%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{8}## ##\begin{center}## \section{shalyaparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} j evaM nipatite karNe samare savyasAchinA . alpAvashiShTAH kuravaH kimakurvata vai dvija .. 1..\\ udIryamANa.n cha balaM dR^iShTvA rAjA suyodhanaH . pANDavaiH prAptakAla.n cha kiM prApadyata kauravaH .. 2..\\ etadichchhAmyaha.n shrotu.n tadAchakShva dvijottama . na hi tR^ipyAmi pUrveShA.n shR^iNvAnashcharitaM mahat .. 3..\\ vai tataH karNe hate rAjandhArtarAShTraH suyodhanaH . bhR^isha.n shokArNave magno nirAshaH sarvato.abhavat .. 4..\\ hA karNa hA karNa iti shochamAnaH punaH punaH . kR^ichchhrAtsvashibiraM prAyAddhatasheShairnR^ipaiH saha .. 5..\\ sa samAshvAsyamAno.api hetubhiH shAstranishchitaiH . rAjabhirnAlabhachchharma sUtaputra vadha.n smaran .. 6..\\ sa divaM balavanmatvA bhavitavya.n cha pArthivaH . sa~NgrAme nishchaya.n kR^itvA punaryuddhAya niryayau .. 7..\\ shalya.n senApati.n kR^itvA vidhivadrAjapu~NgavaH . raNAyaniryayau rAjA hatasheShairnR^ipaiH saha .. 8..\\ tataH sutumula.n yuddha.n kurupANDavasenayoH . babhUva bharatashreShTha devAsuraraNopamam .. 9..\\ tataH shalyo mahArAja kR^itvA kadanamAhave . pANDusainyasya madhyAhne dharmarAjena pAtitaH .. 10..\\ tato duryodhano rAjA hatabandhU raNAjirAt . apasR^itya hrada.n ghora.n vivesha ripujAdbhayAt .. 11..\\ athAparAhNe tasyAhnaH parivArya mahArathaiH . hradAdAhUya yogena bhImasenena pAtitaH .. 12..\\ tasminhate maheShvAse hatashiShTAstrayo rathAH . sa.nrabhAnnishi rAjendra jaghnuH pA~nchAla sainikAn .. 13..\\ tataH pUrvAhNasamaye shibirAdetya sa~njayaH . pravivesha purI.n dIno duHkhashokasamanvitaH .. 14..\\ pravishya cha pura.n tUrNaM bhujAvuchchhritya duHkhitaH . vepamAnastato rAGYaH pravivesha niveshanam .. 15..\\ ruroda cha naravyAghra hA rAjanniti duHkhitaH . aho bata vivignAH sma nidhanena mahAtmanaH .. 16..\\ aho subalavAnkAlo gatishcha paramA tathA . shakratulyabalAH sarve yatrAvadhyanta pArthivAH .. 17..\\ dR^iShTvaiva cha puro rAja~njanaH sArvaH sa sa~njayam . praruroda bhR^ishodvigno hA rAjanniti sasvaram .. 18..\\ AkumAraM naravyAghra tatpura.n vai samantataH . ArtanAdaM mahachchakre shrutvA vinihataM nR^ipam .. 19..\\ dhAvatashchApyapashyachcha tatra trInpuruSharShabhAn . naShTachittAnivonmattA~nshokena bhR^ishapIDitAn .. 20..\\ tathA sa vihvalaH sUtaH pravishya nR^ipatikShayam . dadarsha nR^ipatishreShThaM praGYA chakShuShamIshvaram .. 21..\\ dR^iShTvA chAsInamanagha.n samantAtparivAritam . snuShAbhirbharatashreShTha gAndhAryA vidureNa cha .. 22..\\ tathAnyaishcha suhR^idbhishcha GYAtibhishcha hitaiShibhiH . tameva chArtha.n dhyAyantaM karNasya nidhanaM prati .. 23..\\ rudannevAbravIdvAkya.n rAjAna.n janamejaya . nAtihR^iShTamanAH sUto bAShpasandigdhayA girA .. 24..\\ sa~njayo.ayaM naravyAghra namaste bharatarShabha . adrAdhipo hataH shalyaH shakuniH saubalastathA . ulUkaH puruShavyAghra kaitavyo dR^iDhavikramaH .. 25..\\ saMshaptakA hatAH sarve kAmbojAshcha shakaiH saha . mlechchhAshcha pArvatIyAshcha yavanAshcha nipAtitAH .. 26..\\ prAchyA hatA mahArAja dAkShiNAtyAshcha sarvashaH . udIchyA nihatAH sarve pratIchyAshcha narAdhipa . rAjAno rAjaputrAshcha sarvato nihatA nR^ipa .. 27..\\ duryodhano hato rAjanyathoktaM pANDavena cha . bhagnasaktho mahArAja shete pA.nsuShu rUShitaH .. 28..\\ dhR^iShTaddyumno hato rAja~nshikhANDI chAparAjitaH . uttamaujA yudhAmanyustathA rAjanprabhadrakAH .. 29..\\ pA~nchAlAshcha naravyAghrAshchedayashcha niShUditAH . tava putrA hatAH sarve draupadeyAshcha bhArata . karNa putro hataH shUro vR^iShA seno mahAbalaH .. 30..\\ narA vinihatAH sarve gajAshcha vinipAtitAH . rathinashcha naravyAghra hayAshcha nihatA yudhi .. 31..\\ ki.n chichchheShaM cha shibiraM tAvakAnAM kR^ita.n vibho . pANDavAnA.n cha shUrANA.n samAsAdya parasparam .. 32..\\ prAyaH strI sheShamabhavajjagatkAlena mohitam . sApta pANDavataH sheShA dhArtarAShTrAstathA trayaH .. 33..\\ te chaiva bhrAtaraH pa~ncha vAsudevo.atha sAtyakiH . kR^ipashcha kR^itavarmA cha drauNishcha jayatA.n varaH .. 34..\\ tavApyete mahArAja rathino nR^ipasattama . akShauhiNInA.n sarvAsAM sametAnA.n janeshvara . ete sheShA mahArAja sarve.anye nidhana.n gatAH .. 35..\\ kAlena nihata.n sarva.n jagadvai bharatarShabha . duryodhana.n vai purataH kR^itvA vairasya bhArata .. 36..\\ etachchhrutvA vachaH krUra.n dhR^itarAShTro janeshvaraH . nipapAta mahArAja gatasattvo mahItale .. 37..\\ tasminnipatite bhUmau viduro.api mahAyashAH . nipapAta mahArAja rAjavyasanakarshitaH .. 38..\\ gAndhArI cha nR^ipashreShTha sarvAshcha kuru yoShitaH . patitAH sahasA bhUmau shrutvA krUra.n vachashcha tAH .. 39..\\ niHsa~nj~naM patitaM bhUmau tadAsIdrAjamaNDalam . pralApa yuktA mahatI kathA nyastA paTe yathA .. 40..\\ kR^ichchhreNa tu tato rAjA dhR^itarAShTro mahIpatiH . shanairalabhata prANAnputravyasanakarshitaH .. 41..\\ labdhvA tu sa nR^ipaH sa~nj~nA.n vepamAnaH suduHkhitaH . udIkShya cha dishaH sarvAH kShattAra.n vAkyamabravIt .. 42..\\ vidvankShattarmahAprAGYa tva.n gatirbharatarShabha . mamAnAthasya subhR^ishaM putrairhInasya sarvashaH . evamuktvA tato bhUyo visa~nj~no nipapAta ha .. 43..\\ ta.n tathA patitaM dR^iShTvA bAndhavA ye.asya ke chana . shItaistu siShichustoyairvivyajurvyajanairapi .. 44..\\ sa tu dIrgheNa kAlena pratyAshvasto mahIpatiH . tUShNI.n dadhyau mahIpAlaH putravyasanakarshitaH . niHshvasa~njihmaga iva kumbhakShipto vishAM pate .. 45..\\ sa~njayo.apyarudattatra dR^iShTvA rAjAnamAturam . tathA sarvAH striyashchaiva gAndhArI cha yashasvinI .. 46..\\ tato dIrgheNa kAlena vidura.n vAkyamabravIt . dhR^itarAShTro naravyAghro muhyamAno muhurmuhuH .. 47..\\ gachchhantu yoShitaH sarvA gAndhArI cha yashasvinI . tatheme suhR^idaH sarve bhrashyate me mano bhR^isham .. 48..\\ evamuktastataH kShattA tAH striyo bharatarShabha . visarjayAmAsa shanairvepamAnaH punaH punaH .. 49..\\ nishchakramustataH sarvAstAH striyo bharatarShabha . suhR^idashcha tataH sarve dR^iShTvA rAjAnamAturam .. 50..\\ tato narapati.n tatra labdhasa~nj~naM parantapa . avekShya sa~njayo dIno rodamAnaM bhR^ishAturam .. 51..\\ prA~njalirniHshvasanta.n cha taM narendraM muhurmuhuH . samAshvAsayata kShattA vachasA madhureNa ha .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} vai visR^iShTAsvatha nArIShu dhR^itarAShTro.ambikA sutaH . vilalApa mahArAja duHkhAdduHkhatara.n gataH .. 1..\\ sadhUmamiva niHshvasya karau dhunvanpunaH punaH . vichintya cha mahArAja tato vachanamabravIt .. 2..\\ aho bata mahadduHkha.n yadahaM pANDavAnraNe . kShemiNashchAvyayAMshchaiva tvattaH sUta shR^iNomi vai .. 3..\\ vajrasAra mayaM nUna.n hR^idayaM sudR^iDhaM mama . yachchhrutvA nihatAnputrAndIryate na sahasradhA .. 4..\\ intayitvA vachasteShAM bAla krIDA.n cha sa~njaya . adya shrutvA hatAnputrAnbhR^ishaM me dIryate manaH .. 5..\\ andhatvAdyadi teShA.n tu na me rUpanidarshanam . putrasneha kR^itA prItirnityameteShu dhAritA .. 6..\\ bAlabhAvamatikrAntAnyauvanasthAMshcha tAnaham . madhyaprAptA.nstathA shrutvA hR^iShTa Asa.n tathAnagha .. 7..\\ tAnadynihatana shrutvA hR^itaishvaryAnhR^itaujasaH . na labhe vai kva chichchhAntiM putrAdhibhirabhiplutaH .. 8..\\ ehyehi putra rAjendra mamAnAthasya sAmpratam . tvayA hIno mahAbAho kAM nu yAsyAmyaha.n gatim .. 9..\\ gatirbhUtvA mahArAja GYAtInA.n suhR^idA.n tathA . andha.n vR^iddha.n cha mAM vIra vihAya kva nu gachchhasi .. 10..\\ sA kR^ipA sA cha te prItiH sA cha rAjansumAnitA . katha.n vinihataH pArthaiH sa.nyugeShvaparAjitaH .. 11..\\ katha.n tvaM pR^ithivIpAlAnbhuktvA tAtha samAgatAn . sheShe vinihato bhUmau prAkR^itaH kunR^ipo yathA .. 12..\\ ko nu mAmutthita.n kAlye tAta tAteti vakShyati . mahArAjeti satata.n lokanAtheti chAsakR^it .. 13..\\ pariShvajya cha mA.n kaNThe snehenAklinna lochanaH . anushAdhIti kauravya tatsAdhu vada me vachaH .. 14..\\ nanu nAmAhamashrauSha.n vachana.n tava putraka . bhUyasI mama pR^ithvIya.n yathA pArthasya no tathA .. 15..\\ bhagadattaH kR^ipaH shalya Avantyo.atha jayadrathaH . bhUrishravAH somadatto mahArAjo.atha bAhlikaH .. 16..\\ ashvatthAmA cha bhojashcha mAgadhashcha mahAbalaH . bR^ihadbalashcha kAshIshaH shakunishchApi saubalaH .. 17..\\ mlechchhAshcha bahusAhasrAH shakAshcha yavanaiH saha . sudakShiNashcha kAmbojastrigartAdhipatistathA .. 18..\\ bhIShmaH pitAmahashchaiva bhAradvAjo.atha gautamaH . shrutAyushchAchyutAyushcha shatAyushchApi vIryavAn .. 19..\\ jalasandho.athArshyashR^i~NgI rAkShasashchApyalAyudhaH . alambuso mahAbAhuH subAhushcha mahArathaH .. 20..\\ ete chAnye cha bahavo rAjAno rAjasattama . madarthamudyatAH sarve prANA.nstyaktvA raNe prabho .. 21..\\ yeShAM madhye sthito yuddhe bhrAtR^ibhiH parivAritaH . yodhayiShyAmyahaM pArthAnpA~nchAlAMshchaiva sarvashaH .. 22..\\ chedIMshcha nR^ipashArdUla draupadeyAMshcha sa.nyuge . sAtyaki.n kuntibhojaM cha rAkShasaM cha ghaTotkacham .. 23..\\ eko.apyeShAM mahArAja samarthaH saMnivAraNe . samare pANDaveyAnA.n sa~Nkruddho hyabhidhAvatAm . kiM punaH sahitA vIrAH kR^itavairAshcha pANDavaiH .. 24..\\ atha vA sarva evaite pANDavasyAnuyAyibhiH . yotsyanti saha rAjaindra haniShyanti cha tAnmR^idhe .. 25..\\ karNastveko mayA sArdhaM nihaniShyati pANDavAn . tato nR^ipatayo vIrAH sthAsyanti mama shAsane .. 26..\\ yashcha teShAM praNetA vai vAsudevo mahAbalaH . na sa saMnahyate rAjanniti mAmabravIdvachaH .. 27..\\ tasyAha.n vadataH sUta bahusho mama saMnidhau . yuktito hyanupashyAmi nihatAnpANDavAnmR^idhe .. 28..\\ teShAM madhye sthitA yatra hanyante mama putrakAH . vyAyachchhamAnAH samare kimanyadbhAgadheyataH .. 29..\\ bhIShmashcha nihato yatra lokanAthaH pratApavAn . shikhaNDina.n samAsAdya mR^igendra iva jambukam .. 30..\\ droNashcha brAhmaNo yatra sArva shastrAstrapAragaH . nihataH pANDavaiH sa~Nkhye kimanyadbhAgadheyataH .. 31..\\ bhUri shvarA hato yatra somadattashcha sAmyuge . bAhlIkashcha mahArAja kimanyAdbhaga dheyataH .. 32..\\ sudakShiNo hato yatra jalasandhashcha kauravaH . shrutAyushchAchyutAyushcha kimanyadbhAgadheyataH .. 33..\\ bR^ihadbalo hato yatra magadhashcha mahAbalaH . Avantyo nihato yatra trigartashcha janAdhipaH . saMshaptakAshcha bahavaH kimanyadbhAgadheyataH .. 34..\\ alambusastathA rAjanrAkShAsashchApyalAyudhaH . ArshyashR^i~Ngashcha nihataH kimanyadbhAgadheyataH .. 35..\\ nArAyaNA hatA yatra gopAlA yuddhadurmadAH . mlechchhAshcha bahusAhasrAH kimanyadbhAgadheyataH .. 36..\\ shakuniH saubalo yatra kaitavyashcha mahAbalaH . nihataH sabalo vIraH kimanyadbhAgadheyataH .. 37..\\ rAjAno rAjaputrAshcha shUrAH parighabAhavaH . nihatA bahavo yatra kimanyadbhAgadheyataH .. 38..\\ nAnAdeshasamAvR^ittAH kShatriyA yatra sa~njaya . nihatAH samare sarve kimanyadbhAgadheyataH .. 39..\\ putrAshcha me vinihatAH pautrAshchaiva mahAbalAH . vayasyA bhrAtarashchaiva kimanyadbhAgadheyataH .. 40..\\ bhAgadheya samAyukto dhruvamutpadyate naraH . yashcha bhAgyasamAyuktaH sa shubhaM prApnuyAnnaraH .. 41..\\ aha.n viyuktaH svairbhAgyaiH putraishchaiveha sa~njaya . kathamadya bhaviShyAmi vR^iddhaH shatruvasha.n gataH .. 42..\\ nAnyadatra paraM manye vanavAsAdR^ite prabho . so.aha.n vana.n gamiShyAmi nirbandhurGYAtisa~NkShaye .. 43..\\ na hi me.anyadbhavechchhreyo vanAbhyupagamAdR^ite . imAmavasthAM prAptasya lUnapakShasya sa~njaya .. 44..\\ duryodhano hato yatra shalyash cha nihato yudhi . duHshAsano vishastashcha vikarNashcha mahAbalaH .. 45..\\ katha.n hi bhImasenasya shroShye.ahaM shabdamuttamam . ekena samare yena hataM putrashataM mama .. 46..\\ asakR^idvadatastasya duryodhana vadhena cha . duHkhashokAbhisantapto na shroShye paruShA giraH .. 47..\\ eva.n sa shokasantaptaH pArthivo hatabAndhavaH . muhurmuhurmuhyamAnaH putrAdhibhirabhiplutaH .. 48..\\ vilapya suchira.n kAlaM dhR^itarAShTro.ambikA sutaH . dIrghamuShNa.n cha niHshvasya chintayitvA parAbhavam .. 49..\\ duHkhena mahatA rAjA santapto bharatarShabha . punargAvalgaNi.n sUtaM paryapR^ichchhadyathAtatham .. 50..\\ bhIShmadroNau hatau shrutvA sUtaputra.n cha pAtitam . senApatiM praNetAra.n kimakurvata mAmakAH .. 51..\\ ya.n yaM senA praNetAraM yudhi kurvanti mAmakAH . achireNaiva kAlena ta.n taM nighnanti pANDavAH .. 52..\\ raNamUrdhni hato bhIShmaH pashyatA.n vaH kirITinA . evameva hato droNaH sarveShAmeva pashyatAm .. 53..\\ evameva hataH karNaH sUtaputraH pratApavAn . sA rAjakAnA.n sarveShAM pashyatAM vaH kirITinA .. 54..\\ pUrvamevAhamukto vai vidureNa mahAtmanA . duryodhanAparAdhena prajeya.n vinashiShyati .. 55..\\ ke chinna samyakpashyanti mUDhAH samyaktathApare . tadidaM mama mUDhasyA tathA bhUta.n vachaH sma ha .. 56..\\ yadabravInme dharmAtmA viduro dIrghadarshivAn . tattathA samanuprApta.n vachanaM satyavAdinaH .. 57..\\ daivopahatachittena yanmayApakR^itaM purA . anayasya phala.n tasya brUhi gAvalgaNe punaH .. 58..\\ ko vA mukhamanIkAnAmAsItkarNe nipAtite . arjuna.n vAsudeva.n cha ko vA pratyudyayau rathI .. 59..\\ ke.arakShandakShiNa.n chakraM madrarAjasya sa.nyuge . vAma.n cha yoddhukAmasya ke vA vIrasya pR^iShThataH .. 60..\\ katha.n cha vaH sametAnAM madrarAjo mahAbalaH . nihataH pANDavaiH sa~Nkhye putro vA mama sa~njaya .. 61..\\ brUhi sarva.n yathAtattvaM bharatAnAM mahAkShayam . yathA cha nihataH sa~Nkhye putro duryodhano mama .. 62..\\ pA~nchAlAshcha yathA sarve nihatAH sapadAnugAH . dhR^iShTadyumnaH shikhANDI cha draupadyAH pa~ncha chAtmajAH .. 63..\\ pANDavAshcha yathA muktAstathobhau sAtvatau yudhi . kR^ipashcha kR^itavarmA cha bhAradvAjasya chAtmajaH .. 64..\\ yadyathA yAdR^isha.n chaiva yuddha.n vR^ittaM cha sAmpratam . ahila.n shrotumichchhAmi kushalo hyasi sa~njaya .. 65..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} s shR^iNu rAjannavahito yathAvR^itto mahAnkShayaH . kurUNAM pANDavAnA.n cha samAsAdya parasparam .. 1..\\ nihate sUtaputre tu pANDavena mahAtmanA . vidruteShu cha sainyeShu samAnIteShu chAsakR^it .. 2..\\ vimukhe tava putre tu shokopahatachetasi . bhR^ishodvigneShu sainyeShu dR^iShTvA pArthasya vikramam .. 3..\\ dhyAyamAneShu sainyeShu duHkhaM prApteShu bhArata . balAnAM madhyamAnAnA.n shrutvA ninadamuttamam .. 4..\\ abhiGYAnaM narendrANA.n vikR^itaM prekShya sa.nyuge . patitAnrathanIDAMshcha rathAMshchApi mahAtmanAm .. 5..\\ raNe vinihatAnnAgAndR^iShTvA pattIMshcha mAriSha . Ayodhana.n chAtighora.n rudrasyAkrIDa saMnibham .. 6..\\ aprakhyAti.n gatAnAM tu rAGYA.n shatasahasrashaH . kR^ipAviShTaH kR^ipo rAjanvayaH shIlasamanvitaH .. 7..\\ abravIttatra tejasvI so.abhisR^itya janAdhipam . duryodhanaM manyuvashAdvachana.n vachanakShamaH .. 8..\\ duryodhana nibodheda.n yattvA vakShyAmi kaurava . shrutvA kuru mahArAja yadi te rochate.anagha .. 9..\\ na yuddhadharmAchchhreyAnvai panthA rAjendra vidyate . ya.n samAshritya yudhyante kShatriyAH kShatriyarShabha .. 10..\\ putro bhrAtA pitA chaiva svasreyo mAtulastathA . sambandhibandhavAshchaiva yodhyA vai kShatrajIvinA .. 11..\\ vadhe chaiva paro dharmastathAdharmaH palAyane . te sma ghorA.n samApannA jIvikA.n jIvitArthinaH .. 12..\\ tatra tvAM prativakShyAmi ki.n chideva hita.n vachaH . hate bhIShme cha droNe cha karNe chaiva mahArathe .. 13..\\ jayadrathe cha nihate tava bhrAtR^iShu chAnagha . lakShmaNe tava putre cha ki.n sheShaM paryupAsmahe .. 14..\\ yeShu bhAra.n samAsajya rAjye matimakurmahi . te santyajya tanUryAtAH shUrA brahma vidA.n gatim .. 15..\\ vaya.n tviha vinA bhUtA guNavadbhirmahArathaiH . kR^ipaNa.n vartayiShyAma pAtayitvA nR^ipAnbahUn .. 16..\\ sarvairapi cha jIvadbhirbIbhatsuraparAjitaH . kR^iShNa netro mahAbAhurdevairapi durAsadaH .. 17..\\ indra kArmukavajrAbhamindraketumivochchhritam . vAnara.n ketumAsAdya sa~ncachAla mahAchamUH .. 18..\\ si.nhanAdena bhImasya pA~nchajanya svanena cha . gANDIvasya cha nirghoShAtsa.nhR^iShyanti manA.nsi naH .. 19..\\ charantIva mahAvidyunmuShNanti nayanaprabhAm . alAtamiva chAviddha.n gANDIva.n samadR^ishyata .. 20..\\ jAmbUnadavichitra.n cha dhUyamAnaM mahaddhanuH . dR^ishyate dikShu sarvAsu vidyudabhraghaneShviva .. 21..\\ udyamAnashcha kR^iShNena vAyuneva balAhakaH . tAvaka.n tadbala.n rAjannarjuno.astravidAM varaH . gahana.n shishire kakSha.n dadAhAgnirivotthitaH .. 22..\\ gAhamAnamanIkAni mahendrasadR^ishaprabham . dhana~njayamapashyAma chaturdantamiva dvipam .. 23..\\ vikShobhayanta.n senA.n te trAsayantaM cha pArthivAn . dhana~njayamapashyAma nalinImiva ku~njaram .. 24..\\ trAsayanta.n tathA yodhAndhanurghoSheNa pANDavam . bhUya enamapashyAma si.nhaM mR^igagaNA iva .. 25..\\ sarvalokamaheShvAsau vR^iShabhau sarvadhanvinAm . Amuktakavachau kR^iShNau lokamadhye virejatuH .. 26..\\ adya sapta dashAhAni vartamAnasya bhArata . sa~NgrAmasyAtighorasya vadhyatA.n chAbhito yudhi .. 27..\\ vAyuneva vidhUtAni tavAnIkAni sarvashaH . sharadambhoda jAlAni vyashIryanta samantataH .. 28..\\ tAM nAvamiva paryastAM bhrAntavAtAM mahArNave . tava senAM mahArAja savyasAchI vyakampayat .. 29..\\ kva nu te sUtaputro.abhUtkva nu droNaH sahAnugaH . aha.n kva cha kva chAtmA te hArdikyashcha tathA kva nu . duHshAsanashcha bhrAtA te bhrAtR^ibhiH sahitaH kva nu .. 30..\\ bANagochara sampAptaM prekShya chaiva jayadratham . sambandhinaste bhrAtR^IMshcha sahAyAnmAtulA.nstathA .. 31..\\ sarvAnvikramya miShato lokAMshchAkramya mUrdhani . jayadratho hato rAjankiM nu sheShamupAsmahe .. 32..\\ ko veha sa pumAnasti yo vijeShyati pANDavam . tasya chAstrANi divyAni vividhAni mahAtmanaH . gANDIvasya cha nirghoSho vIryANi harate hi naH .. 33..\\ naShTachandrA yathA rAtriH seneya.n hatanAyakA . nAgabhagnadrumA shuShkA nadIvAkulatA.n gatA .. 34..\\ dhvajinyA.n hatanetrAyAM yatheShTaM shvetavAhanaH . chariShyati mahAbAhuH kakShe.agniriva sa~njvalan .. 35..\\ sAtyakeshchaiva yo vego bhImasenasya chobhayoH . darayeta girInsarvA~nshoShayeta cha sAgarAn .. 36..\\ uvAcha vAkya.n yadbhImaH sabhAmadhye vishAM pate . kR^ita.n ta sakalaM tena bhUyashchaiva kariShyati .. 37..\\ pramukhasthe tadA karNe balaM pANDava rakShitam . durAsada.n tathA guptaM gUDhaM gANDIvadhanvanA .. 38..\\ yuShmAbhistAni chIrNAni yAnyasAhUni sAdhuShu . akAraNakR^itAnyeva teShA.n vaH phalamAgatam .. 39..\\ Atmano.arthe tvayA loko yatnataH sarva AhR^itaH . sa te saMshayitastAta AtmA cha bharatarShabha .. 40..\\ rakSha duryodhanAtmAnamAtmA sarvasya bhAjanam . bhinne hi bhAjane tAta disho gachchhati tadgatam .. 41..\\ hIyamAnena vai sandhiH paryeShTavyaH samena cha . vigraho vardhamAnena nItireShA bR^ihaspateH .. 42..\\ te vayaM pANDuputrebhyo hInAH svabalashaktitaH . atra te pANDavaiH sArdha.n sandhiM manye kShamaM prabho .. 43..\\ na jAnIte hi yaH shreyaH shreyasashchAvamanyate . sa kShipraM bhrashyate rAjyAnna cha shreyo.anuvindati .. 44..\\ praNipatya hi rAjAna.n rAjyaM yadi labhemahi . shreyaH syAnna tu mauDhyena rAjangantuM parAbhavam .. 45..\\ vaichitravIrya vachanAtkR^ipA shIllo yudhiShThiraH . viniyu~njIta rAjye tvA.n govinda vachanena cha .. 46..\\ yadbrUyAddhi hR^iShIkesho rAjAnamaparAjitam . arjunaM bhImasena.n cha sarvaM kuryurasaMshayam .. 47..\\ nAtikramiShyate kR^iShNo vachana.n kauravasya ha . dhR^itarAShTrasya manye.ahaM nApi kR^iShNasya pANDavaH .. 48..\\ etatkShamamahaM manye tava pArthairavigraham . na tva bravImi kArpaNyAnna prANaparirakShaNAt . pathya.n rAjanbravImi tvA.n tatparAsuH smariShyasi .. 49..\\ iti vR^iddho vilapyaitatkR^ipaH shAradvato vachaH . dIrghamuShNa.n cha niHshvasya shushocha cha mumoha cha .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} s evamukto.ato rAjA gautamena yashasvinA . niHshvasya dIrghamuShNa.n cha tUShNImAsIdvishAM pate .. 1..\\ tato muhUrta.n sa dhyAtvA dhArtarAShTro mahAmanAH . kR^ipa.n shAradvataM vAkyamityuvAcha parantapaH .. 2..\\ yatki.n chitsuhR^idA vAchyaM tatsarva.n shrAvito hyaham . kR^ita.n cha bhavatA sarvaM prANAnsantyajya yudhyatA .. 3..\\ gAhamAnamanIkAni yudhyamAnaM mahArathaiH . pANDavairatitejobhirlokastvAmanudR^iShTavAn .. 4..\\ suhR^idA yadida.n vAchyaM bhavatA shrAvito hyaham . na mAM prINAti tatsarvaM mumUrShoriva bheShajam .. 5..\\ hetukAraNa sa.nyukta.n hitaM vachanamuttamam . uchyamAnaM mahAbAho na me viprAgrya rochchate .. 6..\\ rAjyAdvinikR^ito.asmAbhiH katha.n so.asmAsu vishvaset . akShadyUte cha nR^ipatirjito.asmAbhirmahAdhanaH . sa kathaM mama vAkyAni shraddadhyAdbhUya eva tu .. 7..\\ tathA dautyena samprAptaH kR^iShNaH pArtha hite rataH . pralabdhashcha hR^iShIkeshastachcha karma virodhitam . sa cha me vachanaM brahmankathamevAbhima.nsyate .. 8..\\ vilalApa hi yatkR^iShNA sabhAmadhye sameyuShI . na tanmarShayate kR^iShNo na rAjyaharaNa.n tathA .. 9..\\ ekaprANAvubhau kR^iShNAvanyonyaM prati sa.nhatau . purA yachchhrutamevAsIdadya pashyAmitatprabho .. 10..\\ svasrIya.n cha hata.n shrutvA duHkhasvapiti keshavaH . kR^itAgaso vaya.n tasya sa madarthaM kathaM kShamet .. 11..\\ abhimanyorvinAshena na sharma labhate.arjunaH . sa kathaM maddhite yatnaM prakariShyati yAchitaH .. 12..\\ madhyamaH pANDavastIkShNo bhImaseno mahAbalaH . pratiGYAtma cha tenogra.n sa bhAjyeta na saMnamet .. 13..\\ ubhau tau baddhanistriMshAvubhau chAbaddha ka~NkaTau . kR^itavairAvubhau vIrau yamAvapi yamopamau .. 14..\\ dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha kR^itavairau mayA saha . tau kathaM maddhite yatnaM prakuryAtA.n dvijottama .. 15..\\ duHshAsanena yatkR^iShNA ekavastrA rajasvalA . parikliShTA sabhAmadhye sarvalokasya pashyataH .. 16..\\ tathA vivasanA.n dInA.n smarantyadyApi pANDavAH . na nivArayitu.n shakyAH sa~NgrAmAtte parantapAH .. 17..\\ yadA cha draupadI kR^iShNA madvinAshAya duHkhitA . ugra.n tepe tapaH kR^iShNA bhartR^INAm arthasiddhaye . sthaNDile nityadA shete yAvadvairasya yAtanA .. 18..\\ nikShipya mAna.n darpaM cha vAsudeva sahodarA . kR^iShNAyAH prekShyavadbhUtvA shushrUShA.n kurute sadA .. 19..\\ iti sarva.n samunnaddhaM na nirvAti katha.n chana . abhimanyorvinAshena sa sandheyaH kathaM mayA .. 20..\\ katha.n cha nAma bhuktvemAM pR^ithivI.n sAgarAmbarAm . pANDavAnAM prasAdena bhu~njIyA.n rAjyamalpakam .. 21..\\ uparyupari rAGYA.n vai jvalito bhAskaro yathA . yudhiShThira.n kathaM pashchAdanuyAsyAmi dAsavat .. 22..\\ kathaM bhuktvA svayaM bhogAndattvA dAyAMshcha puShkalAn . kR^ipaNa.n vartayiShyAmi kR^ipaNaiH saha jIvikAm .. 23..\\ nAbhyasUyAmi te vAkyamukta.n snigdhaM hita.n tvayA . na tu sandhimahaM manye prAptakAla.n kathaM chana .. 24..\\ sunItamanupashyAmi suyuddhena parantapa . nAya.n klIbayituM kAlaH sa.nyoddhuM kAla eva naH .. 25..\\ iShTaM me bahubhiryaGYairdattA vipreShu dakShNiNAH . prAptAH kramashrutA vedAH shatrUNAM mUrdhni cha sthitam .. 26..\\ bhR^ityame subhR^itAstAta dInashchAbhyuddhR^ito janaH . yAtAni pararAShTrANi svarAShTramanupAlitam .. 27..\\ bhuktAshcha vividhA bhogAstrivargaH sevito mayA . pitR^INA.n gatamAnR^iNyaM kShatradharmasya chobhayoH .. 28..\\ na dhruva.n sukhamastIha kuto rAjya.n kuto yashaH . iha kIrtirvidhAtavyA sA cha yuddhena nAnyathA .. 29..\\ gR^ihe yatkShatriyasyApi nidhana.n tadvigarhitam . adharmaH sumahAneSha yachchhayyA maraNa.n gR^ihe .. 30..\\ araNye yo vimu~ncheta sa~NgrAme vA tanuM naraH . kratUnAhR^itya mahato mahimAna.n sa gachchhati .. 31..\\ kR^ipaNa.n vipalannArto jarayAbhipariplutaH . mriyate rudatAM madhye GYAtInAM na sa pUruShaH .. 32..\\ tyaktvA tu vividhAnbhogAnprAptAnAM maramA.n gatim . apIdAnI.n suyuddhena gachchheyaM satsalokatAm .. 33..\\ shUrANAmArya vR^ittAnA.n sa~NgrameShvanivartinAm . dhImatA.n satyasandhAnAM sarveShA.n kratuyAjinAm .. 34..\\ shastrAvabhR^ithamAptAnA.n dhruva.n vAsastriviShTape . mudA nUnaM prapashyanti shubhrA hyapsarasA.n gaNAH .. 35..\\ pashyanti nUnaM pitaraH pUjitA~nshakra sa.nsadi . apsarobhiH parivR^itAnmodamAnA.nstriviShTape .. 36..\\ panthAnamamarairyAta.n shUraishchaivAnivartibhiH . api taiH sa~NgataM mArga.n vayamapyAruhemahi .. 37..\\ pitAmahena vR^iddhena tathAcharyeNa dhImatA . jayadrathena karNena tathA duHshAsanena cha .. 38..\\ ghaTamAnA madarthe.asminhatAH shUrA janAdhipAH . sherate lohitAktA~NgAH pR^ithivyA.n sharavikShatAH .. 39..\\ uttamAstravidaH shUrA yathoktakratuyAjinaH . tyaktvA prANAnyathAnyAyamindra sadmasu dhiShThitAH .. 40..\\ taistvaya.n rachitaH panthA durgamo hi punarbhavet . sampatadbhirmahAvegairito yAdbhish cha sadgatim .. 41..\\ ye madarthe hatAH shUrAsteShA.n kR^itamanusmaran . R^iNa.n tatpratimu~nchAno na rAjye mana Adadhe .. 42..\\ pAtayitvA vayasyAMshcha bhrAtR^Inatha pitAmahAn . jIvita.n yadi rakSheyaM loko mA.n garhayeddhruvam .. 43..\\ kIdR^isha.n cha bhavedrAjyaM mama hInasya bandhubhiH . sakhibhishcha suhR^idbhishcha praNipatya cha pANDavam .. 44..\\ so.ahametAdR^isha.n kR^itvA jagato.asya parAbhavam . suyuddhena tataH svargaM prApsyAmi na tadanyathA .. 45..\\ eva.n duryodhanenokta.n sarve sampUjya tadvachaH . sAdhu sAdhviti rAjAna.n kShatriyAH sambabhAShire .. 46..\\ parAjayamashochantaH kR^itachittAsh cha vikrame . sarve sunishchitA yoddhumudagramanaso.abhavan .. 47..\\ tato vAhAnsamAshvAsya sarve yuddhAbhinandinaH . Une dviyojane gatvA pratyatiShThanta kauravAH .. 48..\\ AkAshe vidrume puNye prasthe himavataH shubhe . aruNA.n sarasvatIM prApya papuH sasnush cha tajjalam .. 49..\\ tava putrAH kR^itotsAhAH paryavartanta te tataH . paryavasthApya chAtmAnamanyonyena punastadA . sarve rAjannyavartanta kShatriyAH kAlachoditAH .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} s atha haimavate prasthe sthitvA yuddhAbhinandinaH . sarva eva mahArAja yodhAstatra samAgatAH .. 1..\\ shalyashcha chitrasenashcha shakunishcha mahArathaH . ashvatthAmA kR^ipashchaiva kR^itavarmA cha sAtvataH .. 2..\\ suSheNo.ariShTasenashcha dhR^itasenashcha vIryavAn . jayatsenashcha rAjAnaste rAtrimuShitAstataH .. 3..\\ raNe karNe hate vIre trAsitA jitakAshibhiH . nAlabha~nsharma te putrA himavantamR^ite girim .. 4..\\ te.abruvansahitAstatra rAjAna.n sainyasaMnidhau . kR^itayatnA raNe rAjansAmpUjya vidhivattadA .. 5..\\ kR^itvA senA praNetAraM parA.nstva.n yoddhumarhasi . yenAbhiguptAH sa~NgrAme jayemAsu hR^ido vayam .. 6..\\ tato duryodhanaH sthitvA raNe rathavarottamam . sarvayuddhavibhAgaGYamantakapratima.n yudhi .. 7..\\ sva~NgaM prachchhannashirasa.n kambugrIvaM priya.nvadam . vyAkoshapadmAbhimukha.n vyAghrAsyaM merugauravam .. 8..\\ sthANorvR^iShasya sadR^isha.n skandhanetra gatisvaraiH . puShTashliShTAyata bhuja.n suvistIrNa ghanorasam .. 9..\\ jave bale cha sadR^ishamaruNAnuja vAtayoH . Adityasya tviShA tulyaM buddhyA choshanasA samam .. 10..\\ kAnti rUpamukhaishvaryaistribhish chandramasopamam . kA~nchanopala sa~NghAtaiH sadR^isha.n shliShTasandhikam .. 11..\\ suvR^ittoru kaTI ja~Ngha.n supAdaM sva~NgulInakham . smR^itvA smR^itvaiva cha guNAndhAtrA yatnAdvinirmitam .. 12..\\ sarvalakShaNasampannaM nipuNa.n shrutisAgaram . jetAra.n tarasArINAmajeya.n shatrubhirbalAt .. 13..\\ dashA~Nga.n yashchatuShpAdamiShvastraM veda tattvataH . sA~NgaMshcha chaturo vedAnsamyagAkhyAna pa~nchamAn .. 14..\\ ArAdhya tryambala.n yatnAdvratairugrairmahAtapAH . ayonijAyAmutpanno droNenAyonijena yaH .. 15..\\ tamapratimakarmANa.n rUpeNAsadR^ishaM bhuvi . pAraga.n sarvavidyAnA.n guNArNavamaninditam . tamabhyetyAtmajastubhyamashvatthAmAnamabravIt .. 16..\\ yaM purasH kR^ityasahitA yudhi jeShyAma pANDavAn . guruputro.adya sarveShAmasmAkaM paramA gatiH . bhavA.nstasmAnniyogAtte ko.astu senApatirmama .. 17..\\ druani aya.n kulena vIryeNa tejasA yashasA shriyA . sarvairguNaiH samuditaH shalyo no.astu chamUpatiH .. 18..\\ bhAgineyAnnijA.nstyaktvA kR^itaGYo.asmAnupAgataH . mahAseno mahAbAhurmahAsena ivAparaH .. 19..\\ ena.n senApati.n kR^itvA nR^ipatiM nR^ipasattama . shakyaH prAptu.n jayo.asmAbhirdevaiH skandamivAjitam .. 20..\\ tathokte droNaputreNa sarva eva narAdhipAH . parivArya sthitAH shalya.n jayashabdAMsh cha chakrire . yuddhAya cha mati.n chakrUrAveshaM cha para.n yayuH .. 21..\\ tato duryodhanaH shalyaM bhUmau sthitvA rathe sthitam . uvAcha prA~njalirbhUtvA rAma bhIShma sama.n raNe .. 22..\\ aya.n sa kAlaH samprApto mitrANAM mitravatsala . yatra mitramamitra.n vA parIkShante budhA janAH .. 23..\\ sa bhavAnastu naH shUraH praNetA vAhinImukhe . raNa.n cha yAte bhavati pANDavA mandachetasaH . bhaviShyanti sahAmAtyAH pA~nchAlAshcha nirudyamAH .. 24..\\ zalya yattu mAM manyase rAjankururAja karomi tat . tvatpriyArtha.n hi me sarvaM prANA rAjya.n dhanAni cha .. 25..\\ dur senApatyena varaye tvAmahaM mAtulAtulam . so.asmAnpAhi yudhA.n shreShTha skAndo devAnivAhave .. 26..\\ abhiShichyasva rAjendra devAnAmiva pAvakiH . jahi shatrUnraNe vIra mahendro dAnavAniva .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} s etachchhrutvA vacho rAGYo madrarAjaH pratApavAn . duryodhana.n tadA rAjanvAkyametaduvAcha ha .. 1..\\ duryodhana mahAbAho shR^iNu vAkyavidA.n vara . yAvetau manyase kR^iShNau rathasthau rathinA.n varau . na me tulyAvubhAvetau bAhuvIrye katha.n chana .. 2..\\ udyatAM pR^ithivI.n sarvAM sasurAsuramAnavAm . yodhayeya.n raNamukhe sa~NkruddhaH kimu pANDavAn . vijeShye cha raNe pArthAnsomakAMshcha samAgatAn .. 3..\\ aha.n senA praNetA te bhaviShyAmi na saMshayaH . ta.n cha vyUha.n vidhAsyAmi na tariShyanti yaM pare . iti satyaM bravImyeSha duryodhana na saMshayaH .. 4..\\ evamuktastato rAjA madrAdhipatima~njasA . abhyaShi~nchata senAyA madhye bharatasattama . vidhinA shastradR^iShTena hR^iShTarUpo vishAM pate .. 5..\\ abhiShikte tatastasminsi.nhanAdo mahAnabhUt . tava sainyeShvavAdyanta vAditrANi cha bhArata .. 6..\\ hR^iShTAshchAsa.nstadA yodhA madrakAshcha mahArathAH . tuShTuvushchaiva rAjAna.n shalyamAhavashobhinam .. 7..\\ jaya rAjaMshchira.n jIva jahi shatrUnsamAgatAn . tava bAhubalaM prApya dhArtarAShTrAmahA balAH . nikhilAM pR^ithivI.n sarvAM prashAsantu hatadviShaH .. 8..\\ tva.n hi shakto raNe jetuM sasurAsuramAnavAn . martyadharmANa iha tu kimu somaka sR^i~njayAn .. 9..\\ eva.n sa.nstUyamAnastu madrANAmadhipo balI . harShaM prApa tadA vIro durApamakR^itAtmabhiH .. 10..\\ zalya adyaivAha.n raNe sarvAnpA~nchAlAnsaha pANDavaiH . nihaniShyAmi rAjendra svarga.n yAsyAmi vA hataH .. 11..\\ adya pashyantu mA.n lokA vicharantamabhItavat . adya pANDusutAH sarve vAsudevaH sasAtyakiH .. 12..\\ pA~nchAlAshchedayashchaiva draupadeyAshcha sarvashaH . dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha sarve chApi prabhadrakAH .. 13..\\ vikramaM mama pashyantu dhanuShash cha mahadbalam . lAghava.n chAstravIryaM cha bhujayoshcha bala.n yudhi .. 14..\\ adya pashyantu me pArthAH siddhAshcha sahachAraNaiH . yAdR^ishaM me balaM bAhvoH sAmpadastreShu yA cha me .. 15..\\ adya me vikrama.n dR^iShTvA pANDavAnAM mahArathAH . pratIkAra parA bhUtvA cheShTantA.n vividhAH kriyAH .. 16..\\ adya sainyAni pANDUnA.n drAvayiShye samantataH . droNa bhIShmAvati vibho sUtaputra.n cha sa.nyuge . vichariShye raNe yudhyanpriyArtha.n tava kaurava .. 17..\\ s abhiShikte tadA shalye tava sainyeShu mAnada . na karNa vyasana.n kiM chinmenire tatra bhArata .. 18..\\ hR^iShTAH sumanasashchaiva babhUvustatra sainikAH . menire nihatAnpArthAnmadrarAjavasha.n gatAn .. 19..\\ praharShaM prApya senA tu tAvakI bharatarShabha . tA.n rAtriM sukhinI suptA svasthachitteva sAbhavat .. 20..\\ sainyasya tava ta.n shabdaM shrutvA rAjA yudhiShThiraH . vArShNeyamabravIdvAkya.n sarva kShatrasya shR^iNvataH .. 21..\\ madrarAjaH kR^itaH shalyo dhArtarAShTreNa mAdhava . senApatirmaheShvAsaH sarvasainyeShu pUjitaH .. 22..\\ etachchhrutvA yathA bhUta.n kuru mAdhava yatkShamam . bhavAnnetAcha goptA cha vidhatsva yadanantaram .. 23..\\ tamabravInmahArAja vAsudevo janAdhipam . ArtAyanimaha.n jAne yathAtattvena bhArata .. 24..\\ vIryavAMshcha mahAtejA mahAtmA cha visheShataH . kR^itI cha chitrayodhI cha smayukto lAghavena cha .. 25..\\ yAdR^igbhIShmastathA droNo yAdR^ikkarNashcha sa.nyuge . tAdR^ishastadvishiShTo vA madrarAjo mato mama .. 26..\\ yudhyamAnasya tasyAjau chintayanneva bhArata . yoddhAraM nAdhigachchhAmi tulyarUpa.n janAdhipa .. 27..\\ shikhaNDyarjuna bhImAnA.n sAtvatasya cha bhArata . dhR^iShTadyumnasya cha tathA balenAbhyadhiko raNe .. 28..\\ madrarAjo mahArAja si.nhadviradavikramaH . vichariShyatyabhIH kAle kAlaH kruddhaH prajAsviva .. 29..\\ tasyAdya na prapashyAmi pratiyoddhAramAhave . tvAmR^ite puruShavyAghra shArdUlasamavikramam .. 30..\\ sadevaloke kR^itsne.asminnAnyastvattaH pumAnbhavet . madrarAja.n raNe kruddhaM yo hanyAtkurunandana . ahanyahani yudhyanta.n kShobhayantaM balaM tava .. 31..\\ tasmAjjahi raNe shalyaM maghavAniva shambaram . atipashchAdasau vIro dhArtarAShTreNa satkR^itaH .. 32..\\ tavaiva hi jayo nUna.n hate madreshvare yudhi . tasminhate hata.n sarva.n dhArtarAShTra balaM mahat .. 33..\\ etachchhrutvA mahArAja vachanaM mama sAmpratam . pratyudyAhi raNe pArtha madrarAjaM mahAbalam . jahi chainaM mahAbAho vAsavo namuchi.n yathA .. 34..\\ na chaivatra dayA kAryA mAtulo.ayaM mameti vai . kShatradharmaM puraskR^itya jahi madrajaneshvaram .. 35..\\ bhIShmadroNArNava.n tIrtvA karNa pAtAlasambhavam . mA nimajjasva sagaNaH shalyamAsAdya goShpadam .. 36..\\ yachcha te tapaso vIrya.n yachcha kShAtraM bala.n tava . taddarshaya raNe sarva.n jahi chainaM mahAratham .. 37..\\ etAvaduktvA vachana.n keshavaH paravIrahA . jagAma shibira.n sAyaM pUjyamAno.atha pANDavaiH .. 38..\\ keshave tu tadA yAte dharmarAjo yudhiShThiraH . visR^ijya sarvAnbhrAtR^IMshcha pA~nchAlAnatha somakAn . suShvApa rajanI.n tAM tu vishalya iva ku~njaraH .. 39..\\ te cha sarve maheShvAsAH pA~nchAlAH pANDavAstathA . karNasya nidhane hR^iShTAH suShupustAM nishA.n tadA .. 40..\\ gatajvaraM maheShvAsa.n tIrNapAraM mahAratham . babhUva pANDaveyAnA.n sainyaM pramuditaM nishi . sUtaputrasya nidhane jaya.n labdhvA cha mAriSha .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} s vyatItAyA.n rajanyA.n tu rAjA duryodhanastadA . abravIttAvakAnsarvAnsaMnahyantAM mahArathAH .. 1..\\ rAGYastu matamAGYAya sAmanahyata sA chamUH . ayojayanrathA.nstUrNaM paryadhAva.nstathApare .. 2..\\ akalpyanta cha mAta~NgAH samanahyanta pattayaH . hayAnAstaraNopetAMshchakruranye sahAsrashaH .. 3..\\ vAditrANA.n cha ninadaH prAdurAsIdvishAM pate . bodhanArtha.n hi yodhAnAM sainyAnA.n chApyudIryatAm .. 4..\\ tato balAni sarvANi senA shiShTAni bhArata . saMnaddhAnyeva dadR^ishurmR^ityu.n kR^itvA nivartanam .. 5..\\ shalya.n senApati.n kR^itvA madrarAjaM mahArathAH . pravibhajya bala.n sarvamanIkeShu vyavasthitAH .. 6..\\ tataH sarve samAgamya putreNa tava sainikAH . kR^ipashcha kR^itavarmA cha drauNiH shalyo.atha saubalaH .. 7..\\ anye cha pArthivAH sheShAH samaya.n chakrire tadA . na na ekena yoddhavya.n kathaM chidapi pANDavaiH .. 8..\\ yo hyekaH pANDavairyudhyedyo vA yudhyantamutsR^ijet . sa pa~nchabhirbhavedyuktaH pAtakaiH sopapAtakaiH . anyonyaM parirakShadbhiryoddhavya.n sahitaishcha naH .. 9..\\ eva.n te samayaM kR^itvA sarve tatra mahArathAH . madrarAjaM puraskR^itya tUrNamabhyadravanparAn .. 10..\\ tathaiva pANDavA rAjanvyUhya sainyaM mahAraNe . abhyayuH kauravAnsarvAnyotsyamAnAH samantataH .. 11..\\ tadbalaM bharatashreShTha kShubbdhArNava samasvanam . samuddhUtArNavAkAramuddhUta rathaku~njaram .. 12..\\ dhr droNasya bhIShmasya cha vai rAdheyasya cha me shrutam . pAtana.n sha.nsa me bhUyaH shalyasyAtha sutasya me .. 13..\\ katha.n raNe hataH shalyo dharmarAjena sa~njaya . bhImena cha mahAbAhuH putro duryodhano mama .. 14..\\ s kShayaM manuShyadehAnA.n rathanAgAshvasa~NkShayam . shR^iNu rAjansthiro bhUtvA sa~NgrAma.n sha.nsato mama .. 15..\\ AshA balavatI rAjanputrANA.n te.abhavattadA . hate bhIShme cha droNe cha sUtaputre cha pAtite . shalyaH pArthAnraNe sarvAnnihaniShyati mAriSha .. 16..\\ tAmAshA.n hR^idaye kR^itvA samAshvAsya cha bhArata . madrarAja.n cha samare samAshritya mahAratham . nAthavantamathAtmAnamamanyata sutastava .. 17..\\ yadA karNe hate pArthAH si.nhanAdaM prachakrire . tadA rAjandhArtarAShTrAnAvivesha mahadbhayam .. 18..\\ tAnsamAshvAsyatu tadA madrarAjaH pratApavAn . vyUhya vyUhaM mahArAja sarvatobhadramR^iddhimat .. 19..\\ pratyudyAto raNe pArthAnmadrarAjaH pratApavAn . vidhunvankArmuka.n chitraM bhAraghna.n vegavattaram .. 20..\\ rathapravaramAsthAya saindhavAshvaM mahArathaH . tasya sItA mahArAja rathasthAshobhayadratham .. 21..\\ sa tena sa.nvR^ito vIro rathenAmitrakarshanaH . tasthau shUro mahArAja putrANA.n te bhayapraNut .. 22..\\ prayANe madrarAjo.abhUnmukha.n vyUhasya daMshitaH . madrakaiH sahito vIraiH karNa putraishcha durjayaiH .. 23..\\ savye.abhUtkR^itavarmA cha trigartaiH parivAritaH . gautamo dakShiNe pArshve shakaishcha yavanaiH saha .. 24..\\ ashvatthAmA pR^iShThato.abhUtkAmbojaiH parivAritaH . duryodhano.abhavanmadhye rakShitaH kurupu~NgavaiH .. 25..\\ hayAnIkena mahatA saubalashchApi sa.nvR^itaH . prayayau sarvasainyena kaitavyashcha mahArathaH .. 26..\\ pANDavAshcha maheShvAsA vyUhya sainyamarindamAH . tridhA bhUtvA mahArAja tava sainyamupAdravan .. 27..\\ dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha satyakishcha mahArathaH . shlayasya vAhinI.n tUrNamabhidudruvurAhave .. 28..\\ tato yudhiShThiro rAjA svenAnIkena sa.nvR^itaH . shalyamevAbhidudrAva jighA.nsurbharatarShabha .. 29..\\ hArdikya.n tu maheShvAsamarjunaH shatrupUgahA . saMshaptaka gaNAMsh chaiva vegato.abhividudruve .. 30..\\ gautamaM bhImaseno vai somakAshcha mahArathAH . abhyadravanta rAjendra jighA.nsantaH parAnyudhi .. 31..\\ mAdrIputrau tu shakunimulUka.n cha mahArathau . sasainyau sahasenau tAvupatasthaturAhave .. 32..\\ tathaivAyutasho yodhAstAvakAH pANDavAnraNe . abhyadravanta sa~NkruddhA vividhAyudhapANayaH .. 33..\\ dhr hate bhIShme maheShvAse droNe karNe mahArathe . kuru ShvalpAvashiShTeShu pANDaveShu cha sa.nyuge .. 34..\\ susa.nrabdheShu pArtheShu parAkrAnteShu sa~njaya . mAmakAnAM pareShA.n cha ki.n shiShTamabhavadbalam .. 35..\\ s yathA vayaM pare rAjanyuddhAya samavasthitAH . yAvachchAsIdbala.n shiShTaM sa~NgrAme tannibodha me .. 36..\\ ekAdasha sahasrANi rathAnAM bharatarShabha . dasha danti sahasrANi sapta chaiva shatAni cha .. 37..\\ pUrNe shatasahasre dve hayAnAM bharatarShabha . narakoTyastathA tisro balametattavAbhavat .. 38..\\ rathAnA.n ShaTsahasrANi ShaTsahasrAshcha ku~njarAH . dasha chAshvasahasrANi pattikoTI cha bhArata .. 39..\\ etadbalaM pANDavAnAmabhavachchheShamAhave . eta eva samAjagmuryuddhAya bharatarShabha .. 40..\\ eva.n vibhajya rAjendra madrarAjamate sthitAH . pANDavAnpratyudIyAma jaya gR^iddhAH pramanyavaH .. 41..\\ tathaiva pANDavAH shUrAH samare jitakAshinaH . upayAtA naravyAghrAH pA~nchAlAshcha yashasvinaH .. 42..\\ evamete balaughena parasparavadhaiShiNaH . upayAtA naravyAghrAH pUrvA.n sandhyAM prati prabho .. 43..\\ tataH pravavR^ite yuddha.n ghorarUpaM bhayAnakam . tAvakAnAM pareShA.n cha nighnatAm itaretaram .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} s tatha pravavR^ite yuddha.n kurUNAM bhayavardhanam . sR^i~njayaiH saha rAjendra ghora.n devAsuropamam .. 1..\\ narA rathA gajaughAshcha sAdinashcha sahasrashaH . vAjinashcha parAkrAntAH samAjagmuH parasparam .. 2..\\ nAgAnAM bhImarUpANA.n dravatAM nisvano mahAn . ashrUyata yathAkAle jaladAnAM nabhastale .. 3..\\ nAgairabhyAhatAH ke chitsarathA rathino.apatan . vyadravanta raNe vIrA drAvyamANA madotkaTaiH .. 4..\\ hayaughAnpAdarakShAMshcha rathinastatra shikShitAH . sharaiH sampreShayAmAsuH paralokAya bhArata .. 5..\\ sAdinaH shikShitA rAjanparivArya mahArathAn . vicharanto raNe.abhyaghnanprAsashaktyR^iShTibhistathA .. 6..\\ dhanvinaH puruShAH ke chitsaMnivArya mahArathAn . ekaM bahava AsAdya preShayeyuryamakShayam .. 7..\\ nAga.n rathavarAMshchAnye parivArya mahArathAH . sottarAyudhina.n jaghnurdravamANA mahAravam .. 8..\\ tathA cha rathina.n kruddha.n vikirantaM sharAnbahUn . nAgA jaghnurmahArAja parivArya samantataH .. 9..\\ nAgo nAgamabhidrutya rathI cha rathina.n raNe . shakto tomaranArAchairnijaghnustatra tatra ha .. 10..\\ pAdAtAnavamR^idnanto rathavAraNavAjinaH . raNamadhye vyadR^ishyanta kurvanto mahadAkulam .. 11..\\ hayAshcha paryadhAvanta chAmarairupashobhitAH . ha.nsA himavataH prasthe pibanta iva medinIm .. 12..\\ teShA.n tu vAjinAM bhUmiH khuraishchitrA vishAM pate . ashobhata yathA nArI karaja kShatavikShatA .. 13..\\ vAjinA.n khurashabdena rathe nemisvanena cha . pattInA.n chApi shabdena nAgAnAM bR^ihmitena cha .. 14..\\ vAditrANA.n cha ghoSheNa sha~NkhAnAM nisvanena cha . abhavannAditA bhUmirnirghAtiriva bhArata .. 15..\\ dhanuShA.n kUjamAnAnAM nistriMshAnAM cha dIpyatAm . kavachAnAM prabhAbhishcha na prAGYAyata ki.n chana .. 16..\\ bahavo bAhavashchhinnA nAgarAjakaropamAH . udveShTante viveShTante vega.n kurvanti dAruNam .. 17..\\ shirasA.n cha mahArAja patatA.n vasudhAtale . chyutAnAmiva tAlebhyaH phalAnA.n shrUyate svanaH .. 18..\\ shirobhiH patitairbhAti rudhirArdrairvasundharA . tapanIyanibhaiH kAle nalinairiva bhArata .. 19..\\ udvR^ittanayanaistaistu gatasattvaiH suvikShataiH . vyabhrAjata mahArAja puNDarIkairivAvR^itA .. 20..\\ bAhubhishchandanAdigdhaiH sakeyUrairmahAdhanaiH . patitairbhAti rAjendra mahI shakradhvajairiva .. 21..\\ Urubhishcha narendrANA.n vinikR^ittairmahAhave . hastihastopamairanyaiH sa.nvR^ita.n tadraNA~NgaNam .. 22..\\ kabandha shatasa~NkIrNa.n chhattra chAmarashobhitam . senA vana.n tachchhushubhe vanaM puShpAchita.n yathA .. 23..\\ tatra yodhA mahArAja vicharanto hyabhItavat . dR^ishyante rudhirAktA~NgAH puShpitA iva kiMshukAH .. 24..\\ mAta~NgAshchApyadR^ishyanta sharatomara pIDitAH . patantastatra tatraiva chhinnAbhra sadR^ishA raNe .. 25..\\ gajAnIkaM mahArAja vadhyamAnaM mahAtmabhiH . vyadIryata dishaH sarvA vAtanunnA ghanA iva .. 26..\\ te gajA ghanasa~NkAshAH peturuvyA.n samantataH . vajrarugNA iva babhuH parvatA yugasa~NkShaye .. 27..\\ hayAnA.n sAdibhiH sArdhaM patitAnAM mahItale . rAshayaH sampradR^ishyante girimAtrAstatastataH .. 28..\\ sa~njaGYe raNabhUmau tu paralokavahA nadI . shoNitodA rathAvartA dhvajavR^ikShAsthi sharkarA .. 29..\\ bhujanakrA dhanuH srotA hastishailA hayopalA . medo majjA kardaminI chhattra ha.nsA gadoDupA .. 30..\\ kavachoShNISha sa~nchannA patAkA ruchiradrumA . chakrachakrAvalI juShTA triveNU daNDakAvR^itA .. 31..\\ shUrANA.n harShajananI bhIrUNAM bhayavardhinI . prAvartata nadI raurA kurusR^i~njayasa~NkulA .. 32..\\ tAM nadIM pitR^ilokAya vahantImatibhairavAm . terurvAhana naubhiste shUrAH parighabAhavaH .. 33..\\ vartamAne tathA yuddhe nirmaryAde vishAM pate . chatura~NgakShaye ghore pUrva.n devAsuropame .. 34..\\ akroshanbAndhavAnanye tatra tatra parantapa . kroshadbhirbAndhavaishchAnye bhayArtA na nivartire .. 35..\\ nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne bhayAnake . arjuno bhImasenashcha mohayA.n chakratuH parAn .. 36..\\ sA vadhyamAnA mahatI senA tava janAdhipa . amuhyattatra tatraiva yoShinmadavashAdiva .. 37..\\ mohayitvAcha tA.n senAM bhima senadhana~njayau . dadhmaturvArijau tatra si.nhanAda.n cha nedatuH .. 38..\\ shrutvaiva tu mahAshabda.n dhR^iShTadyumna shikhaNDinau . dharmarAjaM puraskR^itya madrarAjamabhidrutau .. 39..\\ tatrAshcharyamapashyAma ghorarUpa.n vishAM pate . shalyena sa~NgatAH shUrA yadayudhyanta bhAgashaH .. 40..\\ mAdrIputrau sarabhasau kR^itAstrau yuddhadurmadau . abhyayAtA.n tvarAyuktau jigIShantau balaM tava .. 41..\\ tato nyavartata bala.n tAvakaM bharatarShabha . sharaiH praNunnaM bahudhA pANDavairjitakAshibhiH .. 42..\\ vadyamAnA chamUH sA tu putrANAM prekShatA.n tava . bheje disho mahArAja praNunnA dR^iDhadhanvibhiH . hAhAkAro mahA~njaGYe yodhAnA.n tava bhArata .. 43..\\ tiShTha tiShTheti vAgAsIddrAvitAnAM mahAtmanAm . kShatriyANA.n tadAnyonya.n sa.nyuge jayamichchhatAm . Adravanneva bhagnAste pANDavastava sainikAH .. 44..\\ tyaktvA yuddhi priyAnputrAnbhrAtR^Inatha pitAmahAn . mAtulAnbhAgineyAMshcha tathA sambandhibAndhavAn .. 45..\\ hayAndvipA.nstvarayanto yodhA jagmuH samantataH . AtmatrANa kR^itotsAhAstAvakA bharatarShabha .. 46..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} s tatprAbhagnaM bala.n dR^iShTvA madrarAjaH pratApavAn . uvAcha sArathi.n tUrNaM chodayAshvAnmahAjavAn .. 1..\\ eSha tiShThati vai rAjA pANDuputro yudhiShThiraH . chhattreNa dhriyamANena pANDureNa virAjatA .. 2..\\ atra mAM prApaya kShipraM pashyA me sArathe balam . na samarthA hi me kShipraM pashya me sArathe balam . na samarthA hi me pArthAH sthAtumadya puro yudhi .. 3..\\ evamuktastataH prAyAnmadrarAjasya sArathiH . yatra rAjA satyasandho dharmarAjo yudhiShThiraH .. 4..\\ Apatanta.n cha sahasA pANDavAnAM mahadbalam . dadhAraiko raNe shalyo velevoddhR^itamarNavam .. 5..\\ pANDavAnAM balaughastu shalyamAsAdya mAriSha . vyatiShThata tadA yuddhe sindhorvega ivAchalam .. 6..\\ madrarAja.n tu samare dR^iShTvA yuddhAya viShThitam . kuravaH saMnyavartanta mR^ityu.n kR^itvA nivartanAm .. 7..\\ teShu rAjannivR^itteShu vyUDhAnIkeShu bhAgashaH . prAvartata mahAraudraH sa~NgrAmaH shoNitodakaH . samArchchhachchchitrasenena nakulo yuddhadurmadaH .. 8..\\ tau parasparamAsAdya chitrakArmukadhAriNau . meghAviva yathodvR^ittau dakShiNottara varShiNau .. 9..\\ sharatoyaiH siShichatustau parasparamAhave . nAntara.n tatra pashyAmi pANDavasyetarasya vA .. 10..\\ ubhau kR^itAstrau balinau rathacharyA vishAradau . parasparavadhe yattau chhidrAnveShaNatatparau .. 11..\\ chitrasenastu bhallena pItenA nishitena cha . nakulasya mahArAja muShTideshe.achchhinaddhanuH .. 12..\\ athaina.n chhinnadhanvAna.n rukmapu~NkhaiH shilAshitaiH . tribhiH sharairasambhrAnto lalATe vai samarpayat .. 13..\\ hayAMshchAsya sharaistIkShNaiH preShayAmAsa mR^ityave . tathA dhvaja.n sArathi.n cha tribhistribhirapAtayat .. 14..\\ sa shatrubhuja nirmuktairlalATasthastribhiH sharaiH . nakulaH shushubhe rAja.nstrishR^i~Nga iva parvataH .. 15..\\ sa chhinnadhanvA virathaH khaDgamAdAya charma cha . rathAdavataradvIraH shailAgrAdiva kesarI .. 16..\\ padbhyAmApatatastasya sharavR^iShTimavAsR^ijat . nakulo.apyagrasattA.n vai charmANA laghuvikramaH .. 17..\\ chitrasenarathaM prApya chitrayodhI jitashramaH . Aruroha mahAbAhuH sarvasainyasya pashyataH .. 18..\\ sakuNDala.n samukuTaM sunasaM svAyatekShaNam . chitrasenashiraH kAyAdapAharata pANDavaH . sa papAta rathopasthAddivAkarasamaprabhaH .. 19..\\ chitrasena.n vishasta.n tu dR^iShTvA tatra mahArathAH . sAddhu vAdasvanAMshchakruH si.nhanAdAMshcha puShkalAn .. 20..\\ vishastaM bhrAtara.n dR^iShTvA karNa putrau mahArathau . suSheNaH satyasenashcha mu~nchantau nishitA~nsharAn .. 21..\\ tato.abhyadhAvatA.n tUrNaM pANDava.n rathinAM varam . jighA.nsantau yathA nAga.n vyAghrau rAjanmahAvane .. 22..\\ tAvabhyadhAvatA.n tIkShNau dvAvapyenaM mahAratham . sharaughAnsamyagasyantau jImUtau salila.n yathA .. 23..\\ sa sharaiH sarvato viddhaH prahR^iShTa iva pANDavaH . anyatkArmukamAdAya rathamAruhya vIryavAn . atiShThata raNe vIraH kruddha rUpa ivAntakaH .. 24..\\ tasya tau bhrAtarau rAja~nsharaiH saMnataparvabhiH . ratha.n vishakalIkartuM samArabdhau vishAM pate .. 25..\\ tataH prahasya nakulashchaturbhishchaturo raNe . jaghAna nishitaistIkShNaiH satyasenasya vAjinaH .. 26..\\ tataH sandhAya nArAcha.n rukmapu~NkhaM shilAshitam . dhanushchichchheda rAjendra satyasenasya pANDavaH .. 27..\\ athAnya.n rathamAsthAya dhanurAdAya chAparam . satyasenaH suSheNashcha pANDavaM paryadhAvatAm .. 28..\\ avidhyattAvasambhrAntau mAdrIputraH pratApavAn . dvAbhyA.n dvAbhyAM mahArAja sharAbhyA.n raNamUrdhani .. 29..\\ suSheNastu tataH kruddhaH pANDavasya mahaddhanuH . chichchheda prahasanyuddhe kShurapreNa mahArathaH .. 30..\\ athAnyaddhanurAdAya nakulaH krodhamUrchchhitaH . suSheNaM pa~nchabhirviddhvA dhvajamekena chichchhide .. 31..\\ satyasenasya cha dhanurhastAvApa.n cha mAriSha . chichchheda tarasA yuddhe tata uchchukrushurjanAH .. 32..\\ athAnyaddhanurAdAya vegaghnaM bhArasAdhanam . sharaiH sa~nchAdayAmAsa samantAtpANDunandanam .. 33..\\ saMnivArya tu tAnbANAnnakulaH paravIrahA . satyasena.n suSheNa.n cha dvAbhyAM dvAbhyAm avidhyata .. 34..\\ tAvenaM pratyavidhyetAM pR^ithakpR^ithagajihmagaiH . sArathi.n chAsya rAjendra sharairvivyadhatuH shitaiH .. 35..\\ satyaseno ratheShA.n tu nakulasyA dhanustathA . pR^ithaksharAbhyA.n chichchheda kR^itahastaH pratApavAn .. 36..\\ sa rathe.atirathastiShThanrathashaktiM parAmR^ishat . svarNadaNDAmakuNThAgrA.n tailadhautA.n sunirmalAm .. 37..\\ lelihAnAmiva vibho nAgakanyAM mahAviShAm . samudyamya cha chikShepa satyasenasya sa.nyuge .. 38..\\ sA tasya hR^idaya.n sa~Nkhye bibheda shatadhA nR^ipa . sa papAta rathAdbhUmau gatasattvo.alpachetanaH .. 39..\\ bhrAtaraM nihata.n dR^iShTvA suSheNaH krodhamUrchhitaH . abhyavarShachchharaistUrNaM padAtiM pANDunandanam .. 40..\\ nakula.n viratha.n dR^iShTvA draupadeyo mahAbalaH . suta somo.abhidudrAva parIpsanpitara.n raNe .. 41..\\ tato.adhiruhya nakulaH suta somasya ta.n ratham . shushubhe bharatashreShTho giristha iva kesarI . so.anyatkArmukamAdAya suSheNa.n samayodhayat .. 42..\\ tAvubhau sharavarShAbhyA.n samAsAdya parasparam . parasparavadhe yatna.n chakratuH sumahArathau .. 43..\\ suSheNastu tataH kruddhaH pANDava.n vishikhaistribhiH . suta soma.n cha viMshatyA bAhvorurasi chArpayat .. 44..\\ tataH kruddho mahArAja nakulaH paravIrahA . sharaistasya dishaH sarvAshchhAdayAmAsa vIryavAn .. 45..\\ tato gR^ihItvA tIkShNAgramardhachandra.n sutejanam . sa vegayukta.n chikShepa karNa putrasya sa.nyuge .. 46..\\ tasya tenA shiraH kAyAjjahAra nR^ipasattama . pashyatA.n sarvasainyAnA.n tadadbhutamivAbhavat .. 47..\\ sa hataH prApatadrAjannakulena mahAtmanA . nadIvegAdivArugNastIrajaH pAdapo mahAn .. 48..\\ karNa putravadha.n dR^iShTvA nakulasya cha vikramam . pradudrAva bhayAtsenA tAvakI bharatarShabha .. 49..\\ tA.n tu senAM mahArAja madrarAjaH pratApavAn . apAlayadraNe shUraH senApatirarindamaH .. 50..\\ vibhIstasthau mahArAja vyavasthApya cha vAhinIm . si.nhanAdaM bhR^isha.n kR^itvA dhanuH shabdaM cha dAruNam .. 51..\\ tAvakAH samare rAjanrakShitAdR^iDha dhanvanA . pratyudyayurarAtI.nste samantAdvigatavyathAH .. 52..\\ madrarAjaM maheShvAsaM parivArya samantataH . sthitA rAjanmahAsenA yoddhukAmAH samantataH .. 53..\\ sAtyakirbhima senashcha mAdrIputrau cha pANDavau . yudhiShThiraM puraskR^itya hrIneShedhamarindamam .. 54..\\ parivArya raNe vIrAH si.nhanAdaM prachakrire . bANashabdaravAMshchogrAnkShveDA.n cha vividhAndadhuH .. 55..\\ tathaiva tAvakAH sarve madrAdhipatima~njasA . parivArya susa.nrabdhAH punaryuddhAm arochchayan .. 56..\\ tataH pravavR^ite yuddhaM bhIrUNAM bhayavardhanam . tAvakAnAM pareShA.n cha mR^ityuM kR^itvA nivartanam .. 57..\\ yathA devAsura.n yuddhaM pUrvamAsIdvishAM pate . abhItAnA.n tathA rAjanyama rAShTravivardhanam .. 58..\\ tataH kapidhvajo rAjanhatvA saMshaptakAnraNe . abhyadravata tA.n senA.n kauravIM pANDunandanaH .. 59..\\ tathaiva pANDavAH sheShA dhR^iShTadyumnapurogamAH . abhyadhAvanta tA.n senAM visR^ijantaH shitA~nsharAn .. 60..\\ pANDavairavakIrNAnA.n sAMmohaH samajAyata . na cha jAGYuranIkAni disho vA pradishastathA .. 61..\\ ApUryamANA nishitaiH sharaiH pANDava choditaiH . hatapravIrA vidhvastA kIryamANA samantataH . kauravyavadhyata chamUH pANDuputrairmahArathaiH .. 62..\\ tathaiva pANDavI senA sharai rAjansamantataH . raNe.ahanyata putraiste shatasho.atha sahasrashaH .. 63..\\ te sene bhR^ishasantapte vadhyamAne parasparam . vyAkule samapadyetA.n varShAsu saritAviva .. 64..\\ Avivesha tatastIvra.n tAvakAnAM mahadbhayam . pANDavAnA.n cha rAjendra tathA bhUte mahAhave .. 65..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} s tasminvilulite sainye vadhyamAne parasparam . dravamANeShu yodheShu ninadatsu cha dantiShu .. 1..\\ kUjatA.n stanatA.n chaiva padAtInAM mahAhave . vidruteShu mahArAja hayeShu bahudhA tadA .. 2..\\ prakShaye dAruNe jAte sa.nhAre sarvadehinAm . nAnAshastrasamAvApe vyatiShakta rathadvipe .. 3..\\ harShaNe yuddhashauNDAnAM bhIrUNAM bhayavardhane . gAhamAneShu yodheShu parasparavadhaiShiShu .. 4..\\ prANAdAne mahAghore vartamAne durodare . sa~NgrAme ghorarUpe tu yama rAShTravivardhane .. 5..\\ pANDavAstAvaka.n sainyaM vyadhamannishitaiH sharaiH . tathaiva tAvakA yodhA jagnuH pANDavasainikAn .. 6..\\ tasmi.nstathA vartamAne yuddhe bhIru bhayAvahe . pUrvAhNe chaiva samprApte bhAskarodayanaM prati .. 7..\\ labdhalakShAH pare rAjanrakShitAshcha mahAtmanA . ayodhaya.nstava balaM mR^ityu.n kR^itvA nivartanam .. 8..\\ balibhiH pANDavairdR^iptairlabdhalakShaiH prahAribhiH . kauravyasIdatpR^itanA mR^igIvAgnisamAkulA .. 9..\\ tA.n dR^iShTvA sIdatI.n senAM pa~Nke gAmiva durbalAm . ujjihIrShustadA shalyaH prAyatpANDuchamUM prati .. 10..\\ madrarAjastu sa~Nkruddho gR^ihItvA dhanuruttamam . abhyadravata sa~NgrAme pANDavAnAtatAyinaH .. 11..\\ pANDavAshcha mahArAja samare jitakAshinaH . madrarAja.n samAsAdya vivyadhurnishitaiH sharaiH .. 12..\\ tataH sharashataistIkShNairmadrarAjo mahAbalaH . ardayAmAsa tA.n senA.n dharmarAjasya pashyataH .. 13..\\ prAdurAsa.nstato rAjannAnArUpaNyanekashaH . chachAla shabda.n kurvANA mahI chApi saparvatA .. 14..\\ sadaNDa shUlA dIptAgrAH shIryamANAH samantataH . ulkA bhUmi.n divaH peturAhatya ravimaNDalam .. 15..\\ mR^igashcha mAhiShAshchApi pakShiNashcha vishAM pate . apasavya.n tadA chakruH senAM te bahusho nR^ipa .. 16..\\ tatastadyuddhamatyugramabhavatsa~NghachAriNAm . tatha sarvANyanIkAni saMnipatya janAdhipa . abhyayuH kauravA rAjanpANDavAnAmanIkinIm .. 17..\\ shalyastu sharavarSheNa varShanniva sahasradR^ik . abhyavarShadadInAtmA kuntIputra.n yudhiShThiram .. 18..\\ bhImasena.n sharaishchApi rukmapu~NkhaiH shilAshitaH . draupadeyA.nstathA sarvAnmAdrIputrau cha pANDavau .. 19..\\ dhR^iShTadyumna.n cha shaineya.n shikhaNDinamathApi cha . ekaika.n dashabhirbANairvivyAdha cha mahAbalaH . tato.asR^ijadbANavarSha.n gharmAnte maghavAniva .. 20..\\ tataH prabhadrakA rAjansomakAshcha sahasrashaH . patitAH pAtyamAnAshcha dR^ishyante shalya sAyakaiH .. 21..\\ bhramarANAmiva vrAtAH shalabhAnAmiva vrajAH . hrAdinya iva meghebhyaH shalyasya nyapata~nsharAH .. 22..\\ dviradAsturagAshchArtAH pattayo rathinastathA . shalyasya bANairnyapatanbabhramurvyanada.nstathA .. 23..\\ AviShTa iva madresho manyunA pauruSheNa cha . prAchchhAdayadarInsa~Nkhye kAlasR^iShTa ivAntakaH . vinardamAno madresho meghahrAdo mahAbalaH .. 24..\\ sa vadhyamAnA shalyena pANDavAnAmanIkinI . ajAtashatru.n kaunteyamabhyadhAvadyudhiShThiram .. 25..\\ tA.n samarpya tataH sa~Nkhye laghuhastaH shitaiH sharaiH . sharavarSheNa mahatA yudhiShThiramapIDayat .. 26..\\ tamApatantaM pattyashvaiH kruddho rAjA yudhiShThiraH . avArayachchharaistIkShNairmatta.n dvipamivA~NkushaiH .. 27..\\ tasya shalyaH shara.n ghoraM mumochAshIviShopamam . so.abhyavidhyanmahAtmAna.n vegenAbhyapatachcha gAm .. 28..\\ tato vR^ikodaraH kruddhaH shalya.n vivyAdha saptabhiH . pa~nchabhiH sahadevastu nakulo dashabhiH sharaiH .. 29..\\ draupadeyAshcha shatrughna.n shUramArtAyaniM sharaiH . abhyavarShanmahAbhAgaM meghA iva mahIdharam .. 30..\\ tato dR^iShTvA tudyamAna.n shalyaM pArthaiH samantataH . kR^itavarmA kR^ipashchaiva sa~NkruddhAvabhyadhAvatAm .. 31..\\ ulUkashcha patatrI cha shakunishchApi saubalaH . smayamAnashcha shanakairashvatthAmA mahArathaH . tava putrAshcha kArtsnyena jugupuH shalyamAhave .. 32..\\ bhImasena.n tribhirviddhvA kR^itavarmA shilImukhaiH . bANavarNeNa mahatA kruddha rUpamavArayat .. 33..\\ dhR^iShTadyumna.n kR^ipaH kruddho bANavarNairapIDayat . draupadeyAMshcha shakuniryamau cha drauNirabhyayAt .. 34..\\ duryodhano yudhA.n shreShThAvAhave keshavArjunau . samabhyayAdugratejAH sharaishchAbhyahanadbalI .. 35..\\ eva.n dvandva shatAnyAsa.nstvadIyAnAM pariH saha . ghorarUpANi chitrANi tatra tatra vishAM pate .. 36..\\ R^ishya varNA~njaghAnAshvAnbhojo bhImasya sa.nyuge . so.avatIrya rathopasthAddhatAshvaH pANDunandanaH . kAlo daNDamivodyamya gadApANirayudhyata .. 37..\\ pramukhe sahadevasya jaghAnAshvAMshcha madrarAT . tataH shalyasya tanaya.n sahadevo.asinAvadhIt .. 38..\\ gautamaH punarAchAryo dhR^iShTadyumnamayodhayat . asambhrAntamasambhrAnto yatnavAnyatnavattaram .. 39..\\ draupadeyA.nstathA vIrAnekaika.n dashabhiH sharaiH . avidhyadAchArya suto nAtikruddhaH smayanniva .. 40..\\ shalyo.api rAjansa~Nkruddho nighnansomaka pANDavAn . punareva shitairbANairyudhiShThiramapIDayat .. 41..\\ tasya bhImo raNe kruddhaH sandaShTa dashanachchhadaH . vinAshAyAbhisandhAya gadAmAdatta vIryavAn .. 42..\\ yamadaNDapratIkAshA.n kalarAtrimivodyatAm . gajavAjimanuShyANAM prANAnta karaNIm api .. 43..\\ hemapaTTa parikShiptAmulkAM prajvalitAm iva . shaikyA.n vyAlImivAtyugrAM vajrakalpAmayo mayIm .. 44..\\ chandanAgurupa~NkAktAM pramadAmIpsitAm iva . vasA medo mR^igAdigdhA.n jihvA.n vaivasvatIm iva .. 45..\\ paTu ghaNTA rava shatA.n vAsavImashanIm iva . nirmuktAshIviShAkArAM pR^iktA.n gajamadairapi .. 46..\\ trAsanI.n ripusainyAnAM svasainyapariharShiNIm . manuShyaloke vikhyAtA.n girishR^i~NgavidAriNIm .. 47..\\ yayA kaulAsa bhavane maheshvara sakhaM balI . AhvayAmAsa kaunteyaH sa~NkruddhamalakAdhipam .. 48..\\ yayA mAyAvino dR^iptAnsubahUndhanadAlaye . jaghAna guhyakAnkruddho mandArArthe mahAbalaH . nivAryamANo bahubhirdraupadyAH priyamAsthitaH .. 49..\\ tA.n vajraM maNiratnaughAmaShTAshriM vajragauravAm . samudyamya mahAbAhuH shalyamabhyaddravadraNe .. 50..\\ gadayA yuddhakushalastayA dAruNanAdayA . poThayAmAsa shalyasya chaturo.ashvAnmahAjavAn .. 51..\\ tataH shalyo raNe kruddhaH pIne vakShasi tomaram . nichakhAna nadanvIro varma bhittvA cha so.abhyagAt .. 52..\\ vR^ikodarastvasmabhrAtastamevoddhR^itya tomaram . yantAraM madrarAjasya nirbibheda tato hR^idi .. 53..\\ sa bhinnavarmA rudhira.n vamanvitrastamAnasaH . papAtAbhimuho dIno madrarAjastvapAkramat .. 54..\\ kR^itapratikR^ita.n dR^iShTvA shalyo vismitamAnasaH . gadAmAshritya dhIrAtmA pratyamitramavaikShata .. 55..\\ tataH sumanasaH pArthA bhImasenamapUjayan . taddR^iShTvA karmasa~NgrAme ghoramakliShTakarmaNaH .. 56..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} s patitaM prekShya yantAra.n shalyaH sarvAyasI.n gadAm . AdAya tarasA rAja.nstasthau giririvAchalaH .. 1..\\ ta.n dIptamiva kAlAgniM pAshahastamivAntakam . sashR^i~Ngamiva kaulAsa.n savajramiva vAsavam .. 2..\\ sashUlamiva haryakSha.n vane mattamiva dvipam . javenAbhyapatadbhImaH pragR^ihya mahatI.n gadAm .. 3..\\ tataH sha~NkhapraNAdashcha tUryANA.n cha sahasrashaH . si.nhanAdashcha sa~njaGYe shUrANA.n harShavardhanaH .. 4..\\ prekShantaH sarvatastau hi yodhA yodhamahAdvipau . tAvakAshcha pare chaiva sAdhu sAdhvityathAbruvan .. 5..\\ na hi madrAdhipAdanyo rAmAdvA yadunandanAt . soDhumutsahate vegaM bhImasenasya sa.nyuge .. 6..\\ tathA madrAdhipasyApi gadA vegaM mahAtmanaH . soDhumutsahate nAnyo yodho yudhi vR^ikodarAt .. 7..\\ tau vR^iShAviva nardantau maNDalAni vicheratuH . Avalgitau gadAhastau madrarAjavR^ikodarau .. 8..\\ maNDalAvarta mArgeShu gadA viharaNeShu cha . nirvisheShamabhUdyuddha.n tayoH puruShasi.nhayoH .. 9..\\ taptahemamayaiH shubhrairbabhUva bhayavardhanI . agnijvAlairivAviddhA paTTaiH shalyasya sA gadA .. 10..\\ tathaiva charato mArgAnmaNDaleShu mahAtmanaH . vidyudabhrapratIkAshA bhImasya shushubhe gadA .. 11..\\ tADitA madrarAjena bhImasya gadayA gadA . dIpyamAneva vai rAjansasR^ije pAvakArchiShaH .. 12..\\ tathA bhImena shalyasya tADitA gadayA gadA . a~NgAravarShaM mumuche tadadbhutamivAbhavat .. 13..\\ dantairiva mahAnAgau shR^i~Ngairiva maharShabhau . tottrairiva tadAnyonya.n gadA grAbhyAM nijaghnatuH .. 14..\\ tau gadA nihatairgAtraiH kShaNena rudhirokShitau . prekShaNIyatarAvAstAM puShpitAviva kiMshukau .. 15..\\ gadayA madrarAjena savyadakShiNamAhataH . bhImaseno mahAbAhurna chachAlAchalo yathA .. 16..\\ tathA bhIma gadA vegaistADyamAno muhurmuhuH . shalyo na vivyathe rAjandantinevAhato giriH .. 17..\\ shushruve dikShu sarvAsu tayoH puruShasi.nhayoH . gadA nipAtasa.nhrAdo vajrayoriva nisvanaH .. 18..\\ nivR^itya tu mahAvIryau samuchchhritagadAvubhau . punarantaramArgasthau maNDalAni vicheratuH .. 19..\\ athAbhyetya padAnyaShTau saMnipAto.abhavattayoH . udyamya lohadaNDAbhyAmatimAnuSha karmaNoH .. 20..\\ prArthayAnau tadAnyo.anyaM maNDalAni vicheratuH . kriyAvisheSha.n kR^itinau darshayAmAsatustadA .. 21..\\ athodyamya gade ghore sashR^i~NgAviva parvatau . tAvAjaghnAturanyonya.n yathA bhUmichalo.achalau .. 22..\\ tau parasparavegAchcha gadAbhyA.n cha bhR^ishAhatau . yugapatpetaturvIrAvubhAvindradhvajAviva .. 23..\\ ubhayoH senayorvIrAstadA hAhAkR^ito.abhavan . bhR^ishaM marmaNyabhihatAvubhAvAstA.n suvihvalau .. 24..\\ tataH sagadamAropya madrANAmR^iShabha.n rathe . apovAha kR^ipaH shalya.n tUrNamAyodhanAdapi .. 25..\\ kShIbavadvihvalatvAttu nimeShAtpunarutthitaH . bhImaseno gadApANiH samAhvayata madrapam .. 26..\\ tatastu tAvakAH shUrA nAnAshastrasamAyutAH . nAnA vAditrashabdena pANDusenAm ayodhayan .. 27..\\ bhujAvuchchhritya shastra.n cha shabdena mahatA tataH . abhyadravanmahArAja duryodhana purogamAH .. 28..\\ tadanIkamabhiprekShya tataste pANDunandanAH . prayayuH si.nhanAdena duryodhana vadhepsayA .. 29..\\ teShAmApatatA.n tUrNaM putraste bharatarShabha . prAsena chekitAna.n vai vivyAdha hR^idaye bhR^isham .. 30..\\ sa papAta rathopasthe tava putreNa tADitaH . rudhiraughapariklinnaH pravishya vipula.n tamaH .. 31..\\ chekitAna.n hata.n dR^iShTvA pANDavAnAM mahArathAH . prasaktamabhyavarShanta sharavarShANi bhAgashaH .. 32..\\ tAvakAnAmanIkeShu pANDavA jitakAshinaH . vyacharanta mahArAja prekShaNIyAH samantataH .. 33..\\ kR^ipashcha kR^itavarmA cha saubalashcha mahAbalaH . ayodhayandharmarAjaM madrarAjapuraskR^itAH .. 34..\\ bhAradvAjasya hantAraM bhUri vIryaparAkramam . duryodhano mahArAja dhR^iShTadyumnamayodhayat .. 35..\\ trisAhasrA rathA rAja.nstava putreNa choditAH . ayodhayanta vijaya.n droNaputra puraskR^itAH .. 36..\\ vijaye dhR^itasa~NkAlpAH samabhityaktajIvitAH . prAvisha.nstAvakA rAjanha.nsA iva mahatsaraH .. 37..\\ tato yuddhamabhUdghoraM parasparavadhaiShiNAm . anyonyavadhasa.nyuktamanyonyaprItivardhanam .. 38..\\ tasminpravR^itte sa~NgrAme rAjanvIravarakShaye . anilenerita.n ghoramuttasthau pArthiva.n rajaH .. 39..\\ shravaNAnnAmadheyAnAM pANDavAnA.n cha kIrtanAt . paraspara.n vijAnImo ye chAyudhyannabhItavat .. 40..\\ tadrajaH puruShavyAghra shoNitena prashAmitam . dishashcha vimalA jaGYustasminrajasi shAmite .. 41..\\ tathA pravR^itte sa~NgrAme ghorarUpe bhayAnake . tAvakAnAM pareShA.n cha nAsItkashchitparA~NmukhaH .. 42..\\ brahmalokaparA bhUtvA prArthayanto jaya.n yudhi . suyuddhena parAkrAntA narAH svargamabhipsavaH .. 43..\\ bhartR^ipiNDa vimokSharthaM bhartR^ikAryavinishchitAH . svargasa.nsaktamanaso yodhA yuyudhire tadA .. 44..\\ nAnArUpANi shastrANi visR^ijanto mahArathAH . anyonyamabhigarjantaH praharantaH parasparam .. 45..\\ hatavidhyata gR^ihNIta praharadhvaM nikR^intata . iti sma vAchaH shrUyante tava teShA.n cha vai bale .. 46..\\ tataH shalyo mahArAja dharmarAja.n yudhiShThiram . vivyAdha nishitairbANairhantukAmo mahAratham .. 47..\\ tasya pArtho mahArAja nArAchAnvai mahAratham . marmANyuddishya marmaGYo nichakhAna hasanniva .. 48..\\ ta.n vArya pANDavaM bANairhantukAmo mahAyashAH . vivyAdha samare kruddho bahubhiH ka~NkapatribhiH .. 49..\\ atha bhUyo mahArAja shareNa nataparvaNA . yudhiShThira.n samAjaghne sarvasainyasya pashyataH .. 50..\\ dharmarAjo.api sa~Nkruddho madrarAjaM mahAyashAH . vivyAdha nishitairbANaiH ka~NkabarhiNa vAjitaiH .. 51..\\ chandra sena.n cha saptatyA sUtaM cha navabhiH sharaiH . drumasena.n chatuHShaShTyA nijaghAna mahArathaH .. 52..\\ chakrarakShe hate shalyaH pANDavena mahAtmanA . nijaghAna tato rAjaMshchedInvai pa~nchaviMshatim .. 53..\\ sAtyakiM pa~nchaviMshatyA bhImasena.n cha pa~nchabhiH . mAdrIputrau shatenAjau vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 54..\\ eva.n vicharatastasya sa~NgrAme rAjasattama . sampreShayachchhitAnpArtaH sharAnAshIviShopamAn .. 55..\\ dhvajAgra.n chAsya samare kuntIputro yudhiShThiraH . pramukhe vartamAnasya bhallenApaharadrathAt .. 56..\\ pANDuputreNa vai tasya ketu.n chhinnaM mahAtmanA . nipatantamapashyAma girishR^i~NgamivAhatam .. 57..\\ dhvajaM nipatita.n dR^iShTvA pANDavaM cha vyavasthitam . sa~Nkruddho madrarAjo.abhUchchharavarShaM mumocha ha .. 58..\\ shalyaH sAyakavarSheNa parjanya iva vR^iShTimAn . abhyavarShadameyAtmA kShatriya.n kShatriyarShabhaH .. 59..\\ sAtyakiM bhImasena.n cha mAdrIputrau cha pANDavau . ekaikaM pa~nchabhirviddhvA yudhiShThiramapIDayat .. 60..\\ tato bANamaya.n jAla.n vitataM pANDavorasi . apashyAma mahArAja meghajAlamivodgatam .. 61..\\ tasyA shalyo raNe kruddho bANaiH saMnataparvabhiH . dishaH prachchhAdayAmAsa pradishashcha mahArathaH .. 62..\\ tato yudhiShThiro rAjA bANajAlena pIDitaH . babhUva hR^itavikrAnto jambho vR^itra haNA yathA .. 63..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} s pIDite dharmarAje tu madrarAjena mAriSha . sAtyakirbhImasenashcha mAdrIputrau cha pANDavau . parivArya rathaiH shalyAM pIDayAmAsurAhave .. 1..\\ tamekaM bahubhirdR^iShTva pIDyamAnaM mahArathaiH . sAdhuvAdo mahA~njaGYe siddhAshchAsanpraharShitAH . AsharyamityabhAShAnta munayashchApi sa~NgatAH .. 2..\\ bhImaseno raNe shalya.n shalya bhUtaM parA~Nkrame . ekena viddhvA bANena punarvivyAdha saptabhiH .. 3..\\ sAtyakishcha shatenaina.n dharmaputra parIpsayA . madreshvaramavAkIrya si.nhanAdamathAnadat .. 4..\\ nakulaH pa~nchabhishchainA.n sahadevashcha saptabhiH . viddhvA ta.n tu tatastUrNaM punarvivyAdha saptabhiH .. 5..\\ sa tu shUro raNe yattaH pIDitastairmahArathaiH . vikR^iShya kArmuka.n ghora.n vegaghnAM bhArasAdhanam .. 6..\\ sAtyakiM pa~nchaviMshatyA shalyo vivyAdha mAriShA . bhImasena.n trisAptatyA nakula.n saptabhistathA .. 7..\\ tataH savishikha.n chApa.n sahadevasya dhanvinaH . chhittvA bhallena samare vivyAdhaina.n trisaptabhiH .. 8..\\ sahadevastu samare matulaM bhUri varchasam . sajyamanyaddhanuH kR^itvA pa~nchabhiH samatADayat . sharairAshIviShAkArairjvalajjvalanasaMnibhaiH .. 9..\\ sArathi.n chAsya samare shareNAnataparvaNA . vIvyAdha bhR^ishasa~Nkruddhasta.n cha bhUyastribhiH sharaiH .. 10..\\ bhImasenastrisaptatyA sAtyakirnavabhiH sharaiH . dharmarAjastathA ShaShTyA gate shalya.n samarpayat .. 11..\\ tataH shalyo mahArAja nirviddhastairmahArathaiH . susrAva rudhira.n gAtrairgairikaM parvato yathA .. 12..\\ tAMshcha sarvAnmaheShvAsAnpa~nchabhiH pa~nchabhiH sharaiH . vivyAdha tarasA rAja.nstadadbhutamivAbhavat .. 13..\\ tato.apareNa bhallena dharmaputrasya mAriSha . dhAnushchichchheda samare sAjyA.n sa sumahArathaH .. 14..\\ athAnyaddhanurAdAya dharmaputro mahArathaH . sAshvasUta dhvajaratha.n shalyaM prAchchhAdayachchharaiH .. 15..\\ sachchhAdyamAnaH samare dharmaputrasya sAyakaiH . yudhiShThiramathAvidhyaddashabhirnishitaiH sharaiH .. 16..\\ sAtyakistu tataH kruddho dharmA putre sharArdite . madrANAmadhipa.n shUraM sharaughaiH samavArayat .. 17..\\ sa sAtyakeH prachichchheda kShurapreNa mahaddhanuH . bhImasenamukhA.nstAMshcha tribhistribhiratADayat .. 18..\\ tasya kruddho mahArAja sAtyakiH satyavikramaH . tomaraM preShayAmAsa svarNA daNDaM mahAdhanam .. 19..\\ bhImaseno.atha nArAcha.n jvalantamiva pannagam . nakulaH samare shakti.n sahadevo gadAM shubhAm . dharmarAjaH shataghnI.n tu jigghA.nsuH shalyamAhave .. 20..\\ tAnApatata evAshu pa~nchAnA.n vai bhujachyutAn . sAtyakiprahita.n shalyo bhallaish chichchheda tomaram .. 21..\\ bhImena prahita.n chApi sharaM kanakabhUShaNam . dvidhA chichchheda samare kR^itahastaH pratApavAn .. 22..\\ nakula preShitA.n shaktiM hemadaNDAM bhayAvahAm . gadA.n cha sahadevena sharaughaiH samavArayat .. 23..\\ sharAhyA.n cha shataghnIM tA.n rAGYashchichchheda bhArata . pashyatAM pANDuputrANA.n si.nhanAdaM nanAda cha . nAmR^iShyatta.n tu shaineyaH shatrorvijayamAhave .. 24..\\ athAnyaddhanurAdAya sAtyakiH krodhamUrchhitaH . dvAbhyAM madreshvara.n viddhvA sArathi.n cha tribhiH sharaiH .. 25..\\ tataH shalyo mahArAja sarvA.nstAndashabhiH sharaiH . vivyAdha subhR^isha.n kruddhastottrairiva mahAdvipAn .. 26..\\ te vAryamANAH samare madrarAGYA mahArathAH . na shekuH pramukhe sthAtu.n tasya shatruniShUdanAH .. 27..\\ tato duryodhano rAjA dR^iShTvA shalyasya vikramam . nihatAnpANDavAnmene pA~nchAlAnatha sR^i~njayAn .. 28..\\ tato rAjanmahAbAhurbhImasenaH pratApavAn . santyajya manasA prANAnmadrAdhipamayodhayat .. 29..\\ nakulaH sahadevashcha sAtyakishcha mahArathaH . parivArya tadA shalya.n samantAdvyakira~nsharaiH .. 30..\\ sa chaturbhirmaheShvAsaiH pANDavAnAM mahArathaiH . vR^itastAnyodhayAmAsA madrarAjaH pratApavAn .. 31..\\ tasya dharmasuto rAjankShurapreNa mahAhave . chakrarakSha.n jaghAnAshu madrarAjasya pArthiva .. 32..\\ tasmi.nstu nihate shUre chakrarakShe mahArathe . madrarAjo.atibalavAnsainikAnAstR^iNochchharaiH .. 33..\\ samAchchhannA.nstatastA.nstu rAjanvIkShya sa sainikAn . chintayAmAsa samare dharmarAjo yudhiShThiraH .. 34..\\ kathaM nu na bhavetsatya.n tanmAdhava vacho mahat . na hi kruddho raNe rAjA kShapayeta balaM mama .. 35..\\ tataH saratha nAgAshvAH pANDavAH paNDu pUrvaja . madreshvara.n samAseduH pIDayantaH samantataH .. 36..\\ nAnAshastraughabahulA.n shastravR^iShTiM samutthitAm . vyadhamatsamare rAjanmahAbhrANIva mArutaH .. 37..\\ tataH kanakapu~NkhA.n tA.n shalya kShiptAM viyadgatAm . sharavR^iShTimapashyAma shalabhAnAmivAtatim .. 38..\\ te sharA madrarAjena preShitA raNamUrdhani . sampatantaH sma dR^ishyante shalabhAnA.n vrajA iva .. 39..\\ madrarAjadhanurmuktaiH sharaiH kanakabhUShaNaiH . nirantaramivAkAsha.n sambabhUva janAdhipa .. 40..\\ na pANDavAnAM nAsmAka.n tatra kashchidvyadR^ishyata . bANAndha kAre mahati kR^ite tatra mahAbhaye .. 41..\\ madrarAjena balinA lAghavAchchharavR^iShTibhiH . loDyamAna.n tathA dR^iShTvA pANDavAnAM balArNavam . vismayaM parama.n jagmurdevagandharvadAnavAH .. 42..\\ sa tu tAnsarvato yattA~nsharaiH sampIDya mAriSha . dharmarAjamavachchhAdya si.nhavadvyanadanmuhuH .. 43..\\ te chhannAH samare tena pANDavAnAM mahArathAH . na shekusta.n tadA yuddhe pratyudyAtaM mahAratham .. 44..\\ dharmarAja purogAstu bhImasenamukhA rathAH . na jahuH samare shUra.n shalyamAhavashobhinam .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} s arjuno drauNinA viddho yuddhe bahubhirAyasaiH . tasya chAnucharaiH shUraistrigartAnAM mahArathaiH . drauNi.n vivyAdha samare tribhireva shilA mukhaiH .. 1..\\ tathetarAnmaheShvAsAndvAbhyA.n dvAbhyAM dhana~njayaH . bhUyashchaiva mahAbAhuH sharavarShairavAkirat .. 2..\\ sharakaNTakitAste tu tAvakA bharatarShabha . na jAhuH sAmare pArtha.n vadhyamAnAH shitaiH sharaiH .. 3..\\ te.arjuna.n rathavaMshena droNaputra purogamAH . ayodhayanta samare parivArya mahArathAH .. 4..\\ taistu kShiptAH sharA rAjankArtasvaravibhUShitAH . arjunasya rathopasthaM pUrayAmAsura~njasA .. 5..\\ tathA kR^iShNau maheShvAsau vR^iShabhau sarvadhanvinAm . sharairvIkShya vitunnA~Ngau prahR^iShTau yuddhadurmadau .. 6..\\ kUbara.n rathachakrANi IShA yoktrANi chAbhibho . yuga.n chaivAnukarShaM cha sharabhUtamabhUttadA .. 7..\\ naitAdR^isha.n dR^iShTapUrva.n rAjannaiva cha naH shrutam . yAdR^isha.n tatra pArthasya tAvakAH samprachakrire .. 8..\\ sa rathaH sarvato bhAti chitrapu~NkhaiH shitaiH sharaiH . ulkA shataiH sampradIpta.n vimAnamiva bhUtale .. 9..\\ tato.arjuno mahArAja sharaiH saMnataparvabhiH . avAkirattAM pR^itanAM megho vR^iShTyA yathAchalam .. 10..\\ te vadhyamAnAH samare pArthA nAmA~NkitaiH sharaiH . pArtha bhUtamamanyanta prekShAmANAstathAvidham .. 11..\\ tato.adbhutasharajvAlo dhanuH shabdAnilo mahAn . senendhana.n dadAhAshu tAvakaM pArtha pAvakaH .. 12..\\ chakrANAM pAtatA.n chaiva yugAnAM cha dharAtale . tUNIrANAM patAkAnA.n dhvajAnAM cha rathaiH saha .. 13..\\ IShANAmanukarShANA.n triveNUnAM cha bhArata . akShANAmatha yoktrANAM pratodAnA.n cha sarvashaH .. 14..\\ shirasAM patatA.n chaiva kuNDaloShNISha dhAriNAm . bhujAnA.n cha mahArAja skandhAnAM cha samantataH .. 15..\\ chhattrANA.n vyajanaiH sArdhaM mukuTAnA.n cha rAshayaH . samadR^ishyanta pArthasya rathamArgeShu bhArata .. 16..\\ agamyarUpA pR^ithivI mA.nsashoNitakardamA . babhUva bharatashreShTha rudrasyAkrIDana.n yathA . bhIrUNA.n trAsajananI shUrANA.n harShavardhanI .. 17..\\ hatvA tu samare pArthaH sahasre dve parantapa . rathAnA.n savarUthAnAM vidhUmo.agniriva jvalan .. 18..\\ yathA hi bhagavAnagnirjagaddagdhvA charAcharam . vidhUmo dR^ishyate rAja.nstathA pArtho mahArathaH .. 19..\\ drauNistu samare dR^iShTvA pANDavasya parAkramam . rathenAtipatAkena pANDavaM pratyavArayat .. 20..\\ tAvubhau puruShavyAghrau shvetAshvau dhanvinA.n varau . samIyatustadA tUrNaM parasparavadhaiShiNau .. 21..\\ tayorAsInmahArAja bANavarSha.n sudAruNam . jImUtAnA.n yathA vR^iShTirtapAnte bharatarShabha .. 22..\\ anyonyaspardhinau tau tu sharaiH saMnataparvabhiH . tatakShaturmR^idhe.anyonya.n shR^i~NgAbhyAM vR^iShabhAviva .. 23..\\ tayoryuddhaM mahArAja chira.n samamivAbhavat . astrANA.n sa~Ngamashchaiva ghorastatrAbhavanmahAn .. 24..\\ tato.arjuna.n dvAdashabhI rukmapu~NkhaiH sutejanaiH . vAsudeva.n cha dashabhirdrauNirvivyAdha bhArata .. 25..\\ tataH prahasya bIbhatsurvyAkShipadgANDiva.n dhanuH . mAnayitvA muhUrta.n cha guruputraM mahAhave .. 26..\\ vyashva sUta ratha.n chakre savyasAchI mahArathaH . mR^idupUrva.n tatashchainaM tribhirvivyAdha sAyakaiH .. 27..\\ hatAshve tu rathe tiShThandroNaputrastvayo mayam . musalaM pANDuputrAya chikShepa parighopamam .. 28..\\ tamApatanta.n sahasA hemapaTTa vibhUShitam . chichchheda saptadhA vIraH pArtaH shatrunibarhaNaH .. 29..\\ sa chchhinnaM musala.n dR^iShTvA drauNiH paramakopanaH . Adade parigha.n ghoraM nagendrashikharopamam . chikShepa chaiva pArthAya drauNiryuddhavishAradaH .. 30..\\ tamantakamiva kruddhaM parighaM prekShya pANDavaH . arjunastvarito jaghne pa~nchabhiH sAyakottamaiH .. 31..\\ sa chchhinnaH patito bhUmau pArtha bANairmahAhave . dArayanpR^ithivIndrANAM manaH shabdena bhArata .. 32..\\ tato.aparaistribhirbANairdrauNi.n vivyAdha pANDavaH . so.atividdho balavatA pArthena sumahAbalaH . na sambhrAntastadA drauNiH pauruShe sve vyavasthitaH .. 33..\\ sudharmA tu tato rAjanbhAradvAjaM mahAratham . avAkirachchharavrAtaiH sarvakShatrasya pashyataH .. 34..\\ tatastu suratho.apyAjau pA~nchAlAnAM mahArathaH . rathena meghaghoSheNa drauNimevAbhyadhAvata .. 35..\\ vikarShanvai dhanuHshreShTha.n sarvabhAra saha.n dR^iDham . jvalanAshIviShanibhaiH sharaishchainamavAkirat .. 36..\\ suratha.n tu tataH kruddhamApatantaM mahAratham . chukopa samare drauNirdaNDAhata ivoragaH .. 37..\\ trishikhAM bhrukuTI.n kR^itvA sR^ikkiNI parilelihan . udvIkShya suratha.n roShAddhanurjyAmavamR^ijya cha . mumocha tIShNaM nArAcha.n yamadaNDasamadyutim .. 38..\\ sa tasya hR^idayaM bhittvA praviveshAtivegataH . shakrAshanirivotsR^iShTA vidArya dharaNItalam .. 39..\\ tatastaM patitaM bhUmau nArAchena samAhatam . vajreNeva yathA shR^i~NgaM parvatasya mahAdhanam .. 40..\\ tasmi.nstu nihate vIre droNaputraH pratApavAn . Aruroha ratha.n tUrNaM tameva rathinA.n varaH .. 41..\\ tataH sajjo mahArAja drauNirAhavadurmadaH . arjuna.n yodhayAmAsa saMshaptaka vR^ito raNe .. 42..\\ tatra yuddhaM mahachchAsIdarjunasya paraiH saha . madhyandinagate sUrye yama rAShTravivardhanam .. 43..\\ tatrAshcharyamapashyAma dR^iShTvA teShAM parAkramam . yadeko yugapadvIrAnsamayodhayadarjunaH .. 44..\\ vimardastu mahAnAsIdarjunasya paraiH saha . shatakratoryathApUrvaM mahatyA daitya senayA .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} s duryodhano mahArAja dhR^iShTadyumnashcha parShataH . chakratuH sumahadyuddhA.n sharashaktisamAkulam .. 1..\\ tayorAsanmahArAja sharadhArAH sahasrashaH . ambudAnA.n yathAkAle jaladhArAH samantataH .. 2..\\ rAjA tu pArShata.n viddhvA sharaiH pa~nchabhirAyasaiH . droNa hantAramugreShuH punarvivyAdha saptabhiH .. 3..\\ dhR^iShTadyumnastu samare balavAndR^iDhavikramaH . saptatyA vishikhAnA.n vai duryodhanamapIDayat .. 4..\\ pIDitaM prekShya rAjAna.n sodaryA bharatarShabha . mahatyA senayA sArdhaM parivavruH sma pArShatam .. 5..\\ sa taiH parivR^ito shUraiH sarvato.atirathairbhR^isham . vyacharatsamare rAjandarshayanhastalAghavam .. 6..\\ shikhaNDI kR^itavarmANa.n gautamaM cha mahAratham . prabhadrakaiH samAyukto yodhayAmAsa dhanvinau .. 7..\\ tatrApi sumahadyuddha.n ghorarUpa.n vishAM pate . prANAnsantyajatA.n yuddhe prANadyUtAbhidevane .. 8..\\ shalyastu sharavarShANi vimu~nchansarvatodisham . pANDavAnpIDayAmAsa sasAtyaki vR^ikodarAn .. 9..\\ tathobhau cha yamau yuddhe yama tulyaparAkramau . yodhayAmAsa rAjendra vIryeNa cha balena cha .. 10..\\ shalya sAyakanunnAnAM pANDavAnAM mahAmR^idhe . trAtAraM nAdhyagachchhanta kechchittatra mahArathAH .. 11..\\ tatastu nakulaH shUro dharmarAje prapIDite . abhidudrAva vegena mAtulaM mAdrinandanaH .. 12..\\ sa~nchAdya samare shalyaM nakulaH paravIrahA . vivyAdha chaina.n dashabhiH smayamAnaH stanAntare .. 13..\\ sarvapArashavairbANaiH karmAra parimArjitaiH . svarNapu~NkhaiH shilA dhautairdhanuryantraprachoditaiH .. 14..\\ shalyastu pIDitastena svastrIyeNa mahAtmanA . nakulaM pIDayAmAsa svasrIyeNa mahAtmanA .. 15..\\ tato yudhiShThiro rAjA bhImaseno.atha sAtyakiH . sahadevashcha mAdreyo madrarAjamupAdravan .. 16..\\ tAnApatata evAshu pUrayAnAnrataH svanaiH . dishashcha pradishashchaiva kampayAnAMshcha medinIm . pratijagrAha samare senApatiramitrajit .. 17..\\ yudhiShThira.n tribhirviddhvA bhImasenaM cha saptabhiH . sAtyaki.n cha shatenAjau sahadevaM tribhiH sharaiH .. 18..\\ tatastu sashara.n chApaM nakulasya mahAtmanaH . madreshvaraH kShurapreNa tadA chichchheda mAriSha . tadashIryata vichchhinna.n dhanuH shalyasya sAyakaiH .. 19..\\ athAnyaddhanurAdAya mAdrIputro mahArathaH . madrarAjaratha.n tUrNaM pUrayAmAsa patribhiH .. 20..\\ yudhiShThirastu madresha.n sahadevashcha mAriSha . dashabhirdashabhirbANairurasyenamavidhyatAm .. 21..\\ bhImasenastataH ShaShTyA sAtyakirnavabhiH sharaiH . madrarAjamabhidrutya jaghnatuH ka~NkapatribhiH .. 22..\\ madrarAjastataH kruddhaH sAtyakiM navabhiH sharaiH . vivyAdha bhUyaH saptatyA sharANAM nataparvaNAm .. 23..\\ athAsya sashara.n chApaM muShTau chichchheda mAriSha . hayAMshcha chaturaH sa~Nkhye preShayAmAsa mR^ityave .. 24..\\ viratha.n sAtyaki.n kR^itvA madrarAjo mahAbalaH . vishikhAnA.n shatenainamAjaghAna samantataH .. 25..\\ mAdrIputrau tu sa.nrabdhau bhImasena.n cha pANDavam . yudhiShThira.n cha kauravya vivyAdha dashabhiH sharaiH .. 26..\\ tatrAdbhutamapashyAma madrarAjasya pauruSham . yadena.n sahitAH pArthA nAbhyavartanta sa.nyuge .. 27..\\ athAnya.n rathamAsthAya sAtyakiH satyavikramaH . pIDitAnpANDavAndR^iShTvA madrarAjavasha.n gatAn . abhidudrAva vegena madrANAmadhipaM balI .. 28..\\ Apatanta.n ratha.n tasya shalyaH samitishobhanaH . pratyudyatau rathenaiva matto mattamiva dvipam .. 29..\\ sa saMnipAtastumulo babhUvAdbhutadarshanaH . sAtyakeshchaiva shUrasya madrANAm adhipasya cha . yAdR^isho vai purAvR^ittaH shambarAmara rAjayoH .. 30..\\ sAtyakiH prekShya samare madrarAja.n vyavasthitam . vivyAdha dashabhirbANaistiShTha tiShTheti chAbravIt .. 31..\\ madrarAjastu subhR^isha.n viddhastena mahAtmanA . sAtyakimM prativivyAdha chitrapu~NkhaiH shitaiH sharaiH .. 32..\\ tataH pArthA maheShvAsAH sAtvatAbhisR^itaM nR^ipam . abhyadravanrathaistUrNaM mAtula.n vadhakAmyayA .. 33..\\ tata AsItparAmardastumulaH shoNitodakaH . shUrANA.n yudhyamAnAnAM si.nhAnAmiva nardatAm .. 34..\\ teShAmAsInmahArAja vyatikShepaH parasparam . si.nhAnAmAmiShepsUnA.n kUjatAmiva sa.nyuge .. 35..\\ teShAM bANasahasraughairAkIrNA vasudhAbhavat . antarikSha.n cha sahasA bANabhUtamabhUttadA .. 36..\\ sharAndhakAraM bahudhA kR^ita.n tatra samantataH . abbhrachchhAyeva sa~njaGYe sharairmuktairmahAtmabhiH .. 37..\\ tatra rAja~nsharairmuktairnirmuktairiva pannagaiH . svarNapu~NkhaiH prakAshadbhirvyarochanta dishastathA .. 38..\\ tatrAdbhutaM para.n chakre shalyaH shatrunibarhaNaH . yadekaH samare shUro yodhayAmAsa vai bahUn .. 39..\\ madrarAjabhujotsR^iShTaiH ka~NkabarhiNa vAjitaiH . sampatadbhiH sharairghorairavAkIryata medinI .. 40..\\ tatra shalya ratha.n rAjanvicharantaM mahAhave . apashyAma yathApUrva.n shakrasyAsurasa~NkShaye .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} s tatha sainyAstava vibho madrarAjapuraskR^itAH . punarabhyadravanpArthAnvegena mahatA raNe .. 1..\\ pIDitAstAvakAH sarve pradhAvanto raNotkaTAH . kShaNenaiva cha pArthA.nste bahutvAtsamaloDayan .. 2..\\ te vadhyamAnAH kurubhiH pANDavA nAvatasthire . nivAryamANA bhImena pashyatoH kR^iShNa pArthayoH .. 3..\\ tato dhana~njayaH kruddhAH kR^ipa.n saha padAnugaiH . avAkirachchharaugheNa kR^itavarmANameva cha .. 4..\\ shakuni.n sahadevastu saha sainyamavArayat . nakulaH pArshvataH sthitvA madrarAjamavaikShata .. 5..\\ draupadeyA narendrAMshcha bhUyiShTha.n samavArayan . droNaputra.n cha pA~nchAlyaH shikhANDI samavArayat .. 6..\\ bhImasenastu rAjAna.n gadApANiravArayat . shalya.n tu saha sainyena kuntIputro yudhiShThiraH .. 7..\\ tataH samabhavadyuddha.n sa.nsakta.n tatra tatra ha . tAvakAnAM pareShA.n cha sa~NgrAmeShvanivartinAm .. 8..\\ tatra pashyAmahe karma shalyasyAtimahadraNe . yadekaH sarvasainyAni pANDavAnAm ayudhyata .. 9..\\ vyadR^ishyata tadA shalyo yudhiShThira samIpataH . raNe chandrasamo.abhyAshe sharaishchara iva grahaH .. 10..\\ pIDayitvA tu rAjAna.n sharairAshIviShopamaiH . abhyadhAvatpunarbhIma.n sharavarShairavAkirat .. 11..\\ tasya tallAghava.n dR^iShTvA tathaiva cha kR^itAstratAm . apUjayannanIkAni pareShA.n tAvakAni cha .. 12..\\ pIDyamAnAstu shalyena pANDavA bhR^ishavikShatAH . prAdravanta raNa.n hitvA kroshamAne yudhiShThire .. 13..\\ vadhyamAneShvanIkeShu madrarAjena pANDavaH . amarShavashamApanno dharmarAjo yudhiShThiraH . tataH pauruShamAsthAya madrarAjamapIDayat .. 14..\\ jayo vAstu vadho veti kR^itabuddhirmahArathaH . samAhUyAbravItsarvAnbhrAtR^InkR^iShNa.n cha mAdhavam .. 15..\\ bhIShmo droNashcha karNashcha ye chAnye pR^ithivIkShitaH . kauravArthe parAkrAntAH sa~NgrAme nidhana.n gatAH .. 16..\\ yathAbhAga.n yathotsAhaM bhavantaH kR^itapauruShAH . bhAgo.avashiShTa eko.ayaM mama shalyo mahArathaH .. 17..\\ so.ahamadya yudhA jetumAsha.nse madrakeshvaram . tatra yanmAnasaM mahya.n tatsArvaM nigadAmi vaH .. 18..\\ chakrarakShAvimau shUrau mama mAdravatIsutau . ajeyau vAsavenApi samare vIra saMmatau .. 19..\\ sAdhvimau mAtula.n yuddhe kShatradharmapuraskR^itau . madarthaM pratiyudhyetAM mAnArhau satyasa~Ngarau .. 20..\\ mA.n vA shalyo raNe hantA taM vAhaM bhadramastu vaH . iti satyAmimA.n vANIM lokavIrA nibodhata .. 21..\\ yotsye.ahaM mAtulenAdya kShatradharmeNa pArthivAH . svaya.n samabhisandhAya vijayAyetarAya vA .. 22..\\ tasya me.abhyadhika.n shastraM sarvopakaraNAni cha . sa.nyu~njantu raNe kShipra.n shAstravadrathayojakAH .. 23..\\ shaineyo dakShiNa.n chakraM dhR^iShTadyumnastathottaram . pR^iShThagopo bhavatvadya mama pArtho dhana~njayaH .. 24..\\ puraHsaro mamAdyAstu bhImaH shastrabhR^itA.n varaH . evamabhyadhikaH shalyAdbhaviShyAmi mahAmR^idhe .. 25..\\ evamuktAstathA chakruH sarve rAGYaH priyaiShiNaH . tatha praharShaH sainyAnAM punarAsIttadA nR^ipa .. 26..\\ pA~nchAlAnA.n somakAnAM matsyAnA.n cha visheShataH . pratiGYA.n tAM cha sa~NgrAme dharmarAjasya pUrayan .. 27..\\ tataH sha~NkhAMshcha bherIshcha shatashashchaiva puShkarAn . avAdayanta pA~nchAlAH si.nhanAdAMsh cha nedire .. 28..\\ te.abhyadhAvanta sa.nrabdhA madrarAja.n tarasvinaH . mahatA harShajenAtha nAdena kurupu~NgavAH .. 29..\\ hrAdena gajaghaNTAnA.n sha~NkhAnAM ninadena cha . tUryashabdena mahatA nAdayantashcha medinIm .. 30..\\ tAnpratyagR^ihNAtputraste madrarAjashcha vIryavAn . mahAmeghAniva bahU~nshailAvastodayAvubhau .. 31..\\ shalyastu samarashlAghI dharmarAjamarindamam . vavarSha sharavarSheNa varSheNa maghavAniva .. 32..\\ tathaiva kururAjo.api pragR^ihya ruchira.n dhanuH . droNopadeshAnvividhAndarshayAno mahAmanAH .. 33..\\ vavarShA sharavarShANi chitra.n laghu cha suShThu cha . na chAsya vivara.n kashchiddadarsha charato raNe .. 34..\\ tAvubhau vividhairbANaistatakShAte parasparam . shArdUlAvAmiSha prepShU parAkrAntAvivAhave .. 35..\\ bhImastu tava putreNa raNashauNDena sa~NgataH . pA~nchAlyaH sAtyakishchaiva mAdrIputrau cha pANDavau . shakunipramukhAnvIrAnpratyagR^ihNansamantataH .. 36..\\ tadAsIttumula.n yuddhaM punareva jayaiShiNAm . tAvakAtAM pareShA.n cha rAjandurmantrite tava .. 37..\\ duryodhanastu bhImasya shareNAnataparvaNA . chichchhedAdishya sa~NgrAme dhvaja.n hemavibhUShitam .. 38..\\ saki~NkiNika jAlena mahatA chArudarshanaH . papAta ruchiraH si.nho bhImasenasya nAnadan .. 39..\\ punashchAsya dhanushchitra.n gajarAjakaropamam . kShureNa shitadhAreNa prachakarta narAdhipaH .. 40..\\ sachchhinnadhanvA tejasvI rathashaktyA suta.n tava . bibhedorasi vikramya sa rathopastha Avishat .. 41..\\ tasminmohamanuprApte punareva vR^ikodaraH . yantureva shiraH kAyAtkShurapreNAharattadA .. 42..\\ hatasUtA hayAstasya rathamAdAya bhArata . vyadravanta disho rAjanhAhAkArastadAbhavat .. 43..\\ tamabhyadhAvattrANArtha.n droNaputro mahArathaH . kR^ipashcha kR^itavarmA cha putra.n te.abhiparIpsavaH .. 44..\\ tasminvilulite sainye trastAstasya padAnugAH . gANDIvadhanvA visphArya dhanustAnahanachchharaiH .. 45..\\ yudhiShThirastu madreshamabhyadhAvadamarShitaH . svaya.n sa~ncodayannashvAndantavarNAnmanojavAn .. 46..\\ tatrAdbhutamapashyAma kuntIputre yudhiShThire . purA bhUtvA mR^idurdAnto yattadA dAruNo.abhavat .. 47..\\ vivR^itAkShashcha kaunteyo vepamAnashcha manyunA . chichchheda yodhAnnishitaiH sharaiH shatasahasrashaH .. 48..\\ yA.n yAM pratyudyayau senA.n tAM tAM jyeShThaH sa pANDavaH . sharairapAtayadrAjangirInvajrairivottamaiH .. 49..\\ sAshvasUta dhvajarathAnrathinaH pAtayanbahUn . AkrIDadeko balavAnpavanastoyadAniva .. 50..\\ sAshvArohAMshcha turagAnpattIMshchaiva sahasrashaH . vyapothayata sa~NgrAme kruddho rudraH pashUniva .. 51..\\ shUnyamAyodhana.n kR^itvA sharavarShaiH samantataH . abhyadravata madresha.n tiShTha shalyeti chAbravIt .. 52..\\ tasya tachcharita.n dR^iShTvA sa~NgrAme bhImakarmaNaH . vitresustAvakAH sarve shalyastvena.n samabhyayAt .. 53..\\ tatastau tu susa.nrabdhau pradhmApya salilodbhavau . sAmAhUya tadAnyonyaM bhartsayantau samIyatuH .. 54..\\ shalyastu sharavarSheNa yudhiShThiramavAkirat . madrarAja.n cha kaunteyaH sharavarShairavAkirat .. 55..\\ vyadR^ishyetA.n tadA rAjanka~NkapatribhirAhave . udbhinna rudhirau shUrau madrarAjayudhiShThirau .. 56..\\ puShpitAviva rejAte vane shalmali kiMshukA . dIpyAmAnau mahAtmAnau prANayoryuddhadurmadau .. 57..\\ dR^iShTvA sarvANi sainyAni nAdhyavasya.nstayorjayam . hatvA madrAdhipaM pArtho bhokShyate.adya vasundharAm .. 58..\\ shalyo vA pANDava.n hatvA dadyAdduryodhanAya gAm . itIva nishchayo nAbhUdyodhAnA.n tatra bhArata .. 59..\\ pradakShiNamabhUtsarva.n dharmarAjasya yudhyataH .. 60..\\ tataH sharashata.n shalyo mumochAshu yudhiShThire . dhanushchAsya shitAgreNa bANena nirakR^intata .. 61..\\ so.anyatkArmukamAdAya shalya.n sharashataistribhiH . avidhyatkArmuka.n chAsya kShureNa nirakR^intata .. 62..\\ athAsya nijaghAnAshvAMshchaturo nataparvabhiH . dvAbhyAmatha shitAgrAbhyAmubhau cha pArShNisArathI .. 63..\\ tato.asya dIpyamAnena pItena nishitena cha . pramukhe vartamAnasya bhallenApAharaddhvajam . tataH prabhagna.n tatsainyaM dauryodhanamarindama .. 64..\\ tato madrAdhipa.n drauNirabhyadhAvattathA kR^itam . Aropya chaina.n svaratha.n tvaramANaH pradudruve .. 65..\\ muhUrtamiva tau gatvA nardamAne yudhiShThire . sthitvA tato madrapatiranya.n syandanamAsthitaH .. 66..\\ vidhivatkalpita.n shubhraM mahAmbuda ninAdinam . sajjayantropakaraNa.n dviShatA.n lomaharShaNam .. 67..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} s athAnyaddhanurAdAya balavadvegavattaram . yudhiShThiraM madrapatirviddhvA si.nha ivAnadat .. 1..\\ tataH sa sharavarSheNa parjanya iva vR^iShTimAn . abhyavarShadameyAtmA kShatriyAnkShatriyarShabhaH .. 2..\\ sAtyaki.n dashabhirviddhvA bhImasenaM tribhiH sharaiH . sahadeva.n tribhirviddhvA yudhiShThiramapIDayat .. 3..\\ tA.nstAnanyAnmaheShvAsAnsAshvAnsaratha ku~njarAn . ku~njarAnku~njarArohAnashvAnashvaprayAyinaH . rathAMshcha rathibhiH sArdha.n jaghAna rathinA.n varaH .. 4..\\ bAhUMshchichchheda cha tathA sAyudhAnketanAni cha . chakAra cha mahI.n yodhaistIrNAM vedI.n kushairiva .. 5..\\ tathA tamarisainyAni ghnantaM mR^ityumivAntakam . parivavrurbhR^isha.n kruddhAH pANDupA~nchAla somakAH .. 6..\\ taM bhImasenashcha shineshcha naptA mAdhryAshcha putrau puruShapravIrau . samAgataM bhImabalena rAGYA paryApuranyonyamathAhvayantaH .. 7..\\ tatastu shUrAH samare narendraM madreshvaraM prApya yudhA.n variShTham . AvAryA chaina.n samare nR^ivIrA jaghnuH sharaiH patribhirugravegaiH .. 8..\\ sa.nrakShito bhImasenena rAjA mAdrI sutAbhyAmatha mAdhavena . madrAdhipaM patribhirugravegaiH stanAntare dhArma suto nijaghne .. 9..\\ tato raNe tAvakanA.n rathaughAH sAmIkShya madrAdhipati.n sharArtam . paryAvavruH pravarAH sarvashash cha duryodhanasyAnumate samantAt .. 10..\\ tato drutaM madrajanAdhipo raNe yudhiShThira.n saptabhirabhyavidhyat . ta.n chApi pArtho navabhiH pR^iShatkair vivyAdha rAja.nstumule mahAtmA .. 11..\\ AkarNapUrNAyata samprayuktaiH sharaistadA sa.nyati tailadhautaiH . anyonyamAchchhAdayatAM mahArathau madrAdhipashchApi yudhiShThirash cha .. 12..\\ tatastu tUrNa.n samare mahArathau parasparasyAntaramIkShamANau . sharairbhR^isha.n vivyadhaturnR^ipottamau mahAbalau shatrubhirapradhR^iShyau .. 13..\\ tayordhanurjyAtalanisvano mahAn mahendravajrAshanitulyanisvanaH . parasparaM bANagaNairmahAtmanoH pravarShatormadrapa pANDuvIrayoH .. 14..\\ tau cheraturvyAghrashishu prakAshau mahAvaneShvAmiSha gR^iddhinAviva . viShANinau nAgavarAvivobhau tatakShatuH sa.nyugajAtadarpau .. 15..\\ tatastu madrAdhipatirmahAtmA yudhiShThiraM bhImabalaM prasahya . vivyAdha vIra.n hR^idaye.ativegaM shareNa sUryAgnisamaprabheNa .. 16..\\ tato.atividdho.atha yudhiShThiro.api susamprayuktena shareNa rAjan . jaghAna madrAdhipatiM mahAtmA muda.n cha lebhe R^iShabhaH kurUNAm .. 17..\\ tato muhUrtAdiva pArthivendro labdhvA sa~nj~nA.n krodhA sa.nraktanetraH . shatena pArtha.n tvarito jaghAna sahasranetra pratimaprabhAvaH .. 18..\\ tvara.nstato dharmasuto mahAtmA shalyasya kruddho navabhiH pR^iShatkaiH . bhittvA hyurastapanIya.n cha varma jaghAna ShaDbhistvaparaiH pR^iShAtkaiH .. 19..\\ tatastu madrAdhipatiH prahR^iShTo dhanurvikR^iShya vyasR^ijatpR^iShatkAn . dvAbhyA.n kShurAbhyAM cha tathaiva rAGYash chichchheda chApa.n kurupu~Ngavasya .. 20..\\ nava.n tato.anyatsAmare pragR^ihya rAjA dhanurghorataraM mahAtmA . shalya.n tu viddhvA nishitaiH samantad yathA mahendro namuchi.n shitAgraiH .. 21..\\ tatastu shalyo navabhiH pR^iShatkair bhImasya rAGYashcha yudhiShThirasya . nikR^itya raukme paTu varmaNI tayor vidArayAmAsa bhujau mahAtmA .. 22..\\ tato.apareNa jvalitArka tejasA kShureNa rAGYo dhanurunmamAtha . kR^ipashcha tasyaiva jaghAna sUtaM ShaDbhiH sharaiH so.abhimukhaM papAta .. 23..\\ madrAdhipashchApi yudhiShThirasya sharaishchaturbhirnijaghAna vAhAn . vAhAMshcha hatvA vyakaronmahAtmA yodhakShaya.n dharmasutasya rAGYaH .. 24..\\ tathA kR^ite rAjani bhImaseno madrAdhipasyAshu tato mahAtmA . chhittvA dhanurvegavatA shareNa dvAbhyAmavidhyatsubhR^ishaM narendram .. 25..\\ athApareNAsya jahAra yantuH kAyAchchhiraH saMnahanIyamadhyAt . jaghAna chAshvAMshchaturaH sa shIghraM tathA bhR^isha.n kupito bhImasenaH .. 26..\\ tamagraNIH sarvadhanurdharANAm eka.n charanta.n sAmare.ativegam . bhImaH shatena vyakirachchharANAM mAdrIputraH sahadevastathaiva .. 27..\\ taiH sAyakairmohita.n vIkShya shalyaM bhImaH sharairasya chakarta varma . sa bhImasenena nikR^ittavarmA madrAdhipashcharma sahasratAram .. 28..\\ pragR^ihya khaDga.n cha rathAnmahAtmA praskandya kuntIsutamabhyadhAvat . chhittva ratheShAM nakulasya so.atha yudhiShThiraM bhImabalo.abbhyadhAvat .. 29..\\ ta.n chApi rAjAnamathotpatantaM kruddhA.n yathaivAntakamApatantam . dhR^iShTadyumno draupadeyAH shikhaNDI shineshcha naptA sahasA parIyuH .. 30..\\ athAsya charmApratimaM nyakR^intad bhImo mahAtmA dashabhiH pR^iShatkaH . khaDga.n cha bhallairnichakarta muShTau nadanprahR^iShTastava sinyamadhye .. 31..\\ tatkarma bhImasya samIkShya hR^iShTAs te pANDavAnAM pravarA rathaughAH . nAda.n cha chakrurbhR^ishamutsmayantaH sha~NkhAMshcha dadhmuH shashisaMnikAshAn .. 32..\\ tenAtha shabdena vibhIShaNena tavAbhitaptaM balamaprahR^iShTam . svedAbhibhUta.n rudhirokShitA~NgaM visa~nj~nakalpa.n cha tathA viShANNam .. 33..\\ sa madrarAjaH sahasAvakIrNo bhImAgragaiH pANDava yodhamukhyaiH . yudhiShThirasyAbhimukha.n javena si.nho yathA mR^igahetoH prayAtaH .. 34..\\ sa dharmarAjo nihatAshvasUtaM krodhena dIptajvalana prakAsham . dR^iShTvA tu madrAdhipati.n sa tUrNaM samabhyadhAvattamariM balena .. 35..\\ govinda vAkya.n tvarita.n vichintya dadhre mati.n shalya vinAshanAya . sa dharmarAjo nihatAshvasUte rathe tiShTha~nshaktimevAbhikA~NkShan .. 36..\\ tachchApi shalyasyA nishamya karma mahAtmano bhagamathAvashiShTam . smR^itvA mAnaH shalya vadhe yatAtmA yathoktamindrAvarajasya chakre .. 37..\\ sa dharmarAjo maNihemadaNDAM jagrAha shakti.n kanakaprakAshAm . netre cha dIpte sahasA vivR^itya madrAdhipa.n kruddhA manA niraikShat .. 38..\\ nirIkShito vai naradeva rAGYA pUtAtmanA nirhR^ita kalmaSheNa . abhUnna yadbhasmasAnmadrarAjas tadadbhutaM me pratibhAti rAjan .. 39..\\ tatastu shakti.n ruchirogra daNDAM maNipravalojjvalitAM pradIptAm . chikShepa vegAtsubhR^ishaM mahAtmA madrAdhipAya pravaraH kurUNAm .. 40..\\ dIptAmathainAM mahatA balena savisphu li~NgA.n sahasA patantIm . praikShanta sarve kuravaH sametA yathA yugAnte mahatImivolkAm .. 41..\\ tA.n kAlarAtrImiva pAshahastAM yamasya dhatrImiva chograrUpAm . sabrahma daNDapratimAmamoghAM sasarja yatto yudhi dharmarAjaH .. 42..\\ gandhasragagryAsana pAnabhojanair abhyarchitAM pANDusutaiH prayatnAt . sa.nvartakAgnipratimA.n jvalantIM kR^ityAmatharvA~NgirasImivogrAm .. 43..\\ IshAna hetoH pratinirmitA.n tAM tvaShTA ripUNAmasudeha bhakShAm . bhUmyantarikShAdi jalAshayAni prasahya bhUtAni nihantumIshAm .. 44..\\ ghaNTA patAkA maNivajra bhAjaM vaiDUrya chitrA.n tapanIyadaNDAm . tvaShTrA prayatnAnniyamena kL^iptAM brahma dviShAmantakarImamoghAm .. 45..\\ balaprayatnAdadhirUDha vegAM mantraishcha ghorairabhimantrayitvA . sasarja mArgeNa cha tAM pareNa vadhAya madrAdhipatertadAnIm .. 46..\\ hato.asyasAvityabhigarjamAno rudro.antakAyAnta kara.n yatheShum . prasArya bAhu.n sudR^iDhaM supANiM krodhena nR^ityannivA dhArma rAjaH .. 47..\\ tA.n sarvashaktyA prahitAM sa shaktiM yudhiShThireNAprati vArya vIryAm . pratigrahAyAbhinanarda shalyaH samyagghutAmagnirivAjya dhArAm .. 48..\\ sA tasya marmANi vidArya shubhram uro vishAla.n cha tathaiva varma . vivesha gA.n toyamivAprasaktA yasho vishAlaM nR^ipaterdahantI .. 49..\\ nAsAkShi karNAsya viniHsR^itena prasyandatA cha vraNasambhavena . sa.nsikta gAtro rudhireNa so.abhUt krau~ncho yathA skanda hato mahAdriH .. 50..\\ prasArya bAhU sa rathAdgato gAM sa~nchinnavarmA kurunandanena . mahendra vAhapratimo mahAtmA vajrAhata.n shR^i~NgamivAchalasya .. 51..\\ bAhU prasAryAbhimukho dharmarAjasya madrarAT . tato nipatito bhUmAvindradhvaja ivochchhritaH .. 52..\\ sa tathA bhinnasarvA~Ngo rudhireNa samukShitaH . pratyudgata iva premNA bhUmyA sA narapu~NgavaH .. 53..\\ priyayA kAntayA kAntaH patamAna ivorasi . chiraM bhuktvA vasumatIM priyA.n kAntAmiva prabhuH . sarvaira~NgaiH samAshliShya prasupta iva so.abhavat .. 54..\\ dharmye dharmAtmanA yuddhe nihato dharmasUnunA . samyagghuta iva sviShTaH prashAnto.agnirivAdhvare .. 55..\\ shaktyA vibhinnahR^idaya.n vipra viddhAyudha dhvajam . saMshAntamapi madresha.n lakShmIrnaiva vyamu~nchata .. 56..\\ tato yudhiShThirashchApamAdAyendra dhanuShprabham . vyadhamaddviShataH sa~Nkhye khaga rADiva pannagAn . dehAsUnnishitairbhallai ripUNAM nAshayankShaNAt .. 57..\\ tataH prArthasya bANaughairAvR^itAH sainikAstava . nimIlitAkShAH kShiNvanto bhR^ishamanyonyamarditAH . saMnyastakavachA dehairvipatrAyudha jIvitAH .. 58..\\ tataH shalye nipatite madrarAjAnujo yuvA . bhrAtuH sarvairguNaistulyo rathI pANDavamabhyayAt .. 59..\\ vivyAdha cha narashreShTho nArAchairbahubhistvaran . hatasyApachitiM bhrAtushchikIrShuryuddhadurmadaH .. 60..\\ ta.n vivyAdhAshugaiH ShaDbhirdharmarAjastvaranniva . kArmuka.n chAsya chichchheda kShurAbhyAM dhvajameva cha .. 61..\\ tato.asya dIpyamAnena sudR^iDhena shitena cha . pramukhe vartamAnasya bhallenApAharachchhiraH .. 62..\\ sukuNDala.n taddadR^ishe patamAna.n shiro rathAt . puNyakShayamiva prApya patanta.n svargavAsinam .. 63..\\ tasyApakR^iShTa shIrSha.n tachchharIraM patita.n rathAt . rudhireNAvasiktA~Nga.n dR^iShTvA sainyamabhajyata .. 64..\\ vichitrakavache tasminhate madranR^ipAnuje . hAhAkAra.n vikurvANAH kuravo vipradudruvuH .. 65..\\ shalyAnuja.n hata.n dR^iShTvA tAvakAstyaktajIvitAH . vitresuH pANDava bhayAdrajodhvastAsstathA bhR^iSham .. 66..\\ tA.nstathA bhajyatastrastAnkauravAnbharatarShabha . shinernaptA kiranbANairabhyavartata sAtyakiH .. 67..\\ tamAyAntaM maheShvAsamaprasahya.n durAsadam . hArdikyastvarito rAjanpratyagR^ihNAdabhItavat .. 68..\\ tau sametau mahAtmAnau vArShNeyAvaparAjitau . hArdikyaH sAtyakishchaiva si.nhAviva madotkaTau .. 69..\\ iShubhirvimalAbhAsaishchhAdayantau parasparam . archirhiriva sUryasya divAkarasamaprabhau .. 70..\\ chApamArgabaloddhUtAnmArgaNAnvR^iShNisi.nhayoH . AkAshe samapashyAma pata~NgAniva shIghragAn .. 71..\\ sAtyaki.n dashabhirviddhvA hayAMshchAsya tribhiH sharaiH . chApamekena chichchheda hArdikyo nataparvaNA .. 72..\\ tannikR^itta.n dhanuHshreShThamapAsya shinipu~NgavaH . anyadAdatta vegena vegavattaramAyudham .. 73..\\ tadAdAya dhanuHshreShTha.n variShThaH sarvadhanvinAm . hArdikya.n dashabhirbANaiH pratyavidhyatstanAntare .. 74..\\ tato ratha.n yugeShA.n cha chhittvA bhallaiH susa.nyataiH . ashvA.nstasyAvadhIttUrNamubhau cha pArShNisArathI .. 75..\\ madrarAje hate rAjanvirathe kR^itavarmaNi . duryodhana bala.n sarvaM punarAsItparA~Nmukham .. 76..\\ tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasA vR^ite . bala.n tu hatabhUyiShThaM tattadAsItparA~Nmukham .. 77..\\ tato muhUrtAtte.apashyanrajo bhauma.n samutthitam . vividhaiH shoNitasrAvaiH prashAntaM puruSharShabha .. 78..\\ tato duryodhano dR^iShTvA bhagna.n svabalamantikAt . javenApatataH pArthAnekaH sarvAnavArayat .. 79..\\ pANDavAnsarathAndR^iShTvA dhR^iShTadyumna.n cha pArShatam . Anarta.n cha durAdharSha.n shitairbANairavAkirat .. 80..\\ taM pare nAbhyavartanta martyA mR^ityumivAgatam . athAnya.n rathamAsthAya hArdikyo.api nyavartata .. 81..\\ tato yudhiShThiro rAjA tvaramANo mahArathaH . chaturbhirnijaghAnAshvAnpatribhiH kR^itavarmaNaH . vivyAdha gautama.n chApi ShaDbhirbhallaiH sutejanaiH .. 82..\\ ashvatthAmA tato rAGYA hatAshva.n virathI kR^itam . samapovAha hArdikya.n svarathena yudhiShThirAt .. 83..\\ tataH shAradvato.aShTAbhiH pratyavidhyadyudhiShThiram . vivyAdha chAshvAnnishitaistasyAShTAbhiH shilImukhaiH .. 84..\\ evametanmahArAja yuddhasheShamavartata . tava durmantrite rAjansahaputrasya bhArata .. 85..\\ tasminmaheShvAsa vare vishaste sa~NgrAmamadhye kurupu~Ngavena . parthAH sametAH paramaprahR^iShTAH sha~NkhAnpradadhmurhatamIkShya shalyam .. 86..\\ yudhiShThira.n cha prashasha.nsurAjau purA surA vR^itravadhe yathendram . chakrushcha nAnAvidha vAdya shabdAn ninAdayanto vasudhA.n samantAt .. 87..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} s shalye tu nihate rAjanmadrarAjapadAnugAH . rathAH saptashatA vIrA niryayurmahato balAt .. 1..\\ duryodhanastu dviradamAruhyAchalasaMnibham . chhattreNa dhriyamANena vIjyamAnashcha chAmaraiH . na gantavyaM na gantavyamiti madrAnavArayat .. 2..\\ duryodhanena te vIrA vAryamANAH punaH punaH . yudhiShThira.n jighA.nsantaH pANDUnAM prAvishanbalam .. 3..\\ te tu shUrA mahArAja kR^itachittAH sma yodhane . dhanuH shabdaM mahatkR^itvA sahAyudhyanta pANDavaiH .. 4..\\ shrutvA tu nihata.n shalya.n dharmaputraM cha pIDitam . madrarAjapriye yuktairmadrakANAM mahArathaiH .. 5..\\ AjagAma tataH pArtho gANDIva.n vikShipandhanuH . pUrayanrathaghoSheNa dishaH sarvA mahArathaH .. 6..\\ tato.arjunashcha bhImashcha mAdrIputrau cha pANDavau . sAtyakishcha naravyAghro draupadeyAshcha sarvashaH .. 7..\\ dhR^iShTadyumnaH shikhaNDI cha pA~nchAlAH saha somakaiH . yudhiShThiraM parIpsantaH samantAtparyavArayan .. 8..\\ te samantAtparivR^itAH pANDavaiH puruSharShabhAH . kShobhayanti sma tA.n senAM makarAH sAgaraM yathA .. 9..\\ puro vAtena ga~Ngeva kShobhyamAnA mahAnadI . akShobhyata tadA rAjanpANDUnA.n dhvajinI punaH .. 10..\\ praskandya senAM mahatI.n tyaktAtmAno mahArathAH . vR^ikShAniva mahAvAtAH kampayanti sma tAvakAH .. 11..\\ bahavashchukrushustatra kva sa rAjA yudhiShThiraH . bhrAtaro vAsya te shUrA dR^ishyante na ha ke chana .. 12..\\ pA~nchAlAnAM mahAvIryAH shikhaNDI cha mahArathaH . dhR^iShTadyumno.atha shaineyo draupadeyAshcha sarvashaH .. 13..\\ eva.n tAnvAdinaH shUrAndraupadeyA mahArathAH . ahyaghnanyuyudhAnashcha madrarAjapadAnugAn .. 14..\\ chakrairvimathitaiH ke chitke chichchhinnairmaha dhvajaiH . pratyadR^ishyanta samare tAvakA nihatAH paraiH .. 15..\\ Alokya pANDavAnyuddhe yodhA rAjansamantataH . vAryamANA yayurvegAttava putreNa bhArata .. 16..\\ duryodhanastu tAnvIrAnvArayAmAsa sAntvayan . na chAsya shAsana.n kashchittatra chakre mahArathaH .. 17..\\ tato gAndhArarAjasya putraH shakunirabravIt . duryodhanaM mahArAja vachana.n vachanakShamaH .. 18..\\ kiM naH samprekShamANAnAM madrANA.n hanyate balam . na yuktametatsamare tvayi tiShThati bhArata .. 19..\\ sahitairnAma yoddhavyamityeShA samayaH kR^itaH . atha kasmAtparAneva ghnato marShayase nR^ipa .. 20..\\ dur vAryamANA mayA pUrvaM naite chakrurvacho mama . ete hi nihatAH sarve praskannAH pANDuvAhinIm .. 21..\\ zakuni na bhartuH shAsana.n vIrA raNe kurvantyamarShitAH . ala.n kroddhuM tathaiteShAM nAyaM kAla upekShitum .. 22..\\ yAmaH sarve.atra sambhUya savAjirathaku~njarAH . paritrAtuM maheShvAsAnmadrarAjapadAnugAn .. 23..\\ anyonyaM parirakShAmo yatnena mahatA nR^ipa . eva.n sarve.anusa~ncintya prayayuryatra sainikAH .. 24..\\ s evamuktastato rAjA balenA mahatA vR^itaH . prayayau si.nhanAdena kampayanvai vasundharAm .. 25..\\ hatavidhyata gR^ihNIta praharadhvaM nikR^intata . ityAsIttumulaH shabdastava sainyasya bhArata .. 26..\\ pANDavAstu raNe dR^iShTvA madrarAjapadAnugAn . sahitAnabhyavartanta gulmamAsthAya madhyamam .. 27..\\ te muhUrtAdraNe vIrA hastAhasta.n vishAM pate . nihatAH pratyadR^ishyanta madrarAjapadAnugAH .. 28..\\ tato naH samprayAtAnA.n hatAmitrAstarasvinaH . hR^iShTAH kilakilA shabdamakurvansahitAH pare .. 29..\\ athotthitAni ruNDAni samadR^ishyanta sarvashaH . papAta mahatI cholkA madhyenAdhitya maNDalam .. 30..\\ rathairbhagnairyugAkShaishcha nihataishcha mahArathaiH . ashvairnipatitaishchaiva sa~nchannAbhUdvasundharA .. 31..\\ vAtAyamAnaisturagairyugAsaktaistura~NgamaiH . adR^ishyanta mahArAja yodhAstatra raNAjire .. 32..\\ bhagnachakrAnrathAnke chidavaha.nsturagA raNe . rathArtha.n ke chidAdAya disho dashavibabhramuH . tatra tatra cha dR^ishyante yoktraiH shliShTAH sma vAjinaH .. 33..\\ rathinaH patamAnAshcha vyadR^ishyanta narottama . gaganAtprachyutAH siddhAH puNyAnAmiva sa~NkShaye .. 34..\\ nihateShu cha shUreShu madrarAjAnugeShu cha . asmAnApatatashchApi dR^iShTvA pArtha mahArathAH .. 35..\\ abhyavartanta vegena jaya gR^idhrAH prahAriNaH . bANashabdaravAnkR^itvA vimishrA~nsha~NkhanisvanaiH .. 36..\\ asmA.nstu punarAsAdya labdhalakShAH prahAriNaH . sharAsanAni dhunvAnAH si.nhanAdAnprachukrushuH .. 37..\\ tato hatamabhiprekShya madrarAjabalaM mahat . madrarAja.n cha samare dR^iShTvA shUraM nipAtitam . duryodhana bala.n sarvaM punarAsItparA~Nmukham .. 38..\\ vadhyamAnaM mahArAja pANDavairjitakAshibhiH . disho bhede.atha sambhrAnta.n trAsitaM dR^iDhadhanvibhiH .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} s pAtite yudhi durdharSho madrarAje mahArathe . tAvakAstava putrAshcha prAyasho vimukhAbhavan .. 1..\\ vaNijo nAvi bhinnAyA.n yathAgAdhe.aplave.arNave . apAre pAramichchhanto hate shUre mahAtmani .. 2..\\ madrarAje mahArAja vitrastAH sharavikShatAH . anAthA nAthamichchhanto mR^igAH si.nhArditA iva .. 3..\\ vR^iShA yathA bhagnashR^i~NgAH shIrNadantA gajA iva . madhyAhne pratyapAyAma nirjitA dharmasUnunA .. 4..\\ na sandhAtumanIkAni na cha rAjanparAkrame . AsIdbuddhirhate shalye tava yodhasya kasya chit .. 5..\\ bhIShme droNe cha nihate sUtaputre cha bhArata . yadduHkha.n tava yodhAnAM bhayaM chAsIdvishAM pate . tadbhaya.n sa cha naH shoko bhUya evAbhyavartata .. 6..\\ nirashAshcha jaye tasminhate shalye mahArathe . hatapravIrA vidhvastA vikR^ittAshcha shitaiH sharaiH . madrarAje hate rAjanyodhAste prAdravanbhayAt .. 7..\\ ashvAnanye gajAnanye rathAnanye mahArathAH . Aruhya javasampannAH pAdAtAH prAdravanbhayAt .. 8..\\ dvisAhasrAshcha mAta~NgA girirUpAH prahAriNaH . samprAdravanhate shalye a~NkushA~NguShTha choditAH .. 9..\\ te raNAdbharatashreShTha tAvakAH prAdravandishaH . dhAvantashchApyadR^ishyanta shvasamAnAH sharAtulAH .. 10..\\ tAnprabhagnAndrutAndR^iShTvA hatotsAhAnparAjitAn . abhyadravanta pA~nchAlAH pANDavAshcha jayaiShiNaH .. 11..\\ bANashabdaravashchApi si.nhanAdashcha puShkalaH . sha~Nkhashabdashcha shUrANA.n dAruNaH samapadyata .. 12..\\ dR^iShTvA tu kaurava.n sainyaM bhayatrastaM pravidrutam . anyonya.n samabhAShanta pA~nchAlAH pANDavaiH saha .. 13..\\ adya rAjA satyadhR^itirjitAmitro yudhiShThiraH . adya duryodhano hInA dIptayA nR^ipatishriyA .. 14..\\ adya shrutvA hataM putra.n dhR^itarAShTro janeshvaraH . niHsa~nj~naH patito bhUmau kilbiShaM pratipadyatAm .. 15..\\ adya jAnAtu kaunteya.n samarthaM sarvadhanvinAm . adyAtmAna.n cha durmedhA garhayiShyati pApakR^it . adya kShatturvachaH satya.n smaratAM bruvato hitam .. 16..\\ adya prabhR^iti pArthAMshcha preShyabhUta upAcharan . vijAnAtu nR^ipo duHkha.n yatprAptaM pANDunandanaiH .. 17..\\ adya kR^iShNasya mAhAtmya.n jAnAtu sa mahIpatiH . adyArjuna dhanurghoSha.n ghoraM jAnAtu sa.nyuge .. 18..\\ astrANA.n cha bala.n sarvaM bAhvoshcha balamAhave . adya GYAsyati bhImasya bala.n ghoraM mahAtmanaH .. 19..\\ hate duryodhane yuddhe shakreNevAsure maye . yatkR^itaM bhImasenena duHkhAsana vadhe tadA . nAnyaH kartAsti loke tadR^ite bhImaM mahAbalam .. 20..\\ jAnItAmadya jyeShThasya pANDavasya parAkramam . madrarAja.n hataM shrutvA devairapi suduHsaham .. 21..\\ adya GYAsyati sa~NgrAme mAdrIputrau mahAbalau . nihate saubale shUre gAndhAreShu cha sarvashaH .. 22..\\ katha.n teShAM jayo na syAdyeShA.n yoddhA dhana~njayaH . sAtyakirbhImasenashcha dhR^iShTadyumnashcha pArShataH .. 23..\\ draupadyAstanayAH pa~ncha mAdrIputrau cha pANDavau . shikhaNDI cha maheShvAso rAjA chaiva yudhiShThiraH .. 24..\\ yeShA.n cha jagatAM nAtho nAthaH kR^iShNo janArdanaH . katha.n teShAM jayo na syAdyeShAM dharmo vyapAshrayaH .. 25..\\ bhIShma.n droNaM cha karNaM cha madrarAjAnameva cha . tahAnyannR^ipatInvIrA~nshatasho.atha sahasrashaH .. 26..\\ ko.anyaH shakto raNe jetumR^ite pArtha.n yudhiShThiram . yasya nAtho hR^iShIkeshaH sadA dharmayasho nidhiH .. 27..\\ ityeva.n vadamAnAste harSheNa mahatA yutAH . prabhagnA.nstAvakAnrAjansR^i~njayAH pR^iShThato.anvayuH .. 28..\\ dhana~njayo rathAnIkamabhyavartata vIryavAn . mAdrIputrau cha shakuni.n sAtyakishcha mahArathaH .. 29..\\ tAnprekShya dravataH sarvAnbhImasenabhayArditAn . duryodhanastadA sUtamabravIdutsmayanniva .. 30..\\ na mAtikramate pArtho dhanuShpANimavasthitam . jaghane sarvasainyAnAM mamAshvAnpratipAdaya .. 31..\\ jaghane yudhyamAna.n hi kaunteyo mA.n dhana~njayaH . notsahetAbhyatikrAntu.n velAmiva mahodadhiH .. 32..\\ pashya sainyaM mahatsUta pANDavaiH samabhidrutam . sainyareNu.n samuddhUtaM pashyasvainaM samantataH .. 33..\\ si.nhanAdAMshcha bahushaH shR^iNu ghorAnbhayAnakAn . tasmAdyAhi shanaiH sUta jaghanaM paripAlaya .. 34..\\ mayi sthite cha samare niruddheShu cha pANDuShu . punarAvartate tUrNaM mAmakaM balamojasA .. 35..\\ tachchhrutvA tava putrasya shUrAgrya sadR^isha.n vachaH . sArathirhemasa~nchannA~nshanairashvAnachodayat .. 36..\\ gajAshvarathibhirhInAstyaktAtmAnaH padAtayaH . ekaviMshatisAhasrAH sa.nyugAyAvatasthire .. 37..\\ nAnAdeshasamudbhUtA nAna ra~njita vAsasaH . avasthitAstadA yodhAH prArthayanto mahadyashaH .. 38..\\ teShAmApatatA.n tatra sa.nhR^iShTAnAM parasparam . saMmardaH sumahA~njaGYe ghorarUpo bhayAnakaH .. 39..\\ bhImasena.n tadA rAjanghR^iShTadyumnaM cha pArShatam . balena chatura~NgeNa nAnAdeshyA nyavArayan .. 40..\\ bhImamevAbhyavartanta raNe.anye tu padAtayaH . prakShveDyAsphoTya sa.nhR^iShTA vIraloka.n yiyAsavaH .. 41..\\ AsAdya bhImasena.n tu sa.nrabdhA yuddhadurmadAH . dhArtarAShTrA vinedurhi nAnyA.n chAkathayankathAm . parivArya raNe bhImaM nijaghnurte samantataH .. 42..\\ sa vadhyamAnaH samare padAtigaNasa.nvR^itaH . na chachAla rathopasthe mainAka iva parvataH .. 43..\\ te tu kruddhA mahArAja pANDavasya mahAratham . nigrahItuM prachakrurhi yodhAMshchAnyAnavArayan .. 44..\\ akrudhyata raNe bhImastaistadA paryavasthitaiH . so.avatIrya rathAttUrNaM padAtiH samavasthitaH .. 45..\\ jAtarUpaparichchhannAM pragR^ihya mahatI.n gadAm . avadhIttAvakAnyodhAndaNDapANirivAntakaH .. 46..\\ rathAshvadvipahInA.nstu tAnbhImo gadayA balI . ekaviMshatisAhasrAnpadAtInavapothayat .. 47..\\ hatvA tatpuruShAnIkaM bhImaH satyaparAkramaH . dhR^iShTadyumnaM puraskR^itya nachirAtpratyadR^ishyata .. 48..\\ pAdAtA nihatA bhUmau shishyire rudhirokShitAH . sambhagnA iva vAtena karNikArAH supuShpitAH .. 49..\\ nAnApuShpasrajopetA nAnA kuNDaladhAriNaH . nAnA jAtyA hatAstatra nAdA deshasamAgatAH .. 50..\\ patAkAdhvajasa~nchannaM padAtInAM mahadbalam . nikR^itta.n vibabhau tatra ghorarUpaM bhayAnakam .. 51..\\ yudhiShThirapurogAstu sarvasainyamahArathAH . abhyadhAvanmahAtmAnaM putra.n duryodhanaM tava .. 52..\\ te sarve tAvakAndR^iShTvA maheShvAsAnparA~NmukhAn . nAbhyavartanta te putra.n veleva makalAlayam .. 53..\\ tadadbhutamapashyAma tava putrasya pauruSham . yadeka.n sahitAH pArthA na shekurativartitum .. 54..\\ nAtidUrApayAta.n tu kR^itabuddhiM palAyane . duryodhanaH svaka.n sainyamabravIdbhR^ishavikShatam .. 55..\\ na ta.n deshaM prapashyAmi pR^ithivyAM parvateShu vA . yatra yAtAnna vo hanyuH pANDavAH ki.n sR^itena vaH .. 56..\\ alpa.n cha balameteShAM kR^iShNau cha bhR^ishavikShatau . yadi sarve.atra tiShThAmo dhruvo no vijayo bhavet .. 57..\\ viprayAtA.nstu vo bhinnAnpANDavAH kR^itakilbiShAn . anusR^itya haniShyanti shreyo naH samare sthitam .. 58..\\ shR^iNudhva.n kShatriyAH sarve yAvantaH stha samAgatAH . yadA shUra.n cha bhIruM cha mArayatyantakaH sadA . ko nu mUDho na yudhyeta puruShaH kShatriya bruvaH .. 59..\\ shreyo no bhImasenasya kruddhasya pramukhe sthitam . sukhaH sA~NgrAmiko mR^ityuH kShatradharmeNa yudhyatAm . jitveha sukhamApnoti hataH pretya mahatphalam .. 60..\\ na yuddhadharmAchchhreyAnvai panthAH svargasya kauravAH . achireNa jitA.NllokAnhato yuddhe samashnute .. 61..\\ shrutvA tu vachana.n tasya pUjayitvA cha pArthivAH . punarevAnvavartanta pANDavAnAtatAyinaH .. 62..\\ tAnApatata evAshu vyUDhAnIkAH prahAriNaH . pratyudyayustadA pArthA jaya gR^idhrAH prahAriNaH .. 63..\\ dhana~njayo rathenAjAvabhyavartata vIryavAn . vishruta.n triShu lokeShu gANDIva.n vikShipandhanuH .. 64..\\ mAdrIputrau cha shakuni.n sAtyakishcha mahAbalaH . javenAbhyapatanhR^iShTA yato vai tAvakaM balam .. 65..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} s saMnivR^itte balaughe tu shAlvo mlechchha gaNAdhipaH . abhyavartata sa~NkruddhaH pANDUnA.n sumahadbalam .. 1..\\ AsthAya sumahAnAgaM prabhinnaM parvatopamam . dR^iptamairAvata prakhyamamitragaNamardanam .. 2..\\ yo.asau mahAbhadra kulaprasUtaH supUjito dhArtarAShTreNa nityam . sukalpitaH shAstravinishchayaGYaiH sadopavAhyaH samareShu rAjan .. 3..\\ tamAsthito rAjavaro babhUva yathodayasthaH savitA kShapAnte . sa tena nAgapravareNa rAjann abhyudyayau pANDusutAnsamantAt . shitaiH pR^iShAtkairvidadAra chApi mahendravajrapratimaiH sughoraiH .. 4..\\ tataH sharAnvai sR^ijato mahAraNe yodhAMshcha rAjannayato yamAya . nAsyAntara.n dadR^ishuH sve pare vA yathA purA vajradharasya daityAH .. 5..\\ te pANDavAH somakAH sR^i~njayAsh cha tameva nAga.n dadR^ishuH samantAt . sahasrasho vai vicharantamekaM yathA mahendrasya gaja.n samIpe .. 6..\\ sandrAvyamANa.n tu balaM pareShAM parItakalpa.n vibabhau samantAt . naivAvatasthe samare bhR^ishaM bhayAd vimardamAna.n tu parasparaM tadA .. 7..\\ tataH prabhagnA sahasA mahAchamUH sA pANDavI tena narAdhipena . dishashchatasraH sahasA pradhAvitA gajendra vega.n tamapArayantI .. 8..\\ dR^iShTvA cha tA.n vegavatA prabhagnAM sarve tvadIyA yudhi yodhamukhyAH . apUjaya.nstatra narAdhipa.n taM dadhmushcha sha~NkhA~nshashisaMnikAshAn .. 9..\\ shrutvA ninAda.n tvatha kauravANAM harShAdvimukta.n saha sha~NkhashabdaiH . senApatiH pANDava sR^i~njayAnAM pA~nchAla putro na mamarSha roShAt .. 10..\\ tatastu ta.n vai dviradaM mahAtmA pratyudyayau tvaramANau jayAya . jambho yathA shakrasamAgame vai nAgendramairAvaNamindra vAhyam .. 11..\\ tamApatanta.n sahasA tu dR^iShTvA pA~nchAlarAja.n yudhi rAjasi.nhaH . ta.n vai dvipaM preShayAmAsa tUrNaM vadhAya rAjandrupadAtmajasya .. 12..\\ sa ta.n dvipa.n sahasAbhyApatantam avidhyadarkapratimaiH pR^iShatkaiH . karmAra dhautairnishitairjvaladbhir nArAchamukhyaistribhirugravegaiH .. 13..\\ tato.aparAnpa~ncha shitAnmahAtmA nArAchamukhyAnvisasarja kumbhe . sa taistu viddhaH paramadvipo raNe tadA parAvR^itya bhR^ishaM pradudruve .. 14..\\ taM nAgarAja.n sahasA praNunnaM vidrAvyamANa.n cha nigR^ihya shAlvaH . tottrA~NkushaiH preShayAmAsa tUrNaM pA~nchAlarAjasya rathaM pradishya .. 15..\\ dR^iShTvApatanta.n sahasA tu nAgaM dhR^iShTadyumnaH svarathAchchhIghrameva . gadAM pragR^ihyAshu javena vIro bhUmiM prapanno bhayavihvalA~NgaH .. 16..\\ sa ta.n rathaM hemavibhUShitA~NgaM sAshva.n sasUtaM sahasA vimR^idya . utkShipya hastena tadA mahAdvipo vipothayAmAsa vasundharA tale .. 17..\\ pA~nchAlarAjasya suta.n sa dR^iShTvA tadArditaM nAgavareNa tena . tamabhyadhAvatsahasA javena bhImaH shikhaNDI cha shineshcha naptA .. 18..\\ sharaishcha vega.n sahasA nigR^ihya tasyAbhito.abhyApatato gajasya . sa sa~NgR^ihIto rathibhirgajo vai chachAla tairvAryamANashcha sa~Nkhye .. 19..\\ tataH pR^iShatkAnpravavarSha rAjA sUryo yathA rashmijAla.n samantAt . tenAshugairvadhyamAnA rathaughAH pradudruvustatra tatastu sarve .. 20..\\ tatkarmashAlvasya samIkShya sarve pA~nchAla matsyA nR^ipa sR^i~njayAsh cha . hAhAkArairnAdayantaH sma yuddhe dvipa.n samantAdrurudhurnarAgryAH .. 21..\\ pA~nchAlarAjastvaritastu shUro gadAM pragR^ihyAchalashR^i~NgakalpAm . asambhramaM bhArata shatrughAtI javena viro.anusasAra nAgam .. 22..\\ tato.atha nAga.n dharaNIdharAbhaM mada.n sravanta.n jaladaprakAsham . gadA.n samAvidhya bhR^isha.n jaghAna pA~nchAlarAjasya sutastarasvI .. 23..\\ sa bhinnakunbhaH sahasA vinadya mukhAtprabhUta.n kShataja.n vimu~nchan . papAta nAgo dharaNIdharAbhaH kShitiprakampAchchalito yathAdriH .. 24..\\ nipAtyamAne tu tadA gajendre hAhAkR^ite tava putrasya sainye . sa shAlvarAjasya shinipravIro jahAra bhallena shiraH shitena .. 25..\\ hR^itottamA~Ngo yudhi sAtvatena papAta bhUmau saha nAgaraGYA . yathAdrishR^i~Nga.n sumahatpraNunnaM vajreNa devAdhipa choditena .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} s tasmi.nstu nihate shUre shAlve samitishobhane . tavAbhajyadbala.n vegAdvAteneva mahAdrumaH .. 1..\\ tatprabhagnaM bala.n dR^iShTvA kR^itavarmA mahArathaH . dadhAra samare shUraH shatrusainyaM mahAbalaH .. 2..\\ saMnivR^ittAstu te shUrA R^iShTvA sAtvatamAhave . shaulopama.n sthitaM rAjankIryamANaM sharairyudhi .. 3..\\ tatha pravavR^ite yuddha.n kurUNAM pANDavaiH saha . nivR^ittAnAM mahArAja mR^ityu.n kR^itvA nivartanam .. 4..\\ tatrAshcharyamabhUdyuddhA.n sAtvatasya paraiH saha . yadeko vArayAmAsa pANDusenA.n durAsadAm .. 5..\\ teShAmanyonyasuhR^idA.n kR^ite karmaNi duShkare . si.nhanAdaH prahR^iShTAnA.n divaH spR^iksumahAnabhUt .. 6..\\ tena shabdena vitrastAnpA~nchAlAnbharatarShabha . shinernaptA mahAbAhuranvapadyata sAtyakiH .. 7..\\ sa samAsAdya rAjAna.n kShemadhUrtiM mahAbalam . saptabhirnishitairbANairanayadyamasAdanam .. 8..\\ tamAyAntaM mahAbAhuM pravapanta.n shitA~nsharAn . javenAbhyapataddhImAnhArdikyaH shinipu~Ngavam .. 9..\\ tau si.nhAviva nardantau dhanvinau rathinA.n varau . anyonyamabhyadhAvetA.n shastrapravara dhAriNau .. 10..\\ pANDavAH saha pA~nchAlairyodhAshchAnye nR^ipottamAH . prekShakAH samapadyanta tayoH puruShasi.nhayoH .. 11..\\ nArAchairvatsadantaishcha vR^iShNyandhakamahArathau . abhijaghnaturanyonyaM prahR^iShTAviva ku~njarau .. 12..\\ charantau vividhAnmArgAnhArdikya shinipu~Ngavau . muhurantardadhAte tau bANavR^iShTyA parasparam .. 13..\\ chApavegabaloddhUtAnmArgaNAnvR^iShNisi.nhayoH . AkAshe samapashyAma pata~NgAniva shIghragAn .. 14..\\ tameka.n satyakarmANamAsAdya hR^idikAtmajaH . avidhyannishitairbANaishchaturbhishaturo hayAn .. 15..\\ sa dIrghabAhuH sa~NkruddhastottrArdita iva dvipaH . aShTAbhiH kR^itavarmANamavidhyatparameShubhiH .. 16..\\ tataH pUrNAyatotsR^iShTaiH kR^itavarmA shilAshitaiH . sAtyaki.n tribhirAhatya dhanurekana chichchhide .. 17..\\ nikR^itta.n taddhanuHshreShThamapAsya shinipu~NgavaH . anyadAdatta vegena shaineyaH sashara.n dhanuH .. 18..\\ tadAdAya dhanuHshreShTha.n variShThaH sarvadhanvinAm . Aropya cha mahAvIryo mahAbuddhirmahAbalaH .. 19..\\ amR^iShyamANo dhanuShashchhedana.n kR^itavarmaNA . kupito.atirathaH shIghra.n kR^itavarmANamabhyayAt .. 20..\\ tataH sunishitairbANairdashabhiH shinipu~NgavaH . jaghAna sUtamashvAMshcha dhvaja.n cha kR^itavarmaNaH .. 21..\\ tato rAjanmaheShvAsaH kR^itavarmA mahArathaH . hatAshvasUta.n samprekShya rathaM hemapariShkR^itam .. 22..\\ roSheNa mahatAviShTaH shUlamudyamya mAriSha . chikShepa bhujavegena jighA.nsuH shinipu~Ngavam .. 23..\\ tachchhUla.n sAtvato hyAjau nirbhidya nishitaiH sharaiH . chUrNitaM pAtayAmAsa mohayanniva mAdhavam . tato.apareNa bhallena hR^idyena.n samatADayat .. 24..\\ sa yuddhe yuyudhAnena hatAshvo hatasArathiH . kR^itavarmA kR^itAstreNa dharaNIm anvapadyata .. 25..\\ tasminsAtyakinA vIre dvairathe virathI kR^ite . samapadyata sarvepShA.n sainyAnAM sumahadbhayam .. 26..\\ putrasya tava chAtyartha.n viShAdaH samapadyata . hatasUte hatAshve cha virathe kR^itavarmaNi .. 27..\\ hatAshva.n cha samAlakShya hatasUtamarindamam . abhyadhAvatkR^ipo rAja~njighA.nsuH shinipu~Ngavam .. 28..\\ tamAropya rathopasthe miShatA.n sarvadhanvinAm . apovAha mahAbAhustUrNamAyodhanAdapi .. 29..\\ shaineye.adhiShThite rAjanvirathe kR^itavarmaNi . duryodhana bala.n sarvaM punarAsItparA~Nmukham .. 30..\\ tatpare nAvabudhyanta sainyena rajasAvR^ite . tAvakAH pradrutA rAjanduryodhanamR^ite nR^ipam .. 31..\\ duryodhanastu samprekShya bhagna.n svabalamantikAt . javenAbhyapatattUrNa.n sarvAMshchaiko nyavArayat .. 32..\\ pANDUMshcha sarvAnsa~Nkruddho dhR^iShTadyumna.n cha pArShatam . shikhaNDina.n draupadeyAnpA~nchAlAnAM cha ye gaNAH .. 33..\\ kekayAnsomakAMshchaiva pA~nchAlAMshchaiva mAriSha . asambhrama.n durAdharShaH shitairastrairavArayat .. 34..\\ atiShThadAhave yattaH putrastava mahAbalaH . yathA yaGYe mahAnagnirmatra pUtaH prakAshayan .. 35..\\ taM pare nAbhyavartanta martyA mR^ityumivAhave . athAnya.n rathamAsthAya hArdikyaH samapadyata .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} s putrastu te mahArAja rathastho rathinA.n varaH . durutsaho babhau yuddhe yathA rudraH pratApavAn .. 1..\\ tasya bANasahasraistu prachchhannA hyabhavanmahI . parAMshcha siShiche bANairdhArAbhiriva parvatAn .. 2..\\ na cha so.asti pumAnkashchchinpANDavAnAM mahAhave . hayo gajo ratho vApi yo.asya bANairavikShataH .. 3..\\ ya.n yaM hi samare yodhaM prapashyAmi vishAM pate . sa sa bANaishchito.abhUdvai putreNa tava bhArata .. 4..\\ yathA sainyena rajasA samuddhUtena vAhinI . pratyadR^ishyata sa~nchannA tathA bANairmahAtmanaH .. 5..\\ bANabhUtAmapashyAma pR^ithivIM pR^ithivIpate . duryodhanena prakR^itA.n kShiprahastena dhanvinA .. 6..\\ teShu yodhasahasreShu tAvakeShu pareShu cha . eko duryodhano hyAsItpumAniti matirmama .. 7..\\ tatrAdbhutamapashyAma tava putrasya vikramam . yadeka.n sahitAH pArthA nAtyavartanta bhArata .. 8..\\ yudhiShThira.n shatenAjau vivyAdha bharatarShabha . bhImasena.n cha saptatyA sahadevaM cha saptabhiH .. 9..\\ nakula.n cha chatuHShaShTyA dhR^iShTadyumnaM cha pa~nchabhiH . saptabhirdraupadeyAMshcha tribhirvivyAdha sAtyakim . dhanushchichchheda bhallena sahadevasya mAriSha .. 10..\\ tadapAsya dhanushchhinnaM mAdrIputraH pratApavAn . abhyadhAvata rAjAnaM pragR^ihyAnyAnmahaddhanuH . tato duryodhana.n sa~Nkhye vivyAdha dashabhiH sharaiH .. 11..\\ nakulashcha tato vIro rAjAnaM navabhiH sharaiH . ghorarUpairmaheShvAso vivyAdha cha nanAda cha .. 12..\\ sAtyakishchApi rAjAna.n shareNAnataparvaNA . draupadeyAstrisaptatyA dharmarAjashcha saptabhiH . ashItyA bhImasenashcha sharai rAjAnamArdayat .. 13..\\ samantAtkIryamANastu bANasa~NghairmahAtmabhiH . na chachAla mahArAja sarvasainyasya pashyataH .. 14..\\ lAghava.n sauShThava.n chApi vIryaM chaiva mahAtmanaH . ati sarvANi bhUtAni dadR^ishuH sarvamAnavAH .. 15..\\ dhArtarAShTrAstu rAjendra yAtvA tu svalpamantaram . apashyamAnA rAjAnaM paryavartanta daMshitAH .. 16..\\ teShAmApatatA.n ghorastumulaH samajAyata . kShubdhasya hi samudrasya prAvR^iTkAle yathA nishi .. 17..\\ samAsAdya raNe te tu rAjAnamaparAjitam . pratyudyayurmaheShvAsAH pANDavAnAtatAyinaH .. 18..\\ bhImasena.n raNe kruddha.n droNaputro nyavArayat . tato bANairmahArAja pramuktaiH sarvatodisham . nAGYAyanta raNe vIrA na dishaH pradishastathA .. 19..\\ tAvubhau krUrakarmANAvubhau bhArata duHsahau . ghorarUpamayudhyetA.n kR^itapratikR^itaiShiNau . trAsayantau jagatsarva.n jyA kShepa vihatatvachau .. 20..\\ shakunistu raNe vIro yudhiShThiramapIDayat . tasyAshvAMshchaturo hatvA subalasya suto vibhuH . nAda.n chakAra balavAnsarvasainyAni kampayan .. 21..\\ etasminnantare vIra.n rAjAnamaparAjitam . apovAha rathenAjau sahadevaH pratApavAn .. 22..\\ athAnya.n rathamAsthAya dharmarAjo yudhiShThiraH . shakuniM navabhirviddhvA punarvivyAdha pa~nchabhiH . nanAda cha mahAnAdaM pravaraH sarvadhanvinAm .. 23..\\ tadyuddhamabhavachchitra.n ghorarUpaM cha mAriSha . IkShitR^iprItijanana.n siddhachAraNasevitam .. 24..\\ ulUkastu maheShvAsaM nakula.n yuddhadurmadam . abhyadravadameyAtmA sharavarShaiH samantataH .. 25..\\ tathaiva nakulaH shUraH saubalasya suta.n raNe . sharavarSheNa mahatA samantAtparyavArayat .. 26..\\ tau tatra samare vIrau kulaputrau mahArathau . yodhayantAvapashyetAM parasparakR^itAgasau .. 27..\\ tathaiva kR^itavarmA tu shaineya.n shatrutApanam . yodhaya~nshushubhe rAjanbala.n shakra ivAhave .. 28..\\ duryodhano dhanushchhittvA dhR^iShTadyumnasya sa.nyuge . athaina.n chhinnadhanvAna.n vivyAdha nishitaiH sharaiH .. 29..\\ dhR^iShTadyumno.api samare pragR^ihya paramAyudham . rAjAna.n yodhayAmAsa pashyatAM sarvadhanvinAm .. 30..\\ tayoryuddhaM mahachchAsItsa~NgrAme bharatarShabha . prabhinnayoryathA saktaM mattayorvarahastinoH .. 31..\\ gautamastu raNe kruddho draupadeyAnmahAbalAn . vivyAdha bahubhiH shUraH sharaiH saMnataparvabhiH .. 32..\\ tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinaH . ghora rUpamasa.nvAryaM nirmaryAdamatIva cha .. 33..\\ te cha taM pIDayAmAsurindriyANIva bAlisham . sa cha tAnpratisa.nrabdhaH pratyayodhayadAhave .. 34..\\ eva.n chitramabhUdyuddhaM tasya taiH saha bhArata . utthAyotthAya hi yathA dehinAm indriyairvibho .. 35..\\ narAshchaiva naraiH sArdha.n dantino dantibhistathA . hayA hayaiH samAsaktA rathino rathibhistathA . sa~Nkula.n chAbhavadbhUyo ghorarUpa.n vishAM pate .. 36..\\ ida.n chitramidaM ghoramida.n raudramiti prabho . yuddhAnyAsna mahArAja ghorANi cha bahUni cha .. 37..\\ te samAsAdya samare parasparamarindamAH . vivyadhushchaiva jaghnushcha samAsAdya mahAhave .. 38..\\ teShA.n shatra samudbhUtaM rajastIvramadR^ishyata . pravAtenoddhata.n rAjandhAvadbhishchAshvasAdibhiH .. 39..\\ rathanemi samudbhUtaM niHshvAsaishchApidantinAm . rajaH sandhyAbhrakapila.n divAkarapatha.n yayau .. 40..\\ rajasA tena sampR^ikte bhAskare niShprabhI kR^ite . sa~nchAditAbhavadbhUmiste cha shUrA mahArathAH .. 41..\\ muhUrtAdiva sa.nvR^ittaM nIrajaska.n samantatha . vIra shoNitasiktAyAM bhUmau bharatasattama . upAshAmyattatastIvra.n tadrajo ghoradarshanam .. 42..\\ tato.apashyaM mahArAja dvandva yuddhAni bhArata . yathA pragrya.n yathA jyeShThaM madhyAhne vai sudAruNe . varmaNA.n tatra rAjendra vyadR^ishyantojjvalAH prabhAH .. 43..\\ shabdaH sutumulaH sa~Nkhye sharANAM patatAmabhUt . mahAveNuvanasyeva dahyamAnasya sarvataH .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} s vartamAne tathA yuddhe ghorarUpe bhayAnake . abhajyata bala.n tatra tava putrasya pANDavaiH .. 1..\\ tA.nstu yatnena mahatA saMnivArya mahArathAn . putraste yodhayAmAsa pANDavAnAmanIkinIm .. 2..\\ nivR^ittAH sahasA yodhAstava putra priyaiShiNaH . saMnivR^itteShu teShveva.n yuddhamAsItsudAruNam .. 3..\\ tAvakAnAM pareShA.n cha devAsuraraNopamam . pareShA.n tava sainye cha nAsItkashchitparA~NmukhaH .. 4..\\ anumAnena yudhyante sa~nj~nAbhish cha parasparam . teShA.n kShayo mahAnAsIdyudhyatAm itaretaram .. 5..\\ tato yudhiShThiro rAjA krodhena mahatA yutaH . jigIShamANaH sa~NgrAme dhArtarAShTrAnsarAjakAn .. 6..\\ tribhiH shAradvata.n viddhvA rukmapu~NkhaiH shilAshitaiH . chaturbhirnijaghAnAshvAnkalyANAnkR^itavarmaNaH .. 7..\\ ashvatthAmA tu hArdikyamapovAha yashasvinam . atha shAradvato.aShTAbhiH pratyavidhyadyudhiShThiram .. 8..\\ tato duryodhano rAjA rathAnsaptashatAnraNe . preShayadyatra rAjAsau dharmaputro yudhiShThiraH .. 9..\\ te rathA rathibhiryuktA manomArutara.nhasaH . abhyadravanta sa~NgrAme kaunteyasya rathaM prati .. 10..\\ te samantAnmahArAja parivArya yudhiShThiram . adR^ishya.n sAyakaishchakrurmeghA iva divAkaram .. 11..\\ nAmR^iShyanta susa.nrabdhAH shikhaNDipramukhA rathAH . rathairagryajavairyuktaiH ki~NkiNIjAlasa.nvR^itaiH . AjagmurabhirakShantaH kuntIputra.n yudhiShThiram .. 12..\\ tathA pravavR^ite raudraH sa~NgrAmaH shoNitodakaH . pANDavAnA.n kurUNAM cha yama rAShTravivardhanaH .. 13..\\ rathAnsaptashatAnhatvA kurUNAmAtatAyinAm . pANDavAH saha pA~nchAlaiH punarevAbhyavArayan .. 14..\\ tatra yuddhaM mahachchAsIttava putrasya pANDavaiH . na cha nastAdR^isha.n dR^iShTaM naiva chApi parishrutam .. 15..\\ vartamAne tathA yuddhe nirmaryAde samantataH . vadhyamAneShu yodheShu tAvakeShvitareShu cha .. 16..\\ ninadatsu cha yodheShu sha~Nkhavaryaishcha pUritaiH . utkR^iShTaiH si.nhanAdaishcha garjitena cha dhanvinAm .. 17..\\ atipravR^iddhe yuddhe cha chhidyamAneShu marmasu . dhAvamAneShu yodheShu jaya gR^iddhiShu mAriSha .. 18..\\ sa.nhAre sarvato jAte pR^ithivyA.n shokasambhave . bahvInAmuttamastrINA.n sImantoddharaNe tathA .. 19..\\ nirmaryAde tathA yuddhe vartamAne sudAruNe . prAdurAsanvinAshAya tadotpAtAH sudAruNAH . chachAla shabda.n kurvANA saparvatavanA mahI .. 20..\\ sadaNDAH solmukA rAja~nshIryamANAH samantataH . ulkAH peturdivo bhUmAvAhatya ravimaNDalam .. 21..\\ viShvagvAtAH prAdurAsannIchaiH sharkara varShiNaH . ashrUNi mumuchurnAgA vepathushchAspR^ishadbhR^isham .. 22..\\ etAnghorAnanAdR^itya samutpAtAnsudAruNAn . punaryuddhAya saMmantrya kShatriyAstasthuravyathAH . ramaNIye kurukShetre puNye svarga.n yiyAsavaH .. 23..\\ tato gAndhArarAjasya putraH shakunirabravIt . yudhyadhvamagrato yAvatpR^iShThato hanmi pANDavAn .. 24..\\ tato naH samprayAtAnAM madrayodhAstarasvinaH . hR^iShTAH kilakilA shabdamakurvantApare tathA .. 25..\\ asmA.nstu punarAsAdya labdhalakShA durAsadAH . sharAsanAni dhunvantaH sharavarShairavAkiran .. 26..\\ tato hataM paraistatra madrarAjabala.n tadA . duryodhana bala.n dR^iShTvA punarAsItparA~Nmukham .. 27..\\ gAndhArarAjastu punarvAkyamAha tato balI . nivartadhvamadharmaGYA yudhyadhva.n ki.n sR^itena vaH .. 28..\\ anIka.n dashasAhasramashvAnAM bharatarShabha . AsIdgAndhArarAjasya vimalaprAsayodhinAm .. 29..\\ balena tena vikramya vartamAne janakShaye . pR^iShThataH pANDavAnIkamabhyaghnannishitaiH sharaiH .. 30..\\ tadabhramiva vAtena kShipyamANa.n samantataH . abhajyata mahArAja pANDUnA.n sumahadbalam .. 31..\\ tato yudhiShThiraH prekShya bhagna.n svabalamantikAt . abhyachodayadavyagraH sahadevaM mahAbalam .. 32..\\ asau subala