%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{6}## ##\begin{center}## \section{droNaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} j tamapratimasattvaujo balavIryaparAkramam . hata.n devavrata.n shrutvA pA~nchAlyena shikhaNDinA .. 1..\\ dhR^itarAShTrastadA rAjA shokavyAkula chetanaH . kimacheShTata viprarShe hate pitari vIryavAn .. 2..\\ tasya putro hi bhagavanbhIShmadroNamukhai rathaiH . parAjitya maheShvAsAnpANDavAnrAjyamichchhati .. 3..\\ tasminhate tu bhagavanketau sarvadhanuShmatA . yadacheShTata kauravyastanme brUhi dvijottama .. 4..\\ v nihataM pitara.n shrutvA dhR^itarAShTro janAdhipaH . lebhe na shAnti.n kauravyashchintAshokaparAyaNaH .. 5..\\ tasya chintayato duHkhamanishaM pArthivasya tat . AjagAma vishuddhAtmA punargAvalgaNistadA .. 6..\\ shibirAtsa~njayaM prAptaM nishi gAnAhvayaM puram . Ambikeyo mahArAja dhR^itarAShTro.anvapR^ichchhata .. 7..\\ shruvA bhIShmasya nidhanamaprahR^iShTamanA bhR^isham . putrANA.n jayamAkA~NkShanvilalApAturo yathA .. 8..\\ dhr sa.nsAdhya tu mahAtmAnaM bhIShmaM bhImaparAkramam . kimakArShuH para.n tAta kuravaH kAlachoditAH .. 9..\\ tasminvinihate shUre durAdharShe mahaujasi . kiM nu svitkuravo.akArShurnimagnAH shokasAgare .. 10..\\ tadudIrNaM mahatsainya.n trailokyasyApi sa~njaya . bhayamutpAdayettIvraM pANDavAnAM mahAtmanAm .. 11..\\ devavrate tu nihate kurUNAmR^iShabhe tadA . yadakArShurnR^ipatayastanmamAchakShva sa~njaya .. 12..\\ s shR^iNu rAjannekamanA vachanaM bruvato mama . yatte putrAstadAkArShurhate devavrate mR^idhe .. 13..\\ nihate tu tadA bhIShme rAjansatyaparAkrame . tAvakAH pANDaveyAshcha prAdhyAyanta pR^ithakpR^ithak .. 14..\\ vismitAshcha prahR^iShTAshcha kShatradharmaM nishAmya te . svadharmaM nindamAnAshcha praNipatya mahAtmane .. 15..\\ shayana.n kalpayAmAsurbhIShmAyAmita tejase . sopadhAnaM naravyAghra sharaiH saMnataparvabhiH .. 16..\\ vidhAya rakShAM bhIShmAya samAbhAShya parasparam . anumAnya cha gA~Ngeya.n kR^itvA chApi pradakShiNam .. 17..\\ krodhasa.nraktanayanAH samavekShya parasparam . punaryuddhAya nirjagmuH kShatriyAH kAlachoditAH .. 18..\\ tatastUryaninAdaishcha bherINA.n cha mahAsvanaiH . tAvakAnAmanIkAni pareShA.n chApi niryayuH .. 19..\\ vyAvR^itte.ahani rAjendra patite jAhnavIsute . amarShavashamApannAH kAlopahatachetasaH .. 20..\\ anAdR^itya vachaH pathya.n gA~Ngeyasya mahAtmanaH . niryayurbharatashreShThaH shastrANyAdAya sarvashaH .. 21..\\ mohAttava saputrasya vadhAchchhAntanavasya cha . kauravyA mR^ityusAdbhUtAH sahitAH sarvajArabhiH .. 22..\\ ajAvaya ivAgopA vane shvApada sa~Nkule . bhR^ishamudvignamanaso hInA devavratena te .. 23..\\ patite bharatashreShThe babhUva kuru vAhinI . dyaurivApeta nakShatrA hIna.n khamiva vAyunA .. 24..\\ vipannasasyeva mahI vAkchaivAsa.nskR^itA yathA . AsurIva yathA senA nigR^ihIte purA balau .. 25..\\ vidhaveva varArohA shuShkatoyeva nimnagA . vR^ikairiva vane ruddhA pR^iShatI hatayUthapA .. 26..\\ svAdharSha hatasi.nheva mahatI girikandarA . bhAratI bharatashreShTha patite jAhnavIsute .. 27..\\ viShvagvAtahatA rugNA naurivAsInmahArNave . balibhiH pANDavairvIrairlabdhalakShairbhR^ishArditA .. 28..\\ sA tadAsIdbhR^isha.n senA vyAkulAshvarathadvipA . viShaNNabhUyiShTha narA kR^ipaNA draShTumAbabhau .. 29..\\ tasyA.n trastA nR^ipatayaH sainikAshcha pR^ithagvidhAH . pAtAla iva majjanto hInA deva vatena te . karNa.n hi kuravo.asmArShuH sa hi devavratopamaH .. 30..\\ sarvashastrabhR^itA.n shreShThaM rochamAnamivAtithim . bandhumApadgatasyeva tamevopAgamanmanaH .. 31..\\ chukrushuH karNa karNeti tatra bhArata pArthivAH . rAdheya.n hitamasmAkaM sUtaputra.n tanutyajam .. 32..\\ sa hi nAyudhyata tadA dashAhAni mahAyashAH . sAmAtyabandhuH karNo vai tamAhvayata mAchiram .. 33..\\ bhIShmeNa hi mahAbAhuH sarvakShatrasya pashyataH . ratheShu gaNyamAneShu balavikrama shAliShu . sa~NkhyAto.ardharathaH karNo dviguNaH sannararShabhaH .. 34..\\ rathAtiratha sa~NkhAyA.n yo.agraNIH shUra saMmataH . pitR^ivittAmbudeveShAnapi yo yoddhumutsahet .. 35..\\ sa tu tenaiva kopena rAjangA~NgeyamuktavAn . tvayi jIvati kauravya nAha.n yotsye katha.n chana .. 36..\\ tvayA tu pANDaveyeShu nihateShu mahAmR^idhe . duryodhanamanuGYApya vana.n yAsyAmi kaurava .. 37..\\ pANDavairvA hate bhIShme tvayi svargamupeyuShi . hantAsmyekarathenaiva kR^itsnAnyAnmanyase rathAn .. 38..\\ evamuktvA mahArAja dashAhAni mahAyashAH . nAyudhyata tataH karNaH putrasya tava saMmate .. 39..\\ bhIShmaH samaravikrAntaH pANDaveyasya pArthiva . jaghAna samare yodhAnasa~NkhyeyaparAkramaH .. 40..\\ tasmi.nstu nihate shUre satyasandhe mahaujasi . tvatsutAH karNamasmArShustartukAmA iva plavam .. 41..\\ tAvakAstava putrAshcha sahitAH sarvarAjabhiH . kA karNa iti chAkrandankAlo.ayamiti chAbruvan .. 42..\\ jAmadagnyAbhyanuGYAtamastre durvAra pauruSham . agamanno manaHkarNaM bandhumAtyayikeShviva .. 43..\\ sa hi shakto raNe rAja.nstrAtumasmAnmahAbhayAt . tridashAniva govindaH satata.n sumahAbhayAt .. 44..\\ v tathA karNa.n yudhi vara.n kIrtayantaM punaH punaH . AshIviShavaduchchhvasya dhR^itarAShTro.abravIdidam .. 45..\\ yattadvaikartana.n karNamagamadvo manastadA . apyapashyata rAdheya.n sUtaputra.n tanutyajam .. 46..\\ api tanna mR^iShAkArShIdyudhi satyaparAkramaH . sambhrAntAnA.n tadArtAnAM trastAnAM trANamichchhatAm .. 47..\\ api tatpUrayA.n chakre dhanurdhara varo yudhi . yattadvinihate bhIShme kauravANAmapAvR^itam .. 48..\\ tatkhaNDaM pUrayAmAsa pareShAmAdadhadbhayam . kR^itavAnmama putrANA.n jayAshA.n saphalAm api .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} s hataM bhIShmamAdhirathirviditvA bhinnAM nAvamivAtyagAdhe kurUNAm . sodaryavadvyasanAtsUtaputraH santArayiShya.nstava putrasya senAm .. 1..\\ shrutvA tu karNaH puruShendramachyutaM nipAtita.n shAntanavaM mahAratham . athopAyAttUrNamamitrakarshano dhanurdharANAM pravarastadA vR^iShaH .. 2..\\ hate tu bhIShme rathasattame parair nimajjatIM nAvamivArNave kurUn . piteva putrA.nstvarito.abhyayAttataH santArayiShya.nstava putrasya senAm .. 3..\\ karna yasmindhR^itirbuddhiparAkramaujo damaH satya.n vIra gaNAsh cha sarve . astrANi divyAnyatha saMnatirhrIr priyA cha vAganapAyIni bhIShme .. 4..\\ brahma dviShaghne satata.n kR^itaGYe sanAtana.n chandramasIva lakShma . sa chetprashAntaH paravIra hantA manye hatAneva hi sarvayodhAn .. 5..\\ neha dhruva.n kiM chana jAtu vidyate asmi.Nlloke karmaNo.anitya yogAt . sUryodaye ko hi vimuktasaMshayo bhAva.n kurvItAdya mahAvrate hate .. 6..\\ vasu prabhAve vasu vIryasambhave gate vasUneva vasundharAdhipe . vasUni putrAMshcha vasundharA.n tathA kurUMshcha shochadhvamimA.n cha vAhinIm .. 7..\\ s mahAprabhAve varade nipAtite lokashreShThe shAntanave mahaujasi . parAjiteShu bharateShu durmanAH karNo bhR^ishaM nyashvasadashruvartayan .. 8..\\ ida.n tu rAdheya vacho nishamya te sutAshcha rAja.nstava sainikAsh cha ha . paraspara.n chukrushurArtijaM bhR^ishaM tadAshru netrairmumuchurhi shabdavat .. 9..\\ pravartamAne tu punarmahAhave vigAhyamAnAsu chamUShu pArthivaiH . athAbravIddharSha kara.n vachastadA ratharShabhAnsarvamahAratharShabhaH .. 10..\\ k jagatyanitye satataM pradhAvati prachintayannasthiramadya lakShaye . bhavatsu tiShThatsviha pAtito raNe giriprakAshaH kurupu~NgavaH katham .. 11..\\ nipAtite shAntanave mahArathe divAkare bhUtalamAsthite yathA . na pArthivAH soDhumala.n dhana~njayaM giripravoDhAramivAnila.n drumAH .. 12..\\ hatapradhAna.n tvidamArtarUpaM parairhatotsAhamanAthamadya vai . mayA kurUNAM paripAlyamAhave bala.n yathA tena mahAtmanA tathA .. 13..\\ samAhita.n chAtmani bhAramIdR^ishaM jagattathAnityamida.n cha lakShaye . nipAtita.n chAhavashauNDamAhave kathaM nu kuryAmahamAhave bhayam .. 14..\\ aha.n tu tAnkuru vR^iShabhAnajihmagaiH praverayanyama sadana.n raNe charan . yashaH para.n jagati vibhAvya vartitA parairhato yudhi shayitAtha vA punaH .. 15..\\ yudhiShThiro dhR^itimatidharmatattvavAn vR^ikodaro gajashatatulyavikramaH . tathArjunastridashavarAtmajo yato na tadbala.n sujayamathAmarairapi .. 16..\\ yamau raNe yatra yamopamau bale sa sAtyakiryatra cha devakI sutaH . na tadbala.n kApuruSho.abhyupeyivAn nivartate mR^ityumukhAdivAsakR^it .. 17..\\ tapo.abhyudIrNa.n tapasaiva gamyate balaM balenApi tathA manasvibhiH . manashcha me shatrunivAraNe dhruvaM svarakShaNe chAchalavadvyavasthitam .. 18..\\ eva.n chaiShAM budhyamAnaH prabhAvaM gatvaivAha.n tA~njayAmyadya sUta . mitradroho marShaNIyo na me.ayaM bhagne sainye yaH sahAyaH sa mitram .. 19..\\ kartAsmyetatsatpuruShArya karma tyaktvA prANAnanuyAsyAmi bhIShmam . sarvAnsa~Nkhye shatrusa~NghAnhaniShye hatastairvA vIraloka.n gamiShye .. 20..\\ samprAkruShTe ruditastrI kumAre parAbhUte pauruShe dhArtarAShTre . mayA kR^ityamiti jAnAmi sUta tasmAchchhatrUndhArtarAShTrasya jeShye .. 21..\\ kurUnrakShanpANDuputrA~njighA.nsa.ns tyaktvA prANAngora rUpe raNe.asmin . sarvAnsa~Nkhye shatrusa~NghAnnihatya dAsyAmyaha.n dhArtarAShTrAya rAjyam .. 22..\\ nibadhyatAM me kavacha.n vichitraM haima.n shubhraM maNiratnAvabhAsi . shirastrANa.n chArkasamAnabhAsaM dhanuH sharAMshchApi viShAhi kalpAn .. 23..\\ upAsangAnShoDasha yojayantu dhanUMShi divyAni tathAharantu . asIMshcha shaktIshcha gadAshcha gurvIH sha~Nkha.n cha jAmbUnadachitrabhAsam .. 24..\\ etA.n raukmIM nAgakakShyA.n cha jaitrIM jaitra.n cha me dhvajamindIvarAbham . shlakShNairvastrairvipramR^ijyAnayasva chitrAM mAlA.n chAtra baddhvA sa jAlAm .. 25..\\ ashvAnagryAnpANDurAbhraprakAshAn puShTAnsnAtAnmantrapUtAbhiradbhiH . taptairbhANDaiH kA~nchanairabhyupetA~n shIghrA~nshIghra.n sUtaputrAnayasva .. 26..\\ ratha.n chAgrya.n hemajAlAvanaddhaM ratraishchitra.n chandrasUryaprakAshaiH . dravyairyukta.n samprahAropapannair vAhairyukta.n tUrNamAvartayasva .. 27..\\ chitrANi chApAni cha vegavanti jyAshchottamAH sa.nhananopapannAH . tUrNAMshcha pUrNAnmahataH sharANAm Asajya gAtrAvaraNAni chaiva .. 28..\\ prAyAtrika.n chAnayatAshu sarvaM kanyAH pUrNa.n vIra kA.nsya.n cha haimam . AnIya mAlAmavabadhya chA~Nke pravAdayantvAshu jayAya bherIH .. 29..\\ prayAhi sUtAshu yataH kirITI vR^ikodaro dharmasuto yamau cha . tAnvA haniShyAmi sametya sa~Nkhye bhIShmAya vaiShyAmi hato dviShadbhiH .. 30..\\ yasminrAjA satyadhR^itiryudhiShThiraH samAsthito bhImasenArjunau cha . vAsudevaH sAtyakiH sR^i~njayAsh cha manye bala.n tadajayyaM mahIpaiH .. 31..\\ ta.n chenmR^ityuH sarvaharo.abhirakShet sadA pramattaH samare kirITinam . tathApi hantAsmi sametya sa~Nkhye yAsyAmi vA bhIShma pathA yamAya .. 32..\\ na tvevAhaM na gamiShyAmi teShAM madhye shUrANA.n tattathAhaM bravImi . mitra druho durbalabhaktayo ye pApAtmAno na mamaite sahAyAH .. 33..\\ s sa siddhimanta.n rathamuttama.n dR^iDhaM sa kUbara.n hemapariShkR^itaM shubham . patAkina.n vAtajavairhayottamair yukta.n samAsthAya yayau jayAya .. 34..\\ sampUjyamAnaH kurubhirmahAtmA ratharShabhaH pANDuravAjiyAtA . yayau tadAyodhanamugradhanvA yatrAvasAnaM bharatarShabhasya .. 35..\\ varUthinA mahatA sa dhvajena suvarNamuktA maNivajra shAlinA . sadashvayuktena rathena karNo meghasvanenArka ivAmitaujAH .. 36..\\ hutAshanAbhaH sa hutAshanaprabhe shubhaH shubhe vai svarathe dhanurdharaH . sthito rarAjAdhirathirmahArathaH svaya.n vimAne surarADiva sthitaH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} s sharatalpe mahAtmAna.n shayAnamamitaujasam . mahAvAtasamUhena samudramiva shoShitam .. 1..\\ divyairastrairmaheShvAsaM pAtita.n savyasAchinA . jayAshA.n tava putrANA.n sambhagnAM sharma varma cha .. 2..\\ apArANAmiva dvIpamagAdhe gAdhamichchhatAm . srotasA yAmuneneva sharaugheNa pariplutam .. 3..\\ mahAntamiva mainAkamasahyaM bhuvi pAtitam . nabhashchyutamivAdityaM patita.n dharaNItale .. 4..\\ shatakratorivAchintyaM purA vR^itreNa nirjayam . mohana.n sarvasainyasya yudhi bhIShmasya pAtanam .. 5..\\ kakuda.n sarvasainyAnAM lakShma sarvadhanuShmatAm . dhana~njaya sharavyAptaM pitara.n te mahAvratam .. 6..\\ ta.n vIrashayane vIraM shayAnaM puruSharShabham . bhIShmamAdhirathirdR^iShTvA bharatAnAm amadhyamam .. 7..\\ avatIrya rathAdarto bAShpavyAkulitAkSharam . abhivAdyA~njaliM baddhvA vandamAno.abhyabhAShata .. 8..\\ karNo.ahamasmi bhadra.n te adya mA vada bhArata . puNyayA kShemayA vAchA chakShuShA chAvalokaya .. 9..\\ na nUna.n sukR^itasyeha phala.n kashchitsamashnute . yatra dharmaparo vR^iddhaH shete bhuvi bhavAniha .. 10..\\ koshasa~njanane mantre vyUha praharaNeShu cha . nAthamanyaM na pashyAmi kurUNA.n kurusattama .. 11..\\ buddhyA vishuddhayA yukto yaH kurU.nstArayedbhayAt . yodhA.nstvamaplave hitvA pitR^iloka.n gamiShyasi .. 12..\\ adya prabhR^iti sa~NkruddhA vyAghrA iva mR^igakShayam . pANDavA bharatashreShTha kariShyanti kuru kShayam .. 13..\\ adya gANDIvaghoShasya vIryaGYAH savyasAchinaH . kuravaH santrasiShyanti vajrapANerivAsurAH .. 14..\\ adya gANDIvamuktAnAmashanInAmiva svanaH . trAsayiShyati sa~NgrAme kurUnanyAMshcha pArthivAn .. 15..\\ samiddho.agniryathA vIra mahAjvAlo drumAndahet . dhArtarAShTrAnpradhakShyanti tathA bANAH kirITinaH .. 16..\\ yena yena prasarato vAyvagnI sahitau vane . tena tena pradahato bhagavantau yadichchhataH .. 17..\\ yAdR^isho.agniH samiddho hi tAdR^ikpArtho na saMshayaH . yathA vAyurnaravyAghra tathA kR^iShNo na saMshayaH .. 18..\\ nadataH pA~nchajanyasya rasato gANDivasya cha . shrutvA sarvANi sainyAni trAsa.n yAsyanti bhArata .. 19..\\ kapidhvajasya chotpAte rathasyAmitra karshinaH . shabda.n soDhuM na shakShyanti tvAmR^ite vIrapArthivAH .. 20..\\ ko hyarjuna.n raNe yoddhu.n tvadanyaH pArthivo.arhati . yasya divyAni karmANi pravadanti manIShiNaH .. 21..\\ amAnuShashcha sa~NgrAmastryambakena cha dhImataH . tasmAchchaiva varaH prApto duShprApashchAkR^itAtmabhiH .. 22..\\ tamadyAhaM pANDava.n yuddhashauNDam amR^iShyamANo bhavatAnushiShTaH . AshIviSha.n dR^iShTihara.n sughoram iyAM puraskR^itya vadha.n jaya.n vA .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} s tasya lAlapyataH shrutvA vR^iddhaH kurupitAmahaH . deshakAlochita.n vAkyamabravItprItimAnasaH .. 1..\\ samudra iva sundhUnA.n jyotiShAmiva bhAskaraH . satyasya cha yathA santo bIjAnAmiva chorvarA .. 2..\\ parjanya iva bhUtAnAM pratiShThA suhR^idAM bhava . bAndhavAstvAnujIvantu sahasrAkShamivAmarAH .. 3..\\ svabAhubalavIryeNa dhArtarAShTra priyaiShiNA . karNa rAjapura.n gatvA kAmpojA nihatAstvayA .. 4..\\ girivraja gatAshchApi nagnajitpramukhA nR^ipAH . ambaShThAshcha videhAshcha gAndhArAshcha jitAstvayA .. 5..\\ himavaddurga nilayAH kirAtA raNakarkashAH . duryodhanasya vashagAH kR^itAH karNa tvayA purA .. 6..\\ tatra tatra cha sa~NgrAme duryodhanahitaiShiNA . bahavashcha jitA vIrAstvayA karma mahaujasA .. 7..\\ yathA duryodhanastAta sa GYAtikulabAndhavaH . tathA tvamapi sarveShA.n kauravANAM gatirbhava .. 8..\\ shivenAbhivadAmi tvA.n gachchha yudhyasva shatrubhiH . anushAdhi kurUnsa~Nkhye dhatsva duryodnane jayam .. 9..\\ bhavAnpautra samo.asmAka.n yathA duryodhanastathA . tavApi dharmataH sarve yathA tasya vaya.n tathA .. 10..\\ yaunAtsambandhakAlloke vishiShTa.n sa~NgataM satAm . sadbhiH saha narashreShTha pravadanti manIShiNaH .. 11..\\ sa satyasa~Ngaro bhUtvA mamedamiti nishchitam . kurUNAM pAlaya bala.n yathA duryodhanastathA .. 12..\\ iti shrutvA vachaH so.atha charaNAvabhivAdya cha . yayau vaikartanaH karNastUrNamAyodhanaM prati .. 13..\\ so.abhivIkShya naraughANA.n sthAnamapratimaM mahat . vyUDhapraharaNoraska.n sainya.n tatsamabR^i.nhayat .. 14..\\ karNa.n dR^iShTvA maheShvAsa.n yuddhAya samavasthitam . kShveDitAsphoTita ravaiH si.nhanAda ravairapi . dhanuH shabdaishcha vividhaiH kuravaH samapUjayan .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} s rathasthaM puruShavyAghra.n dR^iShTvA karNamavasthitam . hR^iShTo duryodhano rAjannida.n vachanamabravIt .. 1..\\ sa nAthamidamatyarthaM bhavatA pAlitaM balam . manye ki.n tu samartha.n yaddhitaM tatsampradhAryatAm .. 2..\\ k brUhi tatpuruShavyAghra tva.n hi prAGYatamo nR^ipa . yathA chArthapatiH kR^ityaM pashyate na tathetaraH .. 3..\\ te sma sarve tava vachaH shrotukAmA nareshvara . nAnyAyya.n hi bhavAnvAkyaM brUyAditi matirmama .. 4..\\ dur bhIShmaH senA praNetAsIdvayasA vikrameNa cha . shrutena cha susampannaH sarvairyodhaguNaistathA .. 5..\\ tenAtiyashasA karNa ghnatA shatrugaNAnmama . suyuddhena dashAhAni pAlitAH smo mahAtmanA .. 6..\\ tasminnasukara.n karmakR^itavatyAsthite divam . kaM nu senA praNetAraM manyase tadanantaram .. 7..\\ na R^ite nAyaka.n senA muhUrtamapi tiShThati . AhaveShvAhavashreShTha netR^ihIneva naurjale .. 8..\\ yathA hyakarNadhArA nau rathashchAsArathiryathA . dravedyatheShTa.n tadvatsyAdR^ite senApatiM balam .. 9..\\ sa bhavAnvIkShya sarveShu mAmakeShu mahAtmasu . pashya senApati.n yuktamanu shAntanavAdiha .. 10..\\ ya.n hi senA praNetAraM bhavAnvakShyati sa.nyuge . ta.n vayaM sahitAH sarve prakariShyAma mAriSha .. 11..\\ k sarva eva mahAtmAna ime puruShasattamAH . senApatitvamarhanti nAtra kAryA vichAraNA .. 12..\\ kulasa.nhanana GYAnairbalavikrama buddhibhiH . yuktAH kR^itaGYA hrImanta AhaveShvanivartinaH .. 13..\\ yugapanna tu te shakyAH kartu.n sarve puraHsarAH . eka evAtra kartavya.n yasminvaishekikA guNAH .. 14..\\ anyonyasparthinA.n teShA.n yadyekaM satkariShyasi . sheShA vimanaso vyaktaM na yotsyante hi bhArata .. 15..\\ aya.n tu sarvayodhAnAmAchAryaH sthaviro guruH . yuktaH senApatiH kartu.n droNaH shastrabhR^itA.n varaH .. 16..\\ ko hi tiShThati durdharShe droNe brahmaviduttame . senApatiH syAdanyo.asmAchchhukrA~Ngirasa darshanAt .. 17..\\ na cha sa hyasti te yodhaH sarvarAjasu bhArata . yo droNa.n samare yAntaM nAnuyAsyati sa.nyuge .. 18..\\ eSha senA praNetR^INAmeSha shastrabhR^itAm api . eSha buddhimatA.n chaiva shreShTho rAjangurush cha te .. 19..\\ eva.n duryodhanAchAryamAshu senApatiM kuru . jigIShanto.asurAnsa~Nkhye kArttikeyamivAmarAH .. 20..\\ s karNasya vachana.n shrutvA rAjA duryodhanastadA . senA madhyagata.n droNamida.n vachanamabravIt .. 21..\\ varNashraiShThyAtkulotpattyA shrutena vayasA dhiyA . vIryAddAkShyAdadhR^iShyatvAdarthaGYAnAnnayAjjayAt .. 22..\\ tapasA cha kR^itaGYatvAdvR^iddhaH sarvaguNairapi . yukto bhavatsamo goptA rAGYAm anyo na vidyate .. 23..\\ sa bhavAnpAtu naH sarvAnvibudhAniva vAsavaH . bhavannetrAH parA~njetumichchhAmo dvijasattama .. 24..\\ rudrANAmiva kApAlI vasUnAmiva pAvakaH . kubera iva yakShANAM marutAmiva vAsavaH .. 25..\\ vaShiShTha iva viprANA.n tejasAmiva bhAskaraH . pitR^INAmiva dharmo.atha AdityAnAmivAmburAT .. 26..\\ nakShatrANAmiva shashI dijitAnAmivoshanaH . shreShThaH senA praNetR^INA.n sa naH senApatirbhava .. 27..\\ akShauhiNyo dashaikA cha vashagAH santu te.anagha . tAbhiH shatrUnprativyUhya jahIndro dAnavAniva .. 28..\\ prayAtu no bhavAnagre devAnAmiva pAvakiH . anuyAsyAmahe tvAjau saurabheyA ivarShabham .. 29..\\ ugradhanvA maheShvAso divya.n visphArayandhanuH . agre bhavanta.n dR^iShTvA no nArjuhaH prasahiShyate .. 30..\\ dhruva.n yudhiShThiraM sa~Nkhye sAnubandhaM sa bAndhavam . jeShyAmi puruShavyAghra bhavAnsenApatiryadi .. 31..\\ evamukte tato droNe jayetyUchurnarAdhipAH . si.nhanAdena mahatA harShayantastavAtmajam .. 32..\\ sainikAshcha mudA yuktA vardhayanti dvijottamam . duryodhanaM puraskR^itya prArthayanto mahadyashaH .. 33..\\ drn veda.n ShaDa~NgaM vedAhamarthavidyA.n cha mAnavIm . traiyyambakamatheShvastramastrANi vividhAni cha .. 34..\\ ye chApyuktA mayi guNA bhavadbhirjayakA~NkShibhiH . chikIrShurtAnaha.n satyAnyodhayiShyAmi pANDavAn .. 35..\\ s sa evamabhyanuGYAtashchakre senApati.n tataH . droNa.n tava suto rAjanvidhidR^iShTtena karmaNA .. 36..\\ athAbhiShiShichurdroNa.n duryodhanamukhA nR^ipAH . senApatye yathA skandaM purA shakra mukhAH surAH .. 37..\\ tato vAditraghoSheNa saha pu.nsAM mahAsvanaiH . prAdurAsItkR^ite droNe harShaH senApatau tadA .. 38..\\ tataH puNyAhaghoSheNa svasti vAdasvanena cha . sa.nstavairgItashabdaishcha sUtamAgadhabandinAm .. 39..\\ jayashabdairdvijAgryANA.n subhagAnartitairtathA . satkR^itya vidhivaddroNa.n jitAnmanyanta pANDavAn .. 40..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} s senApatya.n tu samprApya bhAradvAjo mahArathaH . yuyutsurvyUhya sainyAni prAyAttava sutaiH saha .. 1..\\ saindhavashcha kali~Ngashcha vikarNashcha tavAtmajaH . dakShiNaM parshvamasthAya samatiShThanta daMshitAH .. 2..\\ prapakShaH shakunisteShAM pravarairhayasAdibhiH . yayau gAndhArakaiH sArdha.n vimalaprAsayodhibhiH .. 3..\\ kR^ipashcha kR^itavarmA cha chitraseno viviMshatiH . duHshAsana mukhA yattAH savyaM pArshvamapAlayan .. 4..\\ teShAM prapakShAH kAmbojAH sudakShiNa puraHsarAH . yayurashvairmahAvegaiH shakAshcha yavanaiH saha .. 5..\\ madrAstrigartAH sAmbaShThAH pratIchyochIdyavAsinaH . shibayaH shUrasenAshcha shUdrAshcha maladaiH saha .. 6..\\ sauvIrAH kitavAH prAchyA dAkShiNAtyAshcha sarvashaH . tavAtmajaM puraskR^itya sUtaputrasya pR^iShThataH .. 7..\\ harShayansarvasainyAni baleShu balamAdadhat . yayau vaikartanaH karNaH pramukhe sarvadhanvinAm .. 8..\\ tasya dIpto mahAkAyaH svAnyanIkAni harShayan . hastikakShyA mahAketurbabhau sUryasamadyutiH .. 9..\\ na bhIShma vyasana.n kashchiddR^iShTvA karNamamanyata . vishokAshchAbhavansarve rAjAnaH kurubhiH saha .. 10..\\ hR^iShTAshcha bahavo yodhAstatrAjalpanta sa~NgatAH . na hi karNa.n raNe dR^iShTvA yudhi sthAsyanti pANDavAH .. 11..\\ karNo hi samare shakto jetu.n devAnsa vAsavAn . kimu pANDusutAnyuddhe hInavIryaparAkramAn .. 12..\\ bhIShmeNa tu raNe pArthAH pAlitA bAhushAlinA . tA.nstu karNaH sharaistIkShNairnAshayiShyatyasaMshayam .. 13..\\ evaM bruvantaste.anyonya.n hR^iShTarUpA vishAM pate . rAdheyaM pUjayantashcha prasha.nsantashcha niryayuH .. 14..\\ asmAka.n shakaTavyUho droNena vihito.abhavat . pareShA.n krau~ncha evAsIdvyUho rAjanmahAtmanAm . prIyamANena vihito dharmarAjena bhArata .. 15..\\ vyUha pramukhatasteShA.n tasthatuH puruSharShabhau . vAnaradhvajamuchchhritya viShvaksenadhana~njayau .. 16..\\ kakuda.n sarvasainyAnAM lakShma sarvadhanuShmatAm . AdityapathagaH ketuH pArthasyAmita tejasaH .. 17..\\ dIpayAmAsa tatsainyaM pANDavasya mahAtmanaH . yathA prajvalitaH sUryo yugAnte vai vasundharAm .. 18..\\ asyatAmarjunaH shreShTho gANDIva.n dhanuShA.n varam . vAsudevashcha bhUtAnA.n chakrANAM cha sudarshanam .. 19..\\ chatvAryetAni tejA.nsi vaha~nshvetahayo rathaH . pareShAmagratastasthau kAlachakramivodyatam .. 20..\\ evametau mahAtmAnau balasenAgragAvubhau . tAvakAnAM mukha.n karNaH pareShAM cha dhana~njayaH .. 21..\\ tato jAtAbhisa.nrambhau parasparavadhaiShiNau . avekShetA.n tadAnyonya.n samare karNa pANDavau .. 22..\\ tataH prayAte sahasA bhAdarvAje mahArathe . antarnAdena ghoreNa vasudhAsamakampata .. 23..\\ tatastumulamAkAshamAvR^iNotsa divAkaram . vAtoddhUta.n rajastIvra.n kausheyanikaropamam .. 24..\\ anabhre pravavarSha dyaurmA.nsAsthi rudhirANyuta . gR^idhrAH shyenA baDAH ka~NkA vAyasAshcha sahasrashaH . uparyupari senA.n te tadA paryapatannR^ipaH .. 25..\\ gomAyavashcha prAkroshanbhayadAndAruNAnravAn . akArShurapasavya.n cha bahushaH pR^itanAM tava . chikhAdiShanto mA.nsAni pipAsantashcha shoNitam .. 26..\\ apataddIpyamAnA cha sa nirghAtA sa kampanA . ujlA jvalantI sa~NgrAme puchchhenAvR^itya sarvashaH .. 27..\\ pariveSho mahAMshchApi sa vidyutstanayitnumAn . bhAskarasyAbhavadrAjanprayAte vAhinIpatau .. 28..\\ ete chAnye cha bahavaH prAdurAsansudAruNAH . utpAtA yudhi vIrANA.n jIvitakShayakArakAH .. 29..\\ tataH pravavR^ite yuddhaM parasparavadhaiShiNAm . kurupANDavasainyAnA.n shabdenAnAdayajjagat .. 30..\\ te tvanyonya.n susa.nrabdhAH pANDavAH kauravaiH saha . pratyaghnannishitairbANairjaya gR^iddhAH prahAriNaH .. 31..\\ sa pANDavAnAM mahatIM maheShvAso mahAdyutiH . vegenAbhyadravatsenA.n kira~nsharashataiH shitaiH .. 32..\\ droNamabhyudyata.n dR^iShTvA pANDavAH saha sR^i~njayaiH . pratyagR^ihNa.nstadA rAja~nsharavarShaiH pR^ithakpR^ithak .. 33..\\ sa~NkShobhyamANA droNena bhidyamAnA mahAchamUH . vyashIryata sapA~nchAlA vAteneva balAhakAH .. 34..\\ bahUnIha vikurvANo divyAnyastrANi sa.nyuge . apIDayatkShaNenaiva droNaH pANDava sR^i~njayAn .. 35..\\ te vadhyamAnA droNena vAsaveneva dAnavAH . pA~nchAlAH samakampanta dhR^iShTadyumnapurogamAH .. 36..\\ tato divyAstravichchhUro yAGYasenirmahArathaH . abhinachchharavarSheNa droNAnIkamanekadhA .. 37..\\ droNasya sharavarShaistu sharavarShANi bhAgashaH . saMnivArya tataH senA.n kurUnapyavadhIdbalI .. 38..\\ sa.nhR^itya tu tato droNaH samavasthApya chAhave . svamanIkaM mahAbAhuH pArShata.n samupAdravat .. 39..\\ sa bANavarSha.n sumahadasR^ijatpArShataM prati . maghavAnsamabhikruddhaH sahasA dAnaveShviva .. 40..\\ te kampyamAnA droNena bANaiH pANDava sR^i~njayAH . punaH punarabhajyanta si.nhenevetare mR^igAH .. 41..\\ atha paryapataddroNaH pANDavAnAM balaM balI . alAtachakravadrAja.nstadadbhutamivAbhavat .. 42..\\ khachara nagarakalpa.n kalpita.n shAstradR^iShTyA chaladanilapatAka.n hrAdinaM valgitAshvam . sphaTikavimalaketu.n tApana.n shAtravANAM rathavaramadhirUDhaH sa~njahArAri senAm .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} s tathA droNamabhighnanta.n sa shvasUta rathadvipAn . vyathitAH pANDavA dR^iShTvA na chainaM paryavArayan .. 1..\\ tato yudhiShThiro rAjA dhR^iShTadyumna dhana~njayau . abravItsarvato yattaiH kumbhayonirnivAryatAm .. 2..\\ tatrainamarjunashchaiva pArShatashcha sahAnugaH . paryagR^ihNa.nstataH sarve samAyAntaM mahArathAH .. 3..\\ kekayA bhimasenashcha saubhadro.atha ghaTotkachaH . yudhiShThiro yamau matsyA drupadasyAtmajAstathA .. 4..\\ draupadeyAshcha sa.nhR^iShTA dhR^iShTaketuH sa sAtyakiH . chekitAnashcha sa~Nkruddho yuyutsushcha mahArathaH .. 5..\\ ye chAnye pArthivA rAjanpANDavasyAnuyAyinaH . kulavIryAnurUpANi chakruH karmANyanekashaH .. 6..\\ sa~NgR^ihyamANA.n tAM dR^iShTvA pANDavairvAhinI.n raNe . vyAvR^itya chakShuShI kopAdbhAradvAjo.anvavaikShata .. 7..\\ sa tIvra.n kopamAsthAya rathe samaradurmadaH . vyadhamatpANDavAnIkamabhrANIva sadAgatiH .. 8..\\ rathAnashvAnnarAnnAgAnabhidhAva.nstatastataH . chachAronmattavaddroNo vR^iddho.api taruNo yathA .. 9..\\ tasya shoNitadigdhA~NgAH shoNAste vAtara.nhasaH . AjAneyA hayA rAjannavibhrAntAH shriya.n dadhuH .. 10..\\ tamantakamiva kruddhamApatanta.n yatavratam . dR^iShTvA samprAdravanyodhAH pANDavasya tatastataH .. 11..\\ teShAM pradravatAM bhImaH punarAvartatAm api . vIkShatA.n tiShThatAM chAsIchchhabdaH paramadAruNaH .. 12..\\ shUrANA.n harShajanano bhIrUNAM bhayavardhanaH . dyAvApR^ithivyorvivaraM pUrayAmAsa sarvataH .. 13..\\ tataH punarapi droNo nAma vishrAvayanyudhi . akarodraudramAtmAna.n kira~nsharashataiH parAn .. 14..\\ sa tathA tAnyanIkAni pANDaveyasya dhImataH . kAlavannyavadhIddroNo yuveva sthaviro balI .. 15..\\ utkR^itya cha shirA.nsyugro bAhUnapi subhUShaNAn . kR^itvA shUnyAnrathopasthAnudakroshanmahArathaH .. 16..\\ tasya harShapraNAdena bANavegena chAbhibho . prAkampanta raNe yodhA gAvaH shItArditA iva .. 17..\\ droNasya rathaghoSheNa maurvI niShpeShaNena cha . dhanuH shabdena chAkAshe shabdaH samabhavanmahAn .. 18..\\ athAsya bahusho bANA nishcharantaH sahasrashaH . vyApya sarvA dishaH peturgajAshvarathapattiShu .. 19..\\ ta.n kArmukamahAvegamastrajvalita pAvakam . droNamAdAsayA.n chakruH pA~nchAlAH pANDavaiH saha .. 20..\\ tAnvai sa rathahastyashvAnprAhiNodyamasAdanam . droNo.achireNAkarochcha mahI.n shoNitakardamAm .. 21..\\ tanvatA paramAstrANi sharAnsatatamasyatA . droNena vihita.n dikShu bANajAlamadR^ishyata .. 22..\\ padAtiShu rathAshveShu vAraNeShu cha sarvashaH . tasya vidyudivAbhreShu charanketuradR^ishyata .. 23..\\ sa kekayAnAM pravarAMshcha pa~ncha pA~nchAlarAja.n cha sharaiH pramR^idya . yudhiShThirAnIkamadInayodhI droNo.abhyayAtkArmukabANapANiH .. 24..\\ taM bhImasenashcha dhana~njayash cha shineshcha naptA drupadAtmajash cha . shaibyAtmajaH kAshipatiH shibish cha hR^iShTA nadanto vyakira~nsharaughaiH .. 25..\\ teShAmatho droNa dhanurvimuktAH patatriNaH kA~nchanachitrapu~NkhAH . bhittvA sharIrANi gajAshvayUnAM jagmurmahI.n shoNitadigdha vAjAH .. 26..\\ sA yodhasa~Nghaishcha rathaishcha bhUmiH sharairvibhinnairgajavAjibhish cha . prachchhAdyamAnA patitairbabhUva samantato dyauriva kAlameghaiH .. 27..\\ shaineya bhImArjunavAhinIpA~n shaibyAbhimanyU saha kAshirAGYA . anyAMshcha vIrAnsamare pramR^idnAd droNaH sutAnA.n tava bhUtikAmaH .. 28..\\ etAni chAnyAni cha kauravendra karmANi kR^itvA samare mahAtmA . pratApya lokAniva kAlasUryo droNo gataH svargamito hi rAjan .. 29..\\ eva.n rukmarathaH shUro hatvA shatasahasrashaH . pANDavAnA.n raNe yodhAnpArShatena nipAtitaH .. 30..\\ akShauhiNImabhyadhikA.n shUrANAmanivartinAm . nihatya pashchAddhR^itimAnagachchhatparama.n gatim .. 31..\\ pANDavaiH saha pA~nchAlairashivaiH krUrakarmabhiH . hato rukmaratho rAjankR^itvA karma suduShkaram .. 32..\\ tato ninAdo bhUtAnAmAkAshe samajAyata . sainyAnA.n cha tato rAjannAchArye nihate yudhi .. 33..\\ dyA.n dharAM khaM disho vAri pradishashchAnunAdayan . aho dhigiti bhUtAnA.n shabdaH samabhavanmahAn .. 34..\\ devatAH pitarashchaiva pUrve ye chAsya bAndhavAH . dadR^ishurnihata.n tatra bhAradvAjaM mahAratham .. 35..\\ pANDavAstu jaya.n labdhvA si.nhanAdAnprachakrire . tena nAdena mahatA samakampata medinI .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} dhr ki.n kurvANa.n raNe droNaM jaghnuH pANDava sR^i~njayAH . tathA nipuNamastreShu sarvashastrabhR^itAm api .. 1..\\ rathabha~Ngo babhUvAsya dhanurvAshIryatAsyataH . pramatto vAbhavaddroNastato mR^ityumupeyivAn .. 2..\\ kathaM nu pArShatastAta shatrubhirduShpradharShaNam . kirantamiShusa~NghAtAnrukmapu~NkhAnanekashaH .. 3..\\ kShiprahasta.n dvijashreShThaM kR^itinaM chitrayodhinam . dUreShu pAtina.n dAntamastrayuddhe cha pAragam .. 4..\\ pA~nchAla putro nyavadhIddiShTyA sa varamachyutam . kurvANa.n dAruNaM karma raNe yattaM mahAratham .. 5..\\ vyakta.n diShTa.n hi balavatpauruShAditi me matiH . yaddruNo nihataH shUraH pArShatena mahAtmanA .. 6..\\ astra.n chaturvidha.n vIre yasminnAsItpratiShThitam . tamiShvastravarAchArya.n droNa.n sha.nsasi me hata .. 7..\\ shrutvA hata.n rukmarathaM vaiyAghraparivAraNam . jAtarUpapariShkAraM nAdya shokamapAnude .. 8..\\ na nUnaM paraduHkhena kashchinmriyati sa~njaya . yatra droNamaha.n shrutvA hata.n jIvAmi na mriye .. 9..\\ ashmasAramayaM nUna.n hR^idayaM sudR^iDhaM mama . yachchhrutvA nihata.n droNa.n shatadhA na vidIryate .. 10..\\ brAhme vede tatheShvastre yamupAsanguNArthinaH . brAhmaNA rAjaputrAshcha sa kathaM mR^ityunA hataH .. 11..\\ shoShaNa.n sAgarasyeva meroriva visarpaNam . patanaM bhAskarasyeva na mR^iShye droNa pAtanam .. 12..\\ dR^iptAnAM pratiSheddhAsIddhArmikAnA.n cha rakShitA . yo.atyAkShItkR^ipaNasyArthe prANAnapi parantapaH .. 13..\\ mandAnAM mama putrANA.n jayAshA yasya vikrame . bR^ihaspatyushanastulyo buddhyA sa nihataH katham .. 14..\\ te cha shoNA bR^ihanto.ashvAH saindhavA hemamAlinaH . rathe vAtajayA yuktAH sarvashabdAtigA raNe .. 15..\\ balino ghoShiNo dAntAH saindhavAH sAdhu vAhinaH . dR^iDhAH sa~NgrAmamadhyeShu kachchidAsanna vihvalAH .. 16..\\ kariNAM bR^i.nhatA.n yuddhe sha~Nkhadundubhinisvanam . jyA kShepa sharavarShANA.n shastrANA.n cha sahiShNavaH .. 17..\\ Asha.nsantaH parA~njetu.n jitashvAsA jitavyathAH . hayAH prajavitAH shIghrA bhAradvAja rathodvahAH .. 18..\\ te sma rukmarathe yuktA naravIra samAhitAH . kathaM nAbhyatara.nstAta pANDavAnAmanIkinIm .. 19..\\ jAtarUpapariShkAramAsthAya rathamuttamam . bhAradvAjaH kimakarochchhUraH sa~Nkrandano yudhi .. 20..\\ vidyA.n yasyopajIvanti sarvalokadhanurbhR^itaH . sa satyasandho balavAndroNaH kimakarodyudhi .. 21..\\ divi shakramiva shreShThaM mahAmAtra.n dhanurbhR^itAm . ke nu ta.n raudrakarmANaM yuddhe pratyudyayU rathAH .. 22..\\ nanu rukmaratha.n dR^iShTvA pradravanti sma pANDavAH . divyamastra.n vikurvANaM senA.n kShiNvantamavyayam .. 23..\\ utAho sarvasainyena dharmarAjaH sahAnujaH . pA~nchAlya pragraho droNa.n sarvataH samavArayat .. 24..\\ nUnamAvarayatpArtho rathino.anyAnajihmagaiH . tato droNa.n samArohatpArShataH pApakarmakR^it .. 25..\\ na hyanyaM paripashyAmi vadhe ka.n chana shuShmiNaH . dhR^iShTadyumnAdR^ite raudrAtpAlyamAnAtkirITinA .. 26..\\ tairvR^itaH sarvataH shUraiH pA~nchAlyApasadastataH . kekayairshchedikArUShairmatsyairanyaishcha bhUmipaiH .. 27..\\ vyAkulIkR^itamAchAryaM pipIlairuraga.n yathA . karmaNya sukare sakta.n jaghAneti matirmama .. 28..\\ yo.adhItya chaturo vedAnsarvAnAkhyAna pa~nchamAn . brAhmaNAnAM pratiShThAsItsrotasAmiva sAgaraH . sa kathaM brAhmaNo vR^iddhaH shastreNa vadhamAptavAn .. 29..\\ amarShaNo marShitavAnklishyamAnaH sadA mayA . anarhamANaH kaunteyaH karmaNastasya tatphalam .. 30..\\ yasya karmAnujIvanti loke sarvadhanurbhR^itaH . sa satyasandhaH sukR^itI shrIkAmairnihataH katham .. 31..\\ divi shakra iva shreShTho mahAsattvo mahAbalaH . sa kathaM nihataH pArthaiH kShudramatsyairyathA timiH .. 32..\\ kShiprahastashcha balavAndR^iDhadhanvAri mardanaH . na yasya jIvitAkA~NkShI viShayaM prApya jIvati .. 33..\\ ya.n dvau na jahataH shabdau jIvamAnaM kadA chana . brAhmashcha veda kAmAnA.n jyAghoShashcha dhanurbhR^itAm .. 34..\\ nAhaM mR^iShye hata.n droNa.n si.nhadviradavikramam . katha.n sa~njaya durdharShamanAdhR^iShya yashobalam .. 35..\\ ke.arakShandakShiNa.n chakra.n savyaM ke cha mahAtmanaH . purastAtke cha vIrasya yudhyamAnasya sa.nyuge .. 36..\\ ke cha tatra tanu.n tyaktvA pratIpaM mR^ityumAvrajan . droNasya samare vIrAH ke.akurvanta parA.n dhR^itim .. 37..\\ etadAryeNa kartavya.n kR^ichchhrAsvApatsu sa~njaya . parAkramedyathAshakthyA tachcha tasminpratiShThitam .. 38..\\ muhyate me manastAta kathA tAvannivartyatAm . bhUyastu labdhasa~nj~nastvA pariprakShyAmi sa~njaya .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} v evaM pR^iShTvA sUtaputra.n hR^ichchhokenArdito bhR^isham . jaye nirAshaH putrANA.n dhR^itarAShTro.apatatkShitau .. 1..\\ ta.n visa~nj~naM nipatitaM siShuchuH parichArakAH . jalenAtyartha shItena vIjantaH puNyagandhinA .. 2..\\ patita.n chainamAGYAya samantAdbharata striyaH . parivavrurmahArAjamaspR^ishaMshchaiva pANibhiH .. 3..\\ utthApya chaina.n shanakai rAjAnaM pR^ithivItalAt . AsanaM prApayAmAsurbAShpakaNThyo varA~NganAH .. 4..\\ AsanaM prApya rAjA tu mUrchhayAbhipariplutaH . nishcheShTo.atiShThata tadA vIjyamAnaH samantataH .. 5..\\ sa labdhvA shanakaiH sa~nj~nA.n vepamAno mahIpatiH . punargAvalgaNi.n sUtaM paryapR^ichchhadyathAtatham .. 6..\\ yattadudyannivAdityo jyotiShA praNuda.nstamaH . AyAdajAtashatrurvai kasta.n droNAdavArayat .. 7..\\ prabhinnamiva mAta~Nga.n tatha kruddhaM tarasvinam . Asaktamanasa.n dIptaM prati dviradaghAtinam . vAshitA sa~Ngame yadvadajayyaM pratiyUthapaiH .. 8..\\ ati chAnyAnraNe yodhAnvIraH puruShasattamaH . yo hyeko hi mahAbAhurnirdahedghorachakShuShA . kR^itsna.n duryodhana balaM dhR^itimAnsatyasa~NgaraH .. 9..\\ chakShurhaNa.n jaye saktamiShvAsa vararakShitam . dAntaM bahumata.n loke ke shUrAH paryavArayan .. 10..\\ ke duShpradharSha.n rAjAnamiShvAsa varamachyutam . samAsedurnaravyAghra.n kaunteyaM tatra mAmakAH .. 11..\\ tarasaivAbhipatyAtha yo vai droNamupAdravat . taM bhImasenamAyAnta.n ke shUrAH paryavArayan .. 12..\\ yadAyAjjaladaprakhyo rathaH paramavIryavAn . parjanya iva bIbhatsustumulAmashani.n sR^ijan .. 13..\\ vavarSha sharavarShANi varShANi maghavAniva . iShusambAdhamAkAsha.n kurvankapivaradhvajaH . avasphUrjandishaH sarvAstalanemi svanena cha .. 14..\\ chApavidyutprabho ghoro rathagulma balAhakaH . rathanemi ghoShastanitaH sharashabdAtibandhuraH .. 15..\\ roShanirjita jImUto mano.abhiprAya shIghragaH . marmAtigo bANadhArastumulaH shoNitodakaH .. 16..\\ samphAlvayanmahI.n varShAM mAnavairAstara.nstadA . ganA niShTanito raudro duryodhanakR^itodyamaH .. 17..\\ yuddhe.abhyaShi~nchadvijayo gArdhrapatriH shilAshitaiH . gANDIva.n dhArayandhImAnkIdR^isha.n vo manastadA .. 18..\\ kachchidgANDIvashabdena na praNashyata vai balam . yadvaH sa bhairava.n kurvannarjuno bhR^ishamabhyagAt .. 19..\\ kachchinnApAnudaddroNAdiShubhirvo dhana~njayaH . vAto meghAnivAvidhyanpravA~nsharavanAnilah . ko hi gANDIvadhanvAnaM naraH soDhu.n raNe.arhati .. 20..\\ yatsenAH samakampanta yadvIrAnaspR^ishadbhayam . ke tatra nAjahurdroNa.n ke kShudrAH prAdravanbhayAt .. 21..\\ ke vA tatra tanUstyaktvA pratIpaM mR^ityumAvrajan . amAnuShANA.n jetAra.n yuddheShvapi dhana~njayam .. 22..\\ na cha vega.n sitAshvasya vishakShyantIha mAmakAH . gANDIvasya cha nirghoShaM prAvR^iD jaladanisvanam .. 23..\\ viShvakseno yasya yantA yoddhA chaiva dhana~njayaH . ashakyaH sa ratho jetuM manye devAsurairapi .. 24..\\ sukumAro yuvA shUro darshanIyashcha pANDavaH . medhAvI nipuNo dhImAnyudhi satyaparAkramaH .. 25..\\ ArAva.n vipula.n kurvanvyathayansarvakauravAn . yadAyAnnakulo dhImAnke shUrAH paryavArayan .. 26..\\ AshIviSha iva kruddhaH sahadevo yadAbhyayAt . shatrUNA.n kadanaM jurva~njetAsau durjayo yudhi .. 27..\\ Arya vratamamogheShu.n hrImantamaparAjitam . droNAyAbhimukha.n yAnta.n ke shUrAH paryavArayan .. 28..\\ yaH sa sauvIrarAjasya pramathya mahatI.n chamUm . Adatta mahiShIM bhojyA.n kAmyA.n sarvA~NgashobhanAm .. 29..\\ satya.n dhR^itishcha shauryaM cha brahmacharyaM cha kevalam . sarvANi yuyudhAne.asminnityAni puruSharShabhe .. 30..\\ balina.n satyakarmANamadInamaparAjitam . vAsudeva sama.n yuddhe vAsudevAdanantaram .. 31..\\ yukta.n dhana~njaya preShye shUramAchArya karmaNi . pArthena samamastreShu kasta.n droNAdavArayat .. 32..\\ vR^iShNInAM pravara.n vIraM shUraM sarvadhanuShmatAm . rAmeNa samamastreShu yashasA vikrameNa cha .. 33..\\ satya.n dhR^itirdamaH shauryaM brahmacharyamanuttamam . sAtvate tAni sarvANi trailokyamiva keshave .. 34..\\ tameva.n guna sampannaM durvAramapi daivataiH . samAsAdya maheShvAsa.n ke vIrAH paryavArayan .. 35..\\ pA~nchAleShUttama.n shUramuttamAbhijana priyam . nityamuttamakarmANamuttamaujasamAhave .. 36..\\ yukta.n dhana~njaya hite mamAnarthAya chottamam . yama vaishravaNAditya mahendravaruNopamam .. 37..\\ mahArathasamAkhyAta.n droNAyodyantamAhave . tyajanta.n tumule prANAnke shUrAH paryavArayan .. 38..\\ eko.apasR^itya chedibhyaH pANDavAnyaH samAshritaH . dhR^iShTaketu.n tamAyAntaM droNAtkaH samavArayat .. 39..\\ yo.avadhItketumA~nshUro rAjaputra.n sudarshanam . aparAnta giridvAre kasta.n droNAdavArayat .. 40..\\ strIpUrvo yo naravyAghro yaH sa veda guNAguNAn . shikhaNDina.n yAGYasenimamlAna manasaM yudhi .. 41..\\ devavratasya samare hetuM mR^ityormahAtmanaH . droNAyAbhimukha.n yAnta.n ke vIrAH paryavArayan .. 42..\\ yasminnabhyadhikA vIre guNAH sarve dhana~njayAt . yasminnastrANi satya.n cha brahmacharyaM cha nityadA .. 43..\\ vAsudeva sama.n vIrye dhana~njaya samaM bale . tejasAdityasadR^ishaM bR^ihaspatisamaM matau .. 44..\\ abhimanyuM mahAtmAna.n vyAttAnanamivAntakam . droNAyAbhimukha.n yAnta.n ke vIrAH paryavArayan .. 45..\\ taruNastvaruNaprakhyaH saubhadraH paravIrahA . yadAbhyAdravata droNa.n tadAsIdvo manaH katham .. 46..\\ draupadeyA naravyAghrAH samudramiva sindhavaH . yaddroNamAdravansa~Nkhye ke vIrAstAnavArayan .. 47..\\ ye te dvAdasha varShANi krIDAmutsR^ijya bAlakAH . astrArthamavasanbhIShme bibhrato vratamuttamam .. 48..\\ kShatra.n jayaH kShatradevaH kShatradharmA cha mAninaH . dhR^iShTadyumnAtmajA vIrAH ke tAndroNAdavArayan .. 49..\\ shatAdvishiShTa.n yaM yuddhe samapashyanta vR^iShNayaH . chekitAnaM maheShvAsa.n kastaM droNAdavArayat .. 50..\\ vArdhakShemiH kali~NgAnA.n yaH kanyAmAharadyudhi . anAdhR^iShTiradInAtmA kasta.n droNAdavArayat .. 51..\\ bhrAtaraH pa~ncha kaikeyA dhArmikAH satyavikramAH . indra gopaka varNAshcha raktavarmAyudha dhvajAH .. 52..\\ mAtR^iShvasuH sutA vIrAH pANDavAnA.n jayArthinaH . tAndroNa.n hantumAyAtAnke vIrAH paryavArayan .. 53..\\ ya.n yodhayanto rAjAno nAjayanvAraNAvate . ShaNmAsAnabhisa.nrabdhA jighA.nsanto yudhAM patim .. 54..\\ dhanuShmatA.n varaM shUraM satyasandhaM mahAbalam . droNAtkastaM naravyAghra.n yuyutsuM pratyavArayat .. 55..\\ yaH putra.n kAshirAjasya vArANasyAM mahAratham . samare strIShu gR^idhyantaM bhallenApaharadrathAt .. 56..\\ dhR^iShTadyumnaM maheShvAsaM pArthAnAM mantradhAriNam . yukta.n duryodhanAnarthe sR^iShTaM droNa vadhAya cha .. 57..\\ nirdahanta.n raNe yodhAndArayanta.n cha sarvashaH . droNAyAbhimukha.n yAnta.n ke vIrAH paryavArayan .. 58..\\ utsa~Nga iva sa.nvR^iddha.n drupadasyAstravittamam . shaikhaNDina.n kShatradevaM ke taM droNAdavArayan .. 59..\\ ya imAM pR^ithivI.n kR^itsnAM charma vatsamaveShTayat . mahatA rathavaMshena mukhyArighno mahArathaH .. 60..\\ dashAshvameghAnAjahre svannapAnApta dakShiNAn . nirargalAnsarvamedhAnputravatpAlayanprajAH .. 61..\\ pibantyo dakShiNA.n yasya ga~NgA srotaH samApiban . tAvatIrgA dadau vIra ushInara suto.adhvare .. 62..\\ na pUrve nApare chakrurida.n ke chana mAnavAH . iti sa~ncukrushurdevAH kR^ite karmaNi duShkare .. 63..\\ pashyAmastriShu lokeShu na ta.n sa.nsthAsnuchAriShu . jAta.n vApi janiShyaM vA dvitIyaM vApi samprati .. 64..\\ anyamaushInarAchchhaibyAddhuro voDhAramityuta . gati.n yasya na yAsyanti mAnuShA lokavAsinaH .. 65..\\ tasya naptAramAyAnta.n shaibya.n kaH samavArayat . droNAyAbhimukha.n yAntaM vyAttAnanamivAntakam .. 66..\\ virATasya rathAnIkaM matsyasyAmitra dhAtinaH . prepsanta.n samare droNa.n ke vIrAH paryavArayan .. 67..\\ sadyo vR^ikodarAjjAto mahAbalaparAkramaH . mAyAvI rAkShaso ghoro yasmAnmama mahadbhayam .. 68..\\ pArthAnA.n jaya kAmaM taM putrANAM mama kaNTakam . ghaTotkachaM mahAbAhu.n kastaM droNAdavArayat .. 69..\\ ete chAnye cha bahavo yeShAmarthAya sa~njaya . tyaktAraH sa.nyuge prANAnki.n teShAmajita.n yudhi .. 70..\\ yeShA.n cha puruShavyAghraH shAr~NgadhanvA vyapAshrayaH . hitArthI chApi pArthAnA.n kathaM teShAM parAjayaH .. 71..\\ lokAnA.n gururatyanta.n lokanAthaH sanAtanaH . nArAyaNo raNe nAtho divyo divyAtmavAnprabhuH .. 72..\\ yasya divyAni karmANi pravadanti manIShiNaH . tAnyaha.n kIrtayiShyAmi bhaktyA sthairyArthamAtmanaH .. 73..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} dhr shR^iNu divyAni karmANi vAsudevasya sa~njaya . kR^itavAnyAni govindo yathA nAnyaH pumAnkva chit .. 1..\\ sa.nvardhatA gopa kule bAlenaiva mahAtmanA . vikhyApitaM balaM bAhvostriShu lokeShu sa~njaya .. 2..\\ uchchhaiH shravastulyabala.n vAyuvegasama.n jave . jaghAna hayarAja.n yo yamunAvanavAsinam .. 3..\\ dAnava.n ghorakarmANaM gavAM mR^ityumivotthitam . vR^iSharUpadharaM bAlye bhujAbhyAM nijaghAna ha .. 4..\\ pralambaM naraka.n jambhaM pIThaM chApi mahAsuram . muru.n chAchalasa~NkAshamavadhItpuShkarekShaNaH .. 5..\\ tathA ka.nso mahAtejA jarAsandhena pAlitaH . vikrameNaiva kR^iShNena sagaNaH shAtito raNe .. 6..\\ sunAmA nAma vikrAntaH samagrAkShauhiNI patiH . bhojarAjasya madhyastho bhrAtA ka.nsasya vIryavAn .. 7..\\ baladeva dvitIyena kR^iShNenAmitra ghAtinA . tarasvI samare dagdhaH sa sainyaH shUrasenarAT .. 8..\\ durvAsA nAma viprarShistathA paramakopanaH . ArAdhitaH sadAreNa sa chAsmai pradadau varAn .. 9..\\ tathA gAndhArarAjasya sutA.n vIraH svaya.nvare . nirjitya pR^ithivIpAlAnavahatpuShkarekShaNaH .. 10..\\ amR^iShyamANA rAjAno yasya jAtyA hayA iva . rathe vaivAhike yuktAH pratodena kR^itavraNAH .. 11..\\ jarAsandhaM mahAbAhumupAyena janArdanaH . pareNa ghAtayAmAsa pR^ithagakShauhiNIpatim .. 12..\\ chedirAja.n cha vikrAnta.n rAjasenApatiM balI . arghe vivadamAna.n cha jaghAna pashuvattadA .. 13..\\ saubha.n daitya pura.n svasthaM shAlva guptaM durAsadam . samudrakukShau vikramya pAtayAmAsa mAdhavaH .. 14..\\ a~NgAnva~NgAnkali~NgAMshcha mAgadhAnkAshikosalAn . vatsa garga karUShAMshcha puNDrAMshchApyajayadraNe .. 15..\\ AvantyAndAkShiNAtyAMshcha pArvatIyAndasherakAn . kAshmIrakAnaurasakAnpishAchAMshcha sa mandarAn .. 16..\\ kAmbojAnvATadhAnAMshcha cholAnpANDyAMshcha sa~njaya . trigartAnmAlavAMshchaiva daradAMshcha sudurjayAn .. 17..\\ nAnAdigbhyashcha samprAptAnvrAtAnashvashakAnprati . jitavAnpuNDarIkAkSho yavanAMshcha sahAnugAn .. 18..\\ pravishya makarAvAsa.n yAdobhirabhisa.nvR^itam . jigAya varuNa.n yuddhe salilAntargataM purA .. 19..\\ yudhi pa~nchajana.n hatvA pAtAlatalavAsinam . pA~nchajanya.n hR^iShIkesho divyaM sha~NkhamavAptavAn .. 20..\\ khANDave pArtha sahitastoShayitvA hutAshanam . Agneyamastra.n durdharShaM chakra.n lebhe mahAbalaH .. 21..\\ vainateya.n samAruhya trAsayitvAmarAvatIm . mahendrabhavanAdvIraH pArijAtamupAnayat .. 22..\\ tachcha marShitavA~nshakro jAna.nstasya parAkramam . rAGYA.n chApyajitaM kaM chitkR^iShNeneha na shushruma .. 23..\\ yachcha tanmahadAshcharya.n sabhAyAM mama sa~njaya . kR^itavAnpuNDarIkAkShaH kastadanya ihArhati .. 24..\\ yachcha bhaktyA prapanno.ahamadrAkSha.n kR^iShNamIshvaram . tanme suvidita.n sarvaM pratyakShamiva chAgamat .. 25..\\ nAnto vikramayuktasya buddhyA yuktasya vA punaH . karmaNaH shakyate gantu.n hR^iShIkeshasya sa~njaya .. 26..\\ tathA gadashcha sAmbashcha pradyumno.atha vidUrathaH . AgAvaho.aniruddhashcha chArudeShNashcha sAraNaH .. 27..\\ ulmuko nishaThashchaiva jhallI babhrushcha vIryavAn . pR^ithushcha vipR^ithushchaiva samIko.athArimejayaH .. 28..\\ ete vai balavantashcha vR^iNi vIrAH prahAriNaH . katha.n chitpANDavAnIka.n shrayeyuH samare sthitAH .. 29..\\ AhUtA vR^iShNivIreNa keshavena mahAtmanA . tataH saMshayita.n sarvaM bhavediti matirmama .. 30..\\ nAgAyuta balo vIraH kailAsashikharopamaH . vanamAlI halI rAmastatra yatra janArdanaH .. 31..\\ yamAhuH sarvapitara.n vAsudeva.n dvijAtayaH . api vA hyeSha pANDUnA.n yotsyate.arthAya sa~njaya .. 32..\\ sa yadA tAta saMnahyetpANDavArthAya keshavaH . na tadA pratyanIkeShu bhavitA tasya kash chana .. 33..\\ yadi sma kuravaH sarve jayeyuH sarvapANDavAn . vArShNeyo.arthAya teShA.n vai gR^ihNIyAchchhastramuttamam .. 34..\\ tataH sarvAnnaravyAghro hatvA narapatInraNe . kauravAMshcha mahAbAhuH kuntyai dadyAtsa medinIm .. 35..\\ yasya yantA hR^iShIkesho yoddhA yasya dhana~njayaH . rathasya tasya kaH sa~Nkhye pratyanIko bhavedrathaH .. 36..\\ na kena chidupAyena kurUNA.n dR^ishyate jayaH . tasmAnme sarvamAchakShva yathA yuddhamavartata .. 37..\\ arjunaH keshavasyAtmA kR^iShNo.apyAtmA kirITinaH . arjune vijayo nitya.n kR^iShNe kIrtishcha shAshvatI .. 38..\\ prAdhAnyena hi bhUyiShThamameyAH keshave guNAH . mohAdduryodhanaH kR^iShNa.n yanna vettIha mAdhavam .. 39..\\ mohito daivayogena mR^ityupAshapuraskR^itaH . na veda kR^iShNa.n dAshArhamarjunaM chaiva pANDavam .. 40..\\ pUrvadevau mahAtmAnau naranArAyaNAvubhau . ekAtmAnau dvidhA bhUtau dR^ishyete mAnavairbhuvi .. 41..\\ manasApi hi durdharShau senAmetA.n yashasvinau . nAshayetAmihechchhantau mAnuShatvAttu nechchhataH .. 42..\\ yugasyeva viparyAso lokAnAm iva mohanam . bhIShmasya cha vadhastAta droNasya cha mahAtmanaH .. 43..\\ na hyeva brahmacharyeNa na vedAdhyayanena cha . na kriyAbhirna shastreNa mR^ityoH kash chidvimuchyate .. 44..\\ lokasambhAvitau vIrau kR^itAstrau yuddhadurmadau . bhIShmadroNau hatau shrutvA kiM nu jIvAmi sa~njaya .. 45..\\ yA.n tA.n shriyamasUyAmaH purA yAtAM yudhiShThire . adya tAmanujAnImo bhIShmadroNavadhena cha .. 46..\\ tathA cha matkR^ite prAptaH kurUNAmeSha sa~NkShayaH . pakvAnA.n hi vadhe sUta vajrAyante tR^iNAnyapi .. 47..\\ ananyamidamaishvarya.n loke prApto yudhiShThiraH . yasya kopAnmaheShvAsau bhIShmadroNau nipAtitau .. 48..\\ prAptaH prakR^itito dharmo nAdharmo mAnavAnprati . krUraH sarvavinAshAya kAlaH samativartate .. 49..\\ anyathA chintitA hyarthA naraistAta manasvibhiH . anyathaiva hi gachchhanti daivAditi matirmama .. 50..\\ tasmAdaparihArye.arthe samprApte kR^ichchhra uttame . apAraNIye dushchintye yathA bhUtaM prachakShva me .. 51..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} s hanta te varNayiShyAmi sarvaM pratyakShadarshivAn . yathA sa nyapataddroNaH sAditaH pANDusR^i~njayaiH .. 1..\\ senApatitva.n samprApya bhAradvAjo mahArathaH . madhye sarvasya sainyasya putra.n te vAkyamabravIt .. 2..\\ yatkauravANAmR^iShabhAdApageyAdanantaram . senApatyena mA.n rAjannadya satkR^itavAnasi .. 3..\\ sadR^isha.n karmaNastasya phalaM prApnuhi pArthiva . karomi kAma.n kaM te.adya pravR^iNIShva yamichchhasi .. 4..\\ tato duryodhanashchintya karNa duHshAsanAdibhiH . tamathovAcha durdharShamAchArya.n jayatA.n varam .. 5..\\ dadAsi chedvaraM mahya.n jIvagrAha.n yudhiShThiram . gR^ihItvA rathinA.n shreShThaM matsamIpamihAnaya .. 6..\\ tataH kurUNAmAchAryaH shrutvA putrasya te vachaH . senAM praharShayansarvAmida.n vachanamabravIt .. 7..\\ dhanyaH kuntIsuto rAjA yasya grahaNamichchhasi . na vadhArtha.n sudurdharSha varamadya prayAchasi .. 8..\\ kimartha.n cha naravyAghra na vadhaM tasya kA~NkShasi . nAsha.nsasi kriyAmetAM matto duryodhana dhruvam .. 9..\\ Aho sviddharmaputrasya dveShTA tasya na vidyate . yadichchhasi tva.n jIvantaM kula.n rakShasi chAtmani .. 10..\\ atha vA bharatashreShTha nirjitya yudhi pANDavAn . rAjyAMshaM pratidattvA cha saubhrAtra.n kartumichchhasi .. 11..\\ dhanyaH kuntIsuto rAjA sujAtA chAsya dhImataH . ajAtashatrutA satyA tasya yatsnihyate bhavAn .. 12..\\ droNena tvevamuktasya tava putrasya bhArata . sahasA niHsR^ito bhAvo yo.asya nityaM pravartate .. 13..\\ nAkAro gUhita.n shakyo bR^ihaspatisamairapi . tasmAttava suto rAjanprahR^iShTo vAkyamabravIt .. 14..\\ vadhe kuntIsutasyAjau nAchArya vijayo mama . hate yudhiShThire pArtho hanyAtsarvAnhi no dhruvam .. 15..\\ na cha shakyo raNe sarvairnihantumamarairapi . ya eva chaiShA.n sheShaH syAtsa evAsmAnna sheShayet .. 16..\\ satyapratiGYe tvAnIte punardyUtena nirjite . punaryAsyantyaraNyAya kaunteyAstamanuvratAH .. 17..\\ so.ayaM mama jayo vyakta.n dIrghakAlaM bhaviShyati . ato na vadhamichchhAmi dharmarAjasya karhi chit .. 18..\\ tasya jihmamabhiprAya.n GYAtvA droNo.arthatattvavit . ta.n varaM sAntara.n tasmai dadau sa~ncintya buddhimAn .. 19..\\ drn na chedyudhiShThira.n vIra pAlayedarjuno yudhi . manyasva pANDava.n jyeShThamAnIta.n vashamAtmanaH .. 20..\\ na hi pArtho raNe shakyaH sendrairdevAsurairapi . pratyudyAtumatastAta naitadAmarShayAmyaham .. 21..\\ asaMshaya.n sa shiShyo me matpUrvashchAstrakarmaNi . taruNaH kIrtiyuktashcha ekAyanagatashcha saH .. 22..\\ astrANIndrAchcha rudrAchcha bhUyA.nsi samavAptavAn . amarShitashcha te rAja.nstena nAmarShayAmyaham .. 23..\\ sa chApakramyatA.n yuddhAdyenopAyena shakyate . apanIte tataH pArthe dharmarAjo jitastvayA .. 24..\\ grahaNa.n chejjayaM tasya manyase puruSharShabha . etena chAbhyupAyena dhruva.n grahaNameShyati .. 25..\\ aha.n gR^ihItvA rAjAna.n satyadharmaparAyaNam . AnayiShyAmi te rAjanvashamadya na saMshayaH .. 26..\\ yadi sthAsyati sa~NgrAme muhUrtamapi me.agrataH . apanIte naravyAghre kuntIputre dhana~njaye .. 27..\\ phalgunasya samakSha.n tu na hi pArtho yudhiShThiraH . grahItu.n samare shakyaH sendrairapi surAsuraiH .. 28..\\ s sAntara.n tu pratiGYAte rAGYo droNena nigrahe . gR^ihIta.n tamamanyanta tava putrAH subAlishAH .. 29..\\ pANDaveShu hi sApekSha.n droNaM jAnAti te sutaH . tataH pratiGYA sthairyArtha.n sa mantro bahulIkR^itaH .. 30..\\ tato duryodhanenApi grahaNaM pANDavasya tat . sainyasthAneShu sarveShu vyAghoShitamarindama .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} s tataste sainikAH shrutvA ta.n yudhiShThira nigraham . sinha nAdaravAMshchakrurbANasha~NkharavaiH saha .. 1..\\ tattu sarva.n yathAvR^itta.n dharmarAjena bhArata . AptairAshu pariGYAtaM bhAradvAja chikIrShitam .. 2..\\ tataH sarvAnsamAnAyya bhrAtR^InsainyAMshcha sarvashaH . abravIddharmarAjastu dhana~njayamida.n vachaH .. 3..\\ shruta.n te puruShavyAghra droNasyAdya chikIrShitam . yathA tanna bhavetsatya.n tathA nItirvidhIyatAm .. 4..\\ sAntara.n hi pratiGYAta.n droNenAmitrakarshana . tachchAntaramamogheShau tvayi tena samAhitam .. 5..\\ sa tvamadya mahAbAho yudhyasva madanantaram . yathA duryodhanaH kAmaM nema.n droNAdavApnuyAt .. 6..\\ arj yathA me na vadhaH karya AchAryasya katha.n chana . tathA tava parityAgo na me rAjaMshchikIrShitaH .. 7..\\ apyevaM pANDava prANAnutsR^ijeyamaha.n yudhi . pratIyAM nAhamAchArya tvAM na jahyA.n kathaM chana .. 8..\\ tvAM nigR^ihyAhave rAjandhArtarAShTro yamichchhati . na sa ta.n jIvaloke.asminkAmaM prAptaH kathaM chana .. 9..\\ prapateddyauH sa nakShatrA pR^ithivI shakalIbhavet . na tvA.n droNo nigR^ihNIyAjjIvamAne mayi dhruvam .. 10..\\ yadi tasya raNe sAhya.n kurute vajrabhR^itsvayam . devairvA sahito daityairna tvAM prApsyatyasau mR^idhe .. 11..\\ mayi jIvati rAjendra na bhaya~Nkartumarhasi . droNAdastrabhR^itA.n shreShThAtsarvashastrabhR^itAm api .. 12..\\ na smarAmyanR^itA.n vAchaM na smarAmi parAjayam . na smarAmi pratishrutya ki.n chidapyanapAkR^itam .. 13..\\ s tataH sha~NkhAshcha bheryashcha mR^ida~NgAshchAnakaiH saha . prAvAdyanta mahArAja pADavAnAM niveshane .. 14..\\ si.nhanAdashcha sa~njaGYe pANDavAnAM mahAtmanAm . dhanurjyAtalashabdashcha gaganaspR^iksubhairavaH .. 15..\\ ta.n shrutvA sha~NkhanirghoShaM pANDavasya mahAtmanaH . tvadIyeShvapyanIkeShu vAditrANyabhijaghnire .. 16..\\ tato vyUDhAnyanIkAni tava teShA.n cha bhArata . shanairupeyuranyonya.n yotsyamAnAni sa.nyuge .. 17..\\ tataH pravavR^ite yuddha.n tumula.n lomaharShaNam . pANDavAnA.n kurUNAM cha droNa pA~nchAlyayorapi .. 18..\\ yatamAnAH prayatnena droNAnIka vishAtane . na shekuH sR^i~njayA rAja.nstaddhi droNena pAlitam .. 19..\\ tathaiva tava putrasya rathodArAH prahAriNaH . na shekuH pANDavI.n senAM pAlyamAnA.n kirITinA .. 20..\\ AstA.n te stimite sene rakShyamANe parasparam . samprasupte yathA nakta.n vararAjyau supuShpite .. 21..\\ tato ruka ratho rAjannarkeNeva virAjatA . varUthinA viniShpatya vyacharatpR^itanAntare .. 22..\\ tamudyata.n rathenaikamAshu kAriNamAhave . anekamiva santrAsAnmenire pANDusR^i~njayAH .. 23..\\ tena muktAH sharA ghorA vicheruH sarvatodisham . trAsayanto mahArAja pANDaveyasya vAhinIm .. 24..\\ madhya.n dinamanuprApto gabhastishatasa.nvR^itaH . yathAdR^ishyata gharmAMshustathA droNo.apyadR^ishyata .. 25..\\ na chainaM pANDaveyAnA.n kashchichchhaknoti mAriSha . vIkShitu.n samare kruddhaM mahendramiva dAnavAH .. 26..\\ mohayitvA tataH sainyaM bhAradvAjaH pratApavAn . dhR^iShTadyumna bala.n tUrNa.n vyadhamannishitaiH sharaiH .. 27..\\ sa dishaH sarvato ruddhvA sa.nvR^itya khamajihmagaiH . pArShato yatra tatraiva mamR^ide pANDuvAhinIm .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} s tataH sa pANDavAnIke janaya.nstumulaM mahat . vyacharatpANDavAndroNo dahankakShamivAnalaH .. 1..\\ nirdahantamanIkAni sAkShAdagnimivotthitam . dR^iShTvA rukmaratha.n yuddhe samakampanta sR^i~njayAH .. 2..\\ pratata.n chAsyamAnasya dhanuSho.asyAshu kAriNaH . jyAghoShaH shrUyate.atyartha.n visphUrjitamivAshaneH .. 3..\\ rathinaH sAdinashchaiva nAgAnashvAnpadAtinaH . raudrA hastavatA muktAH pramathnanti sma sAyakAH .. 4..\\ nAnadyamAnaH parjanyaH sAnilaH shuchi sa~NkShaye . ashmavarShamivAvarShatpareShAmAvahadbhayam .. 5..\\ vyacharatsa tadA rAjansenA.n vikShobhayanprabhuH . vardhayAmAsa santrAsa.n shAtravANAmamAnuSham .. 6..\\ tasya vidyudivAbhreShu chApa.n hemapariShkR^itam . bhramadrathAmbude tasmindR^ishyate sma punaH punaH .. 7..\\ sa vIraH satyavAnprAGYo dharmanityaH sudAruNaH . yugAntakAle yanteva raudrAM prAskandayannadIm .. 8..\\ amarShavegaprabhavA.n kravyAdagaNasa~NkulAm . balaughaiH sarvataH pUrNA.n vIra vR^ikShApahAriNIm .. 9..\\ shoNitodA.n rathAvartAM hastyashvakR^itarodhasam . kavachoDupa sa.nyuktAM mA.nsapa~Nka samAkulAm .. 10..\\ modo majjAsthi sikatAmuShNISha varaphenilAm . sa~NgrAmajaladApUrNAM prAsamatsyasamAkulAm .. 11..\\ naranAgAshvasambhUtA.n sharavegaughavAhinIm . sharIradAru shR^i~NgATAM bhujanAgasamAkulAm .. 12..\\ uttamA~Ngopala talAM nistriMshajhaShasevitAm . rathanAgahradopetAM nAnAbharaNanIrajAm .. 13..\\ mahArathashatAvartAM bhUmireNUrmi mAlinIm . mahAvIryavatA.n sa~Nkhye sutarAM bhIru dustarAm .. 14..\\ shUra vyAlasamAkIrNAM prANivANija sevitAm . chhinnachchhatramahAha.nsAM mukuTANDaja sa~NkulAm .. 15..\\ chakrakUrmA.n gadA nakrA.n sharakShudra jhaShAkulAm . baDa gR^idhrasR^igAlAnA.n ghorasa~NghairniShevitAm .. 16..\\ nihatAnprANinaH sa~Nkhye droNena balinA sharaiH . vahantIM pitR^ilokAya shatasho rAjasattama .. 17..\\ sharIrashatasambAdhA.n keshashaivalashAdvalAm . nadIM prAvartayadrAjanbhIrUNAM bhayavardhinIm .. 18..\\ ta.n jayantamanIkAni tAni tAnyeva bhArata . sarato.abhyadravandroNa.n yudhiShThirapurogamAH .. 19..\\ tAnabhidravataH shUrA.nstAvakA dR^iDhakArmukAH . sarvataH pratyagR^ihNanta tadabhUllomaharShaNam .. 20..\\ shatamAyustu shakuniH sahadeva.n samAdravat . sa niyantR^idhvajaratha.n vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 21..\\ tasya mAdrI sutaH ketu.n dhanuH sUta.n hayAnapi . nAtikruddhaH sharaishchhittvA ShaShTyA vivyAdha mAtulam .. 22..\\ saubalastu gadA.n gR^ihya prachaskanda rathottamAt . sa tasya gadayA rAjanrathAtsUtamapAtayat .. 23..\\ tatastau virathau rAjangadAhastau mahAbalau . chikrIDatU raNe shUrau sa shR^i~NgAviva parvatau .. 24..\\ droNaH pA~nchAlarAjAna.n viddhvA dashabhirAshugaiH . bahubhistena chAbhyastasta.n vivyAdha shatAdhikaiH .. 25..\\ viviMshatiM bhImaseno viMshatyA nishitaiH sharaiH . viddhvA nAkampayadvIrastadadbhutamivAbhavat .. 26..\\ viviMshatistu sahasA vyashva ketusharAsanam . bIma.n chakre mahArAja tataH sainyAnya pUjayan .. 27..\\ sa tanna mamR^iShe vIraH shatrorvijayamAhave . tato.asya gadayA dAntAnhayAnsarvAnapAtayat .. 28..\\ shalyastu nakula.n vIraH svasrIyaM priyamAtmanaH . vivyAdha prahasanbANairlADayankopayanniva .. 29..\\ tasyAshvAnAtapatra.n cha dhvaja.n sUtamatho dhanuH . nipAtya nakulaH sa~Nkhye sha~Nkha.n dadhmau pratApavAn .. 30..\\ dhR^iShTaketuH kR^ipenAstAMshchhittvA bahuvidhA~nsharAn . kR^ipa.n vivyAdha saptatyA lakShma chAsyAharattribhiH .. 31..\\ ta.n kR^ipaH sharavarSheNa mahatA samavAkirat . nivArya cha raNe vipro dhR^iShTaketumayodhayat .. 32..\\ sAtyakiH kR^itavarmANaM nArAchena stanAntare . viddhvA vivyAdha saptatyA punaranyaiH smayanniva .. 33..\\ sapta saptatibhirbhojasta.n viddhvA nishitaiH sharaiH . nAkampayata shaineya.n shIghro vAyurivAchalam .. 34..\\ senApatiH susharmANa.n shIghraM marmasvatADayat . sa chApi ta.n tomareNa jatru deshe atADayat .. 35..\\ vaikartana.n tu samare virATaH pratyavArayat . saha matsyairmahAvIryaistadadbhutamivAbhavat .. 36..\\ tatpauruShamabhUttatra sUtaputrasya dAruNam . yatsainya.n vArayAmAsa sharaiH saMnataparvabhiH .. 37..\\ drupadastu svaya.n rAjA bhagadattena sa~NgataH . tayoryuddhaM mahArAja chitrarUpamivAbhavat . bhUtAnA.n trAsajananaM chakrAte.astravishAradau .. 38..\\ bhUrishravA raNe rAjanyAGYaseniM mahAratham . mahatA sAyakaughena chhAdayAmAsa vIryavAn .. 39..\\ shikhaNDI tu tataH kruddhaH saumadatti.n vishAM pate . navatyA sAyakAnA.n tu kampayAmAsa bhArata .. 40..\\ rAkShasau bhImakarmANau haiDimbAlambusAvubhau . chakrAte.atyadbhuta.n yuddhaM parasparavadhaiShiNau .. 41..\\ mAyA shatasR^ijau dR^iptau mAyAbhiritaretaram . antarhitau cheratustau bhR^isha.n vismayakAriNau .. 42..\\ chekitAno.anuvindena yuyudhe tvatibhairavam . yathA devAsure yuddhe balashakrau mahAbalau .. 43..\\ lakShmaNaH kShatradevena vimardamakarodbhR^isham . yathA viShNuH purA rAjanhiraNyAkSheNa sa.nyuge .. 44..\\ tataH prajavitAshvena vidhivatkalpitena cha . rathenAbhyapatadrAjansaubhadraM pauravo nadan .. 45..\\ tato.abhiyAya tvarito yuddhAkA~NkShI mahAbalaH . tena chakre mahadyuddhamabhimanyurarindamaH .. 46..\\ pauravastvatha saubhadra.n sharavrAtairavAkirat . tasyArjunirdhvaja.n chhatraM dhanushchorvyAmapAtayat .. 47..\\ saubhadraH paurava.n tvanyairviddhvA saptabhirAshugaiH . pa~nchabhistasya vivyAdha hayAnsUta.n cha sAyakaiH .. 48..\\ tataH sa.nharShayansenA.n si.nhavadvinadanmuhuH . samAdattArjunistUrNaM pauravAnta kara.n sharam .. 49..\\ dvAbhyA.n sharAbhyAM hArdikyashchakarta sa shara.n dhanuH . tadutsR^ijya dhanushchhinna.n saubhadraH paravIrahA . udbabarha sita.n khaDgamAdadAnaH sharAvaram .. 50..\\ sa tenAneka tAreNa charmaNA kR^itahastavat . bhrAntAsiracharanmArgAndarshayanvIryamAtmanaH .. 51..\\ bhrAmitaM punarudbhrAntamAdhUtaM punaruchchhritam . charma nistriMshayo rAjannirvisheShamadR^ishyata .. 52..\\ sa paurava rathasyeShAmAplutya sahasA nadan . paurava.n rathamasthAya keshapakShe parAmR^ishat .. 53..\\ jaghAnAsya padA sUtamasinApAtayaddhvajam . vikShobhyAmbho nidhi.n tArkShyastaM nAgamiva chAkShipat .. 54..\\ tamAkalitakeshAnta.n dadR^ishuH sarvapArthivAH . ukShANamiva si.nhena pAtyamAnamachetanam .. 55..\\ tamArjunivashaM prApta.n kR^iShyamANamanAthavat . pauravaM patita.n dR^iShTvA nAmR^iShyata jayadrathaH .. 56..\\ sa barhiNamahAvAja.n ki~NkiNIshatajAlavat . charma chAdAya khaDga.n cha nadna paryapatadrathAt .. 57..\\ tataH saindhavamAlokya kArShNirutsR^ijya pauravam . utpapAta rathAttUrNa.n shyenavannipapAta cha .. 58..\\ prAsapaTTishanistriMshA~nshatrubhiH sampraveritAn . chichchhedAthAsinA kArShNishcharmaNA sa.nrurodha cha .. 59..\\ sa darshayitvA sainyAnA.n svabAhulbalamAtmanaH . tamudyamya mahAkhaDga.n charma chAtha punarbalI .. 60..\\ vR^iddhakShatrasya dAyAdaM pituratyantavairiNam . sasArAbhimukhaH shUraH shArdUla iva ku~njaram .. 61..\\ tau parasparamAsAdya khaDgadanta nakhAyudhau . hR^iShTavatsamprajahrAte vyAghrakesariNAviva .. 62..\\ sampAteShvabhipAteShu nipAteShvasi charmaNoH . na tayorantara.n kashchiddadarsha narasi.nhayoH .. 63..\\ avakShepo.asi nirhrAdaH shastrAntara nidarshanam . bAhyAntara nipAtashcha nirvisheShamadR^ishyata .. 64..\\ bAhyamAbhyantara.n chaiva charantau mArgamuttamam . dadR^ishAte mahAtmAnau sa pakShAviva parvatau .. 65..\\ tato vikShipataH khaDga.n saubhadrasya yashasvinaH . sharAvaraNa pakShAnte prajahAra jayadrathaH .. 66..\\ rukmapakShAntare saktastasmiMshcharmaNi bhAsvare . sindhurAjabalodhUtaH so.abhajyata mahAnasiH .. 67..\\ bhagnamAGYAya nistriMshamavaplutya paDAni ShaT . so.adR^ishyata nimeSheNa svarathaM punarAsthitaH .. 68..\\ ta.n kArShNi.n samarAnmuktamAsthitaM rathamuttamam . sahitAH sarvarAjAnaH parivavruH samantataH .. 69..\\ tatashcharma cha khaDga.n cha samutkShipya mahAbalaH . nanAdArjuna dAyAdaH prekShamANo jayadratham .. 70..\\ sindhurAjaM parityajya saubhadraH paravIrahA . tApayAmAsa tatsainyaM bhuvanaM bhAskaro yathA .. 71..\\ tasya sarvAyasI.n shaktiM shalyaH kanakabhUShaNAm . chikShepa samare ghorA.n dIptAmagnishikhAm iva .. 72..\\ tAmavaplutya jagrAha sa kosha.n chAradorasim . vainateyo yathA kArShNiH patantamuragottamam .. 73..\\ tasya lAghavamAGYAya satta.n chAmitatejasaH . sahitAH sarvarAjAnaH si.nhanAdamathAnadan .. 74..\\ tatastAmeva shalyasya saubhadraH paravIrahA . mumocha bhujavIryeNa vaiDUrya vikR^itAjirAm .. 75..\\ sA tasya rathamAsAdya nirmuktabhujagopamA . jaghAna sUta.n shalyasya rathAchchainamapAtayat .. 76..\\ tato virATadrupadau dhR^iShTaketuryudhiShThiraH . sAtyakiH kekayA bhImo dhR^iShTadyumna shikhaNDinau . yamau cha draupadeyAshcha sAdhu sAdhviti chukrushuH .. 77..\\ bANashabdAshcha vividhAH si.nhanAdAshcha puShkalAH . prAdurAsanharShayantaH saubhadramapalAyinam . tannAmR^iShyanta putrAste shatrorvijayalakShaNam .. 78..\\ athaina.n sahasA sarve samantAnnishitaiH sharaiH . abhyAkiranmahArAja jaladA iva parvatam .. 79..\\ teShA.n cha priyamanvichchhansUtasya cha parAbhavAt . ArtAyaniramitraghnaH kruddhaH saubhadramAbhyayAt .. 80..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} dhr bahUni suvichitrANi dvandva yuddhAni sa~njaya . tvayoktAni nishamyAha.n spR^ihayAmi sa chakShuShAm .. 1..\\ AshcharyabhUta.n lokeShu kathayiShyanti mAnavAH . kurUNAM pANDavAnA.n cha yuddhaM devAsuropamam .. 2..\\ na hi me tR^iptirastIha shR^iNvato yuddhamuttamam . tasmAdArtAyaneryuddha.n saubhadrasya cha sha.nsa me .. 3..\\ s sAditaM prekShya yantAra.n shalyaH sarvAyaShI.n gadAm . samutkShipya nadankruddhaH prachaskanda rathottamAt .. 4..\\ ta.n dIptamiva kAlAgniM daNDahastamivAntakam . javenAbhyapatadbhImaH pragR^ihya mahatI.n gadAm .. 5..\\ saubhadro.apyashaniprakhyAM pragR^ihya mahatI.n gadAm . ehyehItyabravIchchhalya.n yatnAdbhImena vAritaH .. 6..\\ vArayitvA tu saubhadraM bhImasenaH pratApavAn . shalyamAsAdya samare tasthau giririvAchalaH .. 7..\\ tathaiva madrarAjo.api bhIma.n dR^iShTvA mahAbalam . sasArAbhimukhastUrNa.n shArdUla iva ku~njaram .. 8..\\ tatastUryaninAdAshcha sha~NkhAnA.n cha sahasrashaH . si.nhanAdAshcha sa~njaGYurbherINA.n cha mahAsvanAH .. 9..\\ pashyatA.n shatasho hyAsIdanyonyasamachetasAm . pANDavAnA.n kurUNAM cha sAdhu sAdhviti nisvanaH .. 10..\\ na hi madrAdhipAdanyaH sarvarAjasu bhArata . soDhumutsahate vegaM bhImasenasya sa.nyuge .. 11..\\ tathA madrAdhipasyApi gadA vegaM mahAtmanaH . soDhumutsahate loke ko.anyo yudhi vR^ikodarAt .. 12..\\ paTTairjAmbUnadairbaddhA babhUva janaharShiNI . prajajvAla tathA viddhA bhImena mahatI gadA .. 13..\\ tathaiva charato mArgAnmaNDalAni vicheratuH . mahAvidyutpratIkAshA shalyasya shushubhe gadA .. 14..\\ tau vR^iShAviva nardantau maNDalAni vicheratuH . AvarjitagadA shR^i~NgAvubhau shalya vR^ikodarau .. 15..\\ maNDalAvarta mArgeShu gadA viharaNeShu cha . nirvisheShamabhUdyuddha.n tayoH puruShasi.nhayoH .. 16..\\ tADitA bhImasenena shalyasya mahatI gadA . sAgnijvAlA mahAraudrA gadA chUrNamashIryata .. 17..\\ tathaiva bhImasenasya dviShatAbhihatA gadA . varShA pradoShe khadyotairvR^ito vR^ikSha ivAbabhau .. 18..\\ gadA kShiptA tu samare madrarAjena bhArata . vyoma sandIpayAnA sA sasR^ije pAvakaM bahu .. 19..\\ tathaiva bhImasenena dviShate preShitA gadA . tApayAmAsa tatsainyaM maholkA patatI yathA .. 20..\\ te chaivobhe gade shreShThe samAsAdya parasparam . shvasantyau nAgakanyeva sasR^ijAte vibhAvasum .. 21..\\ nakhairiva mahAvyAghrau dantairiva mahAgajau . tau vicheraturAsAdya gadAbhyA.n cha parasparam .. 22..\\ tato gadAgrAbhihatau kShaNena rudhirokShitau . dadR^ishAte mahAtmAnau puShpitAviva kiMshukau .. 23..\\ shushruve dikShu sarvAsu tayoH puruShasi.nhayoH . gadAbhighAta sa.nhrAdaH shakrAshanirivopamaH .. 24..\\ gadayA madrarAjena savyadakShiNamAhataH . nAkampata tadA bhImo bhidyamAna ivAchalaH .. 25..\\ tathA bhIma gadA vegaistADyamAno mahAbalaH . dhairyAnmadrAdhipastasthau vajrairgiririvAhataH .. 26..\\ ApetaturmahAvegau samuchchhritamahAgadau . punarantaramArgasthau maNDalAni vicheratuH .. 27..\\ athAplutya padAnyaShTau saMnipatya gajAviva . sahasA lohadaNDAbhyAmanyonyamabhijaghnatuH .. 28..\\ tau parasparavegAchcha gadAbhyA.n cha bhR^ishAhatau . yugapatpetaturvIrau kShitAvindradhvajAviva .. 29..\\ tato vihvalamAna.n taM niHshvasantaM punaH punaH . shalyamabhyapatattUrNa.n kR^itavarmA mahArathaH .. 30..\\ dR^iShTvA chainaM mahArAja gadayAbhinipIDitam . vicheShTanta.n yathA nAgaM mUrchhayAbhipariplutam .. 31..\\ tataH sagadamAropya madrANAmadhipa.n ratham . apovAha raNAttUrNa.n kR^itavarmA mahArathaH .. 32..\\ kShIbavadvihvalo vIro nimeShAtpunarutthitaH . bhImo.api sumahAbAhurgadApANiradR^ishyata .. 33..\\ tato madrAdhipa.n dR^iShTvA tava putrAH parA~Nmukham . sa nAgarathapattyashvAH samakampanta mAriSha .. 34..\\ te pANDavairardyamAnAstAvakA jitakAshibhiH . bhItA disho.anvapadyanta vAtanunnA dhanA iva .. 35..\\ nirjitya dhArtarAShTrA.nstu pANDaveyA mahArathAH . vyarochanta raNe rAjandIpyamAnA yashasvinaH .. 36..\\ si.nhanAdAnbhR^isha.n chakruH sha~NkhAndadhmushcha harShitAH . bherIshcha vArayAmAsurmR^ida~NgAMshchAnakaiH saha .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} s tadbala.n sumahaddIrNa.n tvadIyaM prekShya vIryavAn . dadhAraiko raNe pANDUnvR^iShaseno.astramAyayA .. 1..\\ sharA dasha disho muktA vR^iShasenena mAriSha . vicheruste vinirbhidyanara vAjirathadvipAn .. 2..\\ tasya dIptA mahAbANA vinishcheruH sahasrashaH . bhAnoriva mahAbAho grIShma kAle marIchayaH .. 3..\\ tenArditA mahArAja rathinaH sAdhinastathA . nipetururvyA.n sahasA vAtanunnA iva drumAH .. 4..\\ hayaughAMshcha rathaughAMshcha gajaughAMshcha samantataH . apAtayadraNe rAja~nshatasho.atha sahasrashaH .. 5..\\ dR^iShTvA tameva.n samare vicharantamabhItavat . sahitAH sarvarAjAnaH parivavruH samantataH .. 6..\\ nAkulistu shatAnIko vR^iShasena.n samabhyayAt . vivyAdha chaina.n dashabhirnArAchairmarmabhedibhiH .. 7..\\ tasya karNAtmajashchApa.n chhittvA ketumapAtayat . taM bhrAtaraM parIpsanto draupadeyAH samabhyayuH .. 8..\\ karNAtmaja.n sharavrAtaishchakrushchAdR^ishyama~njasA . tAnnadanto.abhyadhAvanta droNaputra mukhA rathAH .. 9..\\ chhAdayanto mahArAja draupadeyAnmahArathAn . sharairnAnAvidhaistUrNaM parvatA~njaladA iva .. 10..\\ tAnpANDavAH pratyagR^ihNa.nstvaritAH putragR^iddhinaH . pA~nchAlAH kekayA matsyAH sR^i~njayAMshchodyatAyudhAH .. 11..\\ tadyuddhamabhavadghora.n tumula.n lomaharShaNam . tvadIyaiH pANDuputrANA.n devAnAmiva dAnavaiH .. 12..\\ evamuttamasa.nrambhA yuyudhuH kurupANDavAH . parasparamudIkShantaH parasparakR^itAgasaH .. 13..\\ teShA.n dadR^ishire kopAdvapUMShyamitatejasAm . yuyutsUnAmivAkAshe patatrivarabhoginAm .. 14..\\ bhImakarNa kR^ipa droNa drauNipArShata sAtyakaiH . babhAse sa raNoddeshaH kAlasUryairivoditaiH .. 15..\\ tadAsIttumula.n yuddhaM nighnatAm itaretaram . mahAbalAnAM balibhirdAnavAnA.n yathA suraiH .. 16..\\ tato yudhiShThirAnIkamuddhUtArNava nisvanam . tvadIyamavadhItsainya.n sampradruta mahAratham .. 17..\\ tatprabhagnaM bala.n dR^iShTvA shatrubhirbhR^ishamarditam . ala.n drutena vaH shUrA iti droNo.abhyabhAShata .. 18..\\ tataH shoNa hayaH kruddhashchaturdanta iva dvipaH . pravishya pANDavAnIka.n yudhiShThiramupAdravat .. 19..\\ tamavidhyachchhitairbANaiH ka~NkapatrairyudhiShThiraH . tasya droNo dhanushchhittvA ta.n druta.n samupAdravat .. 20..\\ chakrarakShaH kumArastu pA~nchAlAnA.n yashaH karaH . dadhAra droNamAyAnta.n veleva saritAM patim .. 21..\\ droNaM nivArita.n dR^iShTvA kumAreNa dvijarShabham . si.nhanAda ravo hyAsItsAdhu sAdhviti bhAShatAm .. 22..\\ kumArastu tato droNa.n sAyakena mahAhave . vivyAdhorasi sa~NkruddhaH si.nhavachchAnadanmuhuH .. 23..\\ sa.nvArya tu raNe droNaH kumAra.n vai mahAbalaH . sharairanekasAhasraiH kR^itahasto jitaklamaH .. 24..\\ ta.n shUramArya vratinamastrArtha kR^itanishramam . chakrarakShamapAmR^idnAtkumAra.n dvijasattamaH .. 25..\\ sa madhyaM prApya senAyAH sarvAH paricharandishaH . tava sainyasya goptAsIdbhAradvAjo ratharShabhaH .. 26..\\ shikhaNDina.n dvAdashabhirviMshatyA chottamaujasam . nakulaM pa~nchabhirviddhvA sahadeva.n cha saptabhiH .. 27..\\ yudhiShThira.n dvAdashabhirdraupadeyA.nstribhistribhiH . sAtyakiM pa~nchabhirviddhvA matsya.n cha dashabhiH sharaiH .. 28..\\ vyakShobhayadraNe yodhAnyathAmukhyAnabhidravan . abhyavartata samprepsuH kuntIputra.n yudhiShThiram .. 29..\\ yugandharastato rAjanbhAradvAjaM mahAratham . vArayAmAsa sa~Nkruddha.n vAtoddhUtamivArNavam .. 30..\\ yudhiShThira.n sa viddhvA tu sharaiH saMnataparvabhiH . yugandhara.n cha bhallena rathanIDAdapAharat .. 31..\\ tato virATadrupadau kekayAH sAtyakiH shibiH . vyAghradattashcha pA~nchAlyaH si.nhasenashcha vIryavAn .. 32..\\ ete chAnye cha bahavaH parIpsanto yudhiShThiram . Avavrustasya panthAna.n kirantaH sAyakAnbahUn .. 33..\\ vyAghradattashcha pA~nchAlyo droNa.n vivyAdha mArgaNaiH . pa~nchAshadbhiH shitai rAja.nstata uchchukrushurjanAH .. 34..\\ tvarita.n si.nhasenastu droNaM viddhvA mahAratham . prAhasatsahasA hR^iShTastrAsayanvai yatavratam .. 35..\\ tato visphArya nayane dhanurjyAmavamR^ijya cha . talashabdaM mahatkR^itvA droNasta.n samupAdravat .. 36..\\ tatastu si.nhasenasya shiraH kAyAtsakuNDalam . vyAghradattasya chAkramya bhallAbhyAmaharadbalI .. 37..\\ tAnpramR^idya sharavrAtaiH pANDavAnAM mahArathAn . yudhiShThira samabhyAshe tasthau mR^ityurivAntakaH .. 38..\\ tato.abhavanmahAshabdo rAjanyaudhiShThire bale . hR^ito rAjeti yodhAnA.n samIpasthe yatavrate .. 39..\\ abruvansainikAstatra dR^iShTvA droNasya vikramam . adya rAjA dhArtarAShTraH kR^itArtho vai bhaviShyati . AgamiShyati no nUna.n dhArtarAShTrasya sa.nyuge .. 40..\\ eva.n sa~njalpatA.n teShAM tAvakAnAM mahArathaH . AyAjjavena kauneyo rathaghoSheNa nAdayan .. 41..\\ shoNitodA.n rathAvartA.n kR^itvA vishasane nadIm . shUrAsthi chayasa~NkIrNAM pretakUlApahAriNIm .. 42..\\ tA.n sharaughamahAphenAM prAsamatsyasamAkulAm . nadImuttIrya vegena kurUnvidrAvya pANDavaH .. 43..\\ tataH kirITI sahasA droNAnIkamupAdravat . chhAdayanniShujAlena mahatA mohayanniva .. 44..\\ shIghramabhyasyato bANAnsandadhAnasya chAnisham . nAntara.n dadR^ishe kashchitkaunteyasya yashasvinaH .. 45..\\ na disho nAntarikSha.n cha na dyaurnaiva cha medinI . adR^ishyata mahArAja bANabhUtamivAbhavat .. 46..\\ nAdR^ishyata tadA rAja.nstatra ki.n chana sa.nyuge . bANAndha kAre mahati kR^ite gANDIvadhanvanA .. 47..\\ sUrye chAstamanuprApte rajasA chAbhisa.nvR^ite . nAGYAyata tadA shatrurna suhR^inna cha ki.n chana .. 48..\\ tato.avahAra.n chakruste droNaduryodhanAdayaH . tAnviditvA bhR^isha.n trastAnayuddhamanasaH parAn .. 49..\\ svAnyanIkAni bIbhatsuH shanakairavahArayat . tato.abhituShTuvuH pArthaM prahR^iShTAH pANDusR^i~njayAH . pA~nchAlAshcha manoGYAbhirvAgbhiH sUryamivarShayaH .. 50..\\ eva.n svashibiraM prAyAjjitvA shatrUndhana~njayaH . pR^iShThataH sarvasainyAnAM mudito vai sa keshavaH .. 51..\\ masAragalvarkasuvarNarUpyair vajrapravAla sphaTikaishcha mukhyaiH . chitre rathe pANDusuto babhAse nakShatrachire viyatIva chandraH .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} s te sene shibira.n gatvA nyavishetA.n vishAM pate . yathAbhAga.n yathAnyAyaM yathA gulma.n cha sarvashaH .. 1..\\ kR^itvAvahAra.n sainyAnA.n droNaH paramadurmanAH . duryodhanamabhiprekShya savrIDamidamabravIt .. 2..\\ uktametanmayA pUrvaM na tiShThati dhana~njaye . shakyo grahItu.n sa~NgrAme devairapi yudhiShThiraH .. 3..\\ iti tadvaH prayatatA.n kR^itaM pArthena sa.nyuge . mAtisha~NkIrvacho mahyamajeyau kR^iShNa pANDavau .. 4..\\ apanIte tu yogena kena chichchhveta vAhane . tata eShyati te rAjanvashamadya yudhiShThiraH .. 5..\\ kashchidAhvayatA.n sa~Nkhye deshamanyaM prakarShatu . tamajitvA tu kaunteyo na nivartetkatha~ncanan .. 6..\\ etasminnantare shUnye dharmarAjamahaM nR^ipa . grahIShyAmi chamUM bhittvA dhR^iShTadyumnasya pashyataH .. 7..\\ arjunena vihInastu yadi notsR^ijate raNam . mAmupAyAntamAlokya gR^ihItamiti viddhi tam .. 8..\\ eva.n te sahasA rAjandharmaputra.n yudhiShThiram . samAneShyAmi sagaNa.n vashamadya na saMshayaH .. 9..\\ yadi tiShThati sa~NgrAme muhUrtamapi pANDavaH . athApayAti sa~NgrAmAdvijayAttadvishiShyate .. 10..\\ droNasya tu vachaH shrutvA trigartAdhipatistataH . bhrAtR^ibhiH sahito rAjannida.n vachanamabravIt .. 11..\\ vaya.n vinikR^itA rAjansadA gANDIvadhanvanA . anAgaHsvapi chAgaskR^idasmAsu bharatarShabha .. 12..\\ te vaya.n smaramANAstAnvinikArAnpR^ithagvidhAn . krodhAgninA dahyamAnA na shemahi sadA nishAH .. 13..\\ sa no divyAstrasampannashchakShurviShayamAgataH . kartAraH sma vaya.n sarvaM yachchikIrShAma hR^idgatam .. 14..\\ bhavatashcha priya.n yatsyAdasmAka.n cha yashaH karam . vayamena.n haniShyAmo nikR^iShyAyodhanAdbahiH .. 15..\\ adyAstvanarjunA bhUmiratrigartAtha vA punaH . satya.n te pratijAnImo naitanmithyA bhaviShyati .. 16..\\ eva.n satyarathashchoktvA satyadharmA cha bhArata . satyavarmA cha satyeShuH satyakarmA tathaiva cha .. 17..\\ sahitA bhrAtaraH pa~ncha rathAnAm ayutena cha . nyavartanta mahArAja kR^itvA shapathamAhave .. 18..\\ mAlavAstuNDikerAshcha rathAnAmayutaistribhiH . susharmA cha naravyAghrastrigartaH prasthalAdhipaH .. 19..\\ mAchellakairlalitthaish cha sahito madrakairapi . rathAnAmayutenaiva so.ashapadbhrAtR^ibhiH saha .. 20..\\ nAnAjanapadebhyashcha rathAnAmayutaM punaH . samutthita.n vishiShTAnAM saMshapArthamupAgatam .. 21..\\ tato jvalanamAdAya hutvA sarve pR^ithakpR^ithak . jagR^ihuH kushachIrANi chitrANi kavachAni cha .. 22..\\ te cha baddhatanu trANA ghR^itAktAH kushachIriNaH . maurvI mekhalino vIrAH sahasrashatadakShiNAH .. 23..\\ yajvAnaH putriNo lokyAH kR^itakR^ityAstanutyajaH . yokShyamANAstadAtmAna.n yashasA vijayena cha .. 24..\\ brahmacharya shrutimukhaiH kratubhishchAptadakShiNaiH . prApya lokAnsuyuddhena kShiprameva yiyAsavaH .. 25..\\ brAhmaNA.nstarpayitvA cha niShkAndattvA pR^ithakpR^ithak . gAshcha vAsA.nsi cha punaH samAbhAShya parasparam .. 26..\\ prajvAlya kR^iShNa vartmAnamupAgamya raNe vratam . tasminnagnau tadA chakruH pratiGYA.n dR^iDhanishchayAH .. 27..\\ shR^iNvatA.n sarvabhUtAnAmuchchairvAchaH sma menire . dhR^itvA dhana~njaya vadhe pratiGYA.n chApi chakrire .. 28..\\ ye vai lokAshchAnR^itAnA.n ya chaiva brahma ghAtinAm . panapasya cha ye lokA guru dAraratasya cha .. 29..\\ brahma svahAriNashchaiva rAjapiNDApahAriNaH . sharaNAgata.n cha tyajato yAchamAnaM tathA ghnataH .. 30..\\ agAra dAhinA.n ye cha ye cha gAM nighnatAm api . apachAriNA.n cha ye lokA ye cha brahma dviShAm api .. 31..\\ jAyA.n cha R^itukAle vai ye mohAdabhigachchhatAm . shrAddhasa~NgatikAnA.n cha ye chApyAtmApahAriNAm .. 32..\\ nyAsApahAriNA.n ye cha shrutaM nAshayatA.n cha ye . kopena yudhyamAnAnA.n ye cha nIchAnusAriNAm .. 33..\\ nAstikAnA.n cha ye lokA ye.agnihorA pitR^ityajAm . tAnApnuyAmahe lokAnye cha pApakR^itAm api .. 34..\\ yadyahatvA vaya.n yuddhe nivartema dhana~njayam . tena chAbhyarditAstrAsAdbhavema hi parA~NmukhAH .. 35..\\ yadi tvasukara.n loke karma kuryAma sa.nyuge . iShTAnpuNyakR^itA.n lokAnprApnuyAma na saMshayaH .. 36..\\ evamuktvA tato rAja.nste.abhyavartanta sa.nyuge . Ahvayanto.arjuna.n vIrAH pitR^ijuShTA.n dishaM prati .. 37..\\ AhUtastairnaravyAghraiH pArthaH parapura~njayaH . dharmarAjamida.n vAkyamapadAntaramabravIt .. 38..\\ AhUto na nivarteyamiti me vratamAhitam . saMshaptakAshcha mA.n rAjannAhvayanti punaH punaH .. 39..\\ eSha cha bhrAtR^ibhiH sArdha.n susharmAhvayate raNe . vadhAya sagaNasyAsya mAmanuGYAtumarhasi .. 40..\\ naitachchhaknomi sa.nsoDhumAhvAnaM puruSharShabha . satya.n te pratijAnAmi hatAnviddhi parAnyudhi .. 41..\\ y shrutametattvayA tAta yaddroNasya chikIrShitam . yathA tadanR^ita.n tasya bhavettadvatsamAchara .. 42..\\ droNo hi balavA~nshUraH kR^itAstrashcha jitashramaH . pratiGYAta.n cha tenaitadgrahaNaM me mahAratha .. 43..\\ arj aya.n vai satyajidrAjannadya te rakShitA yudhi . dhriyamANe hi pA~nchAlye nAchAryaH kAmamApsyati .. 44..\\ hate tu puruShavyAghre raNe satyajiti prabho . sarvairapi sametairvA na sthAtavya.n kathaM chana .. 45..\\ s anuGYAtastato rAGYA pariShvaktashcha phalgunaH . premNA dR^iShTashcha bahudhA AshiShA cha prayojitaH .. 46..\\ vihAyaina.n tataH pArthastrigartAnpratyayAdbalI . kShudhitaH kShudvighAtArtha.n si.nho mR^igagaNAniva .. 47..\\ tato dauryodhana.n sainyaM mudA paramayA yutam . gate.arjune bhR^isha.n kruddhaM karma rAjasya nigrahe .. 48..\\ tato.anyonyena te sene samAjagmaturojasA . ga~NgA sarayvorvegena prAvR^iShIvolbaNodake .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} s tataH saMshaptakA rAjansame deshe vyavasthitAH . vyUhyAnIka.n rathaireva chandrArdhAkhyaM mudAnvitAH .. 1..\\ te kirITinamAyAnta.n dR^iShTvA harSheNa mAriSha . udakroshannaravyAghrAH shabdena mahatA tadA .. 2..\\ sa shabdaH pradishaH sarvA dishaH kha~nca samAvR^iNot . AvR^itatvAchcha lokasya nAsIttatra pratisvanaH .. 3..\\ atIva samprahR^iShTA.nstAnupalabhya dhana~njayaH . ki.n chidabhyutsmayankR^iShNamida.n vachanamabravIt .. 4..\\ pashyaitAndevakI mAturmumUrShUnadya sa.nyuge . bhrAtR^I.nstraigartakAneva.n roditavye praharShitAn .. 5..\\ atha vA harShakAlo.aya.n traigartAnAmasaMshayam . kunarairduravApAnhi lokAnprApsyantyanuttamAn .. 6..\\ evamuktvA mahAbAhurhR^iShIkesha.n tato.arjunaH . AsasAda raNe vyUDhA.n traigartAnAmanIkinIm .. 7..\\ sa devadattamAdAya sha~Nkha.n hemapariShkR^itam . dadhmau vegena mahatA phalgunaH pUrayandishaH .. 8..\\ tena shabdena vitrastA saMshaptakavarUthinI . nishcheShTAvasthitA sa~Nkye ashmasAramayI yathA .. 9..\\ vAhAsteShA.n vivR^ittAkShAH stabdhakarNa shirodharAH . viShTabdha charaNA mUtra.n rudhira.n cha prasusruvuH .. 10..\\ upalabhya cha te sa~nj~nAmavasthApya cha vAhinIm . yugapatpANDuputrAya chikShipuH ka~NkapatriNaH .. 11..\\ tAnyarjunaH sahasrANi dasha pa~nchaiva chAshugaiH . anAgatAnyeva sharaishchichchhedAshu parAkramaH .. 12..\\ tato.arjuna.n shitairbANairdashabhirdashabhiH punaH . pratyavidhya.nstataH pArthastAnavidhyattribhistribhiH .. 13..\\ ekaikastu tataH pArtha.n rAjanvivyAdha pa~nchabhiH . sa cha tAnprativivyAdha dvAbhyA.n dvAbhyAM parAkramI .. 14..\\ bhUya eva tu sa.nrabdhAste.arjuna.n saha keshavam . ApUraya~nsharaistIkShNaistaTAkamiva vR^iShTibhiH .. 15..\\ tataH sharasahasrANi prApatannarjunaM prati . bhramarANAmiva vrAtAH phulladrumagaNe vane .. 16..\\ tataH subAhustriMshadbhiradrisAramayairdR^iDhaiH . avidhyadiShubhirgADha.n kirITe savyasAchinam .. 17..\\ taiH kirITI kirITasthairhemapu~NkhairajihmagaiH . shAtakumbhamayApIDo babhau yUpa ivochchhritaH .. 18..\\ hastAvApa.n subAhostu bhallena yudhi pANDavaH . chichchheda ta.n chaiva punaH sharavarShairavAkirat .. 19..\\ tataH susharmA dashabhiH surathashcha kirITinam . sudharmA sudhanushchaiva subAhush cha samarpayan .. 20..\\ tA.nstu sarvAnpR^ithagbANairvAnarapravara dhvajaH . pratyavidhyaddhvajAMshchaiShAM bhallaishchichchheda kA~nchanAn .. 21..\\ sudhanvano dhanushchhittvA hayAnvai nyavadhIchchharaiH . atrAsya sashirastrANa.n shiraH kAyAdapAharat .. 22..\\ tasmi.nstu patite vIre trastAstasya padAnugAH . vyadravanta bhayAdbhItA yena dauryodhanaM balam .. 23..\\ tato jaghAna sa~Nkruddho vAsavistAM mahAchamUm . sharajAlairavichchhinnaistamaH sUrya ivAMshubhiH .. 24..\\ tato bhagne bale tasminviprayAte samantataH . savyasAchini sa~Nkruddhe traigartAnbhayamAvishat .. 25..\\ te vadhyamAnAH pArthena sharaiH saMnataparvabhiH . amuhya.nstatra tatraiva trastA mR^igagaNA iva .. 26..\\ tatastrigartarATkruddhastAnuvAcha mahArathAn . ala.n drutena vaH shUrA na bhaya~Nkartumarhatha .. 27..\\ shaptvA tu shapathAnghorAnsarvasainyasya pashyataH . gatvA dauryoghana.n sainya.n kiM vA vakShyatha mukhyagAH .. 28..\\ nAvahAsyAH katha.n loke karmaNAnena sa.nyuge . bhavema sahitAH sarve nivartadhva.n yathAbalam .. 29..\\ evamuktAstu te rAjannudakroshanmuhurmuhuH . sha~NkhAMshcha dadhmire vIrA harShayantaH parasparam .. 30..\\ tataste saMnyavartanta saMshaptakagaNAH punaH . nArAyaNAshcha gopAlAH kR^itvA mR^ityuM nivartanam .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} s dR^iShTvA tu saMnivR^ittA.nstAnsaMshaptakagaNAnpunaH . vAsudevaM mahAtmAnamarjunaH samabhAShata .. 1..\\ chodayAshvAnhR^iShIkesha saMshaptakagaNAnprati . naite hAsyanti sa~NgrAma.n jIvanta iti me matiH .. 2..\\ pashya me.astrabala.n ghoraM bAhvoriShvasanasya cha . adyaitAnpAtayiShyAmi kruddho rudraH pashUniva .. 3..\\ tataH kR^iShNaH smita.n kR^itvA pariNandya shivena tam . prAveshayata durdharSho yatra yatraichchhadarjunaH .. 4..\\ babhrAje sa ratho.atyarthamuhyamAno raNe tadA . uhyamAnamivAkAshe vimAnaM pANDurairhayaiH .. 5..\\ maNDalAni tatashchakre gatapratyAgatAni cha . yathA shakra ratho rAjanyuddhe devAsure purA .. 6..\\ atha nArAyaNAH kruddhA vividhAyudhapANayaH . chhAdayantaH sharavrAtaiH parivavrurdhana~njayam .. 7..\\ adR^ishya.n cha muhUrtena chakruste bharatarShabha . kR^iNena sahita.n yuddhe kuntIputra.n dhana~njayam .. 8..\\ kruddhastu phalgunaH sa~Nkhye dviguNIkR^itavikramaH . gANDIvamupasaMmR^ijya tUrNa.n jagrAha sa.nyuge .. 9..\\ baddhvA cha bhR^ikuTI.n vaktre krodhasya pratilakShaNam . devadattaM mahAsha~NkhaM pUrayAmAsa pANDavaH .. 10..\\ athAstramarisa~Nghaghna.n tvAShTramabhyasyadarjunaH . tato rUpasahasrANi prAdurAsanpR^ithakpR^ithak .. 11..\\ AtmanaH pratirUpaistairnAnArUpairvimohitAH . anyonyamarjunaM matvA svamAtmAna.n cha jaghnire .. 12..\\ ayamarjuno.aya.n govindemau yAdava pANDavau . iti bruvANAH saMmUdhA jaghnuranyonyamAhave .. 13..\\ mohitAH paramAstreNa kShaya.n jagmuH parasparam . ashobhanta raNe yodhAH puShpitA iva kiMshukAH .. 14..\\ tataH sharasahasrANi tairvimuktAni bhasmasAt . kR^itvA tadastra.n tAnvIrAnanayadyamasAdanam .. 15..\\ atha prahasya bIbhatsurlalitthAnmAlavAnapi . mAchellakA.nstrigartAMshchcha yaudheyAMshchArdayachchharaiH .. 16..\\ te vadhyamAnA vIreNa kShatriyAH kAlachoditAH . vyasR^ija~nsharavarShANi pArthe nAnAvidhAni cha .. 17..\\ tato naivArjunastatra na ratho na cha keshavaH . pratyadR^ishyata ghoreNa sharavarSheNa sa.nvR^itaH .. 18..\\ tataste labdhalakShyatvAdanyonyamabhichukrushuH . hatau kR^iShNAviti prItA vAsA.nsyAdudhuvustadA .. 19..\\ bherImR^ida~Ngasha~NkhAMshcha dadhmurvIrAH sahasrashaH . si.nhanAda ravAMshchogrAMshchakrire tatra mAriSha .. 20..\\ tataH prasiShvide kR^iShNaH khinnashchArjunamabravIt . kvAsi pArtha na pashye tvA.n kachchijjIvasi shatruhan .. 21..\\ tasya taM mAnuShaM bhAvaM bhAvaGYo.a.aGYAya pANDavaH . vAyavyAstreNa tairastA.n sharavR^iShTimapAharat .. 22..\\ tataH saMshaptakavrAtAnsAshvadvipa rathAyudhAn . uvAha bhagavAnvAyuH shuShkaparNachayAniva .. 23..\\ uhyamAnAstu te rAjanbahvashobhanta vAyunA . praDInAH pakShiNaH kAle vR^ikShebhya iva mAriSha .. 24..\\ tA.nstathA vyAkulIkR^itya tvaramANo dhana~njayaH . jaghAna nishitairbANaiH sahasrANi shatAni cha .. 25..\\ shirA.nsi bhallairaharadbAhUnapi cha sAyudhAn . hastihastopamAMshchorU~nsharairurvyAmapAtayat .. 26..\\ pR^iShThachchhinnAnvicharaNAnvimastiShkeShaNA~NgulIn . nAnA~NgAvayavairhInAMshchakArArIndhana~njayaH .. 27..\\ gandharvanagarAkArAnvidhivatkalpitAnrathAn . sharairvishakalIkurvaMshchakre vyashva rathadvipAn .. 28..\\ muNDatAlavanAnIva tatra tatra chakAshire . chhinnadhvajarathavrAtAH ke chitke chitkva chitkva chit .. 29..\\ sottarAyudhino nAgAH sa patAkA~NkushAyudhAH . petuH shakrAshanihatA drumavanta ivAchalAH .. 30..\\ chAmarApIDa kavachAH srastAntra nayanAsavaH . sArohAsturagAH petuH pArtha bANahatAH kShitau .. 31..\\ vipraviddhAsi nakharAshchhinnavarmarShTi shaktayaH . pattayashchhinnavarmANaH kR^ipaNa.n sherate hatAH .. 32..\\ tairhatairhanyamAnaishcha patadbhiH patitairapi . bhramadbhirniShTanadbhishcha ghoramAyodhanaM babhau .. 33..\\ rajashcha mahadudbhUta.n shAntaM rudhiravR^iShTibhiH . mahI.n chApyabhavaddurgA kabandha shatasa~NkulA .. 34..\\ tadbabhau raudrabIbhatsaM bIbhatsoryAnamAhave . AkrIDa iva rudrasya ghnataH kAlAtyaye pashUn .. 35..\\ te vadhyamAnAH pArthena vyAkulAshvarathadvipAH . tamevAbhimukhAH kShINAH shakrasyAtithitA.n gatAH .. 36..\\ sA bhUmirbharatashreShTha nihataistairmahArathaiH . AstIrNA sambabhau sarvA pretI bhUtaiH samantataH .. 37..\\ etasminnantare chaiva pramatte savyasAchini . vyUDhAnIkastato droNo yudhiShThiramupAdravat .. 38..\\ taM pratyagR^ihNa.nstvarito vyUDhAnIkAH prahAriNaH . yudhiShThiraM parIpsantastadAsIttumulaM mahat .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} s pariNAmya nishA.n tAM tu bhAradvAjo mahArathaH . bahUktvA cha tato rAjanrAjAna.n cha suyodhanam .. 1..\\ vidhAya yogaM pArthena saMshaptakagaNaiH saha . niShkrAnte cha raNAtpArthe saMshaptakavadhaM prati .. 2..\\ vyUDhAnIkastato droNaH pANDavAnAM mahAchamUm . abhyayAdbharatashreShTha dharmarAja jighR^ikShayA .. 3..\\ vyUha.n dR^iShTvA suparNaM tu bhAradvAja kR^itaM tadA . vyUhena maDalArdhena pratyavyUhadyudhiShThiraH .. 4..\\ mukhamAsItsuparNasya bhAradvAjo mahArathaH . shiro duryodhano rAjA sodaryaiH sAnugaiH saha .. 5..\\ chakShuShI kR^itavarmA cha gautamashchAsyatAmvaraH . bhUtavarmA kShemasharmA karakarShashcha vIryavAn .. 6..\\ kali~NgAH si.nhalAH prAchyAH shUrAbhIrA dasherakAH . shakA yavanakAmbojAstathA ha.nsapadAsh cha ye .. 7..\\ grIvAyA.n shUrasenAshcha daradA madrakekayAH . gajAshvarathapattyaughAstasthuH shatasahasrashaH .. 8..\\ bhUrishravAH shalaH shalyaH somadattashcha bAhlikaH . akShauhiNyA vR^itA vIrA dakShNiNaM pakShamAshritAH .. 9..\\ vindAnuvindAvAvantyau kAmbojashcha sudakShiNaH . vAmaM pakSha.n samAshritya droNaputrAgragAH sthitAH .. 10..\\ pR^iShThe kali~NgAH sAmbaShThA mAgadhAH paundra madrakAH . gAndhArAH shakuniprAgyAH pArvatIyA vasAtayaH .. 11..\\ puchchhe vaikartanaH karNaH saputraGYAti bAndhanaH . mahatyA senayA tasthau nAnA dhvajasamutthayA .. 12..\\ jayadratho bhImarathaH sAmyAtrika sabho jayaH . bhUmi.n jayo vR^iShakrAtho naiShadhashcha mahAbalaH .. 13..\\ vR^itA balena mahatA brahmalokapuraskR^itAH . vyUhasyopari te rAjansthitA yuddhavishAradAH .. 14..\\ droNena vihito vyUhaH padAtyashvarathadvipaiH . vAtoddhUtArNavAkAraH pravR^itta iva lakShyate .. 15..\\ tasya pakShaprapakShebhyo niShpatanti yuyutsavaH . sa vidyutstanitA meghAH sarvadigbhya ivoShNage .. 16..\\ tasya prAgjyotiSho madhye vidhivatkalpita.n gajam . AsthitaH shushubhe rAjannaMshumAnudaye yathA .. 17..\\ mAlyadAmavatA rAjA shvetachchhatreNa dhAryatA . kR^ittikA yogayuktena paurNamAsyAmivendunA .. 18..\\ nIlA~njanachaya prakhyo madAndho dvirado babhau . abhivR^iShTo mahAmeghairyathA syAtparvato mahAn .. 19..\\ nAnA nR^ipatibhirvIrairvividhAyudhabhUShaNaiH . samanvitaH pArvatIyaiH shakro devagaNairiva .. 20..\\ tato yudhiShThiraH prekShya vyUha.n tamatimAnuSham . ajayyamaribhiH sa~Nkhye pArShata.n vAkyamabravIt .. 21..\\ brAhmaNasya vashaM nAhamiyAmadya yathA prabho . pArAvata savarNAshva tathA nItirvidhIyatAm .. 22..\\ dhrsta droNasya yatamAnasya vashaM naiShyasi suvrata . ahamAvArayiShyAmi droNamadya sahAnugam .. 23..\\ mayi jIvati kauravya nodvega.n kartumarhasi . na hi shakto raNe droNo vijetuM mA.n kathaM chana .. 24..\\ s evamuktvA kiranbANAndrupadasya suto balI . pArAvata savarShAshvaH svaya.n droNamupAdravat .. 25..\\ aniShTa darshana.n dR^iShTvA dhR^iShTadyumnamavasthitam . kShaNenaivAbhavaddroNo nAtihR^iShTamanA iva .. 26..\\ ta.n tu samprekShya putraste durmukhaH shatrukarshanaH . priya.n chikIrShandroNasya dhR^iShTadyumnamavArayat .. 27..\\ sa samprahArastumulaH samarUpa ivAbhavat . pArShatasya cha shUrasya durmukhasya cha bhArata .. 28..\\ pArShataH sharajAlena kShipraM prachchhAdya durmukham . bhAradvAja.n sharaugheNa mahatA samavArayat .. 29..\\ droNamAvArita.n dR^iShTvA bhR^ishAyastastavAtmajaH . nAnA li~NgaiH sharavrAtaiH pArShata.n samamohayat .. 30..\\ tayorviShaktayorsa~Nkhye pA~nchAlya kurumukhyayoH . droNo yaudhiShThira.n sainyaM bahudhA vyadhamachchharaiH .. 31..\\ anilena yathAbhrANi vichchhinnAni samantataH . tathA pArthasya sainyAni vichchhinnAni kva chitkva chit .. 32..\\ muhUrtamiva tadyuddhamAsInmadhuradarshanam . tata unmattavadrAjannirmaryAdamavartata .. 33..\\ naiva sve na pare rAjannaGYAyanta parasparam . anumAnena sa~nj~nAbhiryuddha.n tatsamavartata .. 34..\\ chUDAmaNiShu niShkeShu bhUShaNeShvasi charmasu . teShAmAdityavarNAbhA marIchyaH prachakAshire .. 35..\\ tatprakIrNapatAkAnA.n rathavAraNavAjinAm . balAkA shabalAbhrAbha.n dadR^ishe rUpamAhave .. 36..\\ narAneva narA jaghnurudagrAshcha hayA hayAn . rathAMshcha rathino jaghnurvAraNA varavAraNAn .. 37..\\ samuchchhritapatAkAnA.n gajAnAM paramadvipaiH . kShaNena tumulo ghoraH sa~NgrAhaH samavartata .. 38..\\ teShA.n sa.nsaktagAtrANA.n karShatAm itaretaram . dantasa~NghAta sa~NgharShAtsa dhUmo.agnirajAyata .. 39..\\ viprakIrNapatAkAste viShANa janitAgnayaH . babhUvuH kha.n samAsAdya sa vidyuta ivAmbudAH .. 40..\\ vikSharadbhirnadadbhishcha nipatadbhishcha vAraNaiH . sambabhUva mahI kIrNA meghairdyauriva shAradI .. 41..\\ teShAmAhanyamAnAnAM bANatomara vR^iShTibhiH . vAraNAnA.n ravo jaGYe meghAnAmiva samplave .. 42..\\ tomarAbhihatAH ke chidbANaishcha paramadvipAH . vitresuH sarvabhUtAnA.n shabdamevApare.avrajan .. 43..\\ viShANAbhihatAshchApi ke chittatra gajA gajaiH . chakrurArtasvara.n ghoramutpAtajaladA iva .. 44..\\ pratIpa.n hriyamANAshcha vAraNA varavAraNaiH . unmathya punarAjahruH preritAH paramA~NkushaiH .. 45..\\ mahAmAtrA mahAmAtraistADitAH sharatomaraiH . gajebhyaH pR^ithivI.n jagmurmuktapraharaNA~NkushAH .. 46..\\ nirmanuShyAshcha mAta~NgA vinadantastatastataH . chhinnAbhrANIva sampetuH sampravishya parasparam .. 47..\\ hatAnparivahantashcha yantritAH paramAyudhaiH . disho jagmurmahAnAgAH ke chidekacharA iva .. 48..\\ tADitAstADyamAnAshcha tomararShTi parashvadhaiH . peturArtasvara.n kR^itvA tadA vishasane gajAH .. 49..\\ teShA.n shailopamaiH kAryairnipatadbhiH samantataH . AhatA sahasA bhUmishchakampe cha nanAda cha .. 50..\\ sAditaiH sa gajArohaiH sa patAkaiH samantataH . mAta~NgaiH shushubhe bhUmirvikIrNairiva parvataiH .. 51..\\ gajasthAshcha mahAmAtrA nirbhinnahR^idayA raNe . rathibhiH pAtitA ballairvikIrNA~Nkusha tomarAH .. 52..\\ krau~nchavadvinadanto.anyanArAchAbhihatA gajAH . parAnsvAMshchApi mR^idnantaH paripeturdisho dasha .. 53..\\ gajAshvarathasa~NghAnA.n sharIraughasamAvR^itA . babhUva pR^ithivI rAjanmA.nrashoNita kardamA .. 54..\\ pramathya cha viShANAgraiH samutkShipya cha vAraNaiH . sachakrAshcha vichakrAshcha rathaireva mahArathAH .. 55..\\ rathAshcha rathibhirhInA nirmanuShyAshcha vAjinaH . hatArohAshcha mAta~NgA disho jagmuH sharAturAH .. 56..\\ jaghAnAtra pitA putraM putrashcha pitara.n tathA . ityAsIttumula.n yuddhaM na praGYAyata ki.n chana .. 57..\\ A gulphebhyo.avasIdanta narAH shoNitakardame . dIpyamAnaiH parikShiptA dAvairiva mahAdrumAH .. 58..\\ shoNitaiH sichyamAnAni vastrANi kavachAni cha . chhatrANi cha patAkAshcha sarva.n raktamadR^ishyata .. 59..\\ hayaughAshcha rathaughAshcha naraughAshcha nipAtitAH . sa.nvR^ittAH punarAvR^ittA bahudhA rathanemibhiH .. 60..\\ sa gajaughamahAvegaH parAsu narashaivalaH . rathaughatumulAvartaH prababhau sainyasAgaraH .. 61..\\ ta.n vAhana mahAnaubhiryodhA jaya dhanaiShiNaH . avagAhyAvamajjante naiva mohaM prachakrire .. 62..\\ sharavarShAbhivR^iShTeShu yodheShvajita lakShmasu . na hi svachittatA.n lebhe kashchidAhata lakShaNaH .. 63..\\ vartamAne tathA yuddhe ghorarUpe bhaya~Nkare . mohayitvA parAndroNo yudhiShThiramupAdravan .. 64..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} s tato yudhiShThiro droNa.n dR^iShTvAntikamupAgatam . mahatA sharavarSheNa pratyagR^ihNAdabhItavat .. 1..\\ tato halahalAshabda AsIdyaudhiShThire bale . jighR^ikShati mahAsi.nhe gajAnAmiva yUthapam .. 2..\\ dR^iShTvA droNa.n tataH shUraH satyajitsatyavikramaH . yudhiShThiraM pariprepsumAchArya.n samupAdravat .. 3..\\ tata AchArya pA~nchAlyau yuyudhAte parasparam . vikShobhayantau tatsainyamindra vairochanAviva .. 4..\\ tataH satyajita.n tIkShNairdashabhirmarmabhedibhiH . avidhyachchhIghramAchAryashchhittvAsya sa shara.n dhanuH .. 5..\\ sa shIghrataramAdAya dhanuranyatpratApavAn . droNa.n so.abhijaghAnAshu viMshadbhiH ka~NkapatribhiH .. 6..\\ GYAtvA satyajitA droNa.n grasyamAnamivAhave . vR^ikaH sharashatairtIkShNaiH pA~nchAlyo droNamardayat .. 7..\\ sa~nchAdyamAna.n samare droNa.n dR^iShTvA mahAratham . chukrushuH pANDavA rAjanvastrANi dudhuvush cha ha .. 8..\\ vR^ikastu paramakruddho droNa.n ShaShTyA stanAntare . vivyAdha balavAnrAja.nstadadbhutamivAbhavat .. 9..\\ droNastu sharavarSheNa chhAdyamAno mahArathaH . vega.n chakre mahAvegaH krodhAdudvR^itya chakShuShI .. 10..\\ tataH satyajitashchApa.n chhittvA droNo vR^ikasya cha . ShaDbhiH sasUta.n sahayaM sharairdroNo.avadhIdvR^ikam .. 11..\\ athAnyaddhanurAdAya satyajidvegavattaram . sAshva.n sasUtaM vishikhairdroNaM vivyAdha sa dhvajam .. 12..\\ sa tanna mamR^iShe droNaH pA~nchAlyenArdanaM mR^idhe . tatastasya vinAshAya sa tvara.n vyasR^ijachchharAn .. 13..\\ hayAndhvaja.n dhanurmuShTimubhau cha pArShNisArathI . avAkirattato droNaH sharavarShaiH sahasrashaH .. 14..\\ tathA sa~nchidyamAneShu kArmukeShu punaH punaH . pA~nchAlyaH paramAstraGYaH shoNAshva.n samayodhayat .. 15..\\ sa satyajitamAlakShya tathodIrNaM mahAhave . ardhachandreNa chichchheda shirastasya mahAtmanaH .. 16..\\ tasminhate mahAmAtre pA~nchAlAnA.n ratharShabhe . apAyAjjavanairashvairdroNAttrasto yudhiShThiraH .. 17..\\ pA~nchAlAH kekayA matsyAshchedikArUSha kosalAH . yudhiShThiramudIkShanto hR^iShTA droNamupAdravan .. 18..\\ tato yudhiShThirA prepsurAchAryaH shatrupUgahA . vyadhamattAnyanIkAni tUlarAshimivAnilaH .. 19..\\ nirhadantamanIkAni tAni tAni punaH punaH . droNaM matsyAdavarajaH shatAnIko.abhyavartata .. 20..\\ sUryarashmi pratIkAshaiH karmAra parijArjitaiH . ShaDbhiH samUta.n sahaya.n droNaM viddhvAnadadbhR^isham .. 21..\\ tasya nAnadato droNaH shiraH kAyAtsakuNDalam . kShureNApAharattUrNa.n tato matsyAH pradudruvuH .. 22..\\ matsyA~njitvAjayachchedInkArUShAnkekayAnapi . pA~nchAlAnsR^i~njayAnpANDUnbhAradvAjaH punaH punaH .. 23..\\ ta.n dahantamanIkAni kruddhamagni.n yathA vanam . dR^iShTvA rukmaratha.n kruddha.n samakampanta sR^i~njayAH .. 24..\\ uttama.n hyAdadhAnasya dhanurasyAshu kAriNaH . jyAghoSho nighnato.amitrAndikShu sarvAsu shushruve .. 25..\\ nAgAnashvAnpadAtIMshcha rathino gajasAdinaH . raudrA hastavatA muktAH pramathnanti sma sAyakAH .. 26..\\ nAnadyamAnaH parjanyo mishravAto himAtyaye . ashmavarShamivAvarShatpareShAM bhayamAdadhat .. 27..\\ sarvA dishaH samacharatsainya.n vikShobhayanniva . balI shUro maheShvAso mitrANAmabhaya~NkaraH .. 28..\\ tasya vidyudivAbhreShu chApa.n hemapariShkR^itam . dikShu sarvAsvapashyAma droNasyAmita tejasaH .. 29..\\ droNastu pANDavAnIke chakAra kadanaM mahat . yathA daitya gaNe viShNuH surAsuranamaskR^itaH .. 30..\\ sa shUra satyavAkprAGYo balavAnsatyavikramaH . mahAnubhAvaH kAlAnte raudrIM bhIru vibhIShaNAm .. 31..\\ kavachormidhvajAvartAM martyakUlApahAriNIm . gajavAjimahAgrAhAmasi mInA.n durAsadA .. 32..\\ vIrAsthi sharkarA.n raudrAM bherI murajakachchhapAm . charma varma plavA.n ghorAM keshashaivalashADvalAm .. 33..\\ sharaughiNI.n dhanuH srotAM bAhupannaga sa~NkulAm . raNabhUmivahA.n ghorAM kurusR^i~njaya vAhinIm . manuShyashIrSha pAShANA.n shaktimInA.n gadoDupAm .. 34..\\ uShNISha phenavasanAM niShkIrNAntra sarIsR^ipAm . vIrApahAriNImugrAM mA.nsashoNitakardamAm .. 35..\\ hastigrAhA.n ketuvR^ikShAM kShatriyANAM nimajjanIm . krUrA.n sharIrasa~NghATAM sAdinakrA.n duratyayAm . droNaH prAvartayattatra nadImantakagAminIm .. 36..\\ kravyAdagaNasa~NghuShTA.n shvashR^igAla gaNAyutAm . niShevitAM mahAraudraiH pishitAshaiH samantataH .. 37..\\ ta.n dahantamanIkAni rathodAraM kR^itAntavat . sarvato.abhyadravandroNa.n kuntIputra purogamAH .. 38..\\ tA.nstu shUrAnmaheShvAsA.nstAvakAbhyudyatAyudhAH . rAjAno rAjaputrAshcha samantAtparyavArayan .. 39..\\ tato droNaH satyasandhaH prabhinna iva ku~njaraH . abhyatItya rathAnIka.n dR^iDhasenamapAtayat .. 40..\\ tato rAjAnamAsAdya praharantamabhItavat . avidhyannavabhiH kShema.n sa hataH prApatadrathAt .. 41..\\ sa madhyaM prApya sainyAnA.n sarvAH pravicharandishaH . trAtA hyabhavadanyeShAM na trAtavyaH katha.n chana .. 42..\\ shikhaNDina.n dvAdashabhirviMshatyA chottamaujasA . vasu dAna.n cha bhallena preShayadyamasAdanam .. 43..\\ ashItyA kShatravarmANa.n ShaDviMshatyA sudakShiNam . kShatradeva.n tu bhallena rathanIDAdapAharat .. 44..\\ yudhAmanyu.n chatuHShaShTyA triMshatA chaiva sAtyakim . viddhvA rukmarathastUrNa.n yudhiShThiramupAdravat .. 45..\\ tato yudhiShThiraH kShipra.n kitavo rAjasattamaH . apAyAjjavanairashvaiH pA~nchAlyo droNamabhyayAt .. 46..\\ ta.n droNa.n sadhanuShkaM tu sAshvayantAramakShiNot . sa hataH prApatadbhUmau rathAjjyotirivAmbarAt .. 47..\\ tasminhate rAjaputre pA~nchAlAnA.n yashaH kare . hatadroNa.n hatadroNamityAsIttumulaM mahat .. 48..\\ tA.nstathA bhR^ishasa~NkruddhAnpA~nchAlAnmatsyakekayAn . sR^i~njayAnpANDavAMshchaiva droNo vyakShobhayadbalI .. 49..\\ sAtyaki.n chekitAnaM cha dhR^iShTadyumna vikhaNDinau . vArdhakShemi.n chitrasena.n senA binduM suvarchasam .. 50..\\ etAMshchAnyAMshcha subahUnnAnAjanapadeshvarAn . sarvAndroNo.ajayadyuddhe kurubhiH parivAritaH .. 51..\\ tAvakAstu mahArAja jaya.n labdhvA mahAhave . pANDaveyAnraNe jagnurdravamANAnsamantataH .. 52..\\ te dAnavA ivendreNa vadhyamAnA mahAtmanA . pA~nchAlAH kekayA matsyAH samakampanta bhArata .. 53..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} dhr bhAradvAjena bhagneShu pANDaveShu mahAmR^idhe . pA~nchAleShu cha sarveShu kash chidanyo.abhyavartata .. 1..\\ AryA.n yuddhe mati.n kR^itvA kShatriyANAM yashaskarIm . asevitA.n kApuruShaiH sevitAM puruSharShabhaiH .. 2..\\ sa hi vIro naraH sUta yo bhagneShu nivartate . aho nAsItpumAnkashchiddR^iShTvA droNa.n vyavasthitam .. 3..\\ jR^imbhamANamiva vyAghraM prabhinnamiva ku~njaram . tyajantamAhave prANAnsaMnaddha.n chitrayodhinam .. 4..\\ maheShvAsaM naravyAghra.n dviShatAm aghavardhanam . kR^itaGYa.n satyanirata.n duryodhanahitaiShiNam .. 5..\\ bhAradvAja.n tathAnIke dR^iShTvA shUramavasthitam . ke vIrAH saMnyavartanta tanmamAchakShva sa~njaya .. 6..\\ s tAndR^iShTvA chalitAnsa~Nkhye praNunnAndroNa sAyakaiH . pA~nchAlAnpANDavAnmatsyAnsR^i~njayAMshchedikekayAn .. 7..\\ droNa chApavimuktena sharaugheNAsu hAriNA . sindhoriva mahaughena hriyamANAnyathA plavAn .. 8..\\ kauravAH si.nhanAdena nAnAvAdya svanena cha . rathadvipa narAshaishcha sarvataH paryavArayan .. 9..\\ tAnpashyansainyamadhyastho rAjA svajanasa.nvR^itaH . duryodhano.abravItkarNaM prahR^iShTaH prahasanniva .. 10..\\ pashya rAdheya pA~nchAlAnpraNunnAndroNa sAyakaiH . si.nheneva mR^igAnvanyA.nstrAsitAndR^iDhadhanvanA .. 11..\\ naite jAtu punaryuddhamIheyuriti me matiH . yathA tu bhagnA droNena vAteneva mahAdrumAH .. 12..\\ ardyamAnAH sharairete rukmapu~NkhairmahAtmanA . pathA naikena gachchhanti ghUrNamAnAstatastataH .. 13..\\ saMniruddhAshcha kauravyairdroNena cha mahAtmanA . ete.anye maNDalIbhUtAH pAvakeneva ku~njarAH .. 14..\\ bhramarairiva chAviShTA droNasya nishitaiH sharaiH . anyonya.n samalIyanta palAyanaparAyaNAH .. 15..\\ eSha bhImo dR^iDhakrodho hInaH pANDava sR^i~njayaiH . madIyairAvR^ito yodhaiH karNa tarjayatIva mAm .. 16..\\ vyakta.n droNamaya.n lokamadya pashyati durmatiH . nirAsho jIvitAnnUnamadya rAjyAchcha pANDavaH .. 17..\\ karna naiSha jAtu mahAbAhurjIvannAhavamutsR^ijet . na chemAnpuruShavyAghra si.nhanAdAnvishakShyate .. 18..\\ na chApi pANDavA yuddhe bhajyeranniti me matiH . shUrAshcha balavantashcha kR^itAstrA yuddhadurmadAH .. 19..\\ viShAgnidyUtasa~NkleshAnvanavAsa.n cha pANDavAH . smaramANA na hAsyanti sa~NgrAmamiti me matiH .. 20..\\ nikR^ito hi mahAbAhuramitaujA vR^ikodaraH . varAnvarAnhi kaunteyo rathodArAnhaniShyati .. 21..\\ asinA dhanuShA shaktyA hayairnAgairnarai rathaiH . Ayasena cha daNDena vrAtAnvrAtAnhaniShyati .. 22..\\ tamete chAnuvartante sAtyakipramukhA rathAH . pA~nchAlAH kekayA matsyAH pANDavAshcha visheShataH .. 23..\\ shUrAshcha balavantashcha vikrAntAshcha mahArathAH . visheShatashcha bhImena sa.nrabdhenAbhichoditAH .. 24..\\ te droNamabhivartante sarvataH kurupu~NgavAH . vR^ikodaraM parIpsantaH sUryamabhragaNA iva .. 25..\\ ekAyanagatA hyete pIDayeyuryatavratam . arakShyamANa.n shalabhA yathA dIpaM mumUrShavaH . asaMshaya.n kR^itAstrAshcha paryAptAshchApi vAraNe .. 26..\\ atibhAra.n tvahaM manye bhAradvAje samAhitam . te shIghramanugachchhAmo yatra droNo vyavasthitaH . kAkA iva mahAnAgaM mA vai hanyuryatavratam .. 27..\\ s rAdheyasya vachaH shrutvA rAjA duryodhanastadA . bhrAtR^ibhiH sahito rAjanprAyAddroNa rathaM prati .. 28..\\ tatrArAvo mahAnAsIdeka.n droNaM jighA.nsatAm . pANDavAnAM nivR^ittAnAM nAnAvarNairhayottamaiH .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} dhr sarveShAmeva me brUhi rathachihnAni saMshaya . ye droNamabhyavartanta kruddhA bhIma purogamAH .. 1..\\ s R^ishya varNairhayairdR^iShTvA vyAyachchhanta.n vR^ikodaram . rajatAshvastataH shUraH shaineyaH saMnyavartata .. 2..\\ darshanIyAstu kAmbojAH shukapatraparichchhadAH . vahanto nakula.n shIghra.n tAvakAnabhidudruvuH .. 3..\\ kR^iShNAstu meghasa~NkAshAH sahadevamudAyudham . bhImavegA naravyAghramavahanvAtara.nhasaH .. 4..\\ hemottama pratichchhannairhayairvAtasamairjave . abhyavartanta sainyAni sarvANyeva yudhiShThiram .. 5..\\ rAGYastvanantara.n rAjA pA~nchAlyo drupado.abhavat . jAtarUpamayachchhatraH sarvaiH svairabhirakShitaH .. 6..\\ lalAmairharibhiryuktaiH sarvashabdakShamairyudhi . rAGYAM madhye maheShvAsaH shAntabhIrabhyavartata .. 7..\\ ta.n virATo.anvayAtpashchAtsaha shUrairmahArathaiH . kekayAshcha shikhaNDI cha dhR^iShTaketustathaiva cha . svaiH svaiH sainyaiH parivR^itA matsyarAjAnamanvayuH .. 8..\\ te tu pATala puShpANA.n samavarNA hayottamAH . vahamAnA vyarAjanta matsyasyAmitra ghAtinaH .. 9..\\ hAridra samavarShAstu javanA hemamAlinaH . putra.n virATa rAjasya sa tvarAH samudAvahan .. 10..\\ indragopaka varNaistu bhrAtaraH pa~ncha kekayAH . jAtarUpasamAbhAsaH seve lohitaka dhvajAH .. 11..\\ te hemamAlinaH shUrAH sarve yuddhavishAradAH . varShanta iva jImUtAH pratyadR^ishyanta daMshitAH .. 12..\\ AmapAtranibhAkArAH pA~nchAlyamamitaujasam . dAntAstAmrAruNA yuktAH shikhaNDinamudAvahan .. 13..\\ tathA dvAdasha sAhasrAH pA~nchAlAnAM mahArathAH . teShA.n tu ShaTsahasrANi ye shikhaNDinamanvayuH .. 14..\\ putra.n tu shishupAlasya narasi.nhasya mAriSha . AkrIDanto vahanti sma sAra~NgashabalA hayAH .. 15..\\ dhR^iShTaketushcha chedInAmR^iShabho.atibaloditaH . kAmbojaiH shabalairashvairabhyavartata durjayaH .. 16..\\ bR^ihatkShatra.n tu kaikeya.n sukumAraM hayottamAH . palAla dhUmavarNAbhAH saindhavAH shIghramAvahan .. 17..\\ mallikAkShAH padmavarNA bAhlijAtAH svala~NkR^itAH . shUra.n shikhaNDinaH putra.n kShatradevamudAvahan .. 18..\\ yuvAnamavahanyuddhe krau~nchavarNA hayottamAH . kAshyasyAbhibhuvaH putra.n sukumAraM mahAratham .. 19..\\ shvetAstu prativindhya.n taM kR^iShNa grIvA manojavAH . yantuH preShyakarA rAjanrAjaputramudAvahan .. 20..\\ suta soma.n tu yaM dhaumyAtpArthaH putramayAchata . mAShapuShpasavarNAstamavahanvAjino raNe .. 21..\\ sahasrasomapratimA babhUvuH pure kurUNAmudayendu nAmni . tasmi~njAtaH somasa~Nkrandamadhye yasmAttasmAtsuta somo.abhavatsaH .. 22..\\ nAkuli.n tu shatAnIka.n shAlapuShpanibhA hayAH . AdityataruNa prakhyAH shlAghanIyamudAvahan .. 23..\\ kA~nchanapratimairyoktrairmayUragrIva saMnibhAH . draupadeyaM naravyAghra.n shrutakarmANamAvahan .. 24..\\ shrutakIrti.n shrutanidhi.n draupadeyaM hayottamAH . UhuH pArtha sama.n yuddhe chASha patranibhA hayAH .. 25..\\ yamAhuradhyardhaguNa.n kR^iShNAtpArthAchcha sa.nyuge . abhimanyuM pisha~NgAsta.n kumAramavahanraNe .. 26..\\ ekastu dhArtarAShTrebhyaH pANDavAnyaH samAshritaH . taM bR^ihanto mahAkAyA yuyutsumavahanraNe .. 27..\\ palAla kANDavarNAstu bArdhakShemi.n tarasvinam . UhuH sutumule yuddhe hayA hR^iShTAH svala~NkR^itAH .. 28..\\ kumAra.n shiti pAdAstu rukmapatrairurashchhadaiH . sauchittimavahanyuddhe yantuH preShyakarA hayAH .. 29..\\ rukmapR^iShThAvakIrNAstu kausheyasadR^ishA hayAH . suvarNamAlinaH kShAntAH shreNimantamudAvahan .. 30..\\ rukmamAlA dharAH shUrA hemavarNAH svala~NkR^itAH . kAshirAja.n hayashreShThAH shlAghanIyamudAvahan .. 31..\\ astrANA.n cha dhanurvede brAhma vede cha pAragam . ta.n satyadhR^itimAyAntamaruNAH samudAvahan .. 32..\\ yaH sapA~nchAla senAnIrdroNamaMshamakalpayat . pArAvata savarNAshvA dhR^iShTadyumnamudAvahan .. 33..\\ tamanvayAtsatyadhR^itiH sauchittiryuddhadurmadaH . shreNimAnvasu dAnashcha putraH kAshyasya chAbhibho .. 34..\\ yuktaiH paramakAmbojairjavanairhemamAlibhiH . bhIShayanto dviShatsainya.n yama vaishravaNopamAH .. 35..\\ prabhadrakAstu pA~nchAlAH ShaTsahasrANyudAyudhAH . nAnAvarNairhayashreShThairhemachitrarathadhvajAH .. 36..\\ sharavrAtairvidhunvantaH shatrUnvitatakArmukAH . samAnamR^ityavo bhUtvA dhR^iShTadyumna.n samanvayuH .. 37..\\ babhru kausheyavarNAstu suvarNavaramAlinaH . UhuraglAna manasashchekitAna.n hayottamAH .. 38..\\ indrAyudhasavarNaistu kuntibhojo hayottamaiH . AyA suvashyaiH purujinmAtulaH savyasAchinaH .. 39..\\ antarikShasavarNAstu tArakA chitritA iva . rAjAna.n rochamAna.n te hayAH sa~Nkhye samAvahan .. 40..\\ karburAH shiti pAdAstu svarNajAlaparichchhadAH . jArA sandhi.n hayashreShThAH sahadevamudAvahan .. 41..\\ ye tu puShkara nAlasya samavarNA hayottamAH . jave shyenasamAshchitrAH sudAmAnamudAvahan .. 42..\\ shashalohita varmNAstu pANDurodgata rAjayaH . pA~nchAlya.n gopateH putra.n si.nhasenamudAvahan .. 43..\\ pA~nchAlAnAM naravyAghro yaH khyAto janamejayaH . tasya sarShapa puShpANA.n tulyavarNA hayottamAH .. 44..\\ mAShavarNAstu javanA bR^ihanto hemamAlinaH . dadhi pR^iShThAshchandra mukhAH pA~nchAlyamavahandrutam .. 45..\\ shUrAshchabhadrakAshchaiva sharakANDanibhA hayAH . padmaki~njalka varNAbhA daNDadhAramudAvahan .. 46..\\ bibhrato hemamAlAshcha chakravAkodarA hayAH . kosalAdhipateH putra.n sukShatraM vAjino.avahan .. 47..\\ shabalAstu bR^ihanto.ashvA dAntA jAmbUnadasrajaH . yuddhe satyadhR^iti.n kShaumimavahanprAMshavaH shubhAH .. 48..\\ ekavarNena sarveNa dhvajena kavachena cha . ashvaishcha dhanuShA chaiva shuklaiH shuklo nyavartata .. 49..\\ samudrasenaputra.n tu sAmudrA rudra tejasam . ashvAH shashA~NkasadR^ishAshchandra devamudAvahan .. 50..\\ nIlotpalasavarNAstu tapanIyavibhUShitAH . shaibya.n chitraratha.n yuddhe chitramAlyAvahanhayAH .. 51..\\ kalAya puShpavarNAstu shvetalohita rAjayaH . rathasena.n hayashreShThAH samUhuryuddhadurmadam .. 52..\\ ya.n tu sarvamanuShyebhyaH prAhuH shUrataraM nR^ipam . taM paTachchara hantAra.n shukavarNAvahanhayAH .. 53..\\ chitrAyudha.n chitramAlyaM chitravarmAyudha dhvajam . UhuH kiMshukapuShpANA.n tukya varNA hayottamAH .. 54..\\ ekavarNena sarveNa dhvajena kavachena cha . dhanuShA rathavAhaishcha nIlairnIlo.abhyavartata .. 55..\\ nAnArUpai ratnachitrairvarUtha dhvajakArmukaiH . vAjidhvajapatAkAbhishchitraish chitro.abhyavartata .. 56..\\ ye tu puShkara patrasya tulyavarNA hayottamAH . te rochamAnasya suta.n hemavarNamudAvahan .. 57..\\ yodhAshcha bhadrakArAshcha sharadaNDAnudanDajAH . shvetANDAH kukkuTANDAbhA daNDaketumudAvahan .. 58..\\ ATa rUShaka puShpAbhA hayAH pANDyAnuyAyinAm . avahanrathamukhyAnAmayutAni chaturdasha .. 59..\\ nAnArUpeNa varNena nAnAkR^iti mukhA hayAH . rathachakradhvaja.n vIra.n ghaTotkachamudAvahan .. 60..\\ suvarNavarNA dharmaGYamanIkastha.n yudhiShThiram . rAjashreShTha.n hayashreShThAH sarvataH pR^iShThato.anvayuH . varNaishchochchAvachairdivyaiH sadashvAnAM prabhadrakAH .. 61..\\ te yattA bhImasenena sahitAH kA~nchanadhvajAH . pratyadR^ishyanta rAjendra sendrA iva divaukasaH .. 62..\\ atyarochata tAnsarvAndhR^iShTadyumnaH samAgatAn . sarvANyapi cha sainyAni bhAradvAjo.atyarochata .. 63..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} dhr vyathayeyurime senA.n devAnAmapi sa.nyuge . Ahave ye nyavartanta vR^ikodara mukhA rathAH .. 1..\\ samprayuktaH kilaivAya.n diShTairbhavati pUruShaH . tasminneva tu sarvArthA dR^ishyante vai pR^ithagvidhAH .. 2..\\ dIrgha.n viproShitaH kAlamaraNye jaTilo.ajanI . aGYAtashchaiva lokasya vijahAra yudhiShThiraH .. 3..\\ sa eva mahatI.n senAM samAvartayadAhave . kimanyaddaivasa.nyogAnmama putrasya chAbhavat .. 4..\\ yukta eva hi bhAgyena dhruvamutpadyate naraH . sa tathAkR^iShyate tena na yathA svayamichchhati .. 5..\\ dyUtavyasanamAsAdya kleshito hi yudhiShThiraH . sa punarbhAgadheyena sahAyAnupalabdhavAn .. 6..\\ ardhaM me kekayA labdhAH kAshikAH kosalAsh cha ye . chedayashchApare va~NgA mAmeva samupAshritAH .. 7..\\ pR^ithivI bhUyasI tAta mama pArthasya no tathA . iti mAmabravItsUta mando duryodhanastadA .. 8..\\ tasya senA samUhasya madhye droNaH surakShitaH . nihataH pArShatenAjau kimanyadbhAgadheyataH .. 9..\\ madhye rAGYAM mahAbAhu.n sadA yuddhAbhinandinam . sarvAstrapAraga.n droNaM kathaM mR^ityurupeyivAn .. 10..\\ samanuprApta kR^ichchhro.aha.n saMmohaM parama.n gataH . bhIShmadroNau hatau shrutvA nAha.n jIvitumutsahe .. 11..\\ yanmA kShattAbhravIttAta prapashyanputragR^iddhinam . duryodhanena tatsarvaM prApta.n sUta mayA saha .. 12..\\ nR^isha.nsa.n tu paraM tatsyAttyaktvA duryodhana.n yadi . putra sheSha.n chikIrSheyaM kR^ichchhraM na maraNaM bhavet .. 13..\\ yo hi dharmaM parityajya bhavatyarthaparo naraH . so.asmAchcha hIyate lokAtkShudrabhAva.n cha gachchhati .. 14..\\ adya chApyasya rAShTrasya hatotsAhasya sa~njaya . avasheShaM na pashyAmi kakude mR^idite sati .. 15..\\ katha.n syAdavasheShaM hi dhuryayorabhyatItayoH . yau nityamanujIvAmaH kShamiNau puruSharShabhau .. 16..\\ vyaktameva cha me sha.nsa yathA yuddhamavartata . ke.ayudhyanke vyapAkarShanke kShudrAH prAdravanbhayAt .. 17..\\ dhana~njaya.n cha me sha.nsa yadyachchakre ratharShabhaH . tasmAdbhayaM no bhUyiShThaM bhrAtR^ivyAchcha visheShataH .. 18..\\ yathAsIchcha nivR^itteShu pANDaveShu cha sa~njaya . mama sainyAvasheShasya saMnipAtaH sudAruNaH . mAmakAnA.n cha ye shUrAH kA.nstatra samavArayan .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} s mahadbhairavamAsInnaH saMnivR^itteShu pANDuShu . dR^iShTvA droNa.n chhAdyamAnaM tairbhAskaramivAmbudaiH .. 1..\\ taishchoddhUta.n rajastIvramavachakre chamU.n tava . tato hatamamanyAma droNa.n dR^iShTipathe hate .. 2..\\ tA.nstu shUrAnmaheShvAsAnkrUra.n karma chikIrShataH . dR^iShTvA duryodhanastUrNa.n svasainyaM samachUchudat .. 3..\\ yathAshakti yathotsAha.n yathA sattvaM narAdhipAH . vArayadhva.n yathAyogaM pANDavAnAmanIkinIm .. 4..\\ tato durmarShaNo bhImamabhyagachchhatsutastava . ArAddR^iShTvA kiranbANairichchhandroNasya jIvitam .. 5..\\ taM bANairavatastAra kruddho mR^ityumivAhave . ta.n cha bhImo.atudadbANaistadAsIttumulaM mahat .. 6..\\ ta Ishvara samAdiShTAH prAGYAH shUrAH prahAriNaH . bAhyaM mR^ityubhaya.n kR^itvA pratyatiShThanparAnyudhi .. 7..\\ kR^itavarmA shineH putra.n droNa prepsu.n vishAM pate . paryavArayadAyAnta.n shUraM samitishobhanam .. 8..\\ ta.n shaineyaH sharavrAtaiH kruddhaH kruddhamavArayat . kR^itavarmA cha shaineyaM matto mattamiva dvipam .. 9..\\ saindhavaH kShatradharmANamApatanta.n sharaughiNam . ugradhanvA maheShvAsa.n yatto droNAdavArayat .. 10..\\ kShatradharmA sindhupateshchhittvA ketana kArmuke . nArAchairbahubhiH kruddhaH sarvamarmasvatADayat .. 11..\\ athAnyaddhanurAdAya saindhavaH kR^itahastavat . vivyAdha kShatradharmANa.n raNe sarvAyasaiH sharaiH .. 12..\\ yuyutsuM pANDavArthAya yatamAnaM mahAratham . subAhurbhrAtara.n shUraM yatto droNAdavArayat .. 13..\\ subAhoH sadhanurbANAvasyataH parighopamau . yuyutsuH shitapItAbhyA.n kShurAbhyAm achchhinadbhujau .. 14..\\ rAjAnaM pANDavashreShTha.n dharmAtmAna.n yudhiShThiram . veleva sAgara.n kShubdhaM madrarATsamavArayat .. 15..\\ ta.n dharmarAjo bahubhirmarmabhidbhiravAkirat . madreshasta.n chatuHShaShTyA sharairviddhvAnadadbhR^isham .. 16..\\ tasya nAnadataH ketumuchchakarta sa kArmukam . kShurAbhyAM pANDavashreShThastata uchchukrushurjanAH .. 17..\\ tathaiva rAjA bAhlIko rAjAna.n drupada.n sharaiH . Adravanta.n sahAnIkaM sahAnIko nyavArayat .. 18..\\ tadyuddhamabhavadghora.n vR^iddhayoH saha senayoH . yathA mahAyUthapayordvipayoH samprabhinnayoH .. 19..\\ vindAnuvindAvAvantyau virATaM matyamArchchhatAm . saha sainyau sahAnIka.n yathendrAgnI purA balim .. 20..\\ tadutpi~njalaka.n yuddhamAsIddevAsuropamam . matsyAnA.n kekayaiH sArdhamabhItAshvarathadvipam .. 21..\\ nAkuli.n tu shatAnIkaM bhUtakarmA sabhA patiH . asyantamiShujAlAni yAnta.n droNAdavArayat .. 22..\\ tato nakula dAyAdastribhirbhallaiH susaMshitaiH . chakre vibAhu shirasaM bhUtakarmANamAhave .. 23..\\ suta soma.n tu vikrAntamApatanta.n sharaughiNam . droNAyAbhimukha.n vIraM viviMshatiravArayat .. 24..\\ suta somastu sa~NkruddhaH svapitR^ivyamajihmagaiH . viviMshati.n sharairviddhvA nAbhyavartata daMshitaH .. 25..\\ atha bhIma rathaH shAlvamAshugairAyasaiH shitaiH . ShaDbhiH sAshvaniyantAramanayadyamasAdanam .. 26..\\ shrutakarmANamAyAntaM mayUrasadR^ishairhayaiH . chaitrasenirmahArAja tava pautro nyavArayat .. 27..\\ tau pautrau tava durdharShau parasparavadhaiShiNau . pitR^INAmarthasiddhyartha.n chakraturyuddhamuttamam .. 28..\\ tiShThantamagrato dR^iShTvA prativindhya.n tamAhave . druNirmAnaM pituH kurvanmArgaNaiH samavArayat .. 29..\\ ta.n kruddhaH prativivyAdha prativindhyaH shitaiH sharaiH . si.nhalA~NgUla lakShmANaM piturarthe vyavasthitam .. 30..\\ pravapanniva bIjAni bIjakAle nararShabha . drauNAyanirdraupadeya.n sharavarShairavAkirat .. 31..\\ yastu shUratamo rAjansenayorubhayormataH . taM paTachchara hantAra.n lakShmaNaH samavArayat .. 32..\\ sa lakShmaNasyeShvasana.n chhittvA lakShma cha bhArata . lakShmaNe sharajAlAni visR^ijanbahvashobhata .. 33..\\ vikarNastu mahAprAGYo yAGYaseni.n shikhaNDinam . paryavArayadAyAnta.n yuvAnaM samare yuvA .. 34..\\ tatastamiShujAlena yAGYaseniH samAvR^iNot . vidhUya tadbANajAlaM babhau tava suto balI .. 35..\\ a~Ngado.abhimukhaH shUramuttamaujasamAhave . droNAyAbhimukha.n yAntaM vatsadantairavArayat .. 36..\\ sa samprahArastumulastayoH puruShasi.nhayoH . sainikAnA.n cha sarveShAM tayoshcha prItivardhanaH .. 37..\\ durmukhastu maheShvAso vIraM puru jitaM balI . droNAyAbhimukha.n yAnta.n kuntibhojamavArayat .. 38..\\ sa durmukhaM bhruvormadhye nArAchena vyatADayat . tasya tadvibabhau vaktra.n sa nAlamiva pa~Nkajam .. 39..\\ karNastu kekayAnbhrAtR^Inpa~ncha lohitaka dhvajAn . droNAyAbhimukha.n yAtA~nsharavarShairavArayat .. 40..\\ te chainaM bhR^ishasa~NkruddhAH sharavrAtairavAkiran . sa cha tAMshchhAdayAmAsa sharajAlaiH punaH punaH .. 41..\\ naiva karNo na te pa~ncha dadR^ishurbANasa.nvR^itAH . sAshvasUta dhvajarathAH parasparasharAchitAH .. 42..\\ putraste durjayashchaiva jayashcha vijayash cha ha . nIla.n kAshyaM jaya.n shUrAstrayastrInpratyavArayan .. 43..\\ tadyuddhamabhavadghoramIkShitR^iprItivardhanam . si.nhavyAghra tarakShUNA.n yathebha mahiSharShabhaiH .. 44..\\ kShemadhUrti bR^ihantau tau bhrAtarau sAtvata.n yudhi . droNAyAbhimukha.n yAntaM sharaistIkShNaistatakShatuH .. 45..\\ tayostasya cha tadyuddhamatyadbhutamivAbhavat . si.nhasya dvipamukhyAbhyAM prabhinnAbhyA.n yathA vane .. 46..\\ rAjAna.n tu tathAmbaShThameka.n yuddhAbhinandinam . chedirAjaH sharAnasyankruddho droNAdavArayat .. 47..\\ tamambaShTho.asthi bhedinyA niravidhyachchhalAkayA . sa tyaktvA sa shara.n chApa.n rathAdbhUmimathApatat .. 48..\\ vArdhakShemi.n tu vArShNeyaM kR^ipaH shAradvataH sharaiH . akShudraH kShudrakairdroNAtkruddha rUpamavArayat .. 49..\\ yudhyantau kR^ipa vArShNeyau ye.apashyaMsh chitrayodhinau . te yuddhasaktamanaso nAnyA bubudhire kriyAH .. 50..\\ saumadatttistu rAjAnaM maNimantamatandritam . paryavArayadAyAnta.n yasho droNasya vardhayan .. 51..\\ sa saumadattestvaritashchhittveShvasana ketane . punaH patAkA.n sUta.n cha chhattraM chApAtayadrathAt .. 52..\\ athAplutya rathAttUrNa.n yUpaketuramitrahA . sAshvasUta dhvajaratha.n taM chakarta varAsinA .. 53..\\ ratha.n cha sva.n samAsthAya dhanurAdAya chAparam . svaya.n yachchhanhayAnrAjanvyadhamatpANDavI.n chamUm .. 54..\\ musalairmudgaraishchakrairbhiNDipAlaiH parashvadhaiH . pA.nsuvAtAgnisalilairbhasma loShTha tR^iNadrumaiH .. 55..\\ Arujanprarujanbha~njannighnanvidrAvayankShipan . senA.n vibhIShayannAyAddroNa prepsurghaTotchakaH .. 56..\\ ta.n tu nAnApraharaNairnAnA yuddhavisheShaNaiH . rAkShasa.n rAkShasaH kruddha samAjaghne hyalambusaH .. 57..\\ tayortadabhavadyuddha.n rakSho grAmaNi mukhyayoH . tAdR^igyAdR^ikpurAvR^itta.n shambarAmara rAjayoH .. 58..\\ eva.n dvandva shatAnyAsanrathavAraNavAjinAm . padAtInA.n cha bhadrante tava teShAM cha sa~Nkulam .. 59..\\ naitAdR^isho dR^iShTapUrvaH sa~NgrAmo naiva cha shrutaH . droNasyAbhAva bhAveShu prasaktAnA.n yathAbhavat .. 60..\\ ida.n ghoramidaM chitramida.n raudramiti prabho . tatra yuddhAnyadR^ishyanta pratatAni bahUni cha .. 61..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} dhr teShveva.n saMnivR^itteShu pratyudyAteShu bhAgashaH . katha.n yuyudhire pArthA mAmakAshcha tarasvinaH .. 1..\\ kimarjunashchApyakarotsaMshaptakabalaM prati . saMshaptakA vA pArthasya kimakurvata sa~njaya .. 2..\\ s tathA teShu nivR^itteShu pratyudyAteShu bhAgashaH . svayamabhyadravadbhImaM nAgAnIkena te sutaH .. 3..\\ sa nAga iva nAgena govR^iSheNeva govR^iShaH . samAhUtaH svaya.n rAGYA nAgAnIkamupAdravat .. 4..\\ sa yuddhakushalaH pArtho bAhuvIryeNa chAnvitaH . abhinatku~njarAnIkamachireNaiva mAriSha .. 5..\\ te gajA girisa~NkAshAH kSharantaH sarvato madam . bhImasenasya nArAchairvimukhA vimadI kR^itAH .. 6..\\ vidhamedabhrajAlAni yathA vAyuH samantataH . vyadhamattAnyanIkAni tathaiva pavanAtmajaH .. 7..\\ sa teShu visR^ijanbANAnbhImo nAgeShvashobhata . bhuvaneShviva sarveShu gabhastInudito raviH .. 8..\\ te bhIma bANaiH shatashaH sa.nsyUtA vibabhurgajAH . gabhastibhirivArkasya vyomni nAnA balAhakAH .. 9..\\ tathA gajAnA.n kadanaM kurvANamanilAtmajam . kruddho duryodhano.abhyetya pratyavidhyachchhitaiH sharaiH .. 10..\\ tataH kShaNena kShitipa.n kShatajapratimekShaNaH . kShayaM ninIShurnishitairbhImo vivyAdha patribhiH .. 11..\\ sa sharArpita sarvA~NgaH kruddho vivyAdha pANDavam . nArAchairarkarashmyAbhairbhImasena.n smayanniva .. 12..\\ tasya nAgaM maNimaya.n ratnachitra.n dhvaje sthitam . bhallAbhyA.n kArmukaM chaiva kShipraM chichchheda pANDavaH .. 13..\\ duryodhanaM pIDyamAna.n dR^iShTvA bhImena mAriSha . chukShobhayiShurabhyAgAda~Ngo mAta~NgamAsthitaH .. 14..\\ tamApatantaM mAta~Ngamambudapratimasvanam . kumbhAntare bhImaseno nArAchenArdayadbhR^isham .. 15..\\ tasya kAya.n vinirbhidya mamajja dharaNItale . tataH papAta dvirado vajrAhata ivAchalaH .. 16..\\ tasyAvarjitanAgasya mechchhasyAvapatiShyataH . shirashchichchheda bhallena kShiprakArI vR^ikodaraH .. 17..\\ tasminnipatite vIre samprAdravata sA chamUH . sambhrAntAshvadviparathA padAtInavamR^idnatI .. 18..\\ teShvanIkeShu sarveShu vidravatsu samantataH . prAgjyotiShastato bhIma.n ku~njareNa samAdravat .. 19..\\ yena nAgena maghavAnajayaddaityadAnavAn . sa nAgapravaro bhIma.n sahasA samupAdravat .. 20..\\ shravaNAbhyAmatho padbhyA.n sa.nhatena kareNa cha . vyAvR^ittanayanaH kruddhaH pradahanniva pANDavam .. 21..\\ tataH sarvasya sainyasya nAdaH samabhavanmahAn . hAhA vinihato bhImaH ku~njareNeti mAriSha .. 22..\\ tena nAdena vitrastA pANDavAnAmanIkinI . samahAbhyadravadrAjanyatra tasthau vR^ikodaraH .. 23..\\ tato yudhiShThiro rAjA hataM matvA vR^ikodaram . bhagadatta.n sapA~nchAlaH sarvataH samavArayat .. 24..\\ ta.n rathai rathinAM shreShThAH parivArya samantataH . avAkira~nshairastIkShNaiH shatasho.atha sahasrashaH .. 25..\\ sa vighAtaM pR^iShatkAnAma~Nkushena samAcharan . gajena pANDupA~nchAlAnvyadhamatparvateshvaraH .. 26..\\ tadadbhutamapashyAma bhagadattasya sa.nyuge . tathA vR^iddhasya charita.n ku~njareNa vishAM pate .. 27..\\ tato rAjA dashArNAnAM prAgjyotiShamupAdravat . tiryagyAtena nAgena sa madenAshu gAminA .. 28..\\ tayoryuddha.n samabhavannAgayorbhImarUpayoH . sa pakShayoH parvatayoryathA sa drumayoH purA .. 29..\\ prAgjyotiShapaternAgaH saMnipatyApavR^itya cha . pArshve dashArNAdhipaterbhittvA nAgamapAtayat .. 30..\\ tomaraiH sUryarashmyAbhairbhagadatto.atha sampabhiH . jaghAna dviradastha.n ta.n shatruM prachalitAsanam .. 31..\\ upasR^itya tu rAjAnaM bhagadatta.n yudhiShThiraH . rathAnIkena mahatA sarvataH paryavArayat .. 32..\\ sa ku~njarastho rathibhiH shushubhe sarvatovR^itaH . parvate vanamadhyastho jvalanniva hutAshanaH .. 33..\\ maNDala.n sarvataH shliShTaM rathinAmugradhanvinAm . kiratA.n sharavarShANi sa nAgaH paryavartata .. 34..\\ tataH prAgjyotiSho rAjA parigR^ihya dviparShabham . preShayAmAsa sahasA yuyudhAnarathaM prati .. 35..\\ shineH pautrasya tu rathaM parigR^ihya mahAdvipaH . abhichikShepa vegena yuyudhAnastvapAkramat .. 36..\\ bR^ihataH saindhavAnashvAnsamutthApya tu sArathiH . tasthau sAtyakimAsAdya samplutasta.n rathaM punaH .. 37..\\ sa tu labdhvAntaraM nAgastvarito rathamaNDalAt . nishchakrAma tataH sarvAnparichikShepa pArthivAn .. 38..\\ te tvAshugatinA tena trAsyamAnA nararShabhAH . tameka.n dvirada.n sa~Nkhye menire shatasho nR^ipAH .. 39..\\ te jagasthena kAlyante bhagadattena pANDavAH . airAvatasthena yathA devarAjena dAnavAH .. 40..\\ teShAM pradravatAM bhImaH pA~nchAlAnAmitastataH . gajavAjikR^itaH shabdaH sumahAnsamajAyata .. 41..\\ bhagadattena samare kAlyamAneShu pANDuShu . prAgjyotiShamabhikruddhaH punarbhImaH samabhyayAt .. 42..\\ tasyAbhidravato vAhAnhastamuktena vAriNA . siktvA vyatrAsayannAgaste pArthamahara.nstataH .. 43..\\ tatastamabhyayAttUrNa.n ruchi parvAkR^itI sutaH . samukSha~nsharavarSheNa rathastho.antakasaMnibhaH .. 44..\\ tato ruchiraparvANa.n shareNa nataparvaNA . suparvA parvata patirninye vaivasvatakShayam .. 45..\\ tasminnipatite vIre saubhadro draupadI sutAH . chekitAno dhR^iShTaketuryuyutsushchArdayandvipam .. 46..\\ ta ena.n sharadhArAbhirdhArAbhiriva toyadAH . siShichurbhairavAnnAdAnvinadanto jighA.nsavaH .. 47..\\ tataH pArShNya~NkushA~NguShThaiH kR^itinA chodito dvipaH . prasArita karaH prAyAtstabdhakarNekShaNo drutam .. 48..\\ so.adhiShThAya padA vAhAnyuyutsoH sUtamArujat . putrastu tava sambhrAntaH saubhadrasyApluto ratham .. 49..\\ sa ku~njarastho visR^ijanniShUnariShu pArthivaH . babhau rashmInivAdityo bhuvaneShu samutsR^ijan .. 50..\\ tamArjunirdvAdashabhiryuyutsurdashabhiH sharaiH . tribhistribhirdraupadeyA dhR^iShTaketushcha vivyadhuH .. 51..\\ so.ariyatnArpitairbANairAchito dvirado babhau . sa.nsyUta iva sUryasya rashmibhirjalado mahAn .. 52..\\ niyantuH shilpayatnAbhyAM preShito.arisharArditaH . parichikShepa tAnnAgaH sa ripUnsavyadakShiNam .. 53..\\ gopAla iva daNDena yathA pashugaNAnvane . AveShTayata tA.n senAM bhagadattastathA muhuH .. 54..\\ kShipra.n shyenAbhipannAnAM vAyasAnAmiva svanaH . babhUva pANDaveyAnAM bhR^isha.n vidravatAM svanaH .. 55..\\ sa nAgarAjaH pravarA~NkushAhataH purA sa pakSho.adrivaro yathA nR^ipa . bhaya.n tathA ripuShu samAdadhadbhR^ishaM vaNiggaNAnA.n kShubhito yathArNavaH .. 56..\\ tato dhvanirdviradarathAshvapArthivair bhayAddravadbhirjanito.atibhairavaH . kShiti.n viyaddyAM vidisho dishastathA samAvR^iNotpArthivasa.nyuge tadA .. 57..\\ sa tena nAgapravareNa pArthivo bhR^isha.n jagAhe dviShatAmanIkinIm . purA suguptA.n vibudhairivAhave virochano devavarUthinIm iva .. 58..\\ bhR^isha.n vavau jvalanasakho viyadrajaH samAvR^iNonmuhurapi chaiva sainikAn . tamekanAga.n gaNasho yathA gajAH samantato drutamiva menire janAH .. 59..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} s yanmAM pArthasya sa~NgrAme karmANi paripR^ichchhasi . tachchhR^iNuShva mahArAja pArtho yadakaronmR^idhe .. 1..\\ rajo dR^iShTvA samudbhUta.n shrutvA cha gajanisvanam . bhajyatAM bhagadattena kaunteyaH kR^iShNamabravIt .. 2..\\ yathA prAgjyotiSho rAjA gajena madhusUdana . tvaramANo.abhyatikrAnto dhruva.n tasyaiSha nisvanaH .. 3..\\ indrAdanavaraH sa~Nkhye gajayAnavishAradaH . prathamo vA dvitIyo vA pR^ithivyAmiti me matiH .. 4..\\ sa chApi dviradashreShThaH sadA pratigajo yudhi . sarvashabdAtigaH sa~Nkhye kR^itakarmA jitaklamaH .. 5..\\ sahaH shastranipAtAnAmagnisparshasya chAnagha . sa pANDava bala.n vyaktamadyaiko nAshayiShyati .. 6..\\ na chAvAbhyAmR^ite.anyo.asti shaktastaM pratibAdhitum . tvaramANastato yAhi yataH prAgjyotiShAdhipaH .. 7..\\ shakra sakhyAddvipabalairvayasA chApi vismitam . adyainaM preShayiShyAmi balahantuH priyAtithim .. 8..\\ vachanAdatha kR^iShNastu prayayau savyasAchinaH . dAryate bhagadattena yatra pANDava vAhinI .. 9..\\ taM prayAnta.n tataH pashchAdAhvayanto mahArathAH . saMshaptakAH samArohansahasrANi chaturdasha .. 10..\\ dashaiva tu sahasrANi trigartAnAM narAdhipa . chatvAri tu sahasrANi vAsudevasya ye.anugAH .. 11..\\ dAryamANA.n chamUM dR^iShTvA bhagadattena mAriSha . AhUyamAnasya cha tairabhavaddhR^idaya.n dvidhA .. 12..\\ kiM nu shreyaH kara.n karma bhavediti vichintayan . ito vA vinivarteya.n gachchheya.n vA yudhiShThiram .. 13..\\ tasya buddhyA vichAryaitadarjunasya kurUdvaha . abhavadbhUyasI buddhiH saMshaptakavadhe sthirA .. 14..\\ sa saMnivR^ittaH sahasA kapipravara ketanaH . eko rathasahasrANi nihantu.n vAsavI raNe .. 15..\\ sA hi duryodhanasyAsInmatiH karNasya chobhayoH . arjunasya vadhopAye tena dvaidhamakalpayat .. 16..\\ sa tu sa.nvartayAmAsa dvaidhI bhAvena pANDavaH . rathena tu rathAgryANAmakarottAM mR^iShA tadA .. 17..\\ tataH shatasahasrANi sharANAM nataparvaNAm . vyasR^ijannarjune rAjansaMshaptakamahArathAH .. 18..\\ naiva kuntIsutaH pArtho naiva kR^iShNo janArdanaH . na hayA na ratho rAjandR^ishyante sma sharaishchitAH .. 19..\\ yadA mohamanuprAptaH sa svedashcha janArdanaH . tatastAnprAyashaH pArtho vajrAstreNa nijaghnivAn .. 20..\\ shatashaH pANayashchhinnAH seShu jyAtalakArmukAH . ketavo vAjinaH sUtA rathinashchApatankShitau .. 21..\\ drumAchalAgrAmbudharaiH samarUpAH sukalpitAH . hatArohAH kShitau peturdvipAH pArtha sharAhatAH .. 22..\\ vipra viddha kuthA valgAshchhinnabhANDAH parAsavaH . sArohAsturagAH peturmathitAH pArtha mArgaNaiH .. 23..\\ sarShTi charmAsi nakharAH sa mudgaraparashva