA.n luptapiNDodakakriyAH .. 42..\\ doShairetaiH kulaghnAnA.n varNasa~NkarakArakaiH . utsAdyante jAtidharmAH kuladharmAshcha shAshvatAH .. 43..\\ utsannakuladharmANAM manuShyANA.n janArdana . narake niyata.n vAso bhavatItyanushushruma .. 44..\\ aho bata mahatpApa.n kartu.n vyavasitA vayam . yadrAjyasukhalobhena hantu.n svajanamudyatAH .. 45..\\ yadi mAmapratIkAramashastra.n shastrapANayaH . dhArtarAShTrA raNe hanyustanme kShemataraM bhavet .. 46..\\ evamuktvArjunaH sa~Nkhye rathopastha upAvishat . visR^ijya sashara.n chApa.n shokasa.nvignamAnasaH .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} sa~njaya uvAcha ta.n tathA kR^ipayAviShTamashrupUrNAkulekShaNam . viShIdantamida.n vAkyamuvAcha madhusUdanaH .. 1..\\ shrIbhagavAnuvAcha kutastvA kashmalamida.n viShame samupasthitam . anAryajuShTamasvargyamakIrtikaramarjuna .. 2..\\ klaibyaM mA sma gamaH pArtha naitattvayyupapadyate . kShudra.n hR^idayadaurbalya.n tyaktvottiShTha parantapa .. 3..\\ arjuna uvAcha kathaM bhIShmamaha.n sa~Nkhye droNa.n cha madhusUdana . iShubhiH pratiyotsyAmi pUjArhAvarisUdana .. 4..\\ gurUnahatvA hi mahAnubhAvA~n shreyo bhoktuM bhaikShyamapIha loke . hatvArthakAmA.nstu gurUnihaiva bhu~njIya bhogAnrudhirapradigdhAn .. 5..\\ na chaitadvidmaH kataranno garIyo yadvA jayema yadi vA no jayeyuH . yAneva hatvA na jijIviShAmas te.avasthitAH pramukhe dhArtarAShTrAH .. 6..\\ kArpaNyadoShopahatasvabhAvaH pR^ichchhAmi tvA.n dharmasaMmUDhachetAH . yachchhreyaH syAnnishchitaM brUhi tanme shiShyaste.aha.n shAdhi mA.n tvAM prapannam .. 7..\\ na hi prapashyAmi mamApanudyAd yachchhokamuchchhoShaNamindriyANAm . avApya bhUmAvasapatnamR^iddhaM rAjya.n surANAmapi chAdhipatyam .. 8..\\ sa~njaya uvAcha evamuktvA hR^iShIkesha.n guDAkeshaH parantapaH . na yotsya iti govindamuktvA tUShNIM babhUva ha .. 9..\\ tamuvAcha hR^iShIkeshaH prahasanniva bhArata . senayorubhayormadhye viShIdantamida.n vachaH .. 10..\\ shrIbhagavAnuvAcha ashochyAnanvashochastvaM praGYAvAdAMshcha bhAShase . gatAsUnagatAsUMshcha nAnushochanti paNDitAH .. 11..\\ na tvevAha.n jAtu nAsaM na tvaM neme janAdhipAH . na chaiva na bhaviShyAmaH sarve vayamataH param .. 12..\\ dehino.asminyathA dehe kaumAra.n yauvana.n jarA . tathA dehAntaraprAptirdhIrastatra na muhyati .. 13..\\ mAtrAsparshAstu kaunteya shItoShNasukhaduHkhadAH . AgamApAyino.anityAstA.nstitikShasva bhArata .. 14..\\ ya.n hi na vyathayantyete puruShaM puruSharShabha . samaduHkhasukha.n dhIra.n so.amR^itatvAya kalpate .. 15..\\ nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH . ubhayorapi dR^iShTo.antastvanayostattvadarshibhiH .. 16..\\ avinAshi tu tadviddhi yena sarvamida.n tatam . vinAshamavyayasyAsya na kash chitkartumarhati .. 17..\\ antavanta ime dehA nityasyoktAH sharIriNaH . anAshino.aprameyasya tasmAdyudhyasva bhArata .. 18..\\ ya ena.n vetti hantAraM yashchainaM manyate hatam . ubhau tau na vijAnIto nAya.n hanti na hanyate .. 19..\\ na jAyate mriyate vA kadA chin nAyaM bhUtvA bhavitA vA na bhUyaH . ajo nityaH shAshvato.ayaM purANo na hanyate hanyamAne sharIre .. 20..\\ vedAvinAshinaM nitya.n ya enamajamavyayam . katha.n sa puruShaH pArtha ka.n ghAtayati hanti kam .. 21..\\ vAsA.nsi jIrNAni yathA vihAya navAni gR^ihNAti naro.aparANi . tathA sharIrANi vihAya jIrNAni anyAni sa.nyAti navAni dehI .. 22..\\ naina.n chhindanti shastrANi nainaM dahati pAvakaH . na chaina.n kledayantyApo na shoShayati mArutaH .. 23..\\ achchhedyo.ayamadAhyo.ayamakledyo.ashoShya eva cha . nityaH sarvagataH sthANurachalo.aya.n sanAtanaH .. 24..\\ avyakto.ayamachintyo.ayamavikAryo.ayamuchyate . tasmAdeva.n viditvainaM nAnushochitumarhasi .. 25..\\ atha chainaM nityajAtaM nitya.n vA manyase mR^itam . tathApi tvaM mahAbAho naiva.n shochitumarhasi .. 26..\\ jAtasya hi dhruvo mR^ityurdhruva.n janma mR^itasya cha . tasmAdaparihArye.arthe na tva.n shochitumarhasi .. 27..\\ avyaktAdIni bhUtAni vyaktamadhyAni bhArata . avyaktanidhanAnyeva tatra kA paridevanA .. 28..\\ Ashcharyavatpashyati kash chidenam Ashcharyavadvadati tathaiva chAnyaH . AshcharyavachchainamanyaH shR^iNoti shrutvApyena.n veda na chaiva kash chit .. 29..\\ dehI nityamavadhyo.aya.n dehe sarvasya bhArata . tasmAtsarvANi bhUtAni na tva.n shochitumarhasi .. 30..\\ svadharmamapi chAvekShya na vikampitumarhasi . dharmyAddhi yuddhAchchhreyo.anyatkShatriyasya na vidyate .. 31..\\ yadR^ichchhayA chopapanna.n svargadvAramapAvR^itam . sukhinaH kShatriyAH pArtha labhante yuddhamIdR^isham .. 32..\\ atha chettvamima.n dharmya.n sa~NgrAmaM na kariShyasi . tataH svadharma.n kIrtiM cha hitvA pApamavApsyasi .. 33..\\ akIrti.n chApi bhUtAni kathayiShyanti te.avyayAm . sambhAvitasya chAkIrtirmaraNAdatirichyate .. 34..\\ bhayAdraNAduparataM ma.nsyante tvAM mahArathAH . yeShA.n cha tvaM bahumato bhUtvA yAsyasi lAghavam .. 35..\\ avAchyavAdAMshcha bahUnvadiShyanti tavAhitAH . nindantastava sAmarthya.n tato duHkhataraM nu kim .. 36..\\ hato vA prApsyasi svarga.n jitvA vA bhokShyase mahIm . tasmAduttiShTha kaunteya yuddhAya kR^itanishchayaH .. 37..\\ sukhaduHkhe same kR^itvA lAbhAlAbhau jayAjayau . tato yuddhAya yujyasva naivaM pApamavApsyasi .. 38..\\ eShA te.abhihitA sA~Nkhye buddhiryoge tvimA.n shR^iNu . buddhyA yukto yayA pArtha karmabandhaM prahAsyasi .. 39..\\ nehAbhikramanAsho.asti pratyavAyo na vidyate . svalpamapyasya dharmasya trAyate mahato bhayAt .. 40..\\ vyavasAyAtmikA buddhirekeha kurunandana . bahushAkhA hyanantAshcha buddhayo.avyavasAyinAm .. 41..\\ yAmimAM puShpitA.n vAchaM pravadantyavipashchitaH . vedavAdaratAH pArtha nAnyadastIti vAdinaH .. 42..\\ kAmAtmAnaH svargaparA janmakarmaphalapradAm . kriyAvisheShabahulAM bhogaishvaryagatiM prati .. 43..\\ bhogaishvaryaprasaktAnA.n tayApahR^itachetasAm . vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate .. 44..\\ traiguNyaviShayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna . nirdvandvo nityasattvastho niryogakShema AtmavAn .. 45..\\ yAvAnartha udapAne sarvataH samplutodake . tAvAnsarveShu vedeShu brAhmaNasya vijAnataH .. 46..\\ karmaNyevAdhikAraste mA phaleShu kadA chana . mA karmaphalaheturbhUrmA te sa~Ngo.astvakarmaNi .. 47..\\ yogasthaH kuru karmANi sa~Nga.n tyaktvA dhana~njaya . siddhyasiddhyoH samo bhUtvA samatva.n yoga uchyate .. 48..\\ dUreNa hyavara.n karma buddhiyogAddhana~njaya . buddhau sharaNamanvichchha kR^ipaNAH phalahetavaH .. 49..\\ buddhiyukto jahAtIha ubhe sukR^itaduShkR^ite . tasmAdyogAya yujyasva yogaH karmasu kaushalam .. 50..\\ karmajaM buddhiyuktA hi phala.n tyaktvA manIShiNaH . janmabandhavinirmuktAH pada.n gachchhantyanAmayam .. 51..\\ yadA te mohakalilaM buddhirvyatitariShyati . tadA gantAsi nirveda.n shrotavyasya shrutasya cha .. 52..\\ shrutivipratipannA te yadA sthAsyati nishchalA . samAdhAvachalA buddhistadA yogamavApsyasi .. 53..\\ arjuna uvAcha sthitapraGYasya kA bhAShA samAdhisthasya keshava . sthitadhIH kiM prabhASheta kimAsIta vrajeta kim .. 54..\\ prajahAti yadA kAmAnsarvAnpArtha manogatAn . AtmanyevAtmanA tuShTaH sthitapraGYastadochyate .. 55..\\ duHkheShvanudvignamanAH sukheShu vigataspR^ihaH . vItarAgabhayakrodhaH sthitadhIrmuniruchyate .. 56..\\ yaH sarvatrAnabhisnehastattatprApya shubhAshubham . nAbhinandati na dveShTi tasya praGYA pratiShThitA .. 57..\\ yadA sa.nharate chAya.n kUrmo.a~NgAnIva sarvashaH . indriyANIndriyArthebhyastasya praGYA pratiShThitA .. 58..\\ viShayA vinivartante nirAhArasya dehinaH . rasavarja.n raso.apyasya para.n dR^iShTvA nivartate .. 59..\\ yatato hyapi kaunteya puruShasya vipashchitaH . indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH .. 60..\\ tAni sarvANi sa.nyamya yukta AsIta matparaH . vashe hi yasyendriyANi tasya praGYA pratiShThitA .. 61..\\ dhyAyato viShayAnpu.nsaH sa~NgasteShUpajAyate . sa~NgAtsa~njAyate kAmaH kAmAtkrodho.abhijAyate .. 62..\\ krodhAdbhavati saMmohaH saMmohAtsmR^itivibhramaH . smR^itibhraMshAdbuddhinAsho buddhinAshAtpraNashyati .. 63..\\ rAgadveShaviyuktaistu viShayAnindriyaish charan . AtmavashyairvidheyAtmA prasAdamadhigachchhati .. 64..\\ prasAde sarvaduHkhAnA.n hAnirasyopajAyate . prasannachetaso hyAshu buddhiH paryavatiShThate .. 65..\\ nAsti buddhirayuktasya na chAyuktasya bhAvanA . na chAbhAvayataH shAntirashAntasya kutaH sukham .. 66..\\ indriyANA.n hi charatAM yanmano.anuvidhIyate . tadasya harati praGYA.n vAyurnAvamivAmbhasi .. 67..\\ tasmAdyasya mahAbAho nigR^ihItAni sarvashaH . indriyANIndriyArthebhyastasya praGYA pratiShThitA .. 68..\\ yA nishA sarvabhUtAnA.n tasyAM jAgarti sa.nyamI . yasyA.n jAgrati bhUtAni sA nishA pashyato muneH .. 69..\\ ApUryamANamachalapratiShThaM samudramApaH pravishanti yadvat . tadvatkAmA yaM pravishanti sarve sa shAntimApnoti na kAmakAmI .. 70..\\ vihAya kAmAnyaH sarvAnpumAMshcharati niHspR^ihaH . nirmamo niraha~NkAraH sa shAntimadhigachchhati .. 71..\\ eShA brAhmI sthitiH pArtha nainAM prApya vimuhyati . sthitvAsyAmantakAle.api brahmanirvANamR^ichchhati .. 72..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} arjuna uvAcha jyAyasI chetkarmaNaste matA buddhirjanArdana . tatki.n karmaNi ghore mAM niyojayasi keshava .. 1..\\ vyAmishreNaiva vAkyena buddhiM mohayasIva me . tadeka.n vada nishchitya yena shreyo.ahamApnuyAm .. 2..\\ shrIbhagavAnuvAcha loke.asmindvividhA niShThA purA proktA mayAnagha . GYAnayogena sA~NkhyAnA.n karmayogena yoginAm .. 3..\\ na karmaNAmanArambhAnnaiShkarmyaM puruSho.ashnute . na cha saMnyasanAdeva siddhi.n samadhigachchhati .. 4..\\ na hi kashchitkShaNamapi jAtu tiShThatyakarmakR^it . kAryate hyavashaH karma sarvaH prakR^itijairguNaiH .. 5..\\ karmendriyANi sa.nyamya ya Aste manasA smaran . indriyArthAnvimUDhAtmA mithyAchAraH sa uchyate .. 6..\\ yastvindriyANi manasA niyamyArabhate.arjuna . karmendriyaiH karmayogamasaktaH sa vishiShyate .. 7..\\ niyata.n kuru karma tvaM karma jyAyo hyakarmaNaH . sharIrayAtrApi cha te na prasidhyedakarmaNaH .. 8..\\ yaGYArthAtkarmaNo.anyatra loko.aya.n karmabandhanaH . tadartha.n karma kaunteya muktasa~NgaH samAchara .. 9..\\ sahayaGYAH prajAH sR^iShTvA purovAcha prajApatiH . anena prasaviShyadhvameSha vo.astviShTakAmadhuk .. 10..\\ devAnbhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH . parasparaM bhAvayantaH shreyaH paramavApsyatha .. 11..\\ iShTAnbhogAnhi vo devA dAsyante yaGYabhAvitAH . tairdattAnapradAyaibhyo yo bhu~Nkte stena eva saH .. 12..\\ yaGYashiShTAshinaH santo muchyante sarvakilbiShaiH . bhu~njate te tvaghaM pApA ye pachantyAtmakAraNAt .. 13..\\ annAdbhavanti bhUtAni parjanyAdannasambhavaH . yaGYAdbhavati parjanyo yaGYaH karmasamudbhavaH .. 14..\\ karma brahmodbhava.n viddhi brahmAkSharasamudbhavam . tasmAtsarvagataM brahma nitya.n yaGYe pratiShThitam .. 15..\\ evaM pravartita.n chakraM nAnuvartayatIha yaH . aghAyurindriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati .. 16..\\ yastvAtmaratireva syAdAtmatR^iptashcha mAnavaH . Atmanyeva cha santuShTastasya kAryaM na vidyate .. 17..\\ naiva tasya kR^itenArtho nAkR^iteneha kash chana . na chAsya sarvabhUteShu kashchidarthavyapAshrayaH .. 18..\\ tasmAdasaktaH satata.n kAryaM karma samAchara . asakto hyAcharankarma paramApnoti pUruShaH .. 19..\\ karmaNaiva hi sa.nsiddhimAsthitA janakAdayaH . lokasa~NgrahamevApi sampashyankartumarhasi .. 20..\\ yadyadAcharati shreShThastattadevetaro janaH . sa yatpramANa.n kurute lokastadanuvartate .. 21..\\ na me pArthAsti kartavya.n triShu lokeShu kiM chana . nAnavAptamavAptavya.n varta eva cha karmaNi .. 22..\\ yadi hyahaM na varteya.n jAtu karmaNyatandritaH . mama vartmAnuvartante manuShyAH pArtha sarvashaH .. 23..\\ utsIdeyurime lokA na kuryA.n karma chedaham . sa~Nkarasya cha kartA syAmupahanyAmimAH prajAH .. 24..\\ saktAH karmaNyavidvA.nso yathA kurvanti bhArata . kuryAdvidvA.nstathAsaktashchikIrShurlokasa~Ngraham .. 25..\\ na buddhibheda.n janayedaGYAnAM karmasa~NginAm . joShayetsarvakarmANi vidvAnyuktaH samAcharan .. 26..\\ prakR^iteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvashaH . aha~NkAravimUDhAtmA kartAhamiti manyate .. 27..\\ tattvavittu mahAbAho guNakarmavibhAgayoH . guNA guNeShu vartanta iti matvA na sajjate .. 28..\\ prakR^iterguNasaMmUDhAH sajjante guNakarmasu . tAnakR^itsnavido mandAnkR^itsnavinna vichAlayet .. 29..\\ mayi sarvANi karmANi saMnyasyAdhyAtmachetasA . nirAshIrnirmamo bhUtvA yudhyasva vigatajvaraH .. 30..\\ ye me matamidaM nityamanutiShThanti mAnavAH . shraddhAvanto.anasUyanto muchyante te.api karmabhiH .. 31..\\ ye tvetadabhyasUyanto nAnutiShThanti me matam . sarvaGYAnavimUDhA.nstAnviddhi naShTAnachetasaH .. 32..\\ sadR^isha.n cheShTate svasyAH prakR^iterGYAnavAnapi . prakR^iti.n yAnti bhUtAni nigrahaH ki.n kariShyati .. 33..\\ indriyasyendriyasyArthe rAgadveShau vyavasthitau . tayorna vashamAgachchhettau hyasya paripanthinau .. 34..\\ shreyAnsvadharmo viguNaH paradharmAtsvanuShThitAt . svadharme nidhana.n shreyaH paradharmo bhayAvahaH .. 35..\\ arjuna uvAcha atha kena prayukto.ayaM pApa.n charati pUruShaH . anichchhannapi vArShNeya balAdiva niyojitaH .. 36..\\ shrIbhagavAnuvAcha kAma eSha krodha eSha rajoguNasamudbhavaH . mahAshano mahApApmA viddhyenamiha vairiNam .. 37..\\ dhUmenAvriyate vahniryathAdarsho malena cha . yatholbenAvR^ito garbhastathA tenedamAvR^itam .. 38..\\ AvR^ita.n GYAnametena GYAnino nityavairiNA . kAmarUpeNa kaunteya duShpUreNAnalena cha .. 39..\\ indriyANi mano buddhirasyAdhiShThAnamuchyate . etairvimohayatyeSha GYAnamAvR^itya dehinam .. 40..\\ tasmAttvamindriyANyAdau niyamya bharatarShabha . pApmAnaM prajahi hyena.n GYAnaviGYAnanAshanam .. 41..\\ indriyANi parANyAhurindriyebhyaH paraM manaH . manasastu parA buddhiryo buddheH paratastu saH .. 42..\\ evaM buddheH paraM buddhvA sa.nstabhyAtmAnamAtmanA . jahi shatruM mahAbAho kAmarUpa.n durAsadam .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} shrIbhagavAnuvAcha ima.n vivasvate yogaM proktavAnahamavyayam . vivasvAnmanave prAha manurikShvAkave.abravIt .. 1..\\ evaM paramparAprAptamima.n rAjarShayo viduH . sa kAleneha mahatA yogo naShTaH parantapa .. 2..\\ sa evAyaM mayA te.adya yogaH proktaH purAtanaH . bhakto.asi me sakhA cheti rahasya.n hyetaduttamam .. 3..\\ arjuna uvAcha aparaM bhavato janma para.n janma vivasvataH . kathametadvijAnIyA.n tvamAdau proktavAniti .. 4..\\ shrIbhagavAnuvAcha bahUni me vyatItAni janmAni tava chArjuna . tAnyaha.n veda sarvANi na tvaM vettha parantapa .. 5..\\ ajo.api sannavyayAtmA bhUtAnAmIshvaro.api san . prakR^iti.n svAmadhiShThAya sambhavAmyAtmamAyayA .. 6..\\ yadA yadA hi dharmasya glAnirbhavati bhArata . abhyutthAnamadharmasya tadAtmAna.n sR^ijAmyaham .. 7..\\ paritrANAya sAdhUnA.n vinAshAya cha duShkR^itAm . dharmasa.nsthApanArthAya sambhavAmi yuge yuge .. 8..\\ janma karma cha me divyameva.n yo vetti tattvataH . tyaktvA dehaM punarjanma naiti mAm eti so.arjuna .. 9..\\ vItarAgabhayakrodhA manmayA mAmupAshritAH . bahavo GYAnatapasA pUtA madbhAvamAgatAH .. 10..\\ ye yathA mAM prapadyante tA.nstathaiva bhajAmyaham . mama vartmAnuvartante manuShyAH pArtha sarvashaH .. 11..\\ kA~NkShantaH karmaNA.n siddhiM yajanta iha devatAH . kShipra.n hi mAnuShe loke siddhirbhavati karmajA .. 12..\\ chAturvarNyaM mayA sR^iShTa.n guNakarmavibhAgashaH . tasya kartAramapi mA.n viddhyakartAramavyayam .. 13..\\ na mA.n karmANi limpanti na me karmaphale spR^ihA . iti mA.n yo.abhijAnAti karmabhirna sa badhyate .. 14..\\ eva.n GYAtvA kR^ita.n karma pUrvairapi mumukShubhiH . kuru karmaiva tasmAttvaM pUrvaiH pUrvatara.n kR^itam .. 15..\\ ki.n karma kimakarmeti kavayo.apyatra mohitAH . tatte karma pravakShyAmi yajGYAtvA mokShyase.ashubhAt .. 16..\\ karmaNo hyapi boddhavyaM boddhavya.n cha vikarmaNaH . akarmaNashcha boddhavya.n gahanA karmaNo gatiH .. 17..\\ karmaNyakarma yaH pashyedakarmaNi cha karma yaH . sa buddhimAnmanuShyeShu sa yuktaH kR^itsnakarmakR^it .. 18..\\ yasya sarve samArambhAH kAmasa~NkalpavarjitAH . GYAnAgnidagdhakarmANa.n tamAhuH paNDitaM budhAH .. 19..\\ tyaktvA karmaphalAsa~NgaM nityatR^ipto nirAshrayaH . karmaNyabhipravR^itto.api naiva ki.n chitkaroti saH .. 20..\\ nirAshIryatachittAtmA tyaktasarvaparigrahaH . shArIra.n kevalaM karma kurvannApnoti kilbiSham .. 21..\\ yadR^ichchhAlAbhasantuShTo dvandvAtIto vimatsaraH . samaH siddhAvasiddhau cha kR^itvApi na nibadhyate .. 22..\\ gatasa~Ngasya muktasya GYAnAvasthitachetasaH . yaGYAyAcharataH karma samagraM pravilIyate .. 23..\\ brahmArpaNaM brahma havirbrahmAgnau brahmaNA hutam . brahmaiva tena gantavyaM brahmakarmasamAdhinA .. 24..\\ daivamevApare yaGYa.n yoginaH paryupAsate . brahmAgnAvapare yaGYa.n yaGYenaivopajuhvati .. 25..\\ shrotrAdInIndriyANyanye sa.nyamAgniShu juhvati . shabdAdInviShayAnanya indriyAgniShu juhvati .. 26..\\ sarvANIndriyakarmANi prANakarmANi chApare . Atmasa.nyamayogAgnau juhvati GYAnadIpite .. 27..\\ dravyayaGYAstapoyaGYA yogayaGYAstathApare . svAdhyAyaGYAnayaGYAshcha yatayaH saMshitavratAH .. 28..\\ apAne juhvati prANaM prANe.apAna.n tathApare . prANApAnagatI ruddhvA prANAyAmaparAyaNAH .. 29..\\ apare niyatAhArAH prANAnprANeShu juhvati . sarve.apyete yaGYavido yaGYakShapitakalmaShAH .. 30..\\ yaGYashiShTAmR^itabhujo yAnti brahma sanAtanam . nAya.n loko.astyayaGYasya kuto.anyaH kurusattama .. 31..\\ evaM bahuvidhA yaGYA vitatA brahmaNo mukhe . karmajAnviddhi tAnsarvAneva.n GYAtvA vimokShyase .. 32..\\ shreyAndravyamayAdyaGYAjGYAnayaGYaH parantapa . sarva.n karmAkhilaM pArtha GYAne parisamApyate .. 33..\\ tadviddhi praNipAtena pariprashnena sevayA . upadekShyanti te GYAna.n GYAninastattvadarshinaH .. 34..\\ yajGYAtvA na punarmohameva.n yAsyasi pANDava . yena bhUtAnyasheSheNa drakShyasyAtmanyatho mayi .. 35..\\ api chedasi pApebhyaH sarvebhyaH pApakR^ittamaH . sarva.n GYAnaplavenaiva vR^ijinaM santariShyasi .. 36..\\ yathaidhA.nsi samiddho.agnirbhasmasAtkurute.arjuna . GYAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAtkurute tathA .. 37..\\ na hi GYAnena sadR^ishaM pavitramiha vidyate . tatsvaya.n yogasa.nsiddhaH kAlenAtmani vindati .. 38..\\ shraddhAvA.Nllabhate GYAna.n tatparaH sa.nyatendriyaH . GYAna.n labdhvA parAM shAntimachireNAdhigachchhati .. 39..\\ aGYashchAshraddadhAnashcha saMshayAtmA vinashyati . nAya.n loko.asti na paro na sukhaM saMshayAtmanaH .. 40..\\ yogasaMnyastakarmANa.n GYAnasa~nchinnasaMshayam . AtmavantaM na karmANi nibadhnanti dhana~njaya .. 41..\\ tasmAdaGYAnasambhUta.n hR^itsthaM GYAnAsinAtmanaH . chhittvaina.n saMshayaM yogamAtiShThottiShTha bhArata .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} arjuna uvAcha saMnyAsa.n karmaNAM kR^iShNa punaryogaM cha sha.nsasi . yachchhreya etayoreka.n tanme brUhi sunishchitam .. 1..\\ shrIbhagavAnuvAcha saMnyAsaH karmayogashcha niHshreyasakarAvubhau . tayostu karmasaMnyAsAtkarmayogo vishiShyate .. 2..\\ GYeyaH sa nityasaMnyAsI yo na dveShTi na kA~NkShati . nirdvandvo hi mahAbAho sukhaM bandhAtpramuchyate .. 3..\\ sA~Nkhyayogau pR^ithagbAlAH pravadanti na paNDitAH . ekamapyAsthitaH samyagubhayorvindate phalam .. 4..\\ yatsA~NkhyaiH prApyate sthAna.n tadyogairapi gamyate . eka.n sA~Nkhya.n cha yogaM cha yaH pashyati sa pashyati .. 5..\\ saMnyAsastu mahAbAho duHkhamAptumayogataH . yogayukto munirbrahma nachireNAdhigachchhati .. 6..\\ yogayukto vishuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH . sarvabhUtAtmabhUtAtmA kurvannapi na lipyate .. 7..\\ naiva ki.n chitkaromIti yukto manyeta tattvavit . pashya~nshR^iNvanspR^isha~njighrannashnangachchhansvapa~nshvasan .. 8..\\ pralapanvisR^ijangR^ihNannunmiShannimiShannapi . indriyANIndriyArtheShu vartanta iti dhArayan .. 9..\\ brahmaNyAdhAya karmANi sa~Nga.n tyaktvA karoti yaH . lipyate na sa pApena padmapatramivAmbhasA .. 10..\\ kAyena manasA buddhyA kevalairindriyairapi . yoginaH karma kurvanti sa~Nga.n tyaktvAtmashuddhaye .. 11..\\ yuktaH karmaphala.n tyaktvA shAntimApnoti naiShThikIm . ayuktaH kAmakAreNa phale sakto nibadhyate .. 12..\\ sarvakarmANi manasA saMnyasyAste sukha.n vashI . navadvAre pure dehI naiva kurvanna kArayan .. 13..\\ na kartR^itvaM na karmANi lokasya sR^ijati prabhuH . na karmaphalasa.nyoga.n svabhAvastu pravartate .. 14..\\ nAdatte kasya chitpApaM na chaiva sukR^ita.n vibhuH . aGYAnenAvR^ita.n GYAna.n tena muhyanti jantavaH .. 15..\\ GYAnena tu tadaGYAna.n yeShAM nAshitamAtmanaH . teShAmAdityavajGYAnaM prakAshayati tatparam .. 16..\\ tadbuddhayastadAtmAnastanniShThAstatparAyaNAH . gachchhantyapunarAvR^itti.n GYAnanirdhUtakalmaShAH .. 17..\\ vidyAvinayasampanne brAhmaNe gavi hastini . shuni chaiva shvapAke cha paNDitAH samadarshinaH .. 18..\\ ihaiva tairjitaH sargo yeShA.n sAmye sthitaM manaH . nirdoSha.n hi samaM brahma tasmAdbrahmaNi te sthitAH .. 19..\\ na prahR^iShyetpriyaM prApya nodvijetprApya chApriyam . sthirabuddhirasaMmUDho brahmavidbrahmaNi sthitaH .. 20..\\ bAhyasparsheShvasaktAtmA vindatyAtmani yatsukham . sa brahmayogayuktAtmA sukhamakShayamashnute .. 21..\\ ye hi sa.nsparshajA bhogA duHkhayonaya eva te . AdyantavantaH kaunteya na teShu ramate budhaH .. 22..\\ shaknotIhaiva yaH soDhuM prAksharIravimokShaNAt . kAmakrodhodbhava.n vegaM sa yuktaH sa sukhI naraH .. 23..\\ yo.antaHsukho.antarArAmastathAntarjyotireva yaH . sa yogI brahmanirvANaM brahmabhUto.adhigachchhati .. 24..\\ labhante brahmanirvANamR^iShayaH kShINakalmaShAH . chhinnadvaidhA yatAtmAnaH sarvabhUtahite ratAH .. 25..\\ kAmakrodhaviyuktAnA.n yatInAM yatachetasAm . abhito brahmanirvANa.n vartate viditAtmanAm .. 26..\\ sparshAnkR^itvA bahirbAhyAMshchakShushchaivAntare bhruvoH . prANApAnau samau kR^itvA nAsAbhyantarachAriNau .. 27..\\ yatendriyamanobuddhirmunirmokShaparAyaNaH . vigatechchhAbhayakrodho yaH sadA mukta eva saH .. 28..\\ bhoktAra.n yaGYatapasAM sarvalokamaheshvaram .. 29..\\ suhR^ida.n sarvabhUtAnAM GYAtvA mAM shAntimR^ichchhati .. 5..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} shrIbhagavAnuvAcha anAshritaH karmaphala.n kAryaM karma karoti yaH . sa saMnyAsI cha yogI cha na niragnirna chAkriyaH .. 1..\\ ya.n saMnyAsamiti prAhuryoga.n taM viddhi pANDava . na hyasaMnyastasa~Nkalpo yogI bhavati kash chana .. 2..\\ ArurukShormuneryoga.n karma kAraNamuchyate . yogArUDhasya tasyaiva shamaH kAraNamuchyate .. 3..\\ yadA hi nendriyArtheShu na karmasvanuShajjate . sarvasa~NkalpasaMnyAsI yogArUDhastadochyate .. 4..\\ uddharedAtmanAtmAnaM nAtmAnamavasAdayet . Atmaiva hyAtmano bandhurAtmaiva ripurAtmanaH .. 5..\\ bandhurAtmAtmanastasya yenAtmaivAtmanA jitaH . anAtmanastu shatrutve vartetAtmaiva shatruvat .. 6..\\ jitAtmanaH prashAntasya paramAtmA samAhitaH . shItoShNasukhaduHkheShu tathA mAnApamAnayoH .. 7..\\ GYAnaviGYAnatR^iptAtmA kUTastho vijitendriyaH . yukta ityuchyate yogI samaloShTAshmakA~nchanaH .. 8..\\ suhR^inmitrAryudAsInamadhyasthadveShyabandhuShu . sAdhuShvapi cha pApeShu samabuddhirvishiShyate .. 9..\\ yogI yu~njIta satatamAtmAna.n rahasi sthitaH . ekAkI yatachittAtmA nirAshIraparigrahaH .. 10..\\ shuchau deshe pratiShThApya sthiramAsanamAtmanaH . nAtyuchchhritaM nAtinIcha.n chailAjinakushottaram .. 11..\\ tatraikAgraM manaH kR^itvA yatachittendriyakriyaH . upavishyAsane yu~njyAdyogamAtmavishuddhaye .. 12..\\ sama.n kAyashirogrIvaM dhArayannachala.n sthiraH . samprekShya nAsikAgra.n sva.n dishashchAnavalokayan .. 13..\\ prashAntAtmA vigatabhIrbrahmachArivrate sthitaH . manaH sa.nyamya machchitto yukta AsIta matparaH .. 14..\\ yu~njanneva.n sadAtmAnaM yogI niyatamAnasaH . shAntiM nirvANaparamAM matsa.nsthAm adhigachchhati .. 15..\\ nAtyashnatastu yogo.asti na chaikAntamanashnataH . na chAtisvapnashIlasya jAgrato naiva chArjuna .. 16..\\ yuktAhAravihArasya yuktacheShTasya karmasu . yuktasvapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA .. 17..\\ yadA viniyata.n chittamAtmanyevAvatiShThate . niHspR^ihaH sarvakAmebhyo yukta ityuchyate tadA .. 18..\\ yathA dIpo nivAtastho ne~Ngate sopamA smR^itA . yogino yatachittasya yu~njato yogamAtmanaH .. 19..\\ yatroparamate chittaM niruddha.n yogasevayA . yatra chaivAtmanAtmAnaM pashyannAtmani tuShyati .. 20..\\ sukhamAtyantika.n yattadbuddhigrAhyamatIndriyam . vetti yatra na chaivAya.n sthitashchalati tattvataH .. 21..\\ ya.n labdhvA chAparaM lAbhaM manyate nAdhika.n tataH . yasminsthito na duHkhena guruNApi vichAlyate .. 22..\\ ta.n vidyAdduHkhasa.nyogaviyogaM yogasa~nj~nitam . sa nishchayena yoktavyo yogo.anirviNNachetasA .. 23..\\ sa~NkalpaprabhavAnkAmA.nstyaktvA sarvAnasheShataH . manasaivendriyagrAma.n viniyamya samantataH .. 24..\\ shanaiH shanairuparamedbuddhyA dhR^itigR^ihItayA . Atmasa.nsthaM manaH kR^itvA na ki.n chidapi chintayet .. 25..\\ yato yato nishcharati manashcha~nchalamasthiram . tatastato niyamyaitadAtmanyeva vashaM nayet .. 26..\\ prashAntamanasa.n hyenaM yoginaM sukhamuttamam . upaiti shAntarajasaM brahmabhUtamakalmaSham .. 27..\\ yu~njanneva.n sadAtmAnaM yogI vigatakalmaShaH . sukhena brahmasa.nsparshamatyanta.n sukhamashnute .. 28..\\ sarvabhUtasthamAtmAna.n sarvabhUtAni chAtmani . IkShate yogayuktAtmA sarvatra samadarshanaH .. 29..\\ yo mAM pashyati sarvatra sarva.n cha mayi pashyati . tasyAhaM na praNashyAmi sa cha me na praNashyati .. 30..\\ sarvabhUtasthita.n yo mAM bhajatyekatvamAsthitaH . sarvathA vartamAno.api sa yogI mayi vartate .. 31..\\ Atmaupamyena sarvatra samaM pashyati yo.arjuna . sukha.n vA yadi vA duHkhaM sa yogI paramo mataH .. 32..\\ arjuna uvAcha yo.aya.n yogastvayA proktaH sAmyena madhusUdana . etasyAhaM na pashyAmi cha~nchalatvAtsthiti.n sthirAm .. 33..\\ cha~nchala.n hi manaH kR^iShNa pramAthi balavaddR^iDham . tasyAhaM nigrahaM manye vAyoriva suduShkaram .. 34..\\ shrIbhagavAnuvAcha asaMshayaM mahAbAho mano durNigraha.n chalam . abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa cha gR^ihyate .. 35..\\ asa.nyatAtmanA yogo duShprApa iti me matiH . vashyAtmanA tu yatatA shakyo.avAptumupAyataH .. 36..\\ arjuna uvAcha ayatiH shraddhayopeto yogAchchalitamAnasaH . aprApya yogasa.nsiddhi.n kAM gatiM kR^iShNa gachchhati .. 37..\\ kachchinnobhayavibhraShTashchhinnAbhramiva nashyati . apratiShTho mahAbAho vimUDho brahmaNaH pathi .. 38..\\ etanme saMshaya.n kR^iShNa chhettumarhasyasheShataH . tvadanyaH saMshayasyAsya chhettA na hyupapadyate .. 39..\\ shrIbhagavAnuvAcha pArtha naiveha nAmutra vinAshastasya vidyate . na hi kalyANakR^itkashchiddurgati.n tAta gachchhati .. 40..\\ prApya puNyakR^itA.n lokAnuShitvA shAshvatIH samAH . shuchInA.n shrImatA.n gehe yogabhraShTo.abhijAyate .. 41..\\ atha vA yoginAmeva kule bhavati dhImatAm . etaddhi durlabhatara.n loke janma yadIdR^isham .. 42..\\ tatra taM buddhisa.nyoga.n labhate paurvadehikam . yatate cha tato bhUyaH sa.nsiddhau kurunandana .. 43..\\ pUrvAbhyAsena tenaiva hriyate hyavasho.api saH . jiGYAsurapi yogasya shabdabrahmAtivartate .. 44..\\ prayatnAdyatamAnastu yogI saMshuddhakilbiShaH . anekajanmasa.nsiddhastato yAti parA.n gatim .. 45..\\ tapasvibhyo.adhiko yogI GYAnibhyo.api mato.adhikaH . karmibhyashchAdhiko yogI tasmAdyogI bhavArjuna .. 46..\\ yoginAmapi sarveShAM madgatenAntarAtmanA . shraddhAvAnbhajate yo mA.n sa me yuktatamo mataH .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} shrIbhagavAnuvAcha mayyAsaktamanAH pArtha yoga.n yu~njanmadAshrayaH . asaMshaya.n samagraM mAM yathA GYAsyasi tachchhR^iNu .. 1..\\ GYAna.n te.aha.n saviGYAnamidaM vakShyAmyasheShataH . yajGYAtvA neha bhUyo.anyajGYAtavyamavashiShyate .. 2..\\ manuShyANA.n sahasreShu kash chidyatati siddhaye . yatatAmapi siddhAnA.n kashchinmA.n vetti tattvataH .. 3..\\ bhUmirApo.analo vAyuH khaM mano buddhireva cha . aha~NkAra itIyaM me bhinnA prakR^itiraShTadhA .. 4..\\ apareyamitastvanyAM prakR^iti.n viddhi me parAm . jIvabhUtAM mahAbAho yayeda.n dhAryate jagat .. 5..\\ etadyonIni bhUtAni sarvANItyupadhAraya . aha.n kR^itsnasya jagataH prabhavaH pralayastathA .. 6..\\ mattaH parataraM nAnyatki.n chidasti dhana~njaya . mayi sarvamidaM prota.n sUtre maNigaNA iva .. 7..\\ raso.ahamapsu kaunteya prabhAsmi shashisUryayoH . praNavaH sarvavedeShu shabdaH khe pauruShaM nR^iShu .. 8..\\ puNyo gandhaH pR^ithivyA.n cha tejashchAsmi vibhAvasau . jIvana.n sarvabhUteShu tapashchAsmi tapasviShu .. 9..\\ bIjaM mA.n sarvabhUtAnAM viddhi pArtha sanAtanam . buddhirbuddhimatAmasmi tejastejasvinAm aham .. 10..\\ balaM balavatA.n chAhaM kAmarAgavivarjitam . dharmAviruddho bhUteShu kAmo.asmi bharatarShabha .. 11..\\ ye chaiva sAttvikA bhAvA rAjasAstAmasAsh cha ye . matta eveti tAnviddhi na tvaha.n teShu te mayi .. 12..\\ tribhirguNamayairbhAvairebhiH sarvamida.n jagat . mohitaM nAbhijAnAti mAmebhyaH paramavyayam .. 13..\\ daivI hyeShA guNamayI mama mAyA duratyayA . mAmeva ye prapadyante mAyAmetA.n taranti te .. 14..\\ na mA.n duShkR^itino mUDhAH prapadyante narAdhamAH . mAyayApahR^itaGYAnA AsuraM bhAvamAshritAH .. 15..\\ chaturvidhA bhajante mA.n janAH sukR^itino.arjuna . Arto jiGYAsurarthArthI GYAnI cha bharatarShabha .. 16..\\ teShA.n GYAnI nityayukta ekabhaktirvishiShyate . priyo hi GYAnino.atyarthamaha.n sa cha mama priyaH .. 17..\\ udArAH sarva evaite GYAnI tvAtmaiva me matam . AsthitaH sa hi yuktAtmA mAmevAnuttamA.n gatim .. 18..\\ bahUnA.n janmanAmante GYAnavAnmAM prapadyate . vAsudevaH sarvamiti sa mahAtmA sudurlabhaH .. 19..\\ kAmaistaistairhR^itaGYAnAH prapadyante.anyadevatAH . ta.n taM niyamamAsthAya prakR^ityA niyatAH svayA .. 20..\\ yo yo yA.n yA.n tanuM bhaktaH shraddhayArchitumichchhati . tasya tasyAchalA.n shraddhA.n tAmeva vidadhAmyaham .. 21..\\ sa tayA shraddhayA yuktastasyA rAdhanamIhate . labhate cha tataH kAmAnmayaiva vihitAnhi tAn .. 22..\\ antavattu phala.n teShAM tadbhavatyalpamedhasAm . devAndevayajo yAnti madbhaktA yAnti mAm api .. 23..\\ avyakta.n vyaktimApannaM manyante mAmabuddhayaH . paraM bhAvamajAnanto mamAvyayamanuttamam .. 24..\\ nAhaM prakAshaH sarvasya yogamAyAsamAvR^itaH . mUDho.ayaM nAbhijAnAti loko mAm ajamavyayam .. 25..\\ vedAha.n samatItAni vartamAnAni chArjuna . bhaviShyANi cha bhUtAni mA.n tu veda na kash chana .. 26..\\ ichchhAdveShasamutthena dvandvamohena bhArata . sarvabhUtAni saMmoha.n sarge yAnti parantapa .. 27..\\ yeShA.n tvantagataM pApaM janAnAM puNyakarmaNAm . te dvandvamohanirmuktA bhajante mA.n dR^iDhavratAH .. 28..\\ jarAmaraNamokShAya mAmAshritya yatanti ye . te brahma tadviduH kR^itsnamadhyAtma.n karma chAkhilam .. 29..\\ sAdhibhUtAdhidaivaM mA.n sAdhiyaGYa.n cha ye viduH . prayANakAle.api cha mA.n te viduryuktachetasaH .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} arjuna uvAcha ki.n tadbrahma kimadhyAtmaM kiM karma puruShottama . adhibhUta.n cha kiM proktamadhidaivaM kimuchyate .. 1..\\ adhiyaGYaH katha.n ko.atra dehe.asminmadhusUdana . prayANakAle cha katha.n GYeyo.asi niyatAtmabhiH .. 2..\\ shrIbhagavAnuvAcha akSharaM brahma parama.n svabhAvo.adhyAtmamuchyate . bhUtabhAvodbhavakaro visargaH karmasa~nj~nitaH .. 3..\\ adhibhUta.n kSharo bhAvaH puruShashchAdhidaivatam . adhiyaGYo.ahamevAtra dehe dehabhR^itA.n vara .. 4..\\ antakAle cha mAmeva smaranmuktvA kalevaram . yaH prayAti sa madbhAva.n yAti nAstyatra saMshayaH .. 5..\\ ya.n yaM vApi smaranbhAva.n tyajatyante kalevaram . ta.n tamevaiti kaunteya sadA tadbhAvabhAvitaH .. 6..\\ tasmAtsarveShu kAleShu mAm anusmara yudhya cha . mayyarpitamanobuddhirmAmevaiShyasyasaMshayaH .. 7..\\ abhyAsayogayuktena chetasA nAnyagAminA . paramaM puruSha.n divya.n yAti pArthAnuchintayan .. 8..\\ kaviM purANamanushAsitAram aNoraNIyA.nsamanusmaredyaH . sarvasya dhAtAramachintyarUpam AdityavarNa.n tamasaH parastAt .. 9..\\ prayANakAle manasAchalena bhaktyA yukto yogabalena chaiva . bhruvormadhye prANamAveshya samyak sa taM paraM puruShamupaiti divyam .. 10..\\ yadakShara.n vedavido vadanti vishanti yadyatayo vItarAgAH . yadichchhanto brahmacharya.n charanti tatte pada.n sa~NgraheNa pravakShye .. 11..\\ sarvadvArANi sa.nyamya mano hR^idi nirudhya cha . mUrdhnyAdhAyAtmanaH prANamAsthito yogadhAraNAm .. 12..\\ omityekAkSharaM brahma vyAharanmAm anusmaran . yaH prayAti tyajandeha.n sa yAti paramA.n gatim .. 13..\\ ananyachetAH satata.n yo mAM smarati nityashaH . tasyAha.n sulabhaH pArtha nityayuktasya yoginaH .. 14..\\ mAmupetya punarjanma duHkhAlayamashAshvatam . nApnuvanti mahAtmAnaH sa.nsiddhiM paramA.n gatAH .. 15..\\ A brahmabhuvanAllokAH punarAvartino.arjuna . mAm upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate .. 16..\\ sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaNo viduH . rAtri.n yugasahasrAntA.n te.ahorAtravido janAH .. 17..\\ avyaktAdvyaktayaH sarvAH prabhavantyaharAgame . rAtryAgame pralIyante tatraivAvyaktasa~nj~nake .. 18..\\ bhUtagrAmaH sa evAyaM bhUtvA bhUtvA pralIyate . rAtryAgame.avashaH pArtha prabhavatyaharAgame .. 19..\\ parastasmAttu bhAvo.anyo.avyakto.avyaktAtsanAtanaH . yaH sa sarveShu bhUteShu nashyatsu na vinashyati .. 20..\\ avyakto.akShara ityuktastamAhuH paramA.n gatim . yaM prApya na nivartante taddhAma paramaM mama .. 21..\\ puruShaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyastvananyayA . yasyAntaHsthAni bhUtAni yena sarvamida.n tatam .. 22..\\ yatra kAle tvanAvR^ittimAvR^itti.n chaiva yoginaH . prayAtA yAnti ta.n kAla.n vakShyAmi bharatarShabha .. 23..\\ agnirjyotirahaH shuklaH ShaNmAsA uttarAyaNam . tatra prayAtA gachchhanti brahma brahmavido janAH .. 24..\\ dhUmo rAtristathA kR^iShNaH ShaNmAsA dakShiNAyanam . tatra chAndramasa.n jyotiryogI prApya nivartate .. 25..\\ shuklakR^iShNe gatI hyete jagataH shAshvate mate . ekayA yAtyanAvR^ittimanyayAvartate punaH .. 26..\\ naite sR^itI pArtha jAnanyogI muhyati kash chana . tasmAtsarveShu kAleShu yogayukto bhavArjuna .. 27..\\ vedeShu yaGYeShu tapaHsu chaiva dAneShu yatpuNyaphalaM pradiShTam . atyeti tatsarvamida.n viditvA yogI para.n sthAnamupaiti chAdyam .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} shrIbhagavAnuvAcha ida.n tu te guhyatamaM pravakShyAmyanasUyave . GYAna.n viGYAnasahitaM yajGYAtvA mokShyase.ashubhAt .. 1..\\ rAjavidyA rAjaguhyaM pavitramidamuttamam . pratyakShAvagama.n dharmya.n susukhaM kartumavyayam .. 2..\\ ashraddadhAnAH puruShA dharmasyAsya parantapa . aprApya mAM nivartante mR^ityusa.nsAravartmani .. 3..\\ mayA tatamida.n sarva.n jagadavyaktamUrtinA . matsthAni sarvabhUtAni na chAha.n teShvavasthitaH .. 4..\\ na cha matsthAni bhUtAni pashya me yogamaishvaram . bhUtabhR^inna cha bhUtastho mamAtmA bhUtabhAvanaH .. 5..\\ yathAkAshasthito nitya.n vAyuH sarvatrago mahAn . tathA sarvANi bhUtAni matsthAnItyupadhAraya .. 6..\\ sarvabhUtAni kaunteya prakR^iti.n yAnti mAmikAm . kalpakShaye punastAni kalpAdau visR^ijAmyaham .. 7..\\ prakR^iti.n svAmavaShTabhya visR^ijAmi punaH punaH . bhUtagrAmamima.n kR^itsnamavashaM prakR^itervashAt .. 8..\\ na cha mA.n tAni karmANi nibadhnanti dhana~njaya . udAsInavadAsInamasakta.n teShu karmasu .. 9..\\ mayAdhyakSheNa prakR^itiH sUyate sacharAcharam . hetunAnena kaunteya jagadviparivartate .. 10..\\ avajAnanti mAM mUDhA mAnuShI.n tanumAshritam . paraM bhAvamajAnanto mama bhUtamaheshvaram .. 11..\\ moghAshA moghakarmANo moghaGYAnA vichetasaH . rAkShasImAsurI.n chaiva prakR^itiM mohinI.n shritAH .. 12..\\ mahAtmAnastu mAM pArtha daivIM prakR^itimAshritAH . bhajantyananyamanaso GYAtvA bhUtAdimavyayam .. 13..\\ satata.n kIrtayanto mA.n yatantashcha dR^iDhavratAH . namasyantashcha mAM bhaktyA nityayuktA upAsate .. 14..\\ GYAnayaGYena chAp