%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{11}## ##\begin{center}## \section{shaa.ntiparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} vaizampaayana kR^itodakAste suhR^ida.n sarveShAM pANDunandanAH . viduro dhR^itarAShTrashcha sarvAshcha bharata striyaH .. 1..\\ tatra te sumahAtmAno nyavasankurunandanAH . shauchaM nivartayiShyanto mAsamekaM bahiH purAt .. 2..\\ kR^itodaka.n tu rAjAnaM dharmAtmAna.n yudhiShThiram . abhijagmurmahAtmAnaH siddhA brahmarShisattamAH .. 3..\\ dvaipAyano nAradashcha devalashcha mahAnR^iShiH . devasthAnashcha kaNvashcha teShA.n shiShyAshcha sattamAH .. 4..\\ anye cha veda vidvA.nsaH kR^itapraGYA dvijAtayaH . gR^ihasthAH snAtakAH sarve dadR^ishuH kurusattamam .. 5..\\ abhigamya mahAtmAnaH pUjitAshcha yathAvidhi . AsaneShu mahArheShu vivishuste maharShayaH .. 6..\\ pratigR^ihya tataH pUjA.n tatkAlasadR^ishIM tadA . paryupAsanyathAnyAyaM parivArya yudhiShThiram .. 7..\\ puNye bhAgIrathI tIre shokavyAkula chetasam . AshvAsayanto rAjAna.n viprAH shatasahasrashaH .. 8..\\ nAradastvabravItkAle dharmAtmAna.n yudhiShThiram . vichArya munibhiH sArdha.n tatkAlasadR^isha.n vachaH .. 9..\\ bhavato bAhuvIryeNa prasAdAnmAdhavasya cha . jiteyamavaniH kR^itsnA dharmeNa cha yudhiShThiraH .. 10..\\ diShTyA muktAH sma sa~NgrAmAdasmAllokabhaya~NkarAt . kShatradharmaratashchApi kachchinmodasi pANDava .. 11..\\ kachchichcha nihatAmitraH prINAsi suhR^ido nR^ipa . kachchichchhriyamimAM prApya na tvA.n shokaH prabAdhate .. 12..\\ yudhisthira vijiteyaM mahIkR^itsnA kR^iShNa bAhubalAshrayAt . brAhmaNAnAM prasAdena bhImArjunabalena cha .. 13..\\ ida.n tu me mahadduHkha.n vartate hR^idi nityadA . kR^itvA GYAtikShayamimaM mahAnta.n lobhakAritam .. 14..\\ saubhadra.n draupadeyAMshcha ghAtayitvA priyAnsutAn . jayo.ayamajayAkAro bhagavanpratibhAti me .. 15..\\ kiM nu vakShyati vArShNeyI vadhUrme madhusUdanam . dvArakAvAsinI kR^iShNamitaH pratigata.n harim .. 16..\\ draupadI hataputreya.n kR^ipaNA hatabAndhavA . asmatpriyahite yuktA bhUyo pIDayatIva mAm .. 17..\\ idamanyachcha bhagavanyattvA.n vakShyAmi nArada . mantrasa.nvaraNenAsmi kuntyA duHkhena yojitaH .. 18..\\ yo.asau nAgAyuta balo loke.apratiratho raNe . si.nhakhela gatirdhImAnghR^iNI dAnto yatavrataH .. 19..\\ Ashramo dhArtarAShTrANAM mAnI tIkShNaparAkramaH . amarShI nityasa.nrambhI kSheptAsmAka.n raNe raNe .. 20..\\ shIghrAstrashchitrayodhI cha kR^itI chAdbhutavikramaH . gUDhotpannaH sutaH kuntyA bhrAtAsmAka.n cha sodaraH .. 21..\\ toyakarmaNi ya.n kuntI kathayAmAsa sUryajam . putra.n sarvaguNopetamavakIrNa.n jale purA .. 22..\\ ya.n sUtaputraM loko.ayaM rAdheya.n chApyamanyata . sa jyeShThaputraH kuntyA vai bhrAtAsmAka.n cha mAtR^ijaH .. 23..\\ ajAnatA mayA sa~Nkhye rAjyalubdhena ghAtitaH . tanme dahati gAtrANi tUlarAshimivAnalaH .. 24..\\ na hi ta.n veda pArtho.api bhrAtaraM shvetavAhanaH . nAhaM na bhImo na yamau sa tvasmAnveda suvrataH .. 25..\\ gatA kila pR^ithA tasya sakAshamiti naH shrutam . asmAka.n shama kAmA vai tva.n cha putro mametyatha .. 26..\\ pR^ithAyA na kR^itaH kAmastena chApi mahAtmanA . ati pashchAdidaM mAtaryavochaditi naH shrutam .. 27..\\ na hi shakShyAmyaha.n tyaktuM nR^ipaM duryodhana.n raNe . anArya.n cha nR^isha.nsaM cha kR^itaghnaM cha hi me bhavet .. 28..\\ yudhiShThireNa sandhi.n chayadi kuryAM mate tava . bhIto raNe shvetavAhAditi mAM ma.nsyate janaH .. 29..\\ so.ahaM nirjitya samare vijaya.n saha keshavam . sandhAsye dharmaputreNa pashchAditi cha so.abravIt .. 30..\\ tamavochatkila pR^ithA punaH pR^ithula vakShasam . chaturNAmabhaya.n dehi kAma.n yudhyasva phalgunam .. 31..\\ so.abravInmAtara.n dhImAnvepamAnaH kR^itA~njaliH . prAptAnviShahyAMshchaturo na haniShyAmi te sutAn .. 32..\\ pa~nchaiva hi sutA mAtarbhaviShyanti hi te dhruvam . sa karNA vA hate pArthe sArjunA vA hate mayi .. 33..\\ taM putragR^iddhinI bhUyo mAtAputramathAbravIt . bhrAtR^INA.n svasti kurvIthA yeShAM svasti chikIrShasi .. 34..\\ tamevamuktvA tu pR^ithA visR^ijyopayayau gR^ihAn . so.arjunena hato vIro bhrAtA bhrAtrA sahodaraH .. 35..\\ na chaiva vivR^ito mantraH pR^ithAyAstasya vA mune . atha shUro maheShvAsaH pArthenAsau nipAtitaH .. 36..\\ aha.n tvaGYAsiShaM pashchAtsvasodaryaM dvijottama . pUrvajaM bhrAtara.n karNaM pR^ithAyA vachanAtprabho .. 37..\\ tena me dUyate.atIva hR^idayaM bhrAtR^ighAtinaH . karNArjuna sahAyo.aha.n jayeyamapi vAsavam .. 38..\\ sabhAyA.n klishyamAnasya dhArtarAShTrairdurAtmabhiH . sahasotpatitaH krodhaH karNa.n dR^iShTvA prashAmyati .. 39..\\ yadAyhyasya giro rUkShAH shR^iNomi kaTukodayAH . sabhAyA.n gadato dyUte duryodhanahitaiShiNaH .. 40..\\ tadA nashyati me krodhaH pAdau tasya nirIkShya ha . kuntyA hi sadR^ishau pAdau karNasyeti matirmama .. 41..\\ sAdR^ishya hetumanvichchhanpR^ithAyAstava chaiva ha . kAraNaM nAdhigachchhAmi katha.n chidapi chintayan .. 42..\\ kathaM nu tasya sa~NgrAme pR^ithivI chakramagrasat . katha.n cha shapto bhrAtA me tattva.n vaktumihArhasi .. 43..\\ shrotumichchhAmi bhagava.nstvattaH sarva.n yathAtatham . bhavAnhi sarvavidvidvA.Nlloke veda kR^itAkR^itam .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} vaizampaayana sa evamuktastu munirnArado vadatA.n varaH . kathayAmAsa tatsarva.n yathA shaptaH sasUtajaH .. 1..\\ evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata . na karNArjunayoH ki.n chidaviShahyaM bhavedraNe .. 2..\\ guhyametattu devAnA.n kathayiShyAmi te nR^ipa . tannibodha mahArAja yathAvR^ittamidaM purA .. 3..\\ kShatra.n svarga.n kathaM gachchhechchhastra pUtamiti prabho . sa~NgharShajananastasmAtkanyA garbho vinirmitaH .. 4..\\ sa bAlastejasA yuktaH sUtaputratvamAgataH . chakArA~NgirasA.n shreShThe dhanurveda.n gurau tava .. 5..\\ sabalaM bhImasenasya phalgunasya cha lAghavam . buddhi.n cha tava rAjendra yamayorvinayaM tathA .. 6..\\ sakhya.n cha vAsudevena bAlye gANDivadhanvanaH . prajAnAmanurAga.n cha chintayAno vyadahyata .. 7..\\ sa sakhyamagamadbAlye rAGYA duryodhanena vai . yuShmAbhirnityasandviShTo daivAchchApi svabhAvataH .. 8..\\ vidyAdhikamathAlakShya dhanurvede dhana~njayam . droNa.n rahasyupAgamya karNo vachanamabravIt .. 9..\\ brahmAsta.n vettumichchhAmi sa rahasyanivartanam . arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiH .. 10..\\ samaH putreShu cha snehaH shiShyeShu cha tava dhruvam . tvatprasAdAnna mAM brUyurakR^itAstra.n vichakShaNAH .. 11..\\ droNastathoktaH karNena sApekShaH phalgunaM prati . daurAtmya.n chApi karNasya viditvA tamuvAcha ha .. 12..\\ brahmAstaM brAhmaNo vidyAdyathAvachcharitavrataH . kShatriyo vA tapasvI yo nAnyo vidyAtkatha.n chana .. 13..\\ ityukto.a~NgirasA.n shreShThamAmantrya pratipUjya cha . jagAma sahasA rAmaM mahendraM parvataM prati .. 14..\\ sa tu rAmamupAgamya shirasAbhipraNamya cha . brAhmaNo bhArgavo.asmIti gauraveNAbhyagachchhata .. 15..\\ rAmastaM pratijagrAha pR^iShTvA gotrAdi sarvashaH . uShyatA.n svAgata.n cheti prItimAMshchAbhavadbhR^isham .. 16..\\ tatra karNasya vasato mahendre parvatottame . gandharvai rAkShasairyakShairdevaishchAsItsamAgamaH .. 17..\\ sa tatreShvastramakarodbhR^igushreShThAdyathAvidhi . priyashchAbhavadatyartha.n devagandharvarakShasAm .. 18..\\ sa kadA chitsamudrAnte vicharannAshramAntike . ekaH khaDgadhanuH pANiH parichakrAma sUta jaH .. 19..\\ so.agnihotraprasaktasya kasya chidbrahmavAdinaH . jaghAnAGYAnataH pArtha homadhenu.n yadR^ichchhayA .. 20..\\ tadaGYAnakR^itaM matvA brAhmaNAya nyavedayat . karNaH prasAdayaMshchainamidamityabravIdvachaH .. 21..\\ abuddhi pUrvaM bhagavandhenureShA hatA tava . mayA tatra prasAdaM me kuruShveti punaH punaH .. 22..\\ ta.n sa vipro.abravItkruddho vAchA nirbhartsayanniva . durAchAra vadhArhastvaM phalaM prApnuhi durmate .. 23..\\ yena vispardhase nitya.n yadartha.n ghaTase.anisham . yudhyatastena te pApabhUmishchakra.n grasiShyati .. 24..\\ tatashchakre mahI graste mUrdhAna.n te vichetasaH . pAtayiShyati vikramya shatrurgachchha narAdhama .. 25..\\ yatheya.n gaurhatA mUDha pramattena tvayA mama . pramattasyaivamevAnyaH shiraste pAtayiShyati .. 26..\\ tataH prasAdayAmAsa punasta.n dvijasattamam . gobhirdhanaishcha ratnaishcha sa chainaM punarabravIt .. 27..\\ nedaM madvyAhR^ita.n kuryAtsarvaloko.api vai mR^iShA . gachchha vA tiShTha vA yadvA kArya.n te tatsamAchara .. 28..\\ ityukto brAhmaNenAtha karNo dainyAdadhomukhaH . rAmamabhyAgamadbhItastadeva manasA smaran .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} naarada karNasya bAhuvIryeNa prashrayeNa damena cha . tutoSha bhR^igushArdUlo gurushushrUShayA tathA .. 1..\\ tasmai sa vidhivatkR^itsnaM brahmAstra.n sa nivartanam . provAchAkhilamavyagra.n tapasvI sutapasvine .. 2..\\ viditAstrastataH karNo ramamANo.a.ashrame bhR^igoH . chakAra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaH .. 3..\\ tataH kadA chidrAmastu charannAshramamantikAt . karNena sahito dhImAnupavAsena karshitaH .. 4..\\ suShvApa jAmadagnyo vai visrambhotpanna sauhR^idaH . karNasyotsa~Nga AdhAya shiro klAntamanA guruH .. 5..\\ atha kR^imiH shleShma mayo mA.nsashoNitabhojanaH . dAruNo dAruNasparshaH karNasyAbhyAshamAgamat .. 6..\\ sa tasyorumathAsAdya bibheda rudhirAshanaH . na chainamashakatkSheptu.n hantuM vApi gurorbhayAt .. 7..\\ sandashyamAno.api tathA kR^imiNA tena bhArata . guru prabodha sha~NkI cha tamupaikShata sUta jaH .. 8..\\ karNastu vedanA.n dhairyAdasahyA.n vinigR^ihya tAm . akampannavyathaMshchaiva dhArayAmAsa bhArgavam .. 9..\\ yadA tu ridhireNA~Nge parispR^iShTo bhR^igUdvahaH . tadAbudhyata tejasvI santaptashchedamabravIt .. 10..\\ aho.asmyashuchitAM prAptaH kimida.n kriyate tvayA . kathayasva bhaya.n tyaktvA yAthAtathyamidaM mama .. 11..\\ tasya karNastadAchaShTa kR^imiNA paribhakShaNam . dadarsha rAmasta.n chApi kR^imi.n sUkara saMnibham .. 12..\\ aShTa pAda.n tIkShNadaMShTra.n sUchIbhiriva sa.nvR^itam . romabhiH saMniruddhA~NgamalarkaM nAma nAmataH .. 13..\\ sa dR^iShTamAtro rAmeNa kR^imiH prANAnavAsR^ijat . tasminnevAsR^iksa~Nklinne tadadbhutamivAbhavat .. 14..\\ tato.antarikShe dadR^ishe vishvarUpaH karAlavAn . rAkShaso lohitagrIvaH kR^iShNA~Ngo meghavAhanaH .. 15..\\ sa rAma prA~njalirbhUtvA babhAShe pUrNamAnasaH . svasti te bhR^igushArdUla gamiShyAmi yathAgatam .. 16..\\ mokShito narakAdasmi bhavatA munisattama . bhadra.n cha te.asu nandishcha priyaM me bhavatA kR^itam .. 17..\\ tamuvAchaM mahAbAhurjAmadagnyaH pratApavAn . kastva.n kasmAchcha narakaM pratipanno bravIhi tat .. 18..\\ so.abravIdahamAsaM prAggR^itso nAma mahAsuraH . purA devayuge tAta bhR^igostulyavayA iva .. 19..\\ so.ahaM bhR^igorsudayitAM bhAryAmapaharaM balAt . maharSherabhishApena kR^imibhUto.apataM bhuvi .. 20..\\ abravIttu sa mA.n krodhAttava pUrvapitAmahaH . mUtra shleShmAshanaH pApanirayaM pratipatsyase .. 21..\\ shApasyAnto bhavedbrahmannityeva.n tamathAbruvam . bhavitA bhArgave rAma iti mAmabravIdbhR^iguH .. 22..\\ so.ahametA.n gatiM prApto yathA na kushalaM tathA . tvayA sAdho samAgamya vimuktaH pApayonitaH .. 23..\\ evamuktvA namaskR^itya yayau rAmaM mahAsuraH . rAmaH karNa.n tu sa krodamida.n vachanamabravIt .. 24..\\ ati duHkhamidaM mUDha na jAtu brAhmaNaH sahet . kShatriyasyaiva te dhairya.n kAmayA satyamuchyatAm .. 25..\\ tamuvAcha tataH karNaH shApabhItaH prasAdayan . brahmakShatrAntare sUta.n jAtaM mA.n viddhi bhArgava .. 26..\\ rAdheyaH karNa iti mAM pravadanti janA bhuvi . prasAda.n kuru me brahmannastralubdhasya bhArgava .. 27..\\ pitA gururna sandeho veda vidyA pradaH prabhuH . ato bhArgava ityuktaM mayA gotra.n tavAntike .. 28..\\ tamuvAcha bhR^igushreShThaH saroShaH prahasanniva . bhUmau nipatita.n dIna.n vepamAna kR^itA~njalim .. 29..\\ yasmAnmithyopacharito astralobhAdiha tvayA . tasmAdetaddhi te mUDha brahmAstraM pratibhAsyati .. 30..\\ anyatra vadhakAlAtte sadR^ishena sameyuShaH . abrAhmaNe na hi brahma dhruva.n tiShThetkadA chana .. 31..\\ gachchhedAnIM na te sthAnamanR^itasyeha vidyate . na tvayA sadR^isho yuddhe bhavitA kshatriyo bhuvi .. 32..\\ evamuktastu rAmeNa nyAyenopajagAma saH . duryodhanamupAgamya kR^itAstro.asmIti chAbravIt .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} naarada karNastu samavApyaitadastraM bhArgavanandanAt . duryodhanena sahito mumude bharatarShabha .. 1..\\ tataH kadA chidrAjAnaH samAjagmuH svaya.nvare . kali~Nga viShaye rAjanrAGYashchitrA~Ngadasya cha .. 2..\\ shrImadrAjapuraM nAma nagara.n tatra bhArata . rAjAnaH shatashastatra kanyArtha.n samupAgaman .. 3..\\ shutvA duryodhanastatra sametAnsarvapArthivAn . rathena kA~nchanA~Ngena karNena sahito yayau .. 4..\\ tataH svaya.nvare tasminsampravR^itte mahotsave . samApeturnR^ipatayaH kanyArthe nR^ipasattama .. 5..\\ shishupAlo jarAsandho bhIShmako vakra eva cha . kapota romA nIlashcha rukmI cha dR^iDhavikramaH .. 6..\\ sR^igAlashcha mahArAja strI rAjyAdhipatishcha yaH . ashokaH shatadhanvA cha bhojo vIrashcha nAmataH .. 7..\\ ete chAnye cha bahavo dakShiNA.n dishamAshritAH . mlechchhAchAryAshcha rAjAnaH prAchyodIchyashcha bhArata .. 8..\\ kA~nchanA~NgadinaH sarve baddhajAmbUnada srajaH . sarve bhAsvaradehAshcha vyAghrA iva madotkaTAH .. 9..\\ tataH samupaviShTeShu teShu rAjasu bhArata . vivesha ra~Nga.n sA kanyA dhAtrI varShadharAnvitA .. 10..\\ tataH saMshrAvyamANeShu rAGYAM nAmasu bhArata . atyakrAmaddhArtarAShTra.n sA kanyA varavarNinI .. 11..\\ duryodhanastu kauravyo nAmarShayata la~Nghanam . pratyaShedhachcha tA.n kanyAmasatkR^itya narAdhipAn .. 12..\\ sa vIryamadamattatvAdbhIShmadroNAvupAshritaH . rathamAropya tA.n kanyAmAjuhAva narAdhipAn .. 13..\\ tamanvayAdrathI khaDgI bhaddha godhA~NgulitravAn . karNaH shasta bhR^itA.n shreShThaH pR^iShThataH puruSharShabha .. 14..\\ tato vimardaH sumahAnrAGYAmAsIdyudhiShThiraH . saMnahyatA.n tanutrANi rathAnyojayatAm api .. 15..\\ te.abhyadhAvanta sa~NkruddhAH karNaduryodhanAvubhau . sharavarShANi mu~nchanto meghAH parvatayoriva .. 16..\\ karNasteShAmApatatAmekaikena kShureNa ha . dhanUMShi sa sharAvApAnyapAtayata bhUtale .. 17..\\ tato vidhanuShaH kAMshchitkAMshchidudyatakArmukAn . kAMshchidudvahato bANAnrathashakti gadAstathA .. 18..\\ lAghavAdAkulI kR^ityakarNaH praharatA.n varaH . hatasUtAMshcha bhUyiShThAnavajigye narAdhipAn .. 19..\\ te svaya.n tvarayanto.ashvAnyAhi yAhIti vAdinaH . vyapeyuste raNa.n hitvA rAjAno bhagnamAnasAH .. 20..\\ duryodhanastu karNena pAlyamAno.abhyayAttadA . hR^iShTaH kanyAmupAdAya naragaM nAgasAhvayam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} naarada AviShkR^itabala.n karNa.n GYAtvA rAjA tu mAgadhaH . AhvayaddvairathenAjau jarAsandho mahIpatiH .. 1..\\ tayoH samabhavadyuddha.n divyAstraviduShordvayoH . yudhi nAnApraharaNairanyonyamabhivarShatoH .. 2..\\ kShINabANau vi dhanuShau bhagnakhaDgau mahI.n gatau . bAhubhiH samasa~njetAmubhAvapi balAnvitau .. 3..\\ bAhukaNTaka yuddhena tasya karNo.atha yudhyataH . bibheda sandhi.n dehasya jarayA shleShitasya ha .. 4..\\ sa vikAra.n sharIrasya dR^iShTvA nR^ipatirAtmanaH . prIto.asmItyabravItkarNa.n vairamutsR^ijya bhArata .. 5..\\ prItyA dadau sa karNAya mAlinIM nagarIm atha . a~NgeShu narashArdUla sa rAjAsItsapatnajit .. 6..\\ pAlayAmAsa champA.n tu karNaH parabalArdanaH . duryodhanasyAnumate tavApi vidita.n tathA .. 7..\\ eva.n shastrapratApena prathitaH so.abhavatkShitau . tvaddhitArtha.n surendreNa bhikShito varma kuNDale .. 8..\\ sa divye sahaje prAdAtkuNDale paramArchite . sahaja.n kavachaM chaiva mohito deva mAyayA .. 9..\\ vimuktaH kuNDalAbhyA.n cha sahajena cha varmaNA . nihato vijayenAjau vAsudevasya pashyataH .. 10..\\ brAhmaNasyAbhishApena rAmasya cha mahAtmanaH . kuntyAshcha varadAnena mAyayA cha shatakratoH .. 11..\\ bhIShmAvamAnAtsa~NkhyAyA.n rathAnAmardhakIrtanAt . shalyAttejovadhAchchApi vAsudeva nayena cha .. 12..\\ rudrasya devarAjasya yamasya varuNasya cha . kubera droNayoshchaiva kR^ipasya cha mahAtmanaH .. 13..\\ astrANi divyAnyAdAya yudhi gANDIvadhanvanA . hato vaikartanaH karNo divAkarasamadyutiH .. 14..\\ eva.n shaptastava bhrAtA bahubhishchApi va~nchitaH . na shochyaH sa naravyAghro yuddhe hi nidhana.n gataH .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} vaizampaayana etAvaduktvA devarShirvirarAma sa nAradaH . yudhiShThirastu rAjarShirdadhyau shokapariplutaH .. 1..\\ ta.n dInamanasa.n vIramadho vadanamAtulam . niHshvasanta.n yathA nAgaM paryashrunayana.n tathA .. 2..\\ kuntI shokaparItA~NgI duHkhopahata chetanA . abravInmadhurAbhAShA kAle vachanamarthavat .. 3..\\ yudhiShThira mahAbAho naina.n shochitumarhasi . jahi shokaM mahAprAGYa shR^iNu cheda.n vacho mama .. 4..\\ yatitaH sa mayA pUrvaM bhrAtrya.n GYApayitu.n tava . bhAskareNa cha devena pitrA dharmabhR^itA.n vara .. 5..\\ yadvAchya.n hitakAmena suhR^idA bhUtimichchhatA . tathA divAkareNoktaH svapnAnte mama chAgrataH .. 6..\\ na chainamashakadbhAnuraha.n vA snehakAraNaiH . purA pratyanunetu.n vA netuM vApyekatA.n tvayA .. 7..\\ tataH kAlaparItaH sa vairasyoddhukShaNe rataH . pratIpa kArI yuShmAkamiti chopekShito mayA .. 8..\\ ityukto dharmarAjastu mAtrA bAShpAkulekShaNaH . uvAcha vAkya.n dharmAtmA shokavyAkula chetanaH .. 9..\\ bhavatyA gUDhamantratvAtpIDito.asmItyuvAcha tAm . shashApa cha mahAtejAH sarvalokeShu cha striyaH . na guhya.n dhArayiShyantItyatiduHkha samanvitaH .. 10..\\ sa rAjA putrapautrANA.n sambandhisuhR^idA.n tathA . smarannudvignahR^idayo babhUvAsvastha chetanaH .. 11..\\ tataH shokaparItAtmA sa dhUma iva pAvakaH . nirvedamakaroddhImAnrAjA santApapIDitaH .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} vaizampaayana yudhiShThirastu dharmAtmA shokavyAkula chetanaH . shushocha duHkhasantaptaH smR^itvA karNaM mahAratham .. 1..\\ AviShTo duHkhashokAbhyAM niHshvasaMshcha punaH punaH . dR^iShTvArjunamuvAcheda.n vachanaM shokakarshitaH .. 2..\\ yadbhaikShamAchariShyAma vR^iShNyandhakapure vayam . GYAtInniShpuruShAnkR^itvA nemAM prApsyAma durgatim .. 3..\\ amitrA naH samR^iddhArthA vR^ittArthAH kuravaH kila . AtmAnamAtmanA hatvA ki.n dharmaphalamApnumaH .. 4..\\ dhigastu kShAtramAchAra.n dhigastu balamaurasam . dhigastvamarSha.n yenemAmApada.n gamitA vayam .. 5..\\ sAdhu kShamA damaH shauchamavairodhyamamatsaraH . ahi.nsA satyavachanaM nityAni vanachAriNAm .. 6..\\ vaya.n tu lobhAnmohAchcha stambhaM mAnaM cha saMshritAH . imAmavasthAmApannA rAjyalesha bubhukShayA .. 7..\\ trailokyasyApi rAjyena nAsmAnkashchitpraharShayet . bAndhavAnnihatAndR^iShTvA pR^ithivyAmAmiShaiShiNaH .. 8..\\ te vayaM pR^ithivI hetoravadhyAnpR^ithivIsamAn . samparityajya jIvAmo hInArthA hatabAndhavAH .. 9..\\ AmiShe gR^idhyamAnAnAmashunAM naH shunAm iva . AmiSha.n chaiva no naShTamAmiShasya cha bhojinaH .. 10..\\ na pR^ithivyA sakalayA na suvarNasya rAshibhiH . na gavAshvena sarveNa te tyAjyA ya ime hatAH .. 11..\\ sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhAmarShasamanvitAH . mR^ityuyAna.n samAruhya gatA vaivasvatakShayam .. 12..\\ bahukalyANamichchhanta Ihante pitaraH sutAn . tapasA brahmacharyeNa vandanena titikShayA .. 13..\\ upavAsaistathejyAbhirvratakautuka ma~NgalaiH . labhante mAtaro garbhA.nstAnmAsAndasha bibhrati .. 14..\\ yadi svasti prajAyante jAtA jIvanti vA yadi . sambhAvitA jAtabalAste dadyuryadi naH sukham . iha chAmutra chaiveti kR^ipaNAH phalahetukAH .. 15..\\ tAsAmaya.n samArambho nivR^ittaH kevalo.aphalaH . yadAsAM nihatAH putrA yuvAno mR^iShTakuNDalAH .. 16..\\ abhuktvA pArthivAnbhogAnR^iNAnyanavadAya cha . pitR^ibhyo devatAbhyashcha gatA vaivasvatakShayam .. 17..\\ yadaiShAma~Ngapitarau jAtau kAmamayAviva . sa~njAtabalarUpeShu tadaiva nihatA nR^ipAH .. 18..\\ sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhaharShAsama~njasAH . na te janma phala.n kiM chidbhoktAro jAtu karhi chit .. 19..\\ pA~nchAlAnA.n kurUNAM cha hatA eva hi ye.ahatAH . te vaya.n tvadhamA.NllokAnprapadyema svakarmabhiH .. 20..\\ vayamevAsya lokasya vinAshe kAraNa.n smR^itAH . dhR^itarAShTrasya putreNa nikR^ityA pratyapatsmahi .. 21..\\ sadaiva nikR^itipraGYo dveShTA mAyopajIvanaH . mithyavR^ittaH sa satatamasmAsvanapakAriShu .. 22..\\ aMshakAmA vaya.n te cha na chAsmAbhirna tairjitam . na tairbhukteyamavanirna nAryo gItavAditam .. 23..\\ nAmAtya samitau kathyaM na cha shrutavatA.n shrutam . na ratnAni parArdhyAni na bhUrna draviNAgamaH .. 24..\\ R^iddhimasmAsu tA.n dR^iShTvA vivarNo hariNaH kR^ishaH . dhR^itarAShTrasya nR^ipateH saubalena niveditaH .. 25..\\ taM pitA putragR^iddhitvAdanumene.anaye sthitam . anavekShyaiSha pitara.n gA~Ngeya.n viduraM tathA . asaMshaya.n dhR^itarAShTro yathaivAhaM tathAgataH .. 26..\\ aniyamyAshuchi.n lubdhaM putra.n kAmavashAnugam . patito yashaso dIptAdghAtayitvA sahodarAn .. 27..\\ imau vR^iddhau cha shokAgnau prakShipya sa suyodhanaH . asmatpradveSha sa.nyuktaH pApabuddhiH sadaiva hi .. 28..\\ ko hi bandhuH kulInaH sa.nstathA brUyAtsuhR^ijjane . yathAsAvuktavAnkShudro yuyutsurvR^iShNisaMnidhau .. 29..\\ Atmano hi vaya.n doShAdvinaShTAH shAshvatIH samAH . pradahanto dishaH sarvAstejasA bhAskarA iva .. 30..\\ so.asmAka.n vairapuruSho durmantri pragraha.n gataH . duryodhanakR^ite hyetatkulaM no vinipAtitam . avadhyAnA.n vadha.n kR^itvA loke prAptAH sma vAchyatAm .. 31..\\ kulasyAsyAnta karaNa.n durmatiM pApakAriNam . rAjA rAShTreshvara.n kR^itvA dhR^itarAShTro.adya shochati .. 32..\\ hatAH shUrAH kR^itaM pApa.n viShayaH svo vinAshitaH . hatvA no vigato manyuH shoko mA.n rundhayatyayam .. 33..\\ dhana~njaya kR^itaM pApa.n kalyANenopahanyate . tyAgavAMshcha punaH pApaM nAla.n kartumiti shrutiH .. 34..\\ tyAgavA~njanma maraNe nApnotIti shrutiryadA . prAptavarmA kR^itamatirbrahma sampadyate tadA .. 35..\\ sadhana~njaya nirdvandvo munirGYAnasamanvitaH . vanamAmantrya vaH sarvAngamiShyAmi parantapa .. 36..\\ na hi kR^itsnatamo dharmaH shakyaH prAptumiti shrutiH . parigrahavatA tanme pratyakShamarisUdana .. 37..\\ mayA nisR^iShTaM pApa.n hi parigrahamabhIpsatA . janma kShayanimitta.n cha shakyaM prAptumiti shrutiH .. 38..\\ sa parigrahamutsR^ijya kR^itsna.n rAjya.n tathaiva cha . gamiShyAmi vinirmukto vishoko vi jvarastathA .. 39..\\ prashAdhi tvamimAmurvI.n kShemAM nihatakaNTakAm . na mamArtho.asti rAjyena na bhogairvA kurUttama .. 40..\\ etAvaduktvA vachana.n dharmarAjo yudhiShThiraH . vyupAramattataH pArthaH kanIyAnpratyabhAShata .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} vaizampaayana athArjuna uvAchedamadhikShipta ivAkShamI . abhinItatara.n vAkya.n dR^iDhavAdaparAkramaH .. 1..\\ darshayannaindrirAtmAnamugramugraparAkramaH . smayamAno mahAtejAH sR^ikkiNI sa.nlihanmuhuH .. 2..\\ aho duHkhamaho kR^ichchhramaho vaiklavyamuttamam . yatkR^itvAmAnuSha.n karma tyajethAH shriyamuttamAm .. 3..\\ shatrUnhatvA mahI.n labdhvA svadharmeNopapAditAm . hatAmitraH katha.n sarva.n tyajethA buddhilAghavAt .. 4..\\ klIbasya hi kuto rAjya.n dIrghasUtrasya vA punaH . kimartha.n cha mahIpAlAnavadhIH krodhamUrchhitaH .. 5..\\ yo hyAjijIviShedbhaikShya.n karmaNA naiva kena chit . samArambhAnbubhUSheta hatasvastiraki~ncanaH . sarvalokeShu vikhyAto na putrapashusa.nhitaH .. 6..\\ kApAlIM nR^ipa pApiShThA.n vR^ittimAsthAya jIvataH . santyajya rAjyamR^iddha.n te loko.ayaM ki.n vadiShyati .. 7..\\ sarvArambhAnsamutsR^ijya hatasvastiraki~ncanaH . kasmAdAsha.nsase bhaikShya.n chartuM prAkR^itavatprabho .. 8..\\ asminrAjakule jAto jitvA kR^itsnA.n vasundharAm . dharmArthAvakhilau hitvA vanaM mauDhyAtpratiShThase .. 9..\\ yadImAni havIMShIha vimathiShyantyasAdhavaH . bhavatA viprahINAni prApta.n tvAmeva kilbiSham .. 10..\\ Aki~ncanyamanAshAsyamiti vai nahuSho.abravIt . kR^ityA nR^isha.nsA hyadhane dhigastvadhanatAm iha .. 11..\\ ashvastanamR^iShINA.n hi vidyate veda tadbhavAn . ya.n tvimaM dharmamityAhurdhanAdeSha pravartate .. 12..\\ dharma.n sa.nharate tasya dhanaM harati yasya yaH . hriyamANe dhane rAjanvaya.n kasya kShamemahi .. 13..\\ abhishastavatprapashyanti daridraM pArshvataH sthitam . dAridryaM pAtaka.n loke kastachchha.nsitumarhati .. 14..\\ patitaH shochyate rAjannirdhanashchApi shochyate . visheShaM nAdhigachchhAmi patitasyAdhanasya cha .. 15..\\ arthebhyo hi vivR^iddhebhyaH sambhR^itebhyastatastataH . kriyAH sarvAH pravartante parvatebhya ivApa gAH .. 16..\\ ardhAddharmashcha kAmashcha svargashchaiva narAdhipa . prANayAtrA hi lokasya vinArthaM na prasidhyati .. 17..\\ arthena hi vihInasya puruShasyAlpamedhasaH . vyuchchhidyante kriyAH sarvA grIShme ku sarito yathA .. 18..\\ yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH . yasyArthAH sa pumA.Nlloke yasyArthAH sa cha paNDitaH .. 19..\\ adhanenArthakAmena nArthaH shakyo vivitsatA . arthairarthA nibadhyante gajairiva mahAgajAH .. 20..\\ dharmaH kAmashcha svargashcha harShaH krodhaH shruta.n damaH . arthAdetAni sarvANi pravartante narAdhipa .. 21..\\ dhanAtkulaM prabhavati dhanAddharmaH pravartate . nAdhanasyAstyaya.n loko na paraH puruShottama .. 22..\\ nAdhano dharmakR^ityAni yathAvadanutiShThati . dhanAddhi dharmaH sravati shailAdgirinadI yathA .. 23..\\ yaH kR^ishAshvaH kR^isha gavaH kR^isha bhR^ityaH kR^ishAtithiH . sa vai rAjankR^isho nAma na sharIrakR^ishaH kR^ishaH .. 24..\\ avekShasva yathAnyAyaM pashya devAsura.n yathA . rAjankimanyajGYAtInA.n vadhAdR^idhyanti devatAH .. 25..\\ na cheddhartavyamanyasya katha.n taddharmamArabhet . etAvAneva vedeShu nishchayaH kavibhiH kR^itaH .. 26..\\ adhyetavyA trayI vidyA bhavitavya.n vipashchitA . sarvathA dhanamAhArya.n yaShTavya.n chApi yatnataH .. 27..\\ krohAddevairavAptAni divi sthAnAni sarvashaH . iti devA vyavasitA vedavAdAshcha shAshvatAH .. 28..\\ adhIyante tapasyanti yajante yAjayanti cha . kR^itsna.n tadeva cha shreyo yadapyAdadate.anyataH .. 29..\\ na pashyAmo.anapahR^ita.n dhanaM kiM chitkva chidvayam . evameva hi rAjAno jayanti pR^ithivImimAm .. 30..\\ jitvA mamatvaM bruvate putrA iva piturdhane . rAjarShayo jitasvargA dharmo hyeShAM nigadyate .. 31..\\ yathaiva pUrNAdudadheH syandantyApo disho dasha . eva.n rAjakulAdvittaM pR^ithivIM pratitiShThati .. 32..\\ AsIdiya.n dilIpasya nR^igasya nahuShasya cha . ambarIShasya mAndhAtuH pR^ithivI sA tvayi sthitA .. 33..\\ sa tvA.n dravyamayo yaGYaH samprAptaH sarvadakShiNaH . ta.n chenna yajase rAjanprAptastvaM devakilbiSham .. 34..\\ yeShA.n rAjAshvamedhena yajate dakShiNAvatA . upetya tasyAvabhR^ithaM pUtAH sarve bhavanti te .. 35..\\ vishvarUpo mahAdevaH sarvamedhe mahAmakhe . juhAva sarvabhUtAni tathaivAtmAnamAtmanA .. 36..\\ shAshvato.ayaM bhUtipatho nAsyAntamanushushruma . mahAndAsharathaH panthA mA rAjankApatha.n gamaH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} yudhisthira muhUrta.n tAvadekAgro manaH shrotre.antarAtmani . dhArayitvApi te shrutvA rochatA.n vachanaM mama .. 1..\\ sArthagamyamahaM mArgaM na jAtu tvatkR^ite punaH . gachchheya.n tadgamiShyAmi hitvA grAmyasukhAnyuta .. 2..\\ kShemyashchaikAkinA gamyaH panthAH ko.astIti pR^ichchha mAm . atha vA nechchhasi praShTumapR^ichchhannapi me shR^iNu .. 3..\\ hitvA grAmyasukhAchAra.n tapyamAno mahattapaH . araNye phalamUlAshI chariShyAmi mR^igaiH saha .. 4..\\ juhvAno.agni.n yathAkAlamubhau kAlAvupaspR^ishan . kR^ishaH parimitAhArashcharma chIrajaTA dharaH .. 5..\\ shItavAtAtapa sahaH kShutpipAsAshramakShamaH . tapasA vidhidR^iShTena sharIramupashoShayan .. 6..\\ manaHkarNasukhA nitya.n shR^iNvannuchchAvachA giraH . muditAnAmaraNyeShu vasatAM mR^igapakShiNAm .. 7..\\ AjighranpeshalAngandhAnphullAnA.n vR^ikShavIrudhAm . nAnArUpAnvane pashyanramaNIyAnvanaukasaH .. 8..\\ vAna prasthajanasyApi darshana.n kulavAsinaH . nApriyANyAchariShyAmi kiM punargrAmavAsinAm .. 9..\\ ekAntashIlI vimR^ishanpakvApakvena vartayan . pitR^IndevAMshcha vanyena vAgbhiradbhish cha tarpayan .. 10..\\ evamAraNya shAstrANAmugramugratara.n vidhim . sevamAnaH pratIkShiShye dehasyAsya samApanam .. 11..\\ atha vaiko.ahamekAhamekaikasminvanaspatau . charanbhaikShyaM munirmuNDaH kShapayiShye kalevaram .. 12..\\ pA.nsubhiH samavachchhannaH shUnyAgAra pratishrayaH . vR^ikShamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH .. 13..\\ na shochanna prahR^iShyaMshcha tulyanindAtmasa.nstutiH . nirAshIrnirmamo bhUtvA nirdvandvo niShparigrahaH .. 14..\\ AtmArAmaH prasannAtmA jaDAndhabadhirAkR^itiH . akurvANaH paraiH kA.n chitsa.nvidaM jAtu kena chit .. 15..\\ ja~NgamAja~NgamAnsarvAnna vihi.nsaMshchaturvidhAn . prajAH sarvAH svadharmasthAH samaH prANabhR^itaH prati .. 16..\\ na chApyavahasanka.n chinna kurvanbhrukuTIM kva chit . prasannavadano nitya.n sarvendriyasusa.nyataH .. 17..\\ apR^ichchhankasya chinmArga.n vrajanyenaiva kena chit . na deshaM na disha.n kAM chidgantumichchhanvisheShataH .. 18..\\ gamane nirapekShashcha pashchAdanavalokayan . R^ijuH praNihito gachchha.nstrasa sthAvaravarjakaH .. 19..\\ svabhAvastu prayAtyagre prabhavantyashanAnyapi . dvandvAni cha viruddhAni tAni sarvANyachintayan .. 20..\\ alpa.n vAsvAdu vA bhojyaM pUrvAlAbhena jAtuchit . anyeShvapi chara.NllAbhamalAbhe sapta pUrayan .. 21..\\ vi dhUme nyastamusale vya~NgAre bhuktavajjane . atItapAtra sa~ncAre kAle vigatabhikShuke .. 22..\\ ekakAla.n charanbhaikShyaM gR^ihe dve chaiva pa~ncha cha . spR^ihA pAshAnvimuchyAha.n chariShyAmi mahImimAm .. 23..\\ na jijIviShuvatki.n chinna mumUrShuvadAcharan . jIvitaM maraNa.n chaiva nAbhinandanna cha dviShan .. 24..\\ vAsyaika.n takShato bAhuM chandanenaikamukShataH . nAkalyANaM na kalyANa.n chintayannubhayostayoH .. 25..\\ yAH kAshchijjIvatA shakyAH kartumabhyudaya kriyAH . sarvAstAH samabhityajya nimeShAdi vyavasthitaH .. 26..\\ teShu nityamasaktashcha tyaktasarvendriyakriyaH . suparityakta sa~NkalpaH sunirNiktAtma kalmaShaH .. 27..\\ vimuktaH sarvasa~Ngebhyo vyatItaH sarvavAgurAH . na vashe kasya chittiShThansa dharmA mAtarishvanaH .. 28..\\ vItarAgashcharanneva.n tuShTiM prApsyAmi shAshvatIm . tR^iShNayA hi mahatpApamaGYAnAdasmi kAritaH .. 29..\\ kushalAkushalAnyeke kR^itvA karmANi mAnavAH . kAryakAraNa saMshliShTa.n svajanaM nAmabibhratI .. 30..\\ AyuSho.ante prahAyeda.n kShINaprAyaM kalevaram . pratigR^ihNAti tatpApa.n kartuH karmaphala.n hi tat .. 31..\\ eva.n sa.nsArachakre.asminvyAviddhe rathachakravat . sameti bhUtagrAmo.ayaM bhUtagrAmeNa kAryavAn .. 32..\\ janmamR^ityujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam . asAramimamasvanta.n sa.nsAra.n tyajataH sukham .. 33..\\ divaH patatsu deveShu sthAnebhyashcha maharShiShu . ko hi nAma bhavenArthI bhavetkAraNatattvavit .. 34..\\ kR^itvA hi vividha.n karma tattadvividhalakShaNam . pArthivairnR^ipatiH svalpaiH kAraNaireva badhyate .. 35..\\ tasmAtpraGYAmR^itamida.n chirAnmAM pratyupasthitam . tatprApya prArthaye sthAnamavyaya.n shAshvata.n dhruvam .. 36..\\ etayA satata.n vR^ittyA charannevaM prakArayA . deha.n sa.nsthApayiShyAmi nirbhayaM mArgamAsthitaH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} bhiima shrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipashchitaH . anuvAka hatA buddhirnaiShA tattvArtha darshinI .. 1..\\ Alasye kR^itachittasya rAjadharmAnasUyataH . vinAshe dhArtarAShTrANA.n kiM phalaM bharatarShabha .. 2..\\ kShamAnukampA kAruNyamAnR^isha.nsyaM na vidyate . kShAtramAcharato mArgamapi bandhostvadantare .. 3..\\ yadImAM bhavato buddhi.n vidyAma vayamIdR^ishIm . shastraM naiva grahIShyAmo na vadhiShyAma ka.n chana .. 4..\\ bhaikShyamevAchariShyAma sharIrasyA vimokShaNAt . na cheda.n dAruNa.n yuddhamabhaviShyanmahIkShitAm .. 5..\\ prANasyAnnamida.n sarvamiti vai kavayo viduH . sthAvara.n ja~NgamaM chaiva sarvaM prANasya bhojanam .. 6..\\ AdadAnasya chedrAjya.n ye ke chitparipanthinaH . hantavyAsta iti prAGYAH kShatradharmavido viduH .. 7..\\ te sa doShA hatAsmAbhI rAjyasya paripanthinaH . tAnhatvA bhu~NkShva dharmeNa yudhiShThira mahImimAm .. 8..\\ yathA hi puruShaH khAtvA kUpamaprApya chodakam . pa~Nkadigdho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 9..\\ yathAruhya mahAvR^ikShamapahR^itya tato madhu . aprAshya nidhana.n gachchhetkarmedaM nastathopamam .. 10..\\ yathA mahAntamadhvAnamAshayA puruShaH patan . sa nirAsho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 11..\\ yathA shatrUnghAtayitvA puruShaH kurusattama . AtmAna.n ghAtayetpashchAtkarmedaM nastathAvidham .. 12..\\ yathAnna.n kShudhito labdhvA na bhu~njIta yadR^ichchhayA . kAmI cha kAminI.n labdhvA karmedaM nastathAvidham .. 13..\\ vayamevAtra garhyA hi ye vayaM mandachetasaH . tvA.n rAjannanugachchhAmo jyeShTho.ayamiti bhArata .. 14..\\ vaya.n hi bAhubalinaH kR^itavidyA manasvinaH . klIbasya vAkye tiShThAmo yathaivAshaktayastathA .. 15..\\ agatInkAgatInasmAnnaShTArthAnarthasiddhaye . katha.n vai nAnupashyeyurjanAH pashyanti yAdR^isham .. 16..\\ ApatkAle hi saMnyAsaH kartavya iti shiShyate . jarayAbhiparItena shatrubhirvya.nsitena cha .. 17..\\ tasmAdiha kR^itapraGYAstyAgaM na parichakShate . dharmavyatikrama.n chedaM manyante sUkShmadarshinaH .. 18..\\ katha.n tasmAtsamutpannastanniShThastadupAshrayaH . tadeva nindannAsIta shraddhA vAnyatra gR^ihyate .. 19..\\ shriyA vihInairadhanairnAstikaiH sampravartitam . vedavAdasya viGYAna.n satyAbhAsamivAnR^itam .. 20..\\ shakya.n tu mauNDyamAsthAya bibhratAtmAnamAtmanA . dharmachchhadma samAsthAya AsituM na tu jIvitum .. 21..\\ shakyaM punararaNyeShu sukhamekena jIvitum . abibhratA putrapautrAndevarShInatithInpitR^In .. 22..\\ neme mR^igAH svargajito na varAhA na pakShiNaH . athaitena prakAreNa puNyamAhurna tA~njanAH .. 23..\\ yadi saMnyAsataH siddhi.n rAjankashchidavApnuyAt . parvatAshcha drumAshchaiva kShipra.n siddhimavApnuyuH .. 24..\\ ete hi nityasaMnyAsA dR^ishyante nirupadravAH . aparigrahavantashcha satata.n chAtmachAriNaH .. 25..\\ atha chedAtmabhAgyeShu nAnyeShA.n siddhimashnute . tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 26..\\ audakAH sR^iShTayashchaiva jantavaH siddhimApnuyuH . yeShAmAtmaiva bhartavyo nAnyaH kash chana vidyate .. 27..\\ avekShasva yathA svaiH svaiH karmabhirvyApR^ita.n jagat . tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} arjuna atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . tApasaiH saha sa.nvAda.n shakrasya bharatarShabha .. 1..\\ ke chidgR^ihAnparityajya vanamabhyagamandvijAH . ajAtashmashravo mandAH kule jAtAH pravavrajuH .. 2..\\ dharmo.ayamiti manvAnA brahmacharye vyavasthitAH . tyaktvA gR^ihAnpitR^IMshchaiva tAnindro.anvakR^ipAyata .. 3..\\ tAnAbabhAShe bhagavAnpakShI bhUtvA hiranmayaH . suduShkaraM manuShyaishcha yatkR^ita.n vighasAshibhiH .. 4..\\ puNya.n cha bata karmaiShAM prashastaM chaiva jIvitam . sa.nsiddhAste gatiM mukhyAM prAptA dharmaparAyaNAH .. 5..\\ rsarah aho batAya.n shakunirvighasAshAnprasha.nsati . asmAnnUnamaya.n shAsti vaya.n cha vighasAshinaH .. 6..\\ zakuni nAha.n yuShmAnprasha.nsAmi pa~NkadigdhAnrajasvalAn . uchchhiShTa bhojino mandAnanye vai vighasAshinaH .. 7..\\ rsayah ida.n shreyo paramiti vayamevAbhyupAsmahe . shakune brUhi yachchhreyo bhR^isha.n vai shraddadhAma te .. 8..\\ zakuni yadi mAM nAbhisha~Nkadhva.n vibhAjyAtmAnamAtmanA . tato.aha.n vaH pravakShyAmi yAthA tathyaM hitaM vachaH .. 9..\\ rsayah shR^iNumaste vachastAta panthAno viditAstava . niyoge chaiva dharmAtmansthAtumichchhAmi shAdhi naH .. 10..\\ zakuni chatuShpadA.n gauH pravarA lohAnAM kA~nchana.n varam . shabdAnAM pravaro mantro brAhmaNo dvipadA.n varaH .. 11..\\ mantrAya.n jAtakarmAdi brAhmaNasya vidhIyate . jIvato yo yathAkAla.n shmashAnanidhanAditi .. 12..\\ karmANi vaidikAnyasya svargyaH panthAstvanuttamaH . atha sarvANi karmANi mantrasiddhAni chakShate .. 13..\\ AmnAyadR^iDhavAdIni tathA siddhiriheShyate . mAsArdha mAsA R^itava Aditya shashitArakam .. 14..\\ Ihante sarvabhUtAni tadR^ita.n karmasa~NginAm . siddhikShetramidaM puNyamayamevAshramo mahAn .. 15..\\ atha ye karma nindanto manuShyAH kApatha.n gatAH . mUDhAnAmarthahInAnA.n teShAm enastu vidyate .. 16..\\ deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn . santyajya mUDhA vartante tato yAntyashrutI patham .. 17..\\ etadvo.astu tapo yukta.n dadAnItyR^iShichoditam . tasmAttadadhyavasatastapasvitapa uchyate .. 18..\\ deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn . sa.nvibhajya guroshcharyA.n tadvai duShkaramuchyate .. 19..\\ devA vai duShkara.n kR^itvA vibhUtiM paramAM gatAH . tasmAdgArhasthyamudvoDhu.n duShkaraM prabravImi vaH .. 20..\\ tapo shreShThaM prajAnA.n hi mUlametanna saMshayaH . kuTumba vidhinAnena yasminsarvaM pratiShThitam .. 21..\\ etadvidustapo viprA dvandvAtItA vimatsarAH . tasmAdvanaM madhyama.n cha lokeShu tapa uchyate .. 22..\\ durAdharShaM pada.n chaiva gachchhanti vighasAshinaH . sAyamprAtarvibhajyAnna.n svakuTumbe yathAvidhi .. 23..\\ dattvAtithibhyo devaibhyaH pitR^ibhyaH svajanasya cha . avashiShTAni ye.ashnAti tAnAhurvighasAshinaH .. 24..\\ tasmAtsvadharmamAsthAya suvratAH satyavAdinaH . lokasya guravo bhUtvA te bhavantyanupaskR^itAH .. 25..\\ tridivaM prApya shakrasya svargaloke vimatsarAH . vasanti shAshvatIrvarShA janA duShkarakAriNaH .. 26..\\ tataste tadvacho shrutvA tasya dharmArthasa.nhitam . utsR^ijya nAstika gati.n gArhasthyaM dharmamAshritAH .. 27..\\ tasmAttvamapi durdharSha dhairyamAlambya shAshvatam . prashAdhi pR^ithivI.n kR^itsnA.n hatAmitrAM narottama .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} vaizampaayana arjunasya vacho shrutvA nakulo vAkyamabravIt . rAjAnamabhisamprekShya sarvadharmabhR^itA.n varam .. 1..\\ anurudhya mahAprAGYo bhrAtushchittamarindamaH . vyUDhoraH ko mahAbAhustAmrAsyo mita bhAShitA .. 2..\\ vishAkha yUpe devAnA.n sarveShAmagnayashchitAH . tasmAdviddhi mahArAja devAnkarma pathi sthitAn .. 3..\\ anAstikAnAstikAnAM prANadAH pitarash cha ye . te.api karmaiva kurvanti vidhiM pashyasva pArthiva . vedavAdApaviddhA.nstu tAnviddhi bhR^ishanAstikAn .. 4..\\ na hi vedoktamutsR^ijya vipraH sarveShu karmasu . deva yAnena nAkasya pR^iShThamApnoti bhArata .. 5..\\ atyAshramAnaya.n sarvAnityAhurveda nishchayAH . brAhmaNAH shrutisampannAstAnnibodha janAdhipa .. 6..\\ vittAni dharmalabdhAni kratumukhyeShvavAsR^ijan . kR^itAtmasu mahArAja sa vai tyAgI smR^ito naraH .. 7..\\ anavekShya sukhAdAna.n tathevordhvaM pratiShThitaH . AtmatyAgI mahArAja sa tyAgI tAmasaH prabho .. 8..\\ aniketaH paripatanvR^ikShamUlAshrayo muniH . apAchakaH sadA yogI sa tyAgI pArtha bhikShukaH .. 9..\\ krodhaharShAvanAdR^itya paishunya.n cha vishAM pate . vipro vedAnadhIte yaH sa tyAgI guru pUjakaH .. 10..\\ AshramA.nstulayA sarvAndhR^itAnAhurmanIShiNaH . ekataste trayo rAjangR^ihasthAshrama ekataH .. 11..\\ samIkShate tu yo.artha.n vai kAmasvarga.n cha bhArata . ayaM panthA maharShINAmiya.n lokavidA.n gatiH .. 12..\\ iti yaH kurute bhAva.n sa tyAgI bharatarShabha . na yaH parityajya gR^ihAnvanameti vimUDhavat .. 13..\\ yadA kAmAnsamIkSheta dharmavaita.nsiko.anR^ijuH . athainaM mR^ityupAshena kaNThe badhnAti mR^ityurAj .. 14..\\ abhimAna kR^ita.n karma naitatphalavaduchyate . tyAgayuktaM mahArAja sarvameva mahAphalam .. 15..\\ shamo damastapo dAna.n satyaM shauchamathArjavam . yaGYo dhR^itishcha dharmashcha nityamArSho vidhiH smR^itaH .. 16..\\ pitR^idevAtithi kR^ite samArambho.atra shasyate . atraiva hi mahArAja trivargaH kevalaM phalam .. 17..\\ etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite . tyAginaH prakR^itasyeha nochchhittirvidyate kva chit .. 18..\\ asR^ijaddhi prajA rAjanprajApatirakalmaShaH . mA.n yakShyantIti shAntAtmA yaGYairvividhadakShiNaiH .. 19..\\ vIrudhashchaiva vR^ikShAMshcha yaGYArtha.n cha tathauShadhIH . pashUMshchaiva tathA medhyAnyaGYArthAni havIMShi cha .. 20..\\ gR^ihasthAshramiNastachcha yaGYakarma virodhakam . tasmAdgArhasthyameveha duShkara.n durlabhaM tathA .. 21..\\ tatsamprApya gR^ihasthA ye pashudhAnya samanvitAH . na yajante mahArAja shAshvata.n teShu kilbiSham .. 22..\\ svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare . athApare mahAyaGYAnmanasaiva vitanvate .. 23..\\ eva.n dAnasamAdhAnaM mArgamAtiShThato nR^ipa . dvijAterbrahmabhUtasya spR^ihayanti divaukasaH .. 24..\\ sa ratnAni vichitrANi sambhR^itAni tatastataH . makheShvanabhisantyajya nAstikyamabhijalpasi . kuTumbamAsthite tyAgaM na pashyAmi narAdhipa .. 25..\\ rAjasUyAshvamedheShu sarvamedheShu vA punaH . ya chAnye kratavastAta brAhmaNairabhipUjitAH . tairyajasva mahArAja shakro devapatiryathA .. 26..\\ rAGYaH pramAdadoSheNa dasyubhiH parimuShyatAm . asharaNyaH prajAnA.n yaH sa rAjA kaliruchyate .. 27..\\ ashvAngAshchaiva dAsIshcha kareNUshcha svala.n kR^itAH . grAmA~njanapadAMshchaiva kShetrANi cha gR^ihANi cha .. 28..\\ apradAya dvijAtibhyo mAtsaryAviShTa chetasaH . vaya.n te rAjakalayo bhaviShyAmo vishAM pate .. 29..\\ adAtAro.asharaNyAshcha rAjakilbiSha bhAginaH . duHkhAnAmeva bhoktAro na sukhAnA.n kadA chana .. 30..\\ aniShTvA cha mahAyaGYairakR^itvAcha pitR^isvadhAm . tIrtheShvanabhisantyajya pravrajiShyasi chedatha .. 31..\\ chhinnAbhramiva gantAsi vilayaM mAruteritam . lokayorubhayorbhraShTo hyantarAle vyavasthitaH .. 32..\\ antarbahishcha yatki.n chinmano vyAsa~Nga kArakam . parityajya bhavettyAgI na yo hitvA pratiShThate .. 33..\\ etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite . brAhmaNasya mahArAja nochchhittirvidyate kva chit .. 34..\\ nihatya shatrU.nstarasA samR^iddhAn shakro yathA daitya balAni sa~Nkhye . kaH pArtha shochennirataH svadharme pUrvaiH smR^ite pArthiva shiShTajuShTe .. 35..\\ kShAtreNa dharmeNa parAkrameNa jitvA mahIM mantravidbhyaH pradAya . nAkasya pR^iShThe.asi narendra gantA na shochitavyaM bhavatAdya pArtha .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} sahadeva na bAhya.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati bhArata . shArIra.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati vA na vA .. 1..\\ bAhyadravyavimuktasya sharIreShu cha gR^idhyataH . yo dharmo yatsukha.n vA syAddviShatA.n tattathAstu naH .. 2..\\ shArIra.n dravyamutsR^ijya pR^ithivImanushAsataH . yo dharmo yatsukha.n vA syAtsuhR^idA.n tattathAstu naH .. 3..\\ dvyakSharastu bhavenmR^ityustryakSharaM brahma shAshvatam . mameti cha bhavenmR^ityurna mameti cha shAshvatam .. 4..\\ brahma mR^ityU cha tau rAjannAtmanyeva samAshritau . adR^ishyamAnau bhUtAni yodhayetAmasaMshayam .. 5..\\ avinAsho.asya sattvasya niyato yadi bhArata . bhittvA sharIraM bhUtAnAM na hi.nsA pratipatsyate .. 6..\\ athApi cha sahotpattiH sattvasya pralayastathA . naShTe sharIre naShTa.n syAdvR^ithA cha syAtkriyA pathaH .. 7..\\ tasmAdekAntamutsR^ijya pUrvaiH pUrvataraishcha yaH . panthA niShevitaH sadbhiH sa niShevyo vijAnatA .. 8..\\ labdhvApi pR^ithivI.n kR^itsnA.n sahasthAvaraja~NgamAm . na bhu~Nkte yo nR^ipaH samya~NniShphala.n tasya jIvitam .. 9..\\ atha vA vasato rAjanvane vanyena jIvataH . dravyeShu yasya mamatA mR^ityorAsye sa vartate .. 10..\\ bAhyAbhyantara bhUtAnA.n svabhAvaM pashya bhArata . ye tu pashyanti tadbhAvaM muchyante mahato bhayAt .. 11..\\ bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnbhrAtA bhavAnguruH . duHkhapralApAnArtasya tasmAnme kShantumarhasi .. 12..\\ tathya.n vA yadi vAtathyaM yanmayaitatprabhAShitam . tadviddhi pR^ithivIpAla bhaktyA bharatasattama .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} vaizampaayana avyAharati kaunteye dharmarAje yudhiShThire . bhrAtR^INAM bruvatA.n tA.nstAnvividhAnveda nishchayAn .. 1..\\ mahAbhijana sampannA shrImatyAyatalochanA . abhyabhAShata rAjendra.n draupadI.n yoShitAM varA .. 2..\\ AsInamR^iShabha.n rAGYAM bhrAtR^ibhiH parivAritam . si.nhashArdUlasadR^ishairvAraNairiva yUthapam .. 3..\\ abhimAnavatI nitya.n visheSheNa yudhiShThire . lAlitA satata.n rAGYA dharmaGYA dharmadarshinI .. 4..\\ Amantrya vipulashroNI sAmnA paramavalgunA . bhartAramabhisamprekShya tato vachanamabravIt .. 5..\\ ime te bhrAtaraH pArtha shuShyanta stokakA iva . vAvAshyamAnAstiShThanti na chainAnabhinandase .. 6..\\ nandayaitAnmahArAja mattAniva mahAdvipAn . upapannena vAkyena satata.n duHkhabhAginaH .. 7..\\ katha.n dvaitavane rAjanpUrvamuktvA tathA vachaH . bhrAtR^InetAnsma sahitA~nshItavAtAtapArditAn .. 8..\\ vaya.n duryodhana.n hatvA mR^idhe bhokShyAma medinIm . sampUrNA.n sarvakAmAnAmAhave vijayaiShiNaH .. 9..\\ virathAshcha rathAnkR^itvA nihatya cha mahAgajAn . sa.nstIrya cha rathairbhUmi.n sa sAdibhirarindamAH .. 10..\\ yajatA.n vividhairyaGYaiH samR^iddhairAptadakShiNaiH . vanavAsa kR^ita.n duHkhaM bhaviShyati sukhAya naH .. 11..\\ ityetAnevamuktvA tva.n svaya.n dharmabhR^itAM vara . kathamadya punarvIra viniha.nsi manA.nsyuta .. 12..\\ na klIbo vasudhAM bhu~Nkte na klIbo dhanamashnute . na klIbasya gR^ihe putrA matsyAH pa~Nka ivAsate .. 13..\\ nAdaNDaH kShatriyo bhAti nAdaNDo bhUtimashnute . nAdaNDasya prajA rAjNaH sukhamedhanti bhArata .. 14..\\ mitratA sarvabhUteShu dAnamadhyayana.n tapaH . brAhmaNasyaiSha dharmaH syAnna rAGYo rAjasattama .. 15..\\ asatAM pratiShedhashcha satA.n cha paripAlayan . eSha rAGYAM paro dharmaH samare chApalAyanam .. 16..\\ yasminkShamA cha krodhashcha dAnAdAne bhayAbhaye . nigrahAnugrahau chobhau sa vai dharmaviduchyate .. 17..\\ na shrutena na dAnena na sAntvena na chejyayA . tvayeyaM pR^ithivI labdhA notkochena tathApyuta .. 18..\\ yattadbalamamitrANA.n tathA vIra samudyatam . hastyashvarathasampanna.n tribhira~Ngairmahattaram .. 19..\\ rakShita.n droNakarNAbhyAmashvatthAmnA kR^ipeNa cha . tattvayA nihata.n vIra tasmAdbhu~NkShva vasundharAm .. 20..\\ jambUdvIpo mahArAja nAnAjanapadAyutaH . tvayA puruShashArdUla daNDena mR^iditaH prabho .. 21..\\ jambUdvIpena sadR^ishaH krau~nchadvIpo narAdhipa . apareNa mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 22..\\ krau~nchadvIpena sadR^ishaH shAkadvIpo narAdhipa . pUrveNa tu mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 23..\\ uttareNa mahAmeroH shAkadvIpena saMmitaH . bhadrAshvaH puruShavyAghra daNDena mR^iditastvayA .. 24..\\ dvIpAshcha sAntaradvIpA nAnAjanapadAlayAH . vigAhya sAgara.n vIra daNDena mR^iditAstvayA .. 25..\\ etAnyapratimAni tva.n kR^itvA karmANi bhArata . na prIyase mahArAja pUjyamAno dvijAtibhiH .. 26..\\ sa tvaM bhrAtR^InimAndR^iShTvA pratinandasva bhArata . R^iShabhAniva saMmattAngajendrAnUrjitAniva .. 27..\\ amara pratimAH sarve shatrusAhAH parantapAH . eko.api hi sukhAyaiShA.n kShamaH syAditi me matiH .. 28..\\ kiM punaH puruShavyAghrAH patayo me nararShabhAH . samastAnIndriyANIva sharIrasya vicheShTane .. 29..\\ anR^itaM mAbravIchchhvashrUH sarvaGYA sarvadarshinI . yudhiShThirastvAM pA~nchAli sukhe dhAsyatyanuttame .. 30..\\ hatvA rAjasahasrANi bahUnyAshu parAkramaH . tadvyartha.n samprapashyAmi mohAttava janAdhipa .. 31..\\ yeShAmunmattako jyeShThaH sarve tasyopachAriNaH . tavonmAdena rAjendra sonmAdAH sarvapANDavAH .. 32..\\ yadi hi syuranunmattA bhrAtaraste janAdhipa . baddhvA tvAM nAstikaiH sArdhaM prashAseyurvasundharAm .. 33..\\ kurute mUDhameva.n hi yaH shreyo nAdhigachchhati . dhUpaira~njana yogaish cha nasya karmabhireva cha . bheShajaiH sa chikitsyaH syAdya unmArgeNa gachchhati .. 34..\\ sAha.n sarvAdhamA loke strINAM bharatasattama . tathA vinikR^itAmitrairyAhamichchhAmi jIvitum .. 35..\\ eteShA.n yatamAnAnAmutpadyante tu sampadaH . tva.n tu sarvAM mahI.n labdhvA kuruShe svayamApadam .. 36..\\ yathAstA.n saMmatau rAGYAM pR^ithivyAM rAjasattamau . mAndhAtA chAmbarIShashcha tathA rAjanvirAjase .. 37..\\ prashAdhi pR^ithivI.n devIM prajA dharmeNa pAlayan . sa parvata vanadvIpAM mA rAjanvimanA bhava .. 38..\\ yajasva vividhairyaGYairjuhvannagnInprayachchha cha . purANi bhogAnvAsA.nsi dvijAtibhyo nR^ipottama .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} vaizampaayana yAGYasenyA vacho shrutvA punarevArjuno.abravIt . anumAnya mahAbAhu.n jyeShThaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\ daNDaH shAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakShati . daNDaH supteShu jAgarti daNDa.n dharma.n vidurbudhAH .. 2..\\ dharma.n sa.nrakShate daNDastathevArthaM narAdhipa . kAma.n sa.nrakShate daNDastrivargo daNDa uchyate .. 3..\\ daNDena rakShyate dhAnya.n dhanaM daNDena rakShyate . etadvidvannupAdatsva svabhAvaM pashya laukikam .. 4..\\ rAjadaNDabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate . yamadaNDabhayAdeke paralokabhayAdapi .. 5..\\ parasparabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate . eva.n sA.nsiddhike loke sarva.n daNDe pratiShThitam .. 6..\\ daNDasyaiva bhayAdeke na khAdanti parasparam . andhe tamasi majjeyuryadi daNDo na pAlayet .. 7..\\ yasmAdadAntAndamayatyashiShTAndaNDayatyapi . damanAddaNDanAchchaiva tasmAddaNDa.n vidurbudhAH .. 8..\\ vAchi daNDo brAhmaNAnA.n kShatriyANAM bhujArpaNam . dAnadaNDaH smR^ito vaishyo nirdaNDaH shUdra uchyate .. 9..\\ asaMmohAya martyAnAmarthasa.nrakShaNAya cha . maryAdA sthApitA loke daNDasa~nj~nA vishAM pate .. 10..\\ yatra shyAmo lohitAkSho daNDashcharati sUnR^itaH . prajAstatra na muhyanti netA chetsAdhu pashyati .. 11..\\ brahma chArI gR^ihasthashcha vAnaprastho.atha bhikShukaH . daNDasyaiva bhayAdete manuShyA vartmani sthitAH .. 12..\\ nAbhIto yajate rAjannAbhIto dAtumichchhati . nAbhItaH puruShaH kashchitsamaye sthAtumichchhati .. 13..\\ nAchchhittvA paramarmANi nAkR^itvA karma dAruNam . nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti mahatI.n shriyam .. 14..\\ nAghnataH kIrtirastIha na vittaM na punaH prajAH . indro vR^itravadhenaiva mahendraH samapadyata .. 15..\\ ya eva devA hantArastA.Nlloko.archayate bhR^isham . hantA rudrastathA skandaH shakro.agnirvaruNo yamaH .. 16..\\ hantA kAlastathA vAyurmR^ityurvaishravaNo raviH . vasavo marutaH sAdhyA vishve devAshcha bhArata .. 17..\\ etAndevAnnamasyanti pratApa praNatA janAH . na brahmANaM na dhAtAraM na pUShANa.n kathaM chana .. 18..\\ madhyasthAnsarvabhUteShu dAntA~nshama parAyaNAn . yajante mAnavAH ke chitprashAntAH sarvakarmasu .. 19..\\ na hi pashyAmi jIvanta.n loke ka.n chidahi.nsayA . sattvaiH sattvAni jIvanti durbalairbalavattarAH .. 20..\\ nakulo mUShakAnatti biDAlo nakula.n tathA . biDAlamatti shvA rAja~nshvAna.n vyAlamR^igastathA .. 21..\\ tAnatti puruShaH sarvAnpashya dharmo yathAgataH . prANasyAnnamida.n sarva.n ja~NgamaM sthAvaraM cha yat .. 22..\\ vidhAna.n deva vihitaM tatra vidvAnna muhyate . yathA sR^iShTo.asi rAjendra tathA bhavitumarhasi .. 23..\\ vinItakrodhaharShA hi mandA vanamupAshritAH . vinA vadhaM na kurvanti tApasAH prANayApanam .. 24..\\ udake bahavaH prANAH pR^ithivyA.n cha phaleShu cha . na cha kashchinna tAnhanti kimanyatprANayApanAt .. 25..\\ sUkShmayonIni bhUtAni tarka gamyAni kAni chit . pakShmaNo.api nipAtena yeShA.n syAtskandhaparyayaH .. 26..\\ grAmAnniShkramya munayo vigatakrodhamatsarAH . vane kuTumba dharmANo dR^ishyante parimohitAH .. 27..\\ bhUmiM bhittvauShadhIshchhittvA vR^ikShAdInaNDajAnpashUn . manuShyAstanvate yaGYA.nste svargaM prApnuvanti cha .. 28..\\ daNDanItyAM praNItAyA.n sarve sidhyantyupakramAH . kaunteya sarvabhUtAnA.n tatra me nAsti saMshayaH .. 29..\\ daNDashchenna bhavelloke vyanashiShyannimAH prajAH . shUle matsyAnivApakShyandurbalAnbalavattarAH .. 30..\\ satya.n chedaM brahmaNA pUrvamuktaM daNDaH prajA rakShati sAdhu nItaH . pashyAgnayashcha pratishAmyantyabhItAH santarjitA daNDabhayAjjvalanti .. 31..\\ andha.n tama iveda.n syAnna praGYAyeta kiM chana . daNDashchenna bhavelloke vibhajansAdhvasAdhunI .. 32..\\ ye.api sambhinnamaryAdA nAstikA veda nindakAH . te.api bhogAya kalpante daNDenopanipIDitAH .. 33..\\ sarvo daNDajito loko durlabho hi shuchirnaraH . daNDasya hi bhayAdbhIto bhogAyeha prakalpate .. 34..\\ chAturvarNyApramohAya sunIta nayanAya cha . daNDo vidhAtrA vihito dharmArthAvvabhirakShitum .. 35..\\ yadi daNDAnna bibhyeyurvayA.nsi shvApadAni cha . adyuH pashUnmanuShyAMshcha yaGYArthAni havIMShi cha .. 36..\\ na brahmacharyadhIyIta kalyANI gaurna duhyate . na kanyodvahana.n gachchhedyadi daNDo na pAlayet .. 37..\\ vishvalopaH pravarteta bhidyeransarvasetavaH . mamatvaM na prajAnIyuryadi daNDo na pAlayet .. 38..\\ na sa.nvatsarasatrANi tiShTheyurakutobhayAH . vidhivaddakShiNAvanti yadi daNDo na pAlayet .. 39..\\ chareyurnAshrame dharma.n yathoktaM vidhimAshritAH . na vidyAM prApnuyAtkashchidyadi daNDo na pAlayet .. 40..\\ na choShTrA na balIvardA nAshvAshvatara gardabhAH . yuktA vaheyuryAnAni yadi daNDo na pAlayet .. 41..\\ na preShyA vachana.n kuryurna bAlo jAtu karhi chit . tiShThetpitR^imate dharme yadi daNDo na pAlayet .. 42..\\ daNDe sthitAH prajAH sarvA bhaya.n daNDa.n vidurbudhAH . daNDe svargo manuShyANA.n loko.aya.n cha pratiShThitaH .. 43..\\ na tatra kUTaM pApa.n vA va~nchanA vApi dR^iShyate . yatra daNDaH suvihitashcharatyarivinAshanaH .. 44..\\ haviH shvA prapibeddhR^iShTo daNDash chennodyato bhavet . haretkAkaH puroDAsha.n yadi daNDo na pAlayet .. 45..\\ yadida.n dharmato rAjya.n vihitaM yadyadharmataH . kAryastatra na shoko vai bhu~NkShva bhogAnyajasva cha .. 46..\\ sukhena dharma.n shrImantashcharanti shuchi vAsasaH . sa.nvasantaH priyairdArairbhu~njAnAshchAnnamuttamam .. 47..\\ arthe sarve samArambhAH samAyattA na saMshayaH . sa cha daNDe samAyattaH pashya daNDasya gauravam .. 48..\\ lokayAtrArthameveha dharmapravachana.n kR^itam . ahi.nsA sAdhu hi.nseti shreyAndharmaparigrahaH .. 49..\\ nAtyanta guNavAnkashchinna chApyatyantanirguNaH . ubhaya.n sarvakAryeShu dR^ishyate sAdhvasAdhu cha .. 50..\\ pashUnA.n vR^iShaNa.n chhittvA tato bhindanti nastakAn . kR^iShanti bahavo bhArAnbadhnanti damayanti cha .. 51..\\ evaM paryAkule loke vipathe jarjarIkR^ite . taistairnyAyairmahArAja purANa.n dharmamAchara .. 52..\\ jaya dehi prajA rakSha dharma.n samanupAlaya . amitrA~njahi kaunteya mitrANi paripAlaya .. 53..\\ mA cha te nighnataH shatrUnmanyurbhavatu bhArata . na tatra kilbiSha.n kiM chitkartuM bhavati bhArata .. 54..\\ AtatAyI hi yo hanyAdAtatAyinamAgatam . na tena bhrUNahA sa syAnmanyustaM manyumR^ichchhati .. 55..\\ avadhyaH sarvabhUtAnAmantarAtmA na saMshayaH . avadhye chAtmani katha.n vadhyo bhavati kena chit .. 56..\\ yathA hi puruShaH shAlAM punaH sampravishennavAm . eva.n jIvaH sharIrANi tAni tAni prapadyate .. 57..\\ dehAnpurANAnutsR^ijya navAnsampratipadyate . evaM mR^ityumukhaM prAhurye janAstattvadarshinaH .. 58..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} vaizampaayana arjunasya vacho shrutvA bhImaseno.atyamarShaNaH . dhairyamAsthAya tejasvI jyeShThaM bhrAtaramabravIt .. 1..\\ rAjanviditadharmo.asi na te.astyaviditaM bhuvi . upashikShAma te vR^itta.n sadaiva na cha shaknumaH .. 2..\\ na vakShyAmi na vakShyAmItyevaM me manasi sthitam . ati duHkhAttu vakShyAmi tannibodha janAdhipa .. 3..\\ bhavatastu pramohena sarva.n saMshayita.n kR^itam . viklavatva.n cha naH prAptamabalatvaM tathaiva cha .. 4..\\ katha.n hi rAjA lokasya sarvashAstravishAradaH . mohamApadyate dainyAdyathA ku puruShastathA .. 5..\\ Agatishcha gatishchaiva lokasya viditA tava . AyatyA.n cha tadAtve cha na te.astyaviditaM prabho .. 6..\\ eva~Ngate mahArAja rAjyaM prati janAdhipa . hetumatra pravakShyAmi tadihaikamanAH shR^iNu .. 7..\\ dvididho jAyate vyAdhiH shArIro mAnasastathA . paraspara.n tayorjanma nirdvandvaM nopalabhyate .. 8..\\ shArIrAjjAyate vyAdhirmAnaso nAtra saMshayaH . mAnasAjjAyate vyAdhiH shArIra iti nishchayaH .. 9..\\ shArIra mAnase duHkhe yo.atIte anushochati . duHkhena labhate duHkha.n dvAvanarthau prapadyate .. 10..\\ shItoShNe chaiva vAyushcha trayaH shArIra jA guNAH . teShA.n guNAnA.n sAmyaM cha tadAhuH svasthalakShaNam .. 11..\\ teShAmanyatamotseke vidhAnamupadiShyate . uShNena bAdhyate shIta.n shItenoShNaM prabAdhyate .. 12..\\ sattva.n rajo tamo chaiva mAnasAH syustrayo guNAH . harSheNa bAdhyate shoko harShaH shokena bAdhyate .. 13..\\ kashchitsukhe vartamAno duHkhasya smartumichchhati . kashchidduHkhe vartamAnaH sukhasya smartumichchhati .. 14..\\ sa tvaM na duHkhI duHkhasya na sukhI cha sukhasya cha . na duHkhI sukhajAtasya na sukhI duHkhajasya vA .. 15..\\ smartumarhasi kauravya diShTa.n tu balavattaram . atha vA te svabhAvo.aya.n yena pArthiva kR^iShyase .. 16..\\ dR^iShTvA sabhA gatA.n kR^iShNAmekavastrA.n rajasvalAm . miShatAM pANDuputrANAM na tasya smartumarhasi .. 17..\\ pravrAjana.n cha nagarAdajinaishcha nivAsanam . mahAraNyanivAsash cha na tasya smartumarhasi .. 18..\\ jaTAsurAtpariklesha.n chitrasenena chAhavam . saindhavAchcha pariklesha.n katha.n vismR^itavAnasi . punaraGYAtacharyAyA.n kIchakena padA vadham .. 19..\\ yachcha te droNa bhIShmAbhyA.n yuddhamAsIdarindama . manasaikena te yuddhamida.n ghoramupasthitam .. 20..\\ yatra nAsti sharaiH kAryaM na mitrairna cha bandhubhiH . Atmanaikena yoddhavya.n tatte yuddhamupasthitam .. 21..\\ tasminnanirjite yuddhe praNAnyadi ha mokShyase . anya.n deha.n samAsthAya punastenaiva yotsyase .. 22..\\ tasmAdadyaiva gantavya.n yuddhasya bharatarShabha . etajjitvA mahArAja kR^itakR^ityo bhaviShyasi .. 23..\\ etAM buddhi.n vinishchitya bhUtAnAmAgati.n gatim . pitR^ipaitAmahe vR^itte shAdhi rAjya.n yathochitam .. 24..\\ diShTyA duryodhanaH pApo nihataH sAnugo yudhi . draupadyAH keshapakShasya diShTyA tvaM padavI.n gataH .. 25..\\ yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA . vaya.n te ki~NkarAH pArtha vAsudevashcha vIryavAn .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} yudhisthira asantoShaH pramAdashcha mado rAgo.aprashAntatA . balaM moho.abhimAnashcha udvegashchApi sarvashaH .. 1..\\ ebhiH pApmabhirAviShTo rAjya.n tvamabhikA~NkShasi . nirAmiSho vinirmuktaH prashAntaH susukhI bhava .. 2..\\ ya imAmakhilAM bhUmi.n shiShyAdeko mahIpatiH . tasyApyudaramevaika.n kimidaM tvaM prasha.nsasi .. 3..\\ nAhnA pUrayitu.n shakyA na mAsena nararShabha . apUryAM pUrayannichchhAmAyuShApi na shaknuyAt .. 4..\\ yatheddhaH prajvalatyagnirasamiddhaH prashAmyati . alpAhAratayA tvagni.n shamayaudaryamutthitam . jayodaraM pR^ithivyA te shreyo nirjitayA jitam .. 5..\\ mAnuShAnkAmabhogA.nstvamaishvarya.n cha prasha.nsasi . abhogino.abalAshchaiva yAnti sthAnamanuttamam .. 6..\\ yogakShemau cha rAShTrasya dharmAdharmau tvayi sthitau . muchyasva mahato bhArAttyAgamevAbhisaMshraya .. 7..\\ ekodara kR^ite vyAghraH karoti vighasaM bahu . tamanye.apyupajIvanti mandavega.n charA mR^igAH .. 8..\\ viShayAnpratisa.nhR^itya saMnyAsa.n kurute yatiH . na cha tuShyanti rAjAnaH pashya buddhyantara.n yathA .. 9..\\ patrAhArairashmakuTTairdantolUkhalikaistathA . abbhakShairvAyubhakShaishcha tairayaM narako jitaH .. 10..\\ yashchemA.n vasudhA.n kR^itsnAM prashAsedakhilAM nR^ipaH . tulyAshma kA~nchano yashcha sa kR^itArtho na pArthivaH .. 11..\\ sa~NkalpeShu nirArambho nirAsho nirmamo bhava . vishoka.n sthAnamAtiShTha iha chAmutra chAvyayam .. 12..\\ nirAmiShA na shochanti shochasi tva.n kimAmiSham . parityajyAmiSha.n sarvaM mR^iShAvAdAtpramokShyase .. 13..\\ panthAnau pitR^iyAnashcha deva yAnashcha vishrutau . IjAnAH pitR^iyAnena deva yAnena mokShiNaH .. 14..\\ tapasA brahmacharyeNa svAdhyAyena cha pAvitAH . vimuchya dehAnvai bhAnti mR^ityoraviShaya.n gatAH .. 15..\\ AmiShaM bandhana.n loke karmehokta.n tathAmiSham . tAbhyA.n vimuktaH pAshAbhyAM padamApnoti tatparam .. 16..\\ api gAthAmimA.n gItAM janakena vadantyuta . nirdvandvena vimuktena mokSha.n samanupashyatA .. 17..\\ anantaM bata me vitta.n yasya me nAsti ki.n chana . mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati ki.n chana .. 18..\\ praGYA prasAdamAruhya na shochyA~nshochato janAn . jagatIsthAnivAdristho mandabuddhInavekShate .. 19..\\ dR^ishyaM pashyati yaH pashyansa chakShuShmAnsa buddhimAn . aGYAtAnA.n cha viGYAnAtsambodhAdbuddhiruchyate .. 20..\\ yastu vAcha.n vijAnAti bahumAnamiyAtsa vai . brahma bhAvaprasUtAnA.n vaidyAnAM bhAvitAtmanAm .. 21..\\ yadA bhUtapR^ithagbhAvamekasthamanupashyati . tata eva cha vistAraM brahma sampadyate tadA .. 22..\\ te janAnA.n gati.n yAnti nAvidvA.nso.alpachetasaH . nAbuddhayo nAtapasaH sarvaM buddhau pratiShThitam .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} vaizampaayana tUShNImbhUta.n tu rAjAnaM punarevArjuno.abravIt . santaptaH shokaduHkhAbhyA.n rAGYo vAkshalya pIDitaH .. 1..\\ kathayanti purAvR^ittamitihAsamima.n janAH . videharAGYaH sa.nvAdaM bhAryayA saha bhArata .. 2..\\ utsR^ijya rAjyaM bhaikShArtha.n kR^itabuddhiM janeshvaram . videharAjaM mahiShI duHkhitA pratyabhAShata .. 3..\\ dhanAyapatyaM mitrANi ratnAni vividhAni cha . panthAnaM pAvana.n hitvA janako mauNDyamAsthitaH .. 4..\\ ta.n dadarsha priyA bhAryA bhaikShya vR^ittimaki~ncanam . dhAnA muShTimupAsInaM nirIha.n gatamatsaram .. 5..\\ tamuvAcha samAgamya bhartAramakutobhayam . kruddhA manasvinI bhAryA vivikte hetumadvachaH .. 6..\\ kathamutsR^ijya rAjya.n sva.n dhanadhAnya samAchitam . kApAlI.n vR^ittimAsthAya dhAnA muShTirvane.acharaH .. 7..\\ pratiGYA te.anyathA rAjanvicheShTA chAnyathA tava . yadrAjyaM mahadutsR^ijya svalpe tuShyasi pArthiva .. 8..\\ naitenAtithayo rAjandevarShipitarastathA . shakyamadya tvayA bhartuM moghaste.ayaM parishramaH .. 9..\\ devatAtithibhishchaiva pitR^ibhishchaiva pArthiva . sarvairetaiH parityaktaH parivrajasi niShkriyaH .. 10..\\ yastva.n traividya vR^iddhAnAM brAhmaNAnA.n sahasrashaH . bhartA bhUtvA cha lokasya so.adyAnyairbhR^itimichchhasi .. 11..\\ shriya.n hitvA pradIptA.n tvaM shvavatsamprati vIkShyase . aputrA jananI te.adya kausalyA chApatistvayA .. 12..\\ ashItirdharmakAmAstvA.n kShatriyAH paryupAsate . tvadAshAmabhikA~NkShantyaH kR^ipaNAH phalahetukAH .. 13..\\ tAshcha tva.n viphalAH kurvankAlM lokAnnu gamiShyasi . rAjansaMshayite mokShe paratantreShu dehiShu .. 14..\\ naiva te.asti paro loko nAparaH pApakarmaNaH . dharmyAndArAnparityajya yastvamichchhasi jIvitum .. 15..\\ srajo gandhAnala.n kArAnvAsA.nsi vividhAni cha . kimarthamabhisantyajya parivrajasi niShkriyaH .. 16..\\ nipAna.n sarvabhUtAnAM bhUtvA tvaM pAvanaM mahat . ADhyo vanaspatirbhUtvA so.adyAnyAnparyupAsase .. 17..\\ khAdanti hastinaM nyAse kravyAdA bahavo.apyuta . bahavaH kR^imayashchaiva kiM punastvAm anarthakam .. 18..\\ ya imA.n kuNDikAM bhindyAntriviShTabdhaM cha te haret . vAso chApaharettasminkatha.n te mAnasaM bhavet .. 19..\\ yastvaya.n sarvamutsR^ijya dhAnA muShTiparigrahaH . yadAnena sama.n sarva.n kimidaM mama dIyate . dhAnA muShTirihArthashchetpratiGYA te vinashyati .. 20..\\ kA vAha.n tava ko me tvaM ko.adya te mayyanugrahaH . prashAdhi pR^ithivI.n rAjanyatra te.anugraho bhavet . prAsAda.n shayanaM yAnaM vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 21..\\ shriyA nirAshairadhanaistyaktamitrairaki~ncanaiH . saukhikaiH sambhR^itAnarthAnyaH santyajasi kiM nu tat .. 22..\\ yo.atyantaM pratigR^ihNIyAdyashcha dadyAtsadaiva hi . tayostvamantara.n viddhi shreyA.nstAbhyA.n ka uchyate .. 23..\\ sadaiva yAchamAneShu satsu dambhavivarjiShu . eteShu dakShiNA dattA dAvAgnAviva durhutam .. 24..\\ jAtavedA yathA rAjannAdagdhvaivopashAmyati . sadaiva yAchamAno vai tathA shAmyati na dvijaH .. 25..\\ satA.n cha vedA annaM cha loke.asminprakR^itirdhruvA . na cheddAtA bhaveddAtA kutaH syurmokShakA~NkShiNaH .. 26..\\ annAdgR^ihasthA loke.asminbhikShavastata eva cha . annAtprANaH prabhavati annadaH prANado bhavet .. 27..\\ gR^ihasthaibhyo.abhinirvR^ittA gR^ihasthAneva saMshritAH . prabhava.n cha pratiShThAM cha dAntA nindanta Asate .. 28..\\ tyAgAnna bhikShuka.n vidyAnna mauNDyAnna cha yAchanAt . R^ijustu yo.artha.n tyajati ta.n sukhaM viddhi bhikShukam .. 29..\\ asaktaH saktavadgachchhanniHsa~Ngo muktabandhanaH . samaH shatrau cha mitre cha sa vai mukto mahIpate .. 30..\\ parivrajanti dAnArthaM muNDAH kAShAyavAsasaH . sitA bahuvidhaiH pAshaiH sa~ncinvanto vR^ithAmiSham .. 31..\\ trayI.n cha nAma vArtAM cha tyaktvA putrA.nstyajanti ye . triviShTabdha.n cha vAso cha pratigR^ihNantyabuddhayaH .. 32..\\ aniShkaShAye kAShAyamIhArthamiti viddhi tat . dharmadhvajAnAM muNDAnA.n vR^ittyarthamiti me matiH .. 33..\\ kAShAyairajinaishchIrairnagnAnmuNDA~njaTAdharAn . bibhratsAdhUnmahArAja jaya lokA~njitendriyaH .. 34..\\ agnyAdheyAni gurvarthAnkratUnsa pashudakShiNAn . dadAtyaharahaH pUrva.n ko nu dharmatarastataH .. 35..\\ tattvaGYo janako rAjA loke.asminniti gIyate . so.apyAsInmohasampanno mA mohavashamanvagAH .. 36..\\ eva.n dharmamanukrAnta.n sadA dAnaparairnaraiH . AnR^isha.nsya guNopetaiH kAmakrodhavivarjitAH .. 37..\\ pAlayantaH prajAshchaiva dAnamuttamamAsthitAH . iShTA.NllokAnavApsyAmo brahmaNyAH satyavAdinaH .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} yudhisthira vedAha.n tAta shAstrANi aparANi parANi cha . ubhaya.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha .. 1..\\ AkulAni cha shAstrANi hetubhishchitritAni cha . nishchayashchaiva yanmAtro vedAha.n ta.n yathAvidhi .. 2..\\ tva.n tu kevalamastraGYo vIravratamanuShThitaH . shAstrArtha.n tattvato gantuM na samarthaH kathaM chana .. 3..\\ shAstrArthasUkShma darshI yo dharmanishchaya kovidaH . tenApyevaM na vAchyo.aha.n yadi dharmaM prapashyasi .. 4..\\ bhrAtR^isauhR^idamAsthAya yadukta.n vachana.n tvayA . nyAyya.n yukta.n cha kaunteya prIto.ahaM tena te.arjuna .. 5..\\ yuddhadharmeShu sarveShu kriyANAM naipuNeShu cha . na tvayA sadR^ishaH kashchittriShu lokeShu vidyate .. 6..\\ dharmasUkShma.n tu yadvAkyaM tatra duShprataraM tvayA . dhana~njaya na me buddhimabhisha~Nkitumarhasi .. 7..\\ yuddhashAstravideva tvaM na vR^iddhAH sevitAstvayA . samAsa vistara vidAM na teShA.n vetShi nishchayam .. 8..\\ tapastyAgo vidhiriti nishchayastApadhImatAm . paraM para.n jyAya eShA.n saiShA naiHshreyasI gatiH .. 9..\\ na tvetanmanyase pArtha na jyAyo.asti dhanAditi . atra te vartayiShyAmi yathA naitatpradhAnataH .. 10..\\ tapaHsvAdhyAyashIlA hi dR^ishyante dhArmikA janAH . R^iShayastapasA yuktA yeShA.n lokAH sanAtanAH .. 11..\\ ajAtashmashravo dhIrAstathAnye vanavAsinaH . anantA adhanA eva svAdhyAyena diva.n gatAH .. 12..\\ uttareNa tu panthAnamAryA viShayanigrahAt . abuddhi ja.n tamastyaktvA lokA.nstyAgavatAM gatAH .. 13..\\ dakShiNena tu panthAna.n yaM bhAsvantaM prapashyasi . ete kriyAvatA.n lokA ye shmashAnAni bhejire .. 14..\\ anirdeshyA gatiH sA tu yAM prapashyanti mokShiNaH . tasmAttyAgaH pradhAneShTaH sa tu duHkhaH praveditum .. 15..\\ anusR^itya tu shAstrANi kavayaH samavasthitAH . apIha syAdapIha syAtsArAsAra didR^iShkayA .. 16..\\ vedavAdAnatikramya shAstrANyAraNyakAni cha . vipATya kadalI skandha.n sAra.n dadR^ishire na te .. 17..\\ athaikAnta vyudAsena sharIre pa~ncha bhautike . ichchhA dveShasamAyuktamAtmAnaM prAhuri~NgitaiH .. 18..\\ agrAhyashchakShuShA so.api anirdeshya.n cha tadgirA . karmahetupuraskAraM bhUteShu parivartate .. 19..\\ kalyANa gochara.n kR^itvA manastR^iShNAM nigR^ihya cha . karma santatimutsR^ijya syAnnirAlambanaH sukhI .. 20..\\ asminneva.n sUkShmagamye mArge sadbhirniShevite . kathamarthamanarthADhyamarjuna tvaM prasha.nsasi .. 21..\\ pUrvashAstravido hyeva.n janAH pashyanti bhArata . kriyAsu niratA nitya.n dAne yaGYe cha karmaNi .. 22..\\ bhavanti sudurAvartA hetumanto.api paNDitAH . dR^iDhapUrvashrutA mUDhA naitadastIti vAdinaH .. 23..\\ amR^itasyAvamantAro vaktAro janasa.nsadi . charanti vasudhA.n kR^itsnA.n vAvadUkA bahushrutAH .. 24..\\ yAnvayaM nAbhijAnImaH kastA~nGYAtumihArhati . evaM prAGYAnsatashchApi mahataH shAstravittamAn .. 25..\\ tapasA mahadApnoti buddhyA vai vindate mahat . tyAgena sukhamApnoti sadA kaunteya dharmavit .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} vaizampaayana tasminvAkyAntare vaktA devasthAno mahAtapAH . abhinItatara.n vAkyamityuvAcha yudhiShThiram .. 1..\\ yadvacho phalgunenoktaM na jyAyo.asti dhanAditi . atra te vartayiShyAmi tadekAgramanAH shR^iNu .. 2..\\ ajAtashatro dharmeNa kR^itsnA te vasudhA jitA . tA.n jitvA na vR^ithA rAja.nstvaM parityaktumarhasi .. 3..\\ chatuShpadI hi niHshreNI karmaNyeShA pratiShThitA . tA.n krameNa mahAbAho yathAvajjaya pArthiva .. 4..\\ tasmAtpArtha mahAyaGYairyajasva bahu dakShiNaiH . svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare .. 5..\\ karma niShThA.nstu budhyethAstapo niShThAMshcha bhArata . vaikhAnasAnA.n rAjendra vachanaM shrUyate yathA .. 6..\\ Ihate dhanahetoryastasyAnIhA garIyasI . bhUyAndoShaH pravardheta yasta.n dhanamapAshrayet .. 7..\\ kR^ichchhrAchcha dravyasa.nhAra.n kurvanti dhanakAraNAt . dhanena tR^iShito.abuddhyA bhrUNa hatyAM na budhyate .. 8..\\ anarhate yaddadAti na dadAti yadarhate . anarhArhApariGYAnAddAnadharmo.api duShkaraH .. 9..\\ yaGYAya sR^iShTAni dhanAni dhAtrA yaShTAdiShTaH puruSho rakShitA cha . tasmAtsarva.n yaGYa evopayojyaM dhana.n tato.anantara eva kAmaH .. 10..\\ yaGYairindro vividhairannavadbhir devAnsarvAnabhyayAnmahaujAH . tenendratvaM prApya vibhrAjate.asau tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 11..\\ mahAdevaH sarvamedhe mahAtmA hutvAtmAna.n devadevo vibhUtaH . vishvA.NllokAnvyApya viShTabhya kIrtyA virochate dyutimAnkR^itti vAsAH .. 12..\\ AvikShitaH pArthivo vai maruttaH svR^iddhyA martyo yo.ayajaddevarAjam . yaGYe yasya shrIH svaya.n saMniviShTA yasminbhANDa.n kA~nchana.n sarvamAsIt .. 13..\\ harishchandraH pArthivendraH shrutaste yaGYairiShTvA puNyakR^idvItashokaH . R^iddhyA shakra.n yo.ajayanmAnuShaH sa.ns tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} devasthaana atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . indreNa samaye pR^iShTo yaduvAcha bR^ihaspatiH .. 1..\\ santoSho vai svargatamaH santoShaH parama.n sukham . tuShTerna ki.n chitparataH susamyakparitiShThati .. 2..\\ yadA sa.nharate kAmAnkUrmo.a~NgAnIva sarvashaH . tadAtma jyotirAtmaiva svAtmanaiva prasIdati .. 3..\\ na bibheti yadA chAya.n yadA chAsmAnna bibhyati . kAmadveShau cha jayati tadAtmAnaM prapashyati .. 4..\\ yadAsau sarvabhUtAnAM na krudhyati na duShyati . karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 5..\\ eva.n kaunteya bhUtAni taM taM dharmaM tathA tathA . tadA tadA prapashyanti tasmAdbudhyasva bhArata .. 6..\\ anye shamaM prasha.nsanti vyAyAmamapare tathA . naikaM na chApara.n ke chidubhayaM cha tathApare .. 7..\\ yaGYameke prasha.nsanti saMnyAsamapare janAH . dAnameke prasha.nsanti ke chideva pratigraham . ke chitsarvaM parityajya tUShNI.n dhyAyanta Asate .. 8..\\ rAjyameke prasha.nsanti sarveShAM paripAlanam . hatvA bhittvA cha chhittvA cha ke chidekAntashIlinaH .. 9..\\ etatsarva.n samAlokya budhAnAmeSha nishchayaH . adroheNaiva bhUtAnA.n yo dharmaH sa satAM mataH .. 10..\\ adrohaH satyavachana.n sa.nvibhAgo dhR^itiH kShamA . prajanaH sveShu dAreShu mArdava.n hrIrachApalam .. 11..\\ dhana.n dharmapradhAneShTaM manuH svAyambhuvo.abravIt . tasmAdevaM prayatnena kaunteya paripAlaya .. 12..\\ yo hi rAjye sthitaH shashvadvashItulyapriyApriyaH . kShatriyo yaGYashiShTAshI rAjashAstrArtha tattvavit .. 13..\\ asAdhu nigraharataH sAdhUnAM pragrahe rataH . dharme vartmani sa.nsthApya prajA varteta dharmavit .. 14..\\ putra sa~NkrAmita shrIstu vane vanyena vartayan . vidhinA shrAmaNenaiva kuryAtkAlamatandritaH .. 15..\\ ya eva.n vartate rAjA rAjadharmavinishchitaH . tasyAya.n cha parashchaiva lokaH syAtsaphalo nR^ipa . nirvANa.n tu suduShpAraM bahuvighnaM cha me matam .. 16..\\ eva.n dharmamanukrAntAH satyadAnatapaH parAH . AnR^isha.nsya guNairyuktAH kAmakrodhavivarjitAH .. 17..\\ prajAnAM pAlane yuktA damamuttamamAsthitAH . gobrAhmaNArtha.n yuddhena samprAptA gatimuttamAm .. 18..\\ eva.n rudrAH sa vasavastathAdityAH parantapa . sAdhyA rAjarShisa~NghAshcha dharmameta.n samAshritAH . apramattAstataH svargaM prAptAH puNyaiH svakarmabhiH .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} vaizampaayana tasminvAkyAntare vAkyaM punarevArjuno.abravIt . viShaNNamanasa.n jyeShThamidaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\ kShatradharmeNa dharmaGYa prApya rAjyamanuttamam . jitvA chArInnarashreShTha tapyate kiM bhavAnbhR^isham .. 2..\\ kShatriyANAM mahArAja sa~NgrAme nidhana.n smR^itam . vishiShTaM bahubhiryaGYaiH kShatradharmamanusmara .. 3..\\ brAhmaNAnA.n tapastyAgaH pretya dharmavidhiH smR^itaH . kShatriyANA.n cha vihita.n sa~NgrAme nidhanaM vibho .. 4..\\ kShatradharmo mahAraudraH shastranitya iti smR^itaH . vadhashcha bharatashreShTha kAle shastreNa sa.nyuge .. 5..\\ brAhmaNasyApi chedrAjankShatradharmeNa tiShThataH . prashasta.n jIvita.n loke kShatraM hi brahma sa.nsthitam .. 6..\\ na tyAgo na punaryAch~nA na tapo manujeshvara . kShatriyasya vidhIyante na parasvopajIvanam .. 7..\\ sa bhavAnsarvadharmaGYaH sarvAtmA bharatarShabha . rAjA manIShI nipuNo loke dR^iShTaparAvaraH .. 8..\\ tyaktvA santApaja.n shoka.n daMshito bhava karmaNi . kShatriyasya visheSheNa hR^idaya.n vajrasa.nhatam .. 9..\\ jitvArInkShatradharmeNa prApya rAjyamakaNTakam . vijitAtmA manuShyendra yaGYadAnaparo bhava .. 10..\\ indro vai brahmaNaH putraH karmaNA kShatriyo.abhavat . GYAtInAM pApavR^ittInA.n jaghAna navatIrnava .. 11..\\ tachchAsya karma pUjya.n hi prashasya.n cha vishAM pate . tena chendratvamApede devAnAmiti naH shrutam .. 12..\\ sa tva.n yaGYairmahArAja yajasva bahu dakShiNaiH . yathaivendro manuShyendra chirAya vigatajvaraH .. 13..\\ mA tvameva~Ngate ki.n chitkShatriyarShabha shochithAH . gatAste kShatradharmeNa shastrapUtAH parA.n gatim .. 14..\\ bhavitavya.n tathA tachcha yadvR^ittaM bharatarShabha . diShTa.n hi rAjashArdUla na shakyamativartitum .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} vaizampaayana evamuktastu kaunteya guDAkeshena bhArata . novAcha ki.n chitkauravyastato dvaipAyano.abravIt .. 1..\\ bIbhatsorvachana.n samyaksatyametadyudhiShThira . shAstradR^iShTaH paro dharmaH smR^ito gArhasthya AshramaH .. 2..\\ svadharma.n chara dharmaGYa yathAshAstra.n yathAvidhi . na hi gArhasthyamutsR^ijya tavAraNya.n vidhIyate .. 3..\\ gR^ihastha.n hi sadA devAH pitara R^iShayastathA . bhR^ityAshchaivopajIvanti tAnbhajasva mahIpate .. 4..\\ vayA.nsi pashavashchaiva bhUtAni cha mahIpate . gR^ihasthaireva dhAryante tasmAjjyeShThAshramo gR^ihI .. 5..\\ so.aya.n chaturNAmeteShAmAshramANAM durAcharaH . ta.n charAvimanAH pArtha dushcharaM durbalendriyaiH .. 6..\\ veda GYAna.n cha te kR^itsnaM tapo cha charitaM mahat . pitR^ipaitAmahe rAjye dhuramudvoDhumarhasi .. 7..\\ tapoyaGYastathA vidyA bhaikShamindriyanigrahaH . dhyAnamekAntashIlatva.n tuShTirdAnaM cha shaktitaH .. 8..\\ brAhmaNAnAM mahArAja cheShTAH sa.nsiddhi kArikAH . kShatriyANA.n cha vakShyAmi tavApi viditaM punaH .. 9..\\ yaGYo vidyA samutthAnamasantoShaH shriyaM prati . daNDadhAraNamatyugraM prajAnAM paripAlanam .. 10..\\ veda GYAna.n tathA kR^itsnaM tapo sucharitaM tathA . draviNopArjanaM bhUri pAtreShu pratipAdanam .. 11..\\ etAni rAGYA.n karmANi sukR^itAni vishAM pate . ima.n lokamamuM lokaM sAdhayantIti naH shrutam .. 12..\\ teShA.n jyAyastu kaunteya daNDadhAraNamuchyate . bala.n hi kShatriye nityaM bale daNDaH samAhitaH .. 13..\\ etAshcheShTAH kShatriyANA.n rAjansa.nsiddhi kArikAH . api gAthAmimA.n chApi bR^ihaspatirabhAShata .. 14..\\ bhUmiretau nigirati sarpo bilashayAniva . rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 15..\\ sudyumnashchApi rAjarShiH shrUyate daNDadhAraNAt . prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} yudhisthira bhagavankarmaNA kena sudyumno vasudhAdhipaH . sa.nsiddhiM paramAM prAptaH shrotumichchhAmi taM nR^ipam .. 1..\\ vyaasa atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . sha~Nkhashcha likhitashchAstAM bhrAtarau sa.nyata vratau .. 2..\\ tayorAvasathAvAstA.n ramaNIyau pR^ithakpR^ithak . nityapuShpaphalairvR^ikShairupetau bAhudAm anu .. 3..\\ tatastadAchillikhitaH sha~NkhasyAshramamAgamat . yadR^ichchhayApi sha~Nkho.atha niShkrAnto.abhavadAshramAt .. 4..\\ so.abhigamyAshramaM bhrAtuH sha~Nkhasya likhitastadA . phalAni shAtayAmAsa samyakpariNatAnyuta .. 5..\\ tAnyupAdAya visrabdho bhakShayAmAsa sa dvijaH . tasmiMshcha bhakShayatyeva sha~Nkho.apyAshramamAgamat .. 6..\\ bhakShayanta.n tu taM dR^iShTvA sha~Nkho bhrAtaramabravIt . kutaH phalAnyavAptAni hetunA kena khAdasi .. 7..\\ so.abravIdbhrAtara.n jyeShThamupaspR^ishyAbhivAdya cha . ita eva gR^ihItAni mayeti prahasanniva .. 8..\\ tamabravIttadA sha~NkhastIvrakopasamanvitaH . steya.n tvayA kR^itamidaM phalAnyAdadatA svayam . gachchha rAjAnamAsAdya svakarma prathayasva vai .. 9..\\ adattAdAnameveda.n kR^itaM pArthiva sattama . stenaM mA.n tva.n viditvA cha svadharmamanupAlaya . shIghra.n dhAraya chaurasya mama daNDaM narAdhipa .. 10..\\ ityuktastasya vachanAtsudyumna.n vasudhAdhipam . abhyagachchhanmahAbAho likhitaH saMshitavrataH .. 11..\\ sudyumnastvAnta pAlaibhyaH shrutvA likhitamAgatam . abhyagachchhatsahAmAtyaH padbhyAmeva nareshvaraH .. 12..\\ tamabravItsamAgatya sa rAjA brahma vittamam . kimAgamanamAchakShva bhagavankR^itameva tat .. 13..\\ evamuktaH sa viprarShiH sudyumnamidamabravIt . pratishrauShi kariShyeti shrutvA tatkartumarhasi .. 14..\\ anisR^iShTAni guruNA phalAni puruSharShabha . bhakShitAni mayA rAja.nstatra mA.n shAdhi mAchiram .. 15..\\ sudyumna pramANa.n chenmato rAjA bhavato daNDadhAraNe . anuGYAyAmapi tathA hetuH syAdbrAhmaNarShabha .. 16..\\ sa bhavAnabhyanuGYAtaH shuchi karmA mahAvrataH . brUhi kAmAnato.anyA.nstva.n kariShyAmi hi te vachaH .. 17..\\ vyaasa chhandyamAno.api brahmarShiH pArthivena mahAtmanA . nAnya.n vai varayAmAsa tasmAddaNDAdR^ite varam .. 18..\\ tataH sa pR^ithivIpAlo likhitasya mahAtmanaH . karau prachchhedayAmAsa dhR^itadaNDo jagAma saH .. 19..\\ sa gatvA bhrAtara.n sha~NkhamArtarUpo.abravIdidam . dhR^itadaNDasya durbhuddherbhagavankShantumarhasi .. 20..\\ zankha na kupye tava dharmaGYa na cha dUShayase mama . dharmo tu te vyatikrAntastataste niShkR^itiH kR^itA .. 21..\\ sa gatvA bAhudA.n shIghra.n tarpayasva yathAvidhi . devAnpitR^InR^iShIMshchaiva mA chAdharme mano kR^ithAH .. 22..\\ vyaasa tasya tadvachana.n shrutvA sha~Nkhasya likhitastadA . avagAhyApagAM puNyAmudakArdhaM prachakrame .. 23..\\ prAdurAstA.n tatastasya karau jalaja saMnibhau . tataH sa vismito bhrAturdarshayAmAsa tau karau .. 24..\\ tatastamabravIchchha~Nkhastapaseda.n kR^itaM mayA . mA cha te.atra vi sha~NkA bhUddaivameva vidhIyate .. 25..\\ lihita kiM nu nAha.n tvayA pUtaH pUrvameva mahAdyute . yasya te tapaso vIryamIdR^isha.n dvijasattama .. 26..\\ zankha evametanmayA kAryaM nAha.n daNDadharastava . sa cha pUto narapatistva.n chApi pitR^ibhiH saha .. 27..\\ vyaasa sa rAjA pANDavashreShTha shreShTho vai tena karmaNA . prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 28..\\ eSha dharmaH kShatriyANAM prajAnAM paripAlanam . utpathe.asminmahArAja mA cha shoke mano kR^ithAH .. 29..\\ bhrAturasya hita.n vAkyaM shR^iNu dharmaGYa sattama . daNDa eva hi rAjendra kShatradharmo na muNDanam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} vaizampaayana punareva maharShista.n kR^iShNadvaipAyano.abravIt . ajAtashatru.n kaunteyamida.n vachanamarthavat .. 1..\\ araNye vasatA.n tAta bhrAtR^INAM te tapasvinAm . manorathA mahArAja ye tatrAsanyudhiShThira .. 2..\\ tAnime bharatashreShTha prApnuvantu mahArathAH . prashAdhi pR^ithivIM pArtha yayAtiriva nAhuShaH .. 3..\\ araNye duHkhavasatiranubhUtA tapasvibhiH . duHkhasyAnte naravyAghrAH sukha.n tvanubhavantvime .. 4..\\ dharmamartha.n cha kAmaM cha bhrAtR^ibhiH saha bhArata . anubhUya tataH pashchAtprasthAtAsi vishAM pate .. 5..\\ atithInA.n cha pitR^INAM devatAnAM cha bhArata . AnR^iNya.n gachchha kaunteya tataH svargaM gamiShyasi .. 6..\\ sarvamedhAshvamedhAbhyA.n yajasva kurunandana . tataH pashchAnmahArAja gamiShyasi parA.n gatim .. 7..\\ bhrAtR^IMshcha sarvAnkratubhiH sa.nyojya bahu dakShiNaiH . samprAptaH kIrtimatulAM pANDaveya bhaviShyasi .. 8..\\ vidma te puruShavyAghra vachana.n kurunandana . shR^iNu machcha yathA kurvandharmAnna chyavate nR^ipaH .. 9..\\ AdadAnasya cha dhanaM nigraha.n cha yudhiShThira . samAna.n dharmakushalAH sthApayanti nareshvara .. 10..\\ deshakAlapratIkShe yo dasyordarshayate nR^ipaH . shAstrajAM buddhimAsthAya nainasA sa hi yujyate .. 11..\\ AdAya baliShaDbhAga.n yo rAShTraM nAbhirakShati . pratigR^ihNAti tatpApa.n chaturthAMshena pArthivaH .. 12..\\ nibodha cha yathAtiShThandharmAnna chyavate nR^ipaH . nigrahAddharmashAstrANAmanurudhyannapetabhIH . kAmakrodhAvanAdR^itya piteva samadarshanaH .. 13..\\ daivenopahate rAjA karmakAle mahAdyute . pramAdayati tatkarma na tatrAhurati kramam .. 14..\\ tarasA buddhipUrva.n vA nigrAhyA eva shatravaH . pApaiH saha na sandadhyAdrAShTraM paNyaM na kArayet .. 15..\\ shUrAshchAryAshcha satkAryA vidvA.nsashcha yudhiShThira . gomato dhaninashchaiva paripAlyA visheShataH .. 16..\\ vyavahAreShu dharmyeShu niyojyAshcha bahushrutAH . guNayukte.api naikasminvishvasyAchcha vichakShaNaH .. 17..\\ arakShitA durvinIto mAnI stabdho.abhyasUyakaH . enasA yujyate rAjA durdAnta iti chochyate .. 18..\\ ye.arakShyamANA hIyante daivenopahate nR^ipe . taskaraishchApi hanyante sarva.n tadrAjakilbiSham .. 19..\\ sumantrite sunIte cha vidhivachchopapAdite . pauruShe karmaNi kR^ite nAstyadharmo yudhiShThira .. 20..\\ vipadyante samArambhAH sidhyantyapi cha daivataH . kR^ite puruShakAre tu naino spR^ishati pArthivam .. 21..\\ atra te rAjashArdUla vartayiShye kathAmimAm . yadvR^ittaM pUrvarAjarSherhayagrIvasya pArthiva .. 22..\\ shatrUnhatvA hatasyAjau shUrasyAkliShTa karmaNaH . asahAyasya dhIrasya nirjitasya yudhiShThira .. 23..\\ yatkarma vai nigrahe shAtravANAM yogashchAgryaH pAlane mAnavAnAm . kR^itvA karma prApya kIrti.n suyuddhe vAjigrIvo modate devaloke .. 24..\\ santyaktAtmA samareShvAtatAyI shastraishchhinno dasyubhirardyamAnaH . ashvagrIvaH karma shIlo mahAtmA sa.nsiddhAtmA modate devaloke .. 25..\\ dhanuryUpo rashanA jyA sharaH sruk sruvaH kha~Ngo rudhira.n yatra chAjyam . ratho vedI kAmago yuddhamagnish chAturhotra.n chaturo vAjimukhyAH .. 26..\\ hutvA tasminyaGYavahnAvathArIn pApAnmukto rAjasi.nhastarasvI . prANAnhutvA chAvabhR^ithe raNe sa vAjigrIvo modate devaloke .. 27..\\ rAShTra.n rakShanbuddhipUrvaM nayena santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA . sarvA.NllokAnvyApya kIrtyA manasvI vAjigrIvo modate devaloke .. 28..\\ daivI.n siddhiM mAnuShI.n daNDanItiM yoganyAyaiH pAlayitvA mahI.n cha . tasmAdrAjA dharmashIlo mahAtmA hayagrIvo modate svargaloke .. 29..\\ vidvA.nstyAgI shraddadhAnaH kR^itaGYas tyaktvA lokaM mAnuSha.n karmakR^itvA . medhAvinA.n viduShAM saMmatAnAM tanutyajA.n lokamAkramya rAjA .. 30..\\ samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya samyagrAShTraM pAlayitvA mahAtmA . chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme vAjigrIvo modate devaloke .. 31..\\ jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA prajAsh cha somaM pItvA tarpayitvA dvijAgryAn . yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM yuddhe kShINo modate devaloke .. 32..\\ vR^itta.n yasya shlAghanIyaM manuShyAH santo vidvA.nsashchArhayantyarhaNIyAH . svarga.n jitvA vIralokAMshcha gatvA siddhiM prAptaH puNyakIrtirmahAtmA .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} vaizampaayana dvaipAyana vacho shrutvA kupite cha dhana~njaye . vyAsamAmantrya kaunteyaH pratyuvAcha yudhiShThiraH .. 1..\\ na pArthivamida.n rAjyaM na cha bhogAH pR^ithagvidhAH . prINayanti mano me.adya shoko mAM nardayatyayam .. 2..\\ shrutvA cha vIra hInAnAmaputrANA.n cha yoShitAm . paridevayamAnAnA.n shAntiM nopalabhe mune .. 3..\\ ityuktaH pratyuvAcheda.n vyAso yogavidAM varaH . yudhiShThiraM mahAprAGYa.n dharmaGYo veda pAragaH .. 4..\\ na karmaNA labhyate chintayA vA nApyasya dAtA puruShasya kash chit . paryAya yogAdvihita.n vidhAtrA kAlena sarva.n labhate manuShyaH .. 5..\\ na buddhishAstrAdhyayanena shakyaM prAptu.n visheShairmanujairakAle . mUrkho.api prApnoti kadA chidarthAn kAlo hi kAryaM prati nirvisheShaH .. 6..\\ nAbhUti kAle cha phala.n dadAti shilpaM na mantrAshcha tathauShadhAni . tAnyeva kAlena samAhitAni sidhyanti chedhyanti cha bhUtakAle .. 7..\\ kAlena shIghrAH pravivAnti vAtAH kAlena vR^iShTirjaladAnupaiti . kAlena padmotpalavajjala.n cha kAlena puShyanti nagA vaneShu .. 8..\\ kAlena kR^iShNAshcha sitAshcha rAtryaH kAlena chandraH paripUrNabimbaH . nAkAlataH puShpaphalaM nagAnAM nAkAlavegAH sarito vahanti .. 9..\\ nAkAlamattAH khaga pannagAsh cha mR^igadvipAH shailamahAgrahAsh cha . nAkAlataH strIShu bhavanti garbhA nAyAntyakAle shishiroShNa varShAH .. 10..\\ nAkAlato mriyate jAyate vA nAkAlato vyAharate cha bAlaH . nAkAlato yauvanamabhyupaiti nAkAlato rohati bIjamuptam .. 11..\\ nAkAlato bhAnurupaiti yogaM nAkAlato.asta.n girimabhyupaiti . nAkAlato vardhate hIyate cha chandraH samudrashcha mahormimAlI .. 12..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . gIta.n rAGYA senajitA duHkhArtena yudhiShThira .. 13..\\ sarvAnevaiSha paryAyo martyAnspR^ishati dustaraH . kAlena paripakvA hi mriyante sarvamAnavAH .. 14..\\ ghnanti chAnyAnnarA rAja.nstAnapyanye narAstathA . sa~nj~naiShA laukikI rAjanna hinasti na hanyate .. 15..\\ hantIti manyate kashchinna hantItyapi chApare . svabhAvatastu niyatau bhUtAnAM prabhavApyayau .. 16..\\ naShTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mR^ite . aho kaShTamiti dhyAya~nshokasyApachiti.n charet .. 17..\\ sa ki.n shochasi mUDhaH sa~nshochyaH kimanushochasi . pashya duHkheShu duHkhAni bhayeShu cha bhayAnyapi .. 18..\\ AtmApi chAyaM na mama sarvApi pR^ithivI mama . yathA mama tathAnyeShAmiti pashyanna muhyati .. 19..\\ shokasthAna sahasrANi harShasthAna shatAni cha . divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 20..\\ evametAni kAlena priya dveShyANi bhAgashaH . jIveShu parivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 21..\\ duHkhamevAsti na sukha.n tasmAttadupalabhyate . tR^iShNArti prabhava.n duHkhaM duHkhArti prabhava.n sukham .. 22..\\ sukhasyAnantara.n duHkhaM duHkhasyAnantara.n sukham . na nitya.n labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham .. 23..\\ sukhamante hi duHkhAnA.n duHkhamante sukhasya cha . tasmAdetaddvaya.n jahyAdya ichchhechchhAshvata.n sukham .. 24..\\ yannimittaM bhavechchhokastApo vA duHkhamUrchhitaH . Ayaso vApi yanmUlastadekA~Ngamapi tyajet .. 25..\\ sukha.n vA yadi vA duHkhaM priyaM vA yadi vApriyam . prAptaM prAptamupAsIta hR^idayenAparAjitaH .. 26..\\ IShadapya~NgadArANAM putrANA.n vA charApriyam . tato GYAsyasi kaH kasya kena vA kathameva vA .. 27..\\ ye cha mUDhatamA loke ye cha buddheH para.n gatAH . ta eva sukhamedhante madhyaH kleshena yujyate .. 28..\\ ityabravInmahAprAGYo yudhiShThira sa senajit . parAvaraGYo lokasya dharmavitsukhaduHkhavit .. 29..\\ sukhI parasya yo duHkhe na jAtu sa sukhI bhavet . duHkhAnA.n hi kShayo nAsti jAyate hyaparAtparam .. 30..\\ sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha . paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti tasmAddhIro naiva hR^iShyenna kupyet .. 31..\\ dIkShA.n yaGYe pAlanaM yuddhamAhur yoga.n rAShTre daNDanItyA cha samyak . vittatyAga.n dakShiNAnAM cha yaGYe samyagGYAnaM pAvanAnIti vidyAt .. 32..\\ rakShanrAShTraM buddhipUrvaM nayena santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA . sarvA.NllokAndharmamUrtyA charaMshchApy Urdhva.n dehAnmodate devaloke .. 33..\\ jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA cha rAShTraM somaM pItvA vardhayitvA prajAsh cha . yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM yuddhe kShINo modate devaloke .. 34..\\ samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya samyagrAShTraM pAlayitvA cha rAjA . chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme pUtAtmA vai modate devaloke .. 35..\\ yasya vR^ittaM namasyanti svargasthasyApi mAnavAH . paurajAnapadAmAtyAH sa rAjA rAjasattamaH .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} yudhisthira abhimanyau hate bAle draupadyAstanayeShu cha . dhR^iShTadyumne virAte cha drupade cha mahIpatau .. 1..\\ vasuSheNe cha dharmaGYe dhR^iShTaketau cha pArthive . tathAnyeShu narendreShu nAnAdeshyeShu sa~Ngame .. 2..\\ na vimu~nchati mA.n shoko GYAtighAtinamAturam . rAjyakAmukamatyugra.n svavaMshochchheda kArakam .. 3..\\ yasyA~Nke krIDamAnena mayA vai parivartitam . sa mayA rAjyalubdhena gA~Ngeyo vinipAtitaH .. 4..\\ yadA hyena.n vighUrNantamapashyaM pArtha sAyakaiH . kampamAna.n yathA vajraiH prekShamANaM shikhaNDinam .. 5..\\ jIrNa.n si.nhamiva prAMshuM narasi.nhaM pitAmaham . kIryamANa.n sharaistIkShNairdR^iShTvA me vyathitaM manaH .. 6..\\ prA~Nmukha.n sIdamAna.n cha rathAdapachyutaM sharaiH . ghUrNamAna.n yathA shaila.n tadA me kashmalo.abhavat .. 7..\\ yaH sa bANadhanuShpANiryodhayAmAsa bhArgavam . bahUnyahAni kauravyaH kurukShetre mahAmR^idhe .. 8..\\ sametaM pArthiva.n kShatra.n vAraNasyAM nadI sutaH . kanyArthamAhvayadvIro rathenaikena sa.nyuge .. 9..\\ yena chogrAyudho rAjA chakravartI durAsadaH . dagdhaH shastrapratApena sa mayA yudhi ghAtitaH .. 10..\\ svayaM mR^ityu.n rakShamANaH pA~nchAlyaM yaH shikhaNDinam . na bANaiH pAtayAmAsa so.arjunena nipAtitaH .. 11..\\ yadainaM patitaM bhUmAvapashya.n rudhirokShitam . tadaivAvishadatyugro jvaro me munisattama . yena sa.nvardhitA bAlA yena sma parirakShitAH .. 12..\\ sa mayA rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA . alpakAlasya rAjyasya kR^ite mUDhena ghAtitaH .. 13..\\ AchAryashcha maheShvAsaH sarvapArthivapUjitaH . abhigamya raNe mithyA pApenoktaH sutaM prati .. 14..\\ tanme dahati gAtrANi yanmA.n gururabhAShata . satyavAkyo hi rAja.nstva.n yadi jIvati me sutaH . satyaM mA marshayanvipro mayi tatparipR^iShTavAn .. 15..\\ ku~njara.n chAntaraM kR^itvA mithyopacharitaM mayA . subhR^isha.n rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA .. 16..\\ satyaka~nchukamAsthAya mayokto gururAhave . ashvatthAmA hata iti ku~njare vinipAtite . kAnnu lokAngamiShyAmi kR^itvA tatkarma dAruNam .. 17..\\ aghAtaya.n cha yatkarNa.n samareShvapalAyinam . jyeShThaM bhrAtaramatyugra.n ko mattaH pApakR^ittamaH .. 18..\\ abhimanyu.n cha yadbAlaM jAta.n si.nhamivAdriShu . prAveshayamaha.n lubdho vAhinI.n droNa pAlitAm .. 19..\\ tadA prabhR^iti bIbhatsuM na shaknomi nirIkShitum . kR^iShNa.n cha puNDarIkAkShaM kilbiShI bhrUNa hA yathA .. 20..\\ draupadI.n chApyaduHkhArhAM pa~ncha putra vinAkR^itAm . shochAmi pR^ithivI.n hInAM pa~nchabhiH parvatairiva .. 21..\\ so.ahamAgaH karaH pApaH pR^ithivI nAsha kArakaH . AsIna evameveda.n shoShayiShye kalevaram .. 22..\\ prAyopaviShTa.n jAnIdhvamadya mAM guru ghAtinam . jAtiShvanyAsvapi yathA na bhaveya.n kulAnta kR^it .. 23..\\ na bhokShye na cha pAnIyamupayokShye katha.n chana . shoShayiShye priyAnprANAniha stho.aha.n tapodhana .. 24..\\ yatheShTa.n gamyatAM kAmamanujAne prasAdya vaH . sarve mAmanujAnIta tyakShyAmIda.n kalevaram .. 25..\\ vaizampaayana tameva.n vAdinaM pArthaM bandhushokena vihvalam . maivamityabravIdvyAso nigR^ihya munisattamaH .. 26..\\ ati velaM mahArAja na shoka.n kartumarhasi . punaruktaM pravakShyAmi diShTametaditi prabho .. 27..\\ sa.nyogA viprayogAshcha jAtAnAM prANinA.n dhruvam . budbudA iva toyeShu bhavanti na bhavanti cha .. 28..\\ sarve kShayAntA nichayAH patanAntAH samuchchhrayAH . sa.nyogA viprayogAntA maraNAnta.n hi jIvitam .. 29..\\ sukha.n duHkhAntamAlasyaM dAkShyaM duHkha.n sukhodayam . bhUtiH shrIrhrIrdhR^itiH siddhirnAdakShe nivasantyuta .. 30..\\ nAla.n sukhAya suhR^ido nAla.n duHkhAya durhR^idaH . na cha praGYAlamarthaibhyo na sukhaibhyo.apyala.n dhanam .. 31..\\ yathA sR^iShTo.asi kaunteya dhAtrA karmasu tatkuru . ata eva hi siddhiste neshastvamAtmanA nR^ipa .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} vaizampaayana GYAtishokAbhitaptasya prANAnabhyutsikR^ikShataH . jyeShThasya pANDuputrasya vyAsaH shokamapAnudat .. 1..\\ vyaasa atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . ashmagItaM naravyAghra tannibodha yudhiShThira .. 2..\\ ashmAnaM brAhmaNaM prAGYa.n vaideho janako nR^ipaH . saMshayaM paripaprachchha duHkhashoka pariplutaH .. 3..\\ janaka Agame yadi vApAye GYAtInA.n draviNasya cha . nareNa pratipattavya.n kalyANaM kathamichchhatA .. 4..\\ azman utpannamimamAtmAnaM narasyAnantara.n tataH . tAni tAnyabhivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 5..\\ teShAmanyatarApattau yadyadevopasevate . tattaddhi chetanAmasya haratyabhramivAnilaH .. 6..\\ abhijAto.asmi siddho.asmi nAsmi kevalamAnuShaH . ityeva.n hetubhistasya tribhishchittaM prasichyati .. 7..\\ sa prasikta manA bhogAnvisR^ijya pitR^isa~ncitAn . parikShINaH parasvAnAmAdAna.n sAdhu manyate .. 8..\\ tamatikrAnta maryAdamAdadAnamasAmpratam . pratiShedhanti rAjAno lubdhA mR^igamiveShubhiH .. 9..\\ ye cha viMshativarShA vA triMshadvarShAshcha mAnavAH . pareNa te varShashatAnna bhaviShyanti pArthiva .. 10..\\ teShAM paramaduHkhAnAM buddhyA bheShajamAdishet . sarvaprANabhR^itA.n vR^ittaM prekShamANastatastataH .. 11..\\ mAnasAnAM punaryonirduHkhAnA.n chittavibhramaH . aniShTopanipAto vA tR^itIyaM nopapadyate .. 12..\\ evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam . vividhAnyupavartante tathA sA.nsparshakAni cha .. 13..\\ jarAmR^ityU ha bhUtAni khAditArau vR^ikAviva . balinA.n durbalAnAM cha hrasvAnAM mahatAm api .. 14..\\ na kashchijjAtvatikrAmejjarAmR^ityU ha mAnavaH . api sAgaraparyantA.n vijityemAM vasundharAm .. 15..\\ sukha.n vA yadi vA duHkhaM bhUtAnAM paryupasthitam . prAptavyamavashaiH sarvaM parihAro na vidyate .. 16..\\ pUrve vayasi madhye vApyuttame vA narAdhipa . avarjanIyAste.arthA vai kA~NkShitAshcha tato.anyathA .. 17..\\ supriyairviprayogashcha samprayogastathApriyaiH . arthAnarthau sukha.n duHkha.n vidhAnamanuvartate .. 18..\\ prAdurbhAvashcha bhUtAnA.n dehanyAsastathaiva cha . prApti vyAyAmayogashcha sarvametatpratiShThitam .. 19..\\ gandhavarNarasasparshA nivartante svabhAvataH . tathaiva sukhaduHkhAni vidhAnamanuvartate .. 20..\\ Asana.n shayanaM yAnamutthAnaM pAnabhojanam . niyata.n sarvabhUtAnA.n kAlenaiva bhavantyuta .. 21..\\ vaidyAshchApyAturAH santi balavantaH sudurbalAH . strImantashcha tathA ShaNDhA vichitraH kAlaparyayaH .. 22..\\ kule janma tathA vIryamArogya.n dhairyameva cha . saubhagyamupabhogash cha bhavitavyena labhyate .. 23..\\ santi putrAH subahavo daridrANAmanichchhatAm . bahUnAmichchhatAM nAsti samR^iddhAnA.n vicheShTatAm .. 24..\\ vyAdhiragnirjala.n shastraM bubhukShA shvApadaM viSham . rajjvA cha maraNa.n jantoruchchAchcha patanaM tathA .. 25..\\ niryANa.n yasya yaddiShTa.n tena gachchhati hetunA . dR^ishyate nAbhyatikrAmannatikrAnto na vA punaH .. 26..\\ dR^ishyate hi yuvaiveha vinashyanvasumAnnaraH . daridrashcha parikliShTaH shatavarSho janAdhipa .. 27..\\ aki~ncanAshcha dR^ishyante puruShAshchirajIvinaH . samR^iddhe cha kule jAtA vinashyanti pata~Ngavat .. 28..\\ prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate . kAShThAnyapi hi jIrvante daridrANAM narAdhipa .. 29..\\ ahametatkaromIti manyate kAlachoditaH . yadyadiShTamasantoShAddurAtmA pApamAcharan .. 30..\\ striyo.akShA mR^igayA pAnaM prasa~NgAnninditA budhaiH . dR^ishyante chApi bahavaH samprasaktA bahushrutAH .. 31..\\ iti kAlena sarvArthAnIpsitAnIpsitAni cha . spR^ishanti sarvabhUtAni nimittaM nopalabhyate .. 32..\\ vAyumAkAshamagni.n cha chandrAdityAvahaH kShape . jyotIMShi saritaH shailAnkaH karoti bibharti vA .. 33..\\ shItamuShNa.n tathA varShaM kAlena parivartate . evameva manuShyANA.n sukhaduHkhe nararShabha .. 34..\\ nauShadhAni na shAstrANi na homA na punarjapAH . trAyante mR^ityunopeta.n jarayA vApi mAnavam .. 35..\\ yathA kAShTha.n cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau . sametya cha vyatIyAtA.n tadvadbhUtasamAgamaH .. 36..\\ ye chApi puruShaiH strIbhirgItavAdyairupasthitAH . ye chAnAthAH parAnnAdAH kAlasteShu samakriyaH .. 37..\\ mAtR^ipitR^isahasrANi putradArashatAni cha . sa.nsAreShvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam .. 38..\\ naivAsya kashchidbhavitA nAyaM bhavati kasya chit . pathi sa~Ngatameveda.n dArabandhusuhR^idgaNaiH .. 39..\\ kvAsa.n kvAsmi gamiShyAmi ko nvahaM kimihAsthitaH . kasmAtkamanushocheyamityeva.n sthApayenmanaH . anitye priya sa.nvAse sa.nsAre chakravadgatau .. 40..\\ na dR^iShTapUrvaM pratyakShaM paraloka.n vidurbudhAH . AgamA.nstvanatikramya shraddhAtavyaM bubhUShatA .. 41..\\ kurvIta pitR^idaivatya.n dharmANi cha samAcharet . yajechcha vidvAnvidhivattrivarga.n chApyanuvrajet .. 42..\\ saMnimajjajjagadida.n gambhIre kAlasAgare . jarAmR^ityumahAgrAhe na kash chidavabudhyate .. 43..\\ AyurvedamadhIyAnAH kevala.n sa parigraham . dR^ishyante bahavo vaidyA vyAdhibhiH samabhiplutAH .. 44..\\ te pibantaH kaShAyAMshcha sarpIMShi vividhAni cha . na mR^ityumativartante velAmiva mahodadhiH .. 45..\\ rasAyana vidashchaiva suprayukta rasAyanAH . dR^ishyante jarayA bhagnA nagA nAgairivottamaiH .. 46..\\ tathaiva tapasopetAH svAdhyAyAbhyasane ratAH . dAtAro yaGYashIlAshcha na taranti jarAntakau .. 47..\\ na hyahAni nivartante na mAsA na punaH samAH . jAtAnA.n sarvabhUtAnAM na pakShA na punaH kShapAH .. 48..\\ so.aya.n vipulamadhvAna.n kAlena dhruvamadhruvaH . naro.avashaH samabhyeti sarvabhUtaniShevitam .. 49..\\ deho vA jIvato.abhyeti jIvo vAbhyeti dehataH . pathi sa~Ngatameveda.n dArairanyaishcha bandhubhiH .. 50..\\ nAyamatyantasa.nvAso labhyate jAtu kena chit . api svena sharIreNa kimutAnyena kena chit .. 51..\\ kva nu te.adya pitA rAjankva nu te.adya pitAmahaH . na tvaM pashyasi tAnadya na tvAM pashyanti te.api cha .. 52..\\ na hyeva puruSho draShTA svargasya narakasya vA . Agamastu satA.n chakShurnR^ipate tamihAchara .. 53..\\ charitabrahma charyo hi prajAyeta yajeta cha . pitR^ideva maharShINAmAnR^iNyAyAnasUyakaH .. 54..\\ sa yaGYashIlaH prajane niviShTaH prAgbrahma chArI pravibhakta pakShaH . ArAdhayansvargamima.n cha lokaM para.n cha muktvA hR^idayavyalIkam .. 55..\\ samyagghi dharma.n charato nR^ipasya dravyANi chApyAharato yathAvat . pravR^itta chakrasya yasho.abhivardhate sarveShu lokeShu charAchareShu .. 56..\\ vyaasa ityevamAGYAya videharAjo vAkya.n samagraM paripUrNahetuH . ashmAnamAmantrya vishuddhabuddhir yayau gR^iha.n svaM prati shAntashokaH .. 57..\\ tathA tvamapyachyuta mu~ncha shokam uttiShTha shakropama harShamehi . kShAtreNa dharmeNa mahI jitA te tAM bhu~NkShva kuntIsuta mA viShAdIH .. 58..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} vaizampaayana avyAharati kaunteye dharmaputre yudhiShThire . guDAkesho hR^iShIkeshamabhyabhAShata pANDavaH .. 1..\\ GYAtishokAbhisantapto dharmarAjaH parantapaH . eSha shokArNave magnastamAshvAsaya mAdhava .. 2..\\ sarve sma te saMshayitAH punareva janArdana . asya shokaM mahAbAho praNAshayitumarhasi .. 3..\\ evamuktastu govindo vijayena mahAtmanA . paryavartata rAjAnaM puNDarIkekShaNo.achyutaH .. 4..\\ anatikramaNIyo hi dharmarAjasya keshavaH . bAlyAtprabhR^iti govindaH prItyA chAbhyadhiko.arjunAt .. 5..\\ sampragR^ihya mahAbAhurbhuja.n chandanabhUShitam . shailastambhopama.n shauriruvAchAbhivinodayan .. 6..\\ shushubhe vadana.n tasya sudaMShTraM chArulochanam . vyAkoshamiva vispaShTaM padma.n sUryavibodhitam .. 7..\\ mA kR^ithAH puruShavyAghra shoka.n tvaM gAtrashoShaNam . na hi te sulabhA bhUyo ye hatAsminraNAjire .. 8..\\ svapnalabdhA yathA lAbhA vi tathAH pratibodhane . eva.n te kShatriyA rAjanye vyatItA mahAraNe .. 9..\\ sarve hyabhimukhAH shUrA vigatA raNashobhinaH . naiShA.n kashchitpR^iShThato vA palAyanvApi pAtitaH .. 10..\\ sarve tyaktvAtmanaH prANAnyuddhvA vIrA mahAhave . shastrapUtA divaM prAptA na tA~nshochitumarhasi .. 11..\\ atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . sR^i~njayaM putrashokArta.n yathAyaM prAha nAradaH .. 12..\\ sukhaduHkhairaha.n tvaM cha prajAH sarvAshcha sR^i~njaya . avimukta.n chariShyAmastatra kA paridevanA .. 13..\\ mahAbhAgyaM para.n rAGYA.n kIrtyamAnaM mayA shR^iNu . gachchhAvadhAnaM nR^ipate tato duHkhaM prahAsyasi .. 14..\\ mR^itAnmahAnubhAvA.nstva.n shrutvaiva tu mahIpatIn . shrutvApanaya santApa.n shR^iNu vistarashash cha me .. 15..\\ AvikShitaM maruttaM me mR^ita.n sR^i~njaya shushruhi . yasya sendrAH sa varuNA bR^ihaspatipurogamAH . devA vishvasR^ijo rAGYo yaGYamIyurmahAtmanaH .. 16..\\ yaH spardhAmanayachchhakra.n devarAja.n shatakratum . shakra priyaiShI ya.n vidvAnpratyAchaShTa bR^ihaspatiH . sa.nvarto yAjayAmAsa yaM pIDArthaM bR^ihaspateH .. 17..\\ yasminprashAsati satAM nR^ipatau nR^ipasattama . akR^iShTapachyA pR^ithivI vibabhau chaityamAlinI .. 18..\\ AvikShitasya vai satre vishve devAH sabhA sadaH . marutaH pariveShTAraH sAdhyAshchAsanmahAtmanaH .. 19..\\ marudgaNA maruttasya yatsomamapibanta te . devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 20..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 21..\\ suhotra.n chedvaitithinaM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma . yasmai hiraNya.n vavR^iShe magahvAnparivatsaram .. 22..\\ satyanAmA vasumatI yaM prApyAsIjjanAdhipa . hiraNyamavahannadyastasmi~njanapadeshvare .. 23..\\ kUrmAnkarkaTakAnnakrAnmakarA~nshiMshukAnapi . nadIShvapAtayadrAjanmaghavA lokapUjitaH .. 24..\\ hairaNyAnpatitAndR^iShTvA matsyAnmakarakachchhapAn . sahasrasho.atha shatashastato.asmayata vaitithiH .. 25..\\ taddhiraNyamaparyantamAvR^itta.n kurujA~Ngale . IjAno vitate yaGYe brAhmaNebhyaH samAhitaH .. 26..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH . adakShiNamayajvAna.n shvaitya saMshAmya mA shuchaH .. 27..\\ a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaH sahasra.n sahasrANAM shvetAnashvAnavAsR^ijat .. 28..\\ sahasra.n cha sahasrANAM kanyA hemavibhUShitAH . IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 29..\\ shata.n shatasahasrANAM vR^iShANAM hemamAlinAm . gavA.n sahasrAnuchara.n dakShiNAmatyakAlayat .. 30..\\ a~Ngasya yajamAnasya tadA viShNupade girau . amAdyadindraH somena dakShiNAbhirdvijAtayaH .. 31..\\ yasya yaGYeShu rAjendra shatasa~NkhyeShu vai punaH . devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 32..\\ na jAto janitA chAnyaH pumAnyastatpradAsyati . yada~NgaH pradadau vitta.n somasa.nsthAsu saptasu .. 33..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 34..\\ shibimaushInara.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . ya imAM pR^ithivI.n kR^itsnAM charmavatsamaveShTayat .. 35..\\ mahatA rathaghoSheNa pR^ithivImanunAdayan . ekachhatrAM mahI.n chakre jaitreNaika rathena yaH .. 36..\\ yAvadadya gavAshva.n syAdAraNyaiH pashubhiH saha . tAvatIH pradadau gAH sa shibiraushInaro.adhvare .. 37..\\ nodyantAra.n dhuraM tasya kaM chinmene prajApatiH . na bhUtaM na bhaviShyanta.n sarvarAjasu bhArata . anyatraushInarAchchhaibyAdrAjarSherindra vikramAt .. 38..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH . adakShiNamayajvAna.n ta.n vai saMshAmya mA shuchaH .. 39..\\ bharata.n chaiva dauHShantiM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma . shAkuntaliM maheShvAsaM bhUri draviNa tejasam .. 40..\\ yo baddhvA triMshato hyashvAndevaibhyo yamunAm anu . sarasvatI.n viMshati.n cha ga~NgAmanu chaturdasha .. 41..\\ ashvamedha sahasreNa rAjasUya shatena cha . iShTavAnsa mahAtejA dauHShantirbharataH purA .. 42..\\ bharatasya mahatkarma sarvarAjasu pArthivAH . khaM martyA iva bAhubhyAM nAnugantumashaknuvan .. 43..\\ para.n sahasrAdyo baddhvA hayAnvedIM vichitya cha . sahasra.n yatra padmAnA.n kaNvAya bharato dadau .. 44..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 45..\\ rAma.n dAsharathiM chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yo.anvakampata vai nityaM prajAH putrAnivaurasAn .. 46..\\ vidhavA yasya viShaye nAnAthAH kAshchanAbhavan . sarvasyAsItpitR^isamo rAmo rAjya.n yadAnvashAt .. 47..\\ kAlavarShAshcha parjanyAH sasyAni rasavanti cha . nitya.n subhikShamevAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 48..\\ prANino nApsu majjanti nAnarthe pAvako.adahat . na vyAlajaM bhaya.n chAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 49..\\ AsanvarShasahasrANi tathA putrasahasrikAH . arogAH sarvasiddhArthAH prajA rAme prashAsati .. 50..\\ nAnyonyena vivAdo.abhUtstrINAmapi kuto nR^iNAm . dharmanityAH prajAshchAsanrAme rAjyaM prashAsati .. 51..\\ nityapuShpaphalAshchaiva pAdapA nirupadravAH . sarvA droNa dughA gAvo rAme rAjyaM prashAsati .. 52..\\ sa chaturdasha varShANi vane proShya mahAtapAH . dashAshvamedhA~njArUthyAnAjahAra nirargalAn .. 53..\\ shyAmo yuvA lohitAkSho mattavAraNavikramaH . dashavarShasahasrANi rAmo rAjyamakArayat .. 54..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 55..\\ bhagIratha.n cha rAjAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasyednro vitate yaGYe somaM pItvA madotkaTaH .. 56..\\ asurANA.n sahasrANi bahUni surasattamaH . ajayadbAhuvIryeNa bhagavAnpAkashAsanaH .. 57..\\ yaH sahasra.n sahasrANA.n kanyA hemavibhUShitAH . IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 58..\\ sarvA rathagatAH kanyA rathAH sarve chaturyujaH . rathe rathe shataM nAgAH padmino hemamAlinaH .. 59..\\ sahasramashvA ekaika.n hastinaM pR^iShThato.anvayuH . gavA.n sahasramashve.ashve sahasra.n gavyajAvikam .. 60..\\ upahvare nivasato yasyA~Nke niShasAda ha . ga~NgA bhAgIrathI tasmAdurvashI hyabhavatpurA .. 61..\\ bhUridakShiNamikShvAku.n yajamAnaM bhagIratham . trilokapatha gA ga~NgA duhitR^itvamupeyiShI .. 62..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 63..\\ dilIpa.n chaivailavilaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasya karmANi bhUrINi kathayanti dvijAtayaH .. 64..\\ imA.n vai vasu sampannAM vasudhAM vasudhAdhipaH . dadau tasminmahAyaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 65..\\ tasyeha yajamAnasya yaGYe yaGYe purohitaH . sahasra.n vAraNAnhaimAndakShiNAmatyakAlayat .. 66..\\ yasya yaGYe mahAnAsIdyUpaH shrImAnhiraNmayaH . ta.n devAH karma kurvANAH shakra jyeShThA upAshrayan .. 67..\\ chaShAlo yasya sauvarNastasminyUpe hiraNmaye . nanR^iturdevagandharvAH ShaTsahasrANi saptadhA .. 68..\\ avAdayattatra vINAM madhye vishvAvasuH svayam . sarvabhUtAnyamanyanta mama vAdayatItyayam .. 69..\\ etadrAGYo dilIpasya rAjAno nAnuchakrire . yatstriyo hemasampannAH pathi mattAH sma sherate .. 70..\\ rAjAnamugradhanvAna.n dilIpa.n satyavAdinam . ye.apashyansumahAtmAna.n te.api svargajito narAH .. 71..\\ trayaH shabdA na jIryante dilIpasya niveshane . svAdhyAyaghoSho jyAghoSho dIyatAm iti chaiva hi .. 72..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 73..\\ mAndhAtAra.n yauvanAshvaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya . ya.n devA maruto garbhaM pituH pArshvAdapAharan .. 74..\\ sa.nvR^iddho yuvanAshvasya jaThare yo mahAtmanaH . pR^iShadAjyodbhavaH shrImA.nstrilokavijayI nR^ipaH .. 75..\\ ya.n dR^iShTvA piturutsa~Nge shayAnaM devarUpiNam . anyonyamabruvandevAH kamaya.n dhAsyatIti vai .. 76..\\ mAmeva dhAsyatItyevamindro abhyavapadyata . mAndhAteti tatastasya nAma chakre shatakratuH .. 77..\\ tatastu payaso dhArAM puShTi hetormahAtmanaH . tasyAsye yauvanAshvasya pANirindrasya chAsravat .. 78..\\ taM pibanpANimindrasya samAmahnA vyavardhata . sa AsIddvAdasha samo dvAdashAhena pArthiva .. 79..\\ tamiyaM pR^ithivI sarvA ekAhnA samapadyata . dharmAtmAnaM mahAtmAna.n shUramindrasamaM yudhi .. 80..\\ ya A~NgAra.n hi nR^ipatiM maruttamasita.n gayam . a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mAndhAtA samare.ajayat .. 81..\\ yauvanAshvo yadA~NgAra.n samare samayodhayat . visphArairdhanuSho devA dyaurabhedIti menire .. 82..\\ yataH sUrya udeti sma yatra cha pratitiShThati . sarva.n tadyauvanAshvasya mAndhAtuH kShetramuchyate .. 83..\\ ashvamedha shateneShTvA rAjasUya shatena cha . adadAdrohitAnmatsyAnbrAhmaNaibhyo mahIpatiH .. 84..\\ hairaNyAnyojanotsedhAnAyatAndashayojanam . atiriktAndvijAtibhyo vyabhajannitare janAH .. 85..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 86..\\ yayAtiM nAhuSha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . ya imAM pR^ithivI.n sarvAM vijitya saha sAgarAm .. 87..\\ shamyA pAtenAbhyatIyAdvedIbhishchitrayannR^ipa . IjAnaH kratubhiH puNyaiH paryagachchhadvasundharAm .. 88..\\ iShTvA kratusahasreNa vAjimedhashatena cha . tarpayAmAsa devendra.n tribhiH kA~nchanaparvataiH .. 89..\\ vyUDhe devAsure yuddhe hatvA daiteya dAnavAn . vyabhajatpR^ithivI.n kR^itsnA.n yayAtirnahuShAtmajaH .. 90..\\ anteShu putrAnnikShipya yadudruhyu purogamAn . pUru.n rAjye.abhiShichya sve sadAraH prasthito vanam .. 91..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 92..\\ ambarISha.n cha nAbhAgaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaM prajA vavrire puNya.n goptAraM nR^ipasattama .. 93..\\ yaH sahasra.n sahasrANAM rAGYAmayuta yAjinAm . IjAno vitate yaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 94..\\ naitatpUrve janAshchakrurna kariShyanti chApare . ityambarIShaM nAbhAgamanvamodanta dakShiNAH .. 95..\\ shata.n rAjasahasrANi shataM rAjashatAni cha . sarve.ashvamedhairIjAnAste.abhyayurdakShiNAyanam .. 96..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadra tarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 97..\\ shashabindu.n chaitrarathaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasya bhAryA sahasrANA.n shatamAsInmahAtmanaH .. 98..\\ sahasra.n tu sahasrANA.n yasyAsa~nshAsha bindavaH . hiraNyakavachAH sarve sarve chottamadhanvinaH .. 99..\\ shata.n kanyA rAjaputramekaikaM pR^iShThato.anvayuH . kanyA.n kanyA.n shataM nAgA nAgaM nAgaM shataM rathAH .. 100..\\ ratha.n rathaM shata.n chAshvA deshajA hemamAlinaH . ashvamashva.n shata.n gAvo gAM gAM tadvadajAvikam .. 101..\\ etaddhanamaparyantamashvamedhe mahAmakhe . shashabindurmahArAja brAhmaNaibhyaH samAdishat .. 102..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 103..\\ gayamAmUrtarayasaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaH sa varShashata.n rAjA hutashiShTAshano.abhavat .. 104..\\ yasmai vahnirvarAnprAdAttato vavre varAngayaH . dadato me.akShayA chAstu dharme shraddhA cha vardhatAm .. 105..\\ mano me ramatA.n satye tvatprasAdAddhutAshana . lebhe cha kAmA.nstAnsarvAnpAvakAditi naH shrutam .. 106..\\ darshena paurNamAsena chAturmAsyaiH punaH punaH . ayajatsa mahAtejAH sahasraM parivatsarAn .. 107..\\ shata.n gavA.n sahasrANi shatamashvashatAni cha . utthAyotthAya vai prAdAtsahasraM parivatsarAn .. 108..\\ tarpayAmAsa somena devAnvittairdvijAnapi . pitR^InsvadhAbhiH kAmaishcha striyaH svAH puruSharShabha .. 109..\\ sauvarNAM pR^ithivI.n kR^itvA dashavyAmAM dvirAyatAm . dakShimAmadadadrAjA vAjimedhamahAmakhe .. 110..\\ yAvatyaH sikatA rAjanga~NgAyAH puruSharShabha . tAvatIreva gAH prAdAdAmUrtarayaso gayaH .. 111..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 112..\\ ranti deva.n cha sA~NkR^ityaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . samyagArAdhya yaH shakra.n varaM lebhe mahAyashAH .. 113..\\ anna.n cha no bahu bhavedatithIMsh cha labhemahi . shraddhA cha no mA vyagamanmA cha yAchiShma ka.n chana .. 114..\\ upAtiShThanta pashavaH svaya.n ta.n saMshitavratam . grAmyAraNyA mahAtmAna.n ranti devaM yashasvinam .. 115..\\ mahAnadI charma rAsherutkledAtsusruve yataH . tatashcharmaNvatItyeva.n vikhyAtA sA mahAnadI .. 116..\\ brAhmaNaibhyo dadau niShkAnsadasi pratate nR^ipaH . tubhya.n tubhyaM niShkamiti yatrAkroshanti vai dvijAH . sahasra.n tubhyamityuktvA brAhmaNAnsma prapadyate .. 117..\\ anvAhAryopakaraNa.n dravyopakaraNaM cha yat . ghaTAH sthAlyaH kaTAhAshcha pAtryashcha piTharA api . na tatki.n chidasauvarNa.n ranti devasya dhImataH .. 118..\\ sA~NkR^ite ranti devasya yA.n rAtrimavasadgR^ihe . Alabhyanta shata.n gAvaH sahasrANi cha viMshatiH .. 119..\\ tatra sma sUdAH kroshanti sumR^iShTamaNikuNDalAH . sUpabhUyiShThamashnIdhvaM nAdya mA.nsa.n yathA purA .. 120..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 121..\\ sagara.n cha mahAtmAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . aikShvAkaM puruShavyAghramati mAnuShavikramam .. 122..\\ ShaShTiH putrasahasrANi ya.n yAntaM pR^iShThato.anvayuH . nakShatrarAja.n varShAnte vyabhre jyotirgaNA iva .. 123..\\ ekachhatrA mahI yasya praNatA hyabhavatpurA . yo.ashvamedha sahasreNa tarpayAmAsa devatAH .. 124..\\ yaH prAdAtkA~nchanastambhaM prAsAda.n sarvakA~nchanam . pUrNaM padmadalAkShINA.n strINAM shayanasa~Nkulam .. 125..\\ dvijAtibhyo.anurUpaibhyaH kAmAnuchchAvachA.nstathA . yasyAdeshena tadvitta.n vyabhajanta dvijAtayaH .. 126..\\ khAnayAmAsa yaH kopAtpR^ithivI.n sAgarA~NkitAm . yasya nAmnA samudrashcha sAgaratvamupAgataH .. 127..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 128..\\ rAjAna.n cha pR^ithu.n vainyaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya . yamabhyaShi~nchansambhUya mahAraNye maharShayaH .. 129..\\ prathayiShyati vai lokAnpR^ithurityeva shabditaH . kShatAchcha nastrAyatIti sa tasmAtkShatriyaH smR^itaH .. 130..\\ pR^ithu.n vainyaM prajA dR^iShTvA raktAH smeti yadabruvan . tato rAjeti nAmAsya anurAgAdajAyata .. 131..\\ akR^iShTapachyA pR^ithivI puTake puTake madhu . sarvA droNa dughA gAvo vainyasyAsanprashAsataH .. 132..\\ arogAH sarvasiddhArthA manuShyA akutobhayAH . yathAbhikAmamavasankShetreShu cha gR^iheShu cha .. 133..\\ ApaH sa.nstambhire yasya samudrasya yiyAsataH . saritashchAnudIryanta dhvajasa~Ngashcha nAbhavat .. 134..\\ hairaNyA.nstrinalotsedhAnparvatAnekaviMshatim . brAhmaNaibhyo dadau rAjA yo.ashvamedhe mahAmakhe .. 135..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 136..\\ ki.n vai tUShNI.n dhyAyasi sR^i~njaya tvaM na me rAjanvAchamimA.n shR^iNoShi . na chenmogha.n vipralaptaM mayedaM pathyaM mumUrShoriva samyaguktam .. 137..\\ srnjaya shR^iNomi te nArada vAchametAM vichitrArthA.n srajamiva puNyagandhAm . rAjarShINAM puNyakR^itAM mahAtmanAM kIrtyA yuktA.n shokanirNAshanArtham .. 138..\\ na te mogha.n vipralaptaM maharShe dR^iShTvaiva tvAM nAradAha.n vi shokaH . shushrUShe te vachanaM brahmavAdin na te tR^ipyAmyamR^itasyeva pAnAt .. 139..\\ amoghadarshinmama chetprasAdaM sutAgha dagdhasya vibho prakuryAH . mR^itasya sa~njIvanamadya me syAt tava prasAdAtsuta sa~Ngamash cha .. 140..\\ naarada yaste putro dayito.aya.n viyAtaH svarNaShThIvI yamadAtparvataste . punaste taM putramaha.n dadAmi hiraNyanAbha.n varShasahasriNa.n cha .. 141..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} yudhisthira sa katha.n kA~nchanaShThIvI sR^i~njayasya suto.abhavat . parvatena kimartha.n cha dattaH kena mamAra cha .. 1..\\ yadA varShasahasrAyustadA bhavati mAnavaH . kathamaprAptakaumAraH sR^i~njayasya suto mR^itaH .. 2..\\ utAho nAmamAtra.n vai suvarNaShThIvino.abhavat . tathya.n vA kA~nchanaShThIvItyetadichchhAmi veditum .. 3..\\ vaasudeva atra te kathayiShyAmi yathAvR^itta.n janeshvara . nAradaH parvatashchaiva prAgR^iShI lokapUjitau .. 4..\\ mAtulo bhAgineyashcha devalokAdihAgatau . vihartu kAmau samprItyA mAnuShyeShu purA prabhU .. 5..\\ haviH pavitrabhojyena deva bhojyena chaiva ha . nArado mAtulashchaiva bhAgineyashcha parvataH .. 6..\\ tAvubhau tapasopetAvavanI talachAriNau . bhu~njAnau mAnuShAnbhogAnyathAvatparyadhAvatAm .. 7..\\ prItimantau mudA yuktau samaya.n tatra chakratuH . yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH . anyonyasya sa Akhyeyo mR^iShA shApo.anyathA bhavet .. 8..\\ tau tatheti pratiGYAya maharShI lokapUjitau . sR^i~njaya.n shvaityamabhyetya rAjAnamidamUchatuH .. 9..\\ AvAM bhavati vatsyAvaH ka.n chitkAla.n hitAya te . yathAvatpR^ithivIpAlAvayoH praguNI bhava . tatheti kR^itvA tau rAjA satkR^ityopachachAra ha .. 10..\\ tataH kadA chittau rAjA mahAtmAnau tathAgatau . abravItparamaprItaH suteya.n varavarNinI .. 11..\\ ekaiva mama kanyaiShA yuvAM parichariShyati . darshanIyAnavadyA~NgI shIlavR^ittasamanvitA . sukumArI kumArI cha padmaki~njalka saMnibhA .. 12..\\ parama.n saumya ityuktastAbhyAM rAjA shashAsa tAm . kanye viprAvupachara devavatpitR^ivachcha ha .. 13..\\ sA tu kanyA tathetyuktvA pitara.n dharmachAriNI . yathAnidesha.n rAGYastau satkR^ityopachachAra ha .. 14..\\ tasyAstathopachAreNa rUpeNApratimena cha . nArada.n hR^ichchhayastUrNaM sahasaivAnvapadyata .. 15..\\ vavR^idhe cha tatastasya hR^idi kAmo mahAtmanaH . yathA shuklasya pakShasya pravR^ittAvuDurATshanaiH .. 16..\\ na cha taM bhAgineyAya parvatAya mahAtmane . shasha.nsa manmatha.n tIvra.n vrIDamAnaH sa dharmavit .. 17..\\ tapasA che~NgitenAtha parvato.atha bubodha tat . kAmArtaM nArada.n kruddhaH shashApainaM tato bhR^isham .. 18..\\ kR^itvA samayamavyagro bhavAnvai sahito mayA . yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH .. 19..\\ anyonyasya sa Akhyeya iti tadvai mR^iShA kR^itam . bhavatA vachanaM brahma.nstasmAdetadvadAmyaham .. 20..\\ na hi kAmaM pravartantaM bhavAnAchaShTa me purA . sukumAryA.n kumAryAM te tasmAdeSha shapAmyaham .. 21..\\ brahmavAdI gururyasmAttapasvI brahmaNash cha san . akArShIH samayabhraMshamAvAbhyA.n yaH kR^ito mithaH .. 22..\\ shapsye tasmAtsusa~Nkruddho bhavanta.n taM nibodha me . sukumArI cha te bhAryA bhaviShyati na saMshayaH .. 23..\\ vAnara.n chaiva kanyA tvA.n vivAhAtprabhR^iti prabho . sandrakShyanti narAshchAnye svarUpeNa vinAkR^itam .. 24..\\ sa tadvAkya.n tu viGYAya nAradaH parvatAttadA . ashapattamapi krodhAdbhAgineya.n sa mAtulaH .. 25..\\ tapasA brahmacharyeNa satyena cha damena cha . yukto.api dharmanityashcha na svargavAsamApsyasi .. 26..\\ tau tu shaptvA bhR^isha.n kruddhau parasparamamarShaNau . pratijagmaturanyonya.n kruddhA iva gajottamau .. 27..\\ parvataH pR^ithivI.n kR^itsnA.n vichachAra mahAmuniH . pUjyamAno yathAnyAya.n tejasA svena bhArata .. 28..\\ atha tAmalabhatkanyAM nAradaH sR^i~njayAtma jAm . dharmeNa dharmapravaraH sukumArImaninditAm .. 29..\\ sA tu kanyA yathA shApaM nArada.n taM dadarsha ha . pANigrahaNa mantrANAM prayogAdeva vAnaram .. 30..\\ sukumArI cha devarShi.n vAnarapratimAnanam . naivAvamanyata tadA prItimatyeva chAbhavat .. 31..\\ upatasthe cha bhartAraM na chAnyaM manasApyagAt . devaM muni.n vA yakShaM vA patitve pativatsalA .. 32..\\ tataH kadA chidbhagavAnparvato.anusasAra ha . vana.n virahita.n kiM chittatrApashyatsa nAradam .. 33..\\ tato.abhivAdya provAcha nAradaM parvatastadA . bhavAnprasAda.n kurutA.n svargA deshAya me prabho .. 34..\\ tamuvAcha tato dR^iShTvA parvataM nAradastadA . kR^itA~njalimupAsIna.n dInaM dInataraH svayam .. 35..\\ tvayAhaM prathama.n shapto vAnaro tvaM bhaviShyasi . ityuktena mayA pashchAchchhaptastvamapi matsarAt . adya prabhR^iti vai vAsa.n svarge nAvApsyasIti ha .. 36..\\ tava naitaddhi sadR^ishaM putra sthAne hi me bhavAn . nivartayetA.n tau shApamanyo.anyena tadA munI .. 37..\\ shrIsamR^iddha.n tadA dR^iShTvA nAradaM devarUpiNam . sukumArI pradudrAva parapatyabhisha~NkayA .. 38..\\ tAM parvatastato dR^iShTvA pradravantImaninditAm . abravIttava bhartaiSha nAtra kAryA vichAraNA .. 39..\\ R^iShiH paramadharmAtmA nArado bhagavAnprabhuH . tavaivAbhedya hR^idayo mA te bhUdatra saMshayaH .. 40..\\ sAnunItA bahuvidhaM parvatena mahAtmanA . shApadoSha.n cha taM bhartuH shrutvA svAM prakR^itiM gatA . parvato.atha yayau svargaM nArado.atha yayau gR^ihAn .. 41..\\ pratyakShakarmA sarvasya nArado.ayaM mahAnR^iShiH . eSha vakShyati vai pR^iShTo yathAvR^ittaM narottama .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} vaizampaayana tato rAjA pANDusuto nAradaM pratyabhAShata . bhagava~nshrotumichchhAmi suvarNaShThIvi sambhavam .. 1..\\ evamuktaH sa cha munirdharmarAjena nAradaH . AchachakShe yathAvR^itta.n suvarNaShThIvinaM prati .. 2..\\ evametanmahArAja yathAya.n keshavo.abravIt . kAryasyAsya tu yachchheSha.n tatte vakShyAmi pR^ichchhataH .. 3..\\ aha.n cha parvatashchaiva svasrIyo me mahAmuniH . vastu kAmAvabhigatau sR^i~njaya.n jayatA.n varam .. 4..\\ tatra sampUjitau tena vidhidR^iShTena karmaNA . sarvakAmaiH suvihitau nivasAvo.asya veshmani .. 5..\\ vyatikrAntAsu varShAsu samaye gamanasya cha . parvato mAmuvAcheda.n kAle vachanamarthavat .. 6..\\ AvAmasya narendrasya gR^ihe paramapUjitau . uShitau samaye brahmaMshchintyatAmatra sAmpratam .. 7..\\ tato.ahamabruva.n rAjanparvataM shubhadarshanam . sarvametattvayi vibho bhAgineyopapadyate .. 8..\\ vareNa chhandyatA.n rAjA labhatAM yadyadichchhati . AvayostapasA siddhiM prApnotu yadi manyase .. 9..\\ tata AhUya rAjAna.n sR^i~njayaM shubhadarshanam . parvato.anumata.n vAkyamuvAcha munipu~NgavaH .. 10..\\ prItau svo nR^ipa satkAraistava hyArjavasambhR^itaiH . AvAbhyAmabhyanuGYAto varaM nR^ivara chintaya .. 11..\\ devAnAmavihi.nsAyA.n yadbhavenmAnuShakShamam . tadgR^ihANa mahArAja pUjArho nau mato bhavAn .. 12..\\ srnjaya prItau bhavantau yadi me kR^itametAvatA mama . eSha eva paro lAbho nirvR^itto me mahAphalaH .. 13..\\ naarada tameva.n vAdinaM bhUyaH parvataH pratyabhAShata . vR^iNIShva rAjansa~Nkalpo yaste hR^idi chira.n sthitaH .. 14..\\ srnjaya abhIpsAmi suta.n vIraM vIryavanta.n dR^iDhavratam . AyuShmantaM mahAbhAga.n devarAjasamadyutim .. 15..\\ parvata bhaviShyatyeSha te kAmo na tvAyuShmAnbhaviShyati . devarAjAbhibhUtyartha.n sa~Nkalpo hyeSha te hR^idi .. 16..\\ suvarNaShThIvanAchchaiva svarNaShThIvI bhaviShyati . rakShyashcha devarAjAtsa devarAjasamadyutiH .. 17..\\ naarada tachchhrutvA sR^i~njayo vAkyaM parvatasya mahAtmanaH . prasAdayAmAsa tadA naitadevaM bhavediti .. 18..\\ AyuShmAnme bhavetputro bhavatastapasA mune . na cha taM parvataH ki.n chiduvAchendra vyapekShayA .. 19..\\ tamahaM nR^ipati.n dInamabruvaM punareva tu . smartavyo.ahaM mahArAja darshayiShyAmi te smR^itaH .. 20..\\ aha.n te dayitaM putraM pretarAjavashaM gatam . punardAsyAmi tadrUpaM mA shuchaH pR^ithivIpate .. 21..\\ evamuktvA tu nR^ipatiM prayAtau svo yathepsitam . sR^i~njayashcha yathAkAmaM pravivesha svamandiram .. 22..\\ sR^i~njayasyAtha rAjarSheH kasmiMshchitkAlaparyaye . jaGYe putro mahAvIryastejasA prajvalanniva .. 23..\\ vavR^idhe sa yathAkAla.n sarasIva mahotpalam . babhUva kA~nchanaShThIvI yathArthaM nAma tasya tat .. 24..\\ tadadbhutatama.n loke paprathe kurusattama . bubudhe tachcha devendro varadAnaM mahAtmanoH .. 25..\\ tatastvabhibhavAdbhIto bR^ihaspatimate sthitaH . kumArasyAntara prekShI babhUva balavR^itra hA .. 26..\\ chodayAmAsa vajra.n sa divyAstraM mUrti sa.nsthitam . vyAghro bhUtvA jahIma.n tva.n rAjaputramiti prabho .. 27..\\ vivR^iddhaH kila vIryeNa mAmeSho.abhibhaviShyati . sR^i~njayasya suto vajrayathainaM parvato dadau .. 28..\\ evamuktastu shakreNa varjo bara pura~njayaH . kumArasyAntara prekShI nityamevAnvapadyata .. 29..\\ sR^i~njayo.api sutaM prApya devarAjasamadyutim . hR^iShTaH sAntaHpuro rAjA vananityo.abhavattadA .. 30..\\ tato bhAgIrathI tIre kadA chidvananirjhare . dhAtrI dvitIyo bAlaH sa krIDArthaM paryadhAvata .. 31..\\ pa~nchavarShaka deshIyo bAlo nAgendra vikramaH . sahasotpatita.n vyAghramAsasAda mahAbalaH .. 32..\\ tena chaiva viniShpiShTo vepamAno nR^ipAtma jaH . vyasuH papAta medinyA.n tato dhAtrI vichukrushe .. 33..\\ hatvA tu rAjaputra.n sa tatraivAntaradhIyata . shArdUlo devarAjasya mAyayAntarhitastadA .. 34..\\ dhAtryAstu ninada.n shrutvA rudatyAH paramArtavat . abhyadhAvata ta.n desha.n svayameva mahIpatiH .. 35..\\ sa dadarsha gatAsu.n ta.n shayAnaM pItashoNitam . kumAra.n vigatAnandaM nishAkaramiva chyutam .. 36..\\ sa tamutsa~NgamAropya paripIDita vakShasam . putra.n rudhirasa.nsiktaM paryadevayadAturaH .. 37..\\ tatastA mAtarastasya rudantyaH shokakarshitAH . abhyadhAvanta ta.n desha.n yatra rAjA sa sR^i~njayaH .. 38..\\ tataH sa rAjA sasmAra mAmantargatamAnasaH . tachchAha.n chintita.n GYAtvA gatavA.nstasya darshanam .. 39..\\ sa mayaitAni vAkyAni shrAvitaH shokalAlasaH . yAni te yaduvIreNa kathitAni mahIpate .. 40..\\ sa~njIvitashchApi mayA vAsavAnumate tadA . bhavitavya.n tathA tachcha na tachchhakyamato.anyathA .. 41..\\ ata Urdhva.n kumAraH sasvarNa ShThIvI mahAyashAH . chittaM prasAdayAmAsa piturmAtushcha vIryavAn .. 42..\\ kArayAmAsa rAjya.n sa pitari svargate vibhuH . varShANAmekashatavatsahasraM bhImavikramaH .. 43..\\ tata iShTvA mahAyaGYairbahubhirbhUridakShiNaiH . tarpayAmAsa devAMshcha pitR^IMshchaiva mahAdyutiH .. 44..\\ utpAdya cha bahUnputrAnkulasantAna kAriNaH . kAlena mahatA rAjankAladharmamupeyivAn .. 45..\\ sa tva.n rAjendra sa~njAtaM shokametannivartaya . yathA tvA.n keshavaH prAha vyAsashcha sumahAtapAH .. 46..\\ pitR^ipaitAmaha.n rAjyamAsthAya duramudvaha . iShTvA puNyairmahAyaGYairiShTA.NllokAnavApsyasi .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32} vaizampaayana tUShNImbhUta.n tu rAjAna.n shochamAnaM yudhiShThiram . tapasvI dharmatattvaGYaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .. 1..\\ prajAnAM pAlana.n dharmo rAGYA.n rAjIvalochana . dharmaH pramANa.n lokasya nitya.n dharmAnuvartanam .. 2..\\ anutiShThasva vai rAjanpitR^ipaitAmahaM padam . brAhmaNeShu cha yo dharmaH sa nityo veda nishchitaH .. 3..\\ tatpramANaM pramANAnA.n shAshvataM bharatarShabha . tasya dharmasya kR^itsnasya kShatriyaH parirakShitA .. 4..\\ tathA yaH pratihantyasya shAsana.n viShaye naraH . sa bAhubhyA.n vinigrAhyo lokayAtrA vighAtakaH .. 5..\\ pramANamapramANa.n yaH kuryAnmohavasha.n gataH . bhR^ityo va yadi vA putrastapasvI vApi kash chana . pApAnsarvairupAyaistAnniyachchhedghAtayeta vA .. 6..\\ ato.anyathA vartamAno rAjA prApnoti kilbiSham . dharma.n vinashyamAnaM hi yo na rakShetsa dharmahA .. 7..\\ te tvayA dharmahantAro nihatAH sapadAnugAH . svadharme vartamAnastva.n kiM nu shochasi pANDava . rAjA hi hanyAddadyAchcha prajA rakShechcha dharmataH .. 8..\\ yudhisthira na te.abhisha~Nke vachana.n yadbravIShi tapodhana . aparokSho hi tedharmaH sarvadharmabhR^itA.n vara .. 9..\\ mayA hyavadhyA bahavo ghAtitA rAjyakAraNAt . tAnyakAryANi me brahmandananti cha tapanti cha .. 10..\\ vyaasa Ishvaro vA bhavetkartA puruSho vApi bhArata . haTho vA vartate loke karma ja.n vA phalaM smR^itam .. 11..\\ IshvareNa niyuktA hi sAdhvasAdhu cha pArthiva . kurvanti puruShAH karmaphalamIshvara gAmi tat .. 12..\\ yathA hi puruShashchhindyAdvR^ikShaM parashunA vane . chhettureva bhavetpApaM parashorna katha.n chana .. 13..\\ atha vA tadupAdAnAtprApnuyuH karmaNaH phalam . daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 14..\\ na chaitadiShTa.n kaunteya yadanyena phalaM kR^itam . prApnuyAditi tasmAchcha Ishvare tanniveshaya .. 15..\\ atha vA puruShaH kartA karmaNoH shubhapApayoH . na para.n vidyate tasmAdevamanyachchhubha.n kuru .. 16..\\ na hi kashchitkva chidrAjandiShTAtpratinivartate . daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 17..\\ yadi vA manyase rAjanhaThe lokaM pratiShThitam . evamapyashubha.n karma na bhUtaM na bhaviShyati .. 18..\\ athAbhipattirlokasya kartavyA shubhapApayoH . abhipannatama.n loke rAGYAmudyatadaNDanam .. 19..\\ athApi loke karmANi samAvartanta bhArata . shubhAshubhaphala.n cheme prApnuvantIti me matiH .. 20..\\ eva.n satyaM shubhAdesha.n karmaNastatphalaM dhruvam . tyaja tadrAjashArdUla maiva.n shoke mano kR^ithAH .. 21..\\ svadharme vartamAnasya sApavAde.api bhArata . evamAtmaparityAgastava rAjanna shobhanaH .. 22..\\ vihitAnIha kaunteya prAyashchittAni karmiNAm . sharIravA.nstAni kuryAdasharIraH parAbhavet .. 23..\\ tadrAja~njIvamAnastvaM prAyashchitta.n chariShyasi . prAyashchittamakR^itvA tu pretya taptAsi bhArata .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33} yudhisthira hatAH putrAshcha pautrAshcha bhrAtaraH pitarastathA . shvashurA guravashchaiva mAtulAH sapitAmahAH .. 1..\\ kShatriyAshcha mahAtmAnaH sambandhisuhR^idastathA . vayasyA GYAtayashchaiva bhrAtarashcha pitAmaha .. 2..\\ bahavashcha manuShyendrA nAnAdeshasamAgatAH . ghAtitA rAjyalubdhena mayaikena pitAmaha .. 3..\\ tA.nstAdR^ishAnaha.n hatvA dharmanityAnmahIkShitaH . asakR^itsomapAnvIrAnkiM prApsyAmi tapodhana .. 4..\\ dahyAmyanishamadyAha.n chintayAnaH punaH punaH . hInAM pArthiva si.nhaistaiH shrImadbhiH pR^ithivImimAm .. 5..\\ dR^iShTvA GYAtivadha.n ghora.n hatAMshcha shatashaH parAn . koTishashcha narAnanyAnparitapye pitAmaha .. 6..\\ kA nu tAsA.n varastrINAmavasthAdya bhaviShyati . vihInAnA.n svatanayaiH patibhirbhrAtR^ibhistathA .. 7..\\ asmAnantakarAnghorAnpANDavAnvR^iShNisa.nhitAn . AkroshantyaH kR^ishA dInA nipatantyashcha bhUtale .. 8..\\ apashyantyaH pitR^InbhrAtR^InpatInputrAMshcha yoShitaH . tyaktvA prANAnpriyAnsarvA gamiShyanti yamakShayam .. 9..\\ vatsalatvAddvijashreShTha tatra me nAsti saMshayaH . vyakta.n saukShmyAchcha dharmasya prApsyAmaH strIvadhaM vayam .. 10..\\ te vaya.n suhR^ido hatvA kR^itvA pApamanantakam . narake nipatiShyAmo hyadhaHshirasa eva cha .. 11..\\ sharIrANi vimokShyAmastapasogreNa sattama . AshramAMshcha visheShA.nstvaM mamAchakShva pitAmaha .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34} vaizampaayana yudhiShThirasya tadvAkya.n shrutvA dvaipAyanastadA . samIkShya nipuNaM buddhyA R^iShiH provAcha pANDavam .. 1..\\ mA viShAda.n kR^ithA rAjankShatradharmamanusmara . svadharmeNa hatA hyete kShatriyAH kShatriyarShabha .. 2..\\ kA~NkShamANAH shriya.n kR^itsnAM pR^ithivyAM cha mahadyashaH . kR^itAntavidhisa.nyuktAH kAlena nidhana.n gatAH .. 3..\\ na tva.n hantA na bhImo.api nArjuno na yamAvapi . kAlaH paryAya dharmeNa prANAnAdatta dehinAm .. 4..\\ na yasya mAtA pitarau nAnugrAhyo.asti kash chana . karma sAkShI prajAnA.n yastena kAlena sa.nhR^itAH .. 5..\\ hetumAtramida.n tasya kAlasya puruSharShabha . yaddhanti bhUtairbhUtAni tadasmai rUpamaishvaram .. 6..\\ karma mUrtyAtmaka.n viddhi sAkShiNaM shubhapApayoH . sukhaduHkhaguNodarka.n kAlaM kAlaphalapradam .. 7..\\ teShAmapi mahAbAho karmANi parichintaya . vinAshahetukAritve yaiste kAlavasha.n gatAH .. 8..\\ Atmanashcha vijAnIhi niyamavratashIlatAm . yadA tvamIdR^isha.n karma vidhinAkramya kAritaH .. 9..\\ tvaShTeva vihita.n yantraM yathA sthApayiturvashe . karmaNA kAlayuktena tathedaM bhrAmyate jagat .. 10..\\ puruShasya hi dR^iShTvemAmutpattimanimittataH . yadR^ichchhayA vinAsha.n cha shokaharShAvanarthakau .. 11..\\ vyalIka.n chApi yattvatra chittavaita.nsikaM tava . tadarthamiShyate rAjanprAyashchitta.n tadAchara .. 12..\\ ida.n cha shrUyate pArtha yuddhe devAsure purA . asurA bhrAtaro jyeShThA devAshchApi yavIyasaH .. 13..\\ teShAmapi shrInimittaM mahAnAsItsamuchchhrayaH . yuddha.n varShasahasrANi dvAtriMshadabhavatkila .. 14..\\ ekArNavAM mahI.n kR^itvA rudhireNa pariplutAm . jaghnurdaityA.nstadA devAstridiva.n chaiva lebhire .. 15..\\ tathaiva pR^ithivI.n labdhvA brAhmaNA veda pAragAH . saMshritA dAnavAnA.n vai sAhyArthe darpamohitAH .. 16..\\ shAlA vR^ikA iti khyAtAstriShu lokeShu bhArata . aShTAshIti sahasrANi te chApi vibudhairhatAH .. 17..\\ dharmavyuchchhittimichchhanto ye.adharmasya pravartakAH . hantavyAste durAtmAno devairdaityA ivolvaNAH .. 18..\\ eka.n hatvA yadi kule shiShTAnAM syAdanAmayam . kula.n hatvAtha rAShTraM vA na tadvR^ittopaghAtakam .. 19..\\ adharmarUpo dharmo hi kashchidasti narAdhipa . dharmashchAdharmarUpo.asti tachcha GYeya.n vipashchitA .. 20..\\ tasmAtsa.nstambhayAtmAna.n shrutavAnasi pANDava . devaiH pUrvagataM mArgamanuyAto.asi bhArata .. 21..\\ na hIdR^ishA gamiShyanti narakaM pANDavarShabha . bhrAtR^InAshvAsayaitA.nstva.n suhR^idashcha parantapa .. 22..\\ yo hi pApasamArambhe kArye tadbhAvabhAvitaH . kurvannapi tathaiva syAtkR^itvA cha nirapatrapaH .. 23..\\ tasmi.nstatkaluSha.n sarvaM samAptamiti shabditam . prAyashchittaM na tasyAsti hrAso vA pApakarmaNaH .. 24..\\ tva.n tu shuklAbhijAtIyaH paradoSheNa kAritaH . anichchhamAnaH karmeda.n kR^itvA cha paritapyase .. 25..\\ ashvamedho mahAyaGYaH prAyashchittamudAhR^itam . tamAhara mahArAja vi pApmaivaM bhaviShyasi .. 26..\\ marudbhiH saha jitvArInmaghavAnpAkashAsanaH . ekaika.n kratumAhR^itya shatakR^itvaH shatakratuH .. 27..\\ pUtapApmA jitasvargo lokAnprApya sukhodayAn . marudgaNavR^itaH shakraH shushubhe bhAsayandishaH .. 28..\\ svargaloke mahIyantamapsarobhiH shachIpatim . R^iShayaH paryupAsante devAshcha vibudheshvaram .. 29..\\ so.aya.n tvamiha sa~NkrAnto vikrameNa vasundharAm . nirjitAshcha mahIpAlA vikrameNa tvayAnagha .. 30..\\ teShAM purANi rAShTrANi gatvA rAjansuhR^idvR^itaH . bhrAtR^InputrAMshcha pautrAMshcha sve sve rAjye.abhiShechaya .. 31..\\ bAlAnapi cha garbhasthAnsAntvAni samudAcharan . ra~njayanprakR^itIH sarvAH paripAhi vasundharAm .. 32..\\ kumAro nAsti yeShA.n cha kanyAstatrAbhiShechaya . kAmAshayo hi strI vargaH shokamevaM prahAsyati .. 33..\\ evamAshvAsana.n kR^itvA sarvarAShTreShu bhArata . yajasva vAjimedhena yathendro vijayI purA .. 34..\\ ashochyAste mahAtmAnaH kShatriyAH kShatriyarShabha . svakarmabhirgatA nAsha.n kR^itAntabalamohitAH .. 35..\\ avAptaH kShatradharmaste rAjyaM prAptamakalmaSham . charasva dharma.n kaunteya shreyAnyaH pretya bhAvikaH .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 35} yudhisthira kAni kR^itveha karmANi prAyashchittIyate naraH . ki.n kR^itvA chaiva muchyeta tanme brUhi pitAmahaH .. 1..\\ vyaasa akurvanvihita.n karma pratiShiddhAni chAcharan . prAyashchittIyate hyevaM naro mithyA cha vartayan .. 2..\\ sUryeNAbhyudito yashcha brahma chArI bhavatyuta . tathA sUryAbhinirmuktaH kunakhI shyAvadannapi .. 3..\\ parivittiH parivettA brahmojjho yashcha kutsakaH . didhiShU patistathA yaH syAdagre didhiShureva cha .. 4..\\ avakIrNI bhavedyashcha dvijAtivadhakastathA . atIrthe brahmaNastyAgI tIrthe chApratipAdakaH .. 5..\\ grAmayAjI cha kaunteya rAGYashcha parivikrayI . shUdra strIvadhako yashcha pUrvaH pUrvastu garhitaH .. 6..\\ vR^ithA pashusamAlambhI vanadAhasya kArakaH . anR^itenopachartA cha pratiroddhA gurostathA .. 7..\\ yashchAgnInapavidhyeta tathaiva brahma vikrayI . etAnyenA.nsi sarvANi vyutkrAnta samayashcha yaH .. 8..\\ akAryANyapi vakShyAmi yAni tAni nibodha me . lokaveda viruddhAni tAnyekAgramanAH shR^iNu .. 9..\\ svadharmasya parityAgaH paradharmasya cha kriyA . ayAjya yAjana.n chaiva tathAbhakShyasya bhakShaNam .. 10..\\ sharaNAgata santyAgo bhR^ityasyAbharaNa.n tathA . rasAnA.n vikrayashchApi tiryagyonivadhastathA .. 11..\\ AdhAnAdIni karmANi shaktimAnna karoti yaH . aprayachchhaMshcha sarvANi nitya.n deyAni bhArata .. 12..\\ dakShiNAnAmadAna.n cha brAhmaNa svAbhimarshanam . sarvANyetAnyakAryANi prAhurdharmavido janAH .. 13..\\ pitrA vibhajate putro yashcha syAdguru talpa gaH . aprajAyannadharmeNa bhavatyAdharmiko janaH .. 14..\\ uktAnyetAni karmANi vistareNetareNa cha . yAni kurvannakurvaMshcha prAyashchittIyate janaH .. 15..\\ etAnyeva tu karmANi kriyamANAni mAnavAn . yeShu yeShu nimitteShu na limpantyatha tachchhR^iNu .. 16..\\ pragR^ihya shastramAyAntamapi vedAntaga.n raNe . jighA.nsantaM nihatyAjau na tena brahma hA bhavet .. 17..\\ api chApyatra kaunteya mantro vedeShu paThyate . veda pramANa vihita.n taM dharmaM prabravImi te .. 18..\\ apetaM brAhmaNa.n vR^ittAdyo hanyAdAtatAyinam . na tena brahma hA sa syAnmanyustaM manyumR^ichchhati .. 19..\\ prANAtyaye tathAGYAnAdAcharanmadirAm api . achodito dharmaparaH punaH sa.nskAramarhati .. 20..\\ etatte sarvamAkhyAta.n kaunteyAbhakShya bhakShaNam . prAyashchIta vidhAnena sarvametena shudhyati .. 21..\\ guru talpa.n hi gurvarthe na dUShayati mAnavam . uddAlakaH shvetaketu.n janayAmAsa shiShyataH .. 22..\\ steya.n kurva.nstu gurvarthamApatsu na nibadhyate . bahushaH kAmakAreNa na chedyaH sampravartate .. 23..\\ anyatra brAhmaNa svebhya AdadAno na duShyati . svayamaprAshitA yashcha na sa pApena lipyate .. 24..\\ prANatrANe.anR^ita.n vAchyamAtmano vA parasya vA . gurvarthe strIShu chaiva syAdvivAha karaNeShu cha .. 25..\\ nAvartate vrata.n svapne shukramokShe katha.n chana . AjyahomaH samiddhe.agnau prAyashchitta.n vidhIyate .. 26..\\ pArivittya.n cha patite nAsti pravrajite tathA . bhikShite pAradArya.n cha na taddharmasya dUShakam .. 27..\\ vR^ithA pashusamAlambhaM naiva kuryAnna kArayet . anugrahaH pashUNA.n hi sa.nskAro vidhichoditaH .. 28..\\ anarhe brAhmaNe dattamaGYAnAttanna dUShakam . sa kAraNa.n tathA tIrthe.atIrthe vA pratipAdanam .. 29..\\ striyastathApachAriNyo niShkR^itiH syAdadUShikA . api sA pUyate tena na tu bhartA praduShyate .. 30..\\ tattva.n GYAtvA tu somasya vikrayaH syAdadUShakaH . asamarthasya bhR^ityasya visargaH syAdadoShavAn . vanadAho gavAmarthe kriyamANo na dUShakaH .. 31..\\ uktAnyetAni karmANi yAni kurvanna duShyati . prAyashchittAni vakShyAmi vistareNaiva bhArata .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 36} vyaasa tapasA karmabhishchaiva pradAnena cha bhArata . punAti pApaM puruShaH pUtash chenna pravartate .. 1..\\ ekakAla.n tu bhu~njAnashcharanbhaikSha.n svakarmakR^it . kapAlapANiH khaTvA~NgI brahma chArI sadotthitaH .. 2..\\ anasUyuradhaH shAyI karma loke prakAshayan . pUrNairdvAdashabhirvarShairbrahma hA vipramuchyate .. 3..\\ ShaDbhirvarShaiH kR^ichchhrabhojI brahma hA pUyate naraH . mAse mAse samashna.nstu tribhirvarShaiH pramuchyate .. 4..\\ sa.nvatsareNa mAsAshI pUyate nAtra saMshayaH . tathaivoparamanrAjansvalpenApi pramuchyate .. 5..\\ kratunA chAshvamedhena pUyate nAtra saMshayaH . ya chAsyAvabhR^ithe snAnti ke chideva.nvidhA narAH .. 6..\\ te sarve pUtapApmAno bhavantIti parA shrutiH . brAhmaNArthe hato yuddhe muchyate brahmahatyayA .. 7..\\ gavA.n shatasahasra.n tu pAtrebhyaH pratipAdayan . brahma hA vipramuchyeta sarvapApebhya eva cha .. 8..\\ kapilAnA.n sahasrANi yo dadyAtpa~nchaviMshatim . dogdhrINA.n sa cha pApebhyaH sarvebhyo vipramuchyate .. 9..\\ gosahasra.n sa vatsAnA.n dogdhrINAM prANasaMshaye . sAdhubhyo vai daridrebhyo dattvA muchyeta kilbiShAt .. 10..\\ shata.n tai yastu kAmbojAnbrAhmaNebhyaH prayachchhati . niyatebhyo mahIpAla sa cha pApAtpramuchyate .. 11..\\ manoratha.n tu yo dadyAdekasmA api bhArata . na kIrtayeta dattvA yaH sa cha pApAtpramuchyate .. 12..\\ surA pAna.n sakR^itpItvA yo.agnivarNAM pibeddvijaH . sa pAvayatyathAtmAnamiha loke paratra cha .. 13..\\ meruprapAtaM prapata~njvalana.n vA samAvishan . mahAprasthAnamAtiShThanmuchyate sarvakilbiShaiH .. 14..\\ bR^ihaspatisaveneShTvA surA po brAhmaNaH punaH . samitiM brAhmaNairgachchhediti vai brAhmaNI shrutiH .. 15..\\ bhUmipradAna.n kuryAdyaH surAM pItvA vimatsaraH . punarna cha pibedrAjansa.nskR^itaH shudhyate naraH .. 16..\\ guru talpI shilA.n taptAmAyasImadhisa.nvishet . pANAvAdhAya vA shephaM pravrajedUrdhvadarshanaH .. 17..\\ sharIrasya vimokSheNa muchyate karmaNo.ashubhAt . karmabhyo vipramuchyante yattAH sa.nvatsara.n striyaH .. 18..\\ mahAvrata.n charedyastu dadyAtsarvasvameva tu . gurvarthe vA hato yuddhe sa muchyetkarmaNo.ashubhAt .. 19..\\ anR^itenopachartA cha pratiroddhA gurostathA . upahR^itya priya.n tasmai tasmAtpApAtpramuchyate .. 20..\\ avakIrNi nimitta.n tu brahmahatyA vrataM charet . kharacharma vAsAH ShaNmAsa.n tathA muchyeta kilbiShAt .. 21..\\ paradArApahArI cha parasyApaharanvasu . sa.nvatsara.n vratI bhUtvA tathA muchyeta kilbiShAt .. 22..\\ steya.n tu yasyApaharettasmai dadyAtsama.n vasu . vividhenAbhyupAyena tena muchyeta kilbiShAt .. 23..\\ kR^ichchhrAddvAdasha rAtreNa svabhyastena dashAvaram . parivettA bhavetpUtaH parivittishcha bhArata .. 24..\\ niveshya.n tu bhavettena sadA tArayitA pitR^In . na tu striyA bhaveddoSho na tu sA tena lipyate .. 25..\\ bhajane hyR^itunA shuddha.n chAturmAsya.n vidhIyate . striyastena vishudhyanti iti dharmavido viduH .. 26..\\ striyastvAsha~NkitAH pApairnopagamyA hi jAnatA . rajasA tA vishudhyante bhasmanA bhAjana.n yathA .. 27..\\ chatuShpAtsakalo dharmo brAhmaNAnA.n vidhIyate . pAdAvakR^iShTo rAjanye tathA dharmo vidhIyate .. 28..\\ tathA vaishye cha shUdre cha pAdaH pAdo vidhIyate . vidyAdeva.nvidhenaiShA.n gurulAghava nishchayam .. 29..\\ tiryagyonivadha.n kR^itvA drumAMshchhittvetarAnbahUn . trirAtra.n vAyubhakShaH syAtkarma cha prathayennaraH .. 30..\\ agamyA gamane rAjanprAyashchitta.n vidhIyate . Ardra vastreNa ShaNmAsa.n vihAryaM bhasmashAyinA .. 31..\\ eSha eva tu sarveShAmakAryANA.n vidhirbhavet . brAhmaNoktena vidhinA dR^iShTAntAgamahetubhiH .. 32..\\ sAvitrImapyadhIyAnaH shuchau deshe mitAshanaH . ahi.nsro.amandako.ajalpanmuchyate sarvakilbiShaiH .. 33..\\ ahaHsu satata.n tiShThedabhyAkAshaM nishi svapet . trirahnastrirnishAyAshcha sa vAsA jalamAvishet .. 34..\\ strI shUdra patitAMshchApi nAbhibhAShedvratAnvitaH . pApAnyaGYAnataH kR^itvA muchyedeva.n vrato dvijaH .. 35..\\ shubhAshubhaphalaM pretya labhate bhUtasAkShikaH . atirichyettayoryattu tatkartA labhate phalam .. 36..\\ tasmAddAnena tapasA karmaNA cha shubhaM phalam . vardhayedashubha.n kR^itvA yathA syAdatirekavAn .. 37..\\ kuryAchchhubhAni karmANi nimitte pApakarmaNAm . dadyAnnitya.n cha vittAni tathA muchyeta kilbiShAt .. 38..\\ anurUpa.n hi pApasya prAyashchittamudAhR^itam . mahApAtaka varja.n tu prAyashchitta.n vidhIyate .. 39..\\ bhakShyAbhakShyeShu sarveShu vAchyAvAchye tathaiva cha . aGYAnaGYAnayo rAjanvihitAnyanujAnate .. 40..\\ jAnatA tu kR^itaM pApa.n guru sarvaM bhavatyuta . aGYAnAtskhalite doShe prAyashchitta.n vidhIyate .. 41..\\ shakyate vidhinA pApa.n yathoktena vyapohitum . Astike shraddadhAne tu vidhireSha vidhIyate .. 42..\\ nAstikAshraddadhAneShu puruSheShu kadA chana . dambhadoShapradhAneShu vidhireSha na dR^ishyate .. 43..\\ shiShTAchArashcha shiShTashcha dharmo dharmabhR^itA.n vara . sevitavyo naravyAghra pretya cheha sukhArthinA .. 44..\\ sa rAjanmokShyase pApAttena pUrveNa hetunA . trANArtha.n vA vadhenaiShAmatha vA nR^ipa karmaNA .. 45..\\ atha vA te ghR^iNA kA chitprAyashchitta.n chariShyasi . mA tvevAnArya juShTena karmaNA nidhana.n gamaH .. 46..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 37} vaizampaayana evamukto bhagavatA dharmarAjo yudhiShThiraH . chintayitvA muhUrta.n tu pratyuvAcha tapodhanam .. 1..\\ kiM bhakShya.n kimabhakShyaM cha kiM cha deyaM prashasyate . ki.n cha pAtramapAtra.n vA tanme brUhi pitAmaha .. 2..\\ vyaasa atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . siddhAnA.n chaiva sa.nvAdaM manoshchaiva prajApateH .. 3..\\ siddhAstapovrataparAH samAgamya purA vibhum . dharmaM paprachchhurAsInamAdi kAle prajApatim .. 4..\\ kathamanna.n kathaM dAnaM kathamadhyayanaM tapaH . kAryAkArya.n cha naH sarva.n sha.nsa vai tvaM prajApate .. 5..\\ tairevamukto bhagavAnmanuH svAyambhuvo.abravIt . shushrUShadhva.n yathAvR^itta.n dharmaM vyAsa samAsataH .. 6..\\ adattasyAnupAdAna.n dAnamadhyayanaM tapaH . ahi.nsA satyamakrodhaH kShamejyA dharmalakShaNam .. 7..\\ ya eva dharmaH so.adharmo.adeshe.akAle pratiShThitaH . AdAnamanR^ita.n hi.nsA dharmo vyAvasthikaH smR^itaH .. 8..\\ dvividhau chApyubhAvetau dharmAdharmau vijAnatAm . apravR^ittiH pravR^ittishcha dvaividhya.n lokavedayoH .. 9..\\ apravR^itteramartyatvaM martyatva.n karmaNaH phalam . ashubhasyAshubha.n vidyAchchhubhasya shubhameva cha .. 10..\\ etayoshchobhayoH syAtA.n shubhAshubhatayA tathA . daiva.n cha daivayuktaM cha prANashcha pralayash cha ha .. 11..\\ aprekShA pUrvakaraNAdashubhAnA.n shubhaM phalam . UrdhvaM bhavati sandehAdiha dR^iShTArthameva vA . aprekShA pUrvakaraNAtprAyashchitta.n vidhIyate .. 12..\\ krodhamohakR^ite chaiva dR^iShTAntAgamahetubhiH . sharIrANAmupaklesho manasashcha priyApriye . tadauShadhaishcha mantraishcha prAyashchittaishcha shAmyati .. 13..\\ jAtishreNyadhivAsAnA.n kuladharmAMshcha sarvataH . varjayenna hi ta.n dharma.n yeShAM dharmo na vidyate .. 14..\\ dashavA veda shAstraGYAstrayo vA dharmapAThakAH . yadbrUyuH kArya utpanne sa dharmo dharmasaMshaye .. 15..\\ aruNA mR^ittikA chaiva tathA chaiva pipIlakAH . shreShmAtakastathA viprairabhakShya.n viShameva cha .. 16..\\ abhakShyA brAhmaNairmatsyAH shakalairye vivarjitAH . chatuShpAtkachchhapAdanyo maNDUkA jalajAsh cha ye .. 17..\\ bhAsA ha.nsAH suparNAshcha chakravAkA bakAH plavAH . ka~Nko madgushcha gR^idhrAshcha kAlolUka.n tathaiva cha .. 18..\\ kravyAdAH pakShiNaH sarve chatuShpAdAshcha daMShTriNaH . yeShA.n chobhayato dantAshchaturdaMShTrAshcha sarvashaH .. 19..\\ eDakAshvakharoShTrINA.n sUtikAnA.n gavAm api . mAnuShINAM mR^igINA.n cha na pibedbrAhmaNaH payaH .. 20..\\ pretAnna.n sUtikAnna.n cha yachcha kiM chidanirdasham . abhojya.n chApyapeyaM cha dhenvA dugdhamanirdasham .. 21..\\ takShNashcharmAvakartushcha puMshchalyA rajakasya cha . chikitsakasya yachchAnnamabhojya.n rakShiNastathA .. 22..\\ gaNagrAmAbhishastAnA.n ra~Nga strI jIvinash cha ye . parivitti napuMShA.n cha bandi dyUtavidAM tathA .. 23..\\ vAryamANAhR^ita.n chAnna.n shuktaM paryuShitaM cha yat . surAnugatamuchchhiShTamabhojya.n sheShita.n cha yat .. 24..\\ piShTa mA.nsekShu shAkAnA.n vikArAH payasastathA . saktu dhAnA karambhAshcha nopabhojyAshchirasthitAH .. 25..\\ pAyasa.n kR^isaraM mA.nsamapUpAshcha vR^ithA kR^itAH . abhojyAshchApyabhakShyAshcha brAhmaNairgR^ihamedhibhiH .. 26..\\ devAnpitR^InmanuShyAMshcha munIngR^ihyAshcha devatAH . pUjayitvA tataH pashchAdgR^ihastho bhoktumarhati .. 27..\\ yathA pravrajito bhikShurgR^ihasthaH svagR^ihe vaset . eva.nvR^ittaH priyairdAraiH sa.nvasandharmamApnuyAt .. 28..\\ na dadyAdyashase dAnaM na bhayAnnopakAriNe . na nR^ittagItashIleShu hAsakeShu cha dhArmikaH .. 29..\\ na matte naiva chonmatte na stene na chikitsake . na vAgghIne vivarNe vA nA~NgahIne na vAmane .. 30..\\ na durjane dauShkule vA vratairvA yo na sa.nskR^itaH . ashrotriye mR^ita.n dAnaM brAhmaNe.abrahma vAdini .. 31..\\ asamyakchaiva yaddattamasamyakcha pratigrahaH . ubhayoH syAdanarthAya dAturAdAtureva cha .. 32..\\ yathA khadiramAlambya shilA.n vApyarNava.n taran . majjate majjate tadvaddAtA yashcha pratIchchhakaH .. 33..\\ kAShThairArdrairyathA vahnirupastIrNo na dIpyate . tapaHsvAdhyAyachAritraireva.n hInaH pratigrahI .. 34..\\ kapAle yadvadApaH syuH shvadR^itau vA yathA payaH . AshrayasthAnadoSheNa vR^ittahIne tathA shrutam .. 35..\\ nirmantro nirvrato yaH syAdashAstraGYo.anasUyakaH . anukroshAtpradAtavya.n dIneShveva nareShvapi .. 36..\\ na vai deyamanukroshAddInAyApyapakAriNe . AptAcharitamityeva dharma ityeva vA punaH .. 37..\\ niShkAraNa.n sma taddattaM brAhmaNe dharmavarjite . bhavedapAtra doSheNa na me.atrAsti vichAraNA .. 38..\\ yathA dAru mayo hastI yathA charmamayo mR^igaH . brAhmaNashchAnadhIyAnastrayaste nAma dhArakAH .. 39..\\ yathA ShaNDho.aphalaH strIShu yathA gaurgavi chAphalA . shakunirvApyapakShaH syAnnirmantro brAhmaNastathA .. 40..\\ grAmadhAnya.n yathA shUnyaM yathA kUpashcha nirjalaH . yathA hutamanagnau cha tathaiva syAnnirAkR^itau .. 41..\\ devatAnAM pitR^INA.n cha havyakavya vinAshanaH . shatrurarthaharo mUrkho na lokAnprAptumarhati .. 42..\\ etatte kathita.n sarvaM yathAvR^ittaM yudhiShThira . samAsena mahaddhyetachchhrotavyaM bharatarShabha .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 38} yudhisthira shrotumichchhAmi bhagavanvistareNa mahAmune . rAjadharmAndvijashreShTha chAturvarNyasya chAkhilAn .. 1..\\ Apatsu cha yathA nItirvidhAtavyA mahIkShitA . dharmyamAlambya panthAna.n vijayeya.n kathaM mahIm .. 2..\\ prAyashchitta kathA hyeShA bhakShyAbhakShya vivardhitA . kautUhalAnupravaNA harSha.n janayatIva me .. 3..\\ dharmacharyA cha rAjya.n cha nityameva virudhyate . yena muhyati me chetashchintayAnasya nityashaH .. 4..\\ vaizampaayana tamuvAcha mahAtejA vyAso veda vidA.n varaH . nArada.n samabhiprekShya sarva.n jAnanpurAtanam .. 5..\\ shrotumichchhasi cheddharmAnakhilena yudhiShThira . praihi bhIShmaM mahAbAho vR^iddha.n kurupitAmaham .. 6..\\ sa te sarvarahasyeShu saMshayAnmanasi sthitAn . chhettrA bhAgIrathI putraH sarvaGYaH sarvadharmavit .. 7..\\ janayAmAsa ya.n devI divyA tripatha gA nadI . sAkShAddadarsha yo devAnsarvA~nshakrapurogamAn .. 8..\\ bR^ihaspatipuro gAMshcha devarShInasakR^itprabhuH . toShayitvopachAreNa rAjanItimadhItavAn .. 9..\\ ushanA veda yachchhAstra.n devAsuragururdvijaH . tachcha sarva.n sa vaiyAkhyaM prAptavAnkurusattamaH .. 10..\\ bhArgavAchchyavanAchchApi vedAna~NgopabR^i.nhitAn . pratipede mahAbuddhirvasiShThAchcha yatavratAt .. 11..\\ pitAmahasuta.n jyeShThaM kumAraM dIptatejasam . adhyAtmagatitattvaGYamupAshikShata yaH purA .. 12..\\ mArkaNDeya mukhAtkR^itsna.n yati dharmamavAptavAn . rAmAdastrANi shakrAchcha prAptavAnbharatarShabha .. 13..\\ mR^ityurAtmechchhayA yasya jAtasya manujeShvapi . tathAnapatyasya sataH puNyalokA divi shrutAH .. 14..\\ yasya brahmarShayaH puNyA nityamAsansabhA sadaH . yasya nAvidita.n kiM chijGYAnaGYeyeShu vidyate .. 15..\\ sa te vakShyati dharmaGYaH sUkShmadharmArthatattvavit . tamabhyehi purA prANAnsa vimu~nchati dharmavit .. 16..\\ evamuktastu kaunteyo dIrghapraGYo mahAdyutiH . uvAcha vadatA.n shreShThaM vyAsaM satyavatI sutam .. 17..\\ vaishasa.n sumahatkR^itvA GYAtInAM lomaharShaNam . AgaH kR^itsarvalokasya pR^ithivI nAsha kArakaH .. 18..\\ ghAtayitvA tamevAjau chhalenAjihma yodhinam . upasampraShTumarhAmi tamaha.n kena hetunA .. 19..\\ tatastaM nR^ipatishreShTha.n chAturvarNyahitepsayA . punarAha mahAbAhuryadushreShTho mahAdyutiH .. 20..\\ nedAnImatinirbandha.n shoke kartumihArhasi . yadAha bhagavAnvyAsastatkuruShva nR^ipottama .. 21..\\ brAhmaNAstvAM mahAbAho bhrAtarashcha mahaujasaH . parjanyamiva gharmArtA Asha.nsAnA upAsate .. 22..\\ hatashiShTAshcha rAjAnaH kR^itsna.n chaiva samAgatam . chAturvarNyaM mahArAja rAShTra.n te kurujA~Ngalam .. 23..\\ priyArthamapi chaiteShAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm . niyogAdasya cha gurorvyAsasyAmita tejasaH .. 24..\\ suhR^idA.n chAsmadAdInAM draupadyAshcha parantapa . kuru priyamamitraghna lokasya cha hita.n kuru .. 25..\\ evamuktastu kR^iShNena rAjA rAjIvalochanaH . hitArtha.n sarvalokasya samuttasthau mahAtapAH .. 26..\\ so.anunIto naravyAghro viShTara shravasA svayam . dvaipAyanena cha tathA devasthAnena jiShNunA .. 27..\\ etaishchAnyaishcha bahubhiranunIto yudhiShThiraH . vyajahAnmAnasa.n duHkha.n santApaM cha mahAmanAH .. 28..\\ shrutavAkyaH shrutanidhiH shrutashravya vishAradaH . vyavasya manasaH shAntimagachchhatpANDunandanaH .. 29..\\ sa taiH parivR^ito rAjA nakShatrairiva chandramAH . dhR^itarAShTraM puraskR^itya svapuraM pravivesha ha .. 30..\\ pravivikShuH sa dharmaGYaH kuntIputro yudhiShThiraH . archayAmAsa devAMshcha brAhmaNAMshcha sahasrashaH .. 31..\\ tato rathaM nava.n shubhra.n kambalAjina sa.nvR^itam . yukta.n ShoDashabhirgobhiH pANDuraiH shubhalakShaNaiH .. 32..\\ mantrairabhyarchitaH puNyaiH stUyamAno maharShibhiH . Aruroha yathA devaH somo.amR^itamaya.n ratham .. 33..\\ jagrAha rashmInkaunteyo bhImo bhImaparAkramaH . arjunaH pANDura.n chhatraM dhArayAmAsa bhAnumat .. 34..\\ dhriyamANa.n tu tachchhatraM pANDuraM tasya mUrdhani . shushubhe tArakA rAjasitamabhramivAmbare .. 35..\\ chAmaravyajane chAsya vIrau jagR^ihatustadA . chandrarashmiprabhe shubhre mAdrIputrAvala.n kR^ite .. 36..\\ te pa~ncha rathamAsthAya bhrAtaraH samala.n kR^itAH . bhUtAnIva samastAni rAjandadR^ishire tadA .. 37..\\ AsthAya tu ratha.n shubhraM yuktamashvairmahAjavaiH . anvayAtpR^iShThato rAjanyuyutsuH pANDavAgra jam .. 38..\\ ratha.n hemamayaM shubhraM sainyasugrIva yojitam . saha sAtyakinA kR^iShNaH samAsthAyAnvayAtkurUn .. 39..\\ narayAnena tu jyeShThaH pitrA pArthasya bhArata . agrato dharmarAjasya gAndhArI sahito yayau .. 40..\\ kuru striyashcha tAH sarvAH kuntI kR^iShNA cha draupadI . yAnairuchchAvachairjagmurvidureNa puraskR^itAH .. 41..\\ tato rathAshcha bahulA nAgAshcha samala.n kR^itAH . pAdAtAshcha hayAshchaiva pR^iShThataH samanuvrajan .. 42..\\ tato vaitAlikaiH sUtairmAgadhaishcha subhAShitaiH . stUyamAno yayau rAjA nagaraM nAgasAhvayam .. 43..\\ tatprayANaM mahAbAhorbabhUvApratimaM bhuvi . AkulAkulamutsR^iShTa.n hR^iShTapuShTa janAnvitam .. 44..\\ abhiyAne tu pArthasya narairnagaravAsibhiH . nagara.n rAjamArgashcha yathAvatsamala.n kR^itam .. 45..\\ pANDureNa cha mAlyena patAkAbhishcha vedibhiH . sa.nvR^ito rAjamArgashcha dhUpanaishcha sudhUpitaH .. 46..\\ atha chUrNaishcha gandhAnAM nAnApuShpaiH priya~NgubhiH . mAlyadAmabhirAsaktai rAjaveshmAbhisa.nvR^itam .. 47..\\ kumbhAshcha nagaradvAri vAripUrNA dR^iDhA navAH . kanyAH sumanasashchhAgAH sthApitAstatra tatra ha .. 48..\\ tathA svala.n kR^itadvAraM nagaraM pANDunandanaH . stUyamAnaH shubhairvAkyaiH pravivesha suhR^idvR^itaH .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 39} vaizampaayana praveshane tu pArthAnA.n janasya puravAsinaH . didR^ikShUNA.n sahasrANi samAjagmurbahUnyatha .. 1..\\ sa rAjamArgaH shushubhe samala.n kR^itachatvaraH . yathA chandrodaye rAjanvardhamAno mahodadhiH .. 2..\\ gR^ihANi rAjamArge tu ratnavanti bR^ihanti cha . prAkampanteva bhAreNa strINAM pUrNAni bhArata .. 3..\\ tAH shanairiva savrIDaM prashasha.nsuryudhiShThiram . bhImasenArjunau chaiva mAdrIputrau cha pANDavau .. 4..\\ dhanyA tvamasi pA~nchAli yA tvaM puruShasattamAn . upatiShThasi kalyANi maharShIniva gautamI .. 5..\\ tava karmANyamoghAni vratacharyA cha bhAmini . iti kR^iShNAM mahArAja prashasha.nsustadA striyaH .. 6..\\ prasha.nsA vachanaistAsAM mithaH shabdaishcha bhArata . prItijaishcha tadA shabdaiH puramAsItsamAkulam .. 7..\\ tamatItya yathA yukta.n rAjamArgaM yudhiShThira . ala.n kR^ita.n shobhamAnamupAyAdrAjaveshma ha .. 8..\\ tataH prakR^itayaH sarvAH paurajAnapadAstathA . UchuH kathAH karNasukhAH samupetya tatastataH .. 9..\\ diShTyA jayasi rAjendra shatrU~nshatrunisUdana . diShTyA rAjyaM punaH prApta.n dharmeNa cha balena cha .. 10..\\ bhava nastvaM mahArAja rAjeha sharadA.n shatam . prajAH pAlaya dharmeNa yathendrastridivaM nR^ipa .. 11..\\ eva.n rAjakuladvAri ma~NgalairabhipUjitaH . AshIrvAdAndvijairuktAnpratigR^ihya samantataH .. 12..\\ pravishya bhavana.n rAjA devarAjagR^ihopamam . shrutvA vijayasa.nyukta.n rathAtpashchAdavAtarat .. 13..\\ pravishyAbhyantara.n shrImAndaivatAnyabhigamya cha . pUjayAmAsa ratnaishcha gandhairmAlyaishcha sarvashaH .. 14..\\ nishchakrAma tataH shrImAnpunareva mahAyashAH . dadarsha brAhmaNAMshchaiva so.abhirUpAnupasthitAn .. 15..\\ sa sa.nvR^itastadA viprairAshIrvAdavivakShubhiH . shushubhe vimalashchandrastArAgaNavR^ito yathA .. 16..\\ tAnsa sampUjayAmAsa kaunteyo vidhivaddvijAn . dhaumya.n guruM puraskR^itya jyeShThaM pitarameva cha .. 17..\\ sumanomodakai ratnairhiraNyena cha bhUriNA . gobhirvastraishcha rAjendra vividhaishcha kimichchhakaiH .. 18..\\ tataH puNyAhaghoSho.abhUddiva.n stabdhveva bhArata . suhR^idA.n harShajananaH puNyaH shrutisukhAvahaH .. 19..\\ ha.nsavanneduShA.n rAjandvijAnA.n tatra bhAratI . shushruve vedaviduShAM puShkalArtha padAkSharA .. 20..\\ tato dundubhinirghoShaH sha~NkhAnA.n cha manoramaH . jayaM pravadatA.n tatra svanaH prAdurabhUnnR^ipa .. 21..\\ niHshabde cha sthite tatra tato viprajane punaH . rAjAnaM brAhmaNa chhadmA chArvAko rAkShaso.abravIt .. 22..\\ tatra duryodhana sakhA bhikShurUpeNa sa.nvR^itaH . sA~NkhyaH shikhI tridaNDI cha dhR^iShTo vigatasAdhvasaH .. 23..\\ vR^itaH sarvaistadA viprairAshIrvAdavivakShubhiH . para.n sahasrai rAjendra tapo niyamasa.nsthitaiH .. 24..\\ sa duShTaH pApamAsha.nsanpANDavAnAM mahAtmanAm . anAmantryaiva tAnviprA.nstamuvAcha mahIpatim .. 25..\\ ime prAhurdvijAH sarve samAropya vacho mayi . dhigbhavanta.n ku nR^ipati.n GYAtighAtinamastu vai .. 26..\\ ki.n te rAjyena kaunteya kR^itvema.n GYAtisa~NkShayam . ghAtayitvA gurUMshchaiva mR^ita.n shreyo na jIvitam .. 27..\\ iti te vai dvijAH shrutvA tasya ghorasya rakShasaH . vivyathushchukrushushchaiva tasya vAkyapradharShitAH .. 28..\\ tataste brAhmaNAH sarve sa cha rAjA yudhiShThiraH . vrIDitAH paramodvignAstUShNImAsanvishAM pate .. 29..\\ yudhisthira prasIdantu bhavanto me praNatasyAbhiyAchataH . pratyApanna.n vyasaninaM na mA.n dhikkartumarhatha .. 30..\\ vaizampaayana tato rAjanbrAhmaNAste sarva eva vishAM pate . Uchurnaitadvacho.asmAka.n shrIrastu tava pArthiva .. 31..\\ jaGYushchaiva mahAtmAnastatasta.n GYAnachakShuShA . brAhmaNA veda vidvA.nsastapobhirvimalI kR^itAH .. 32..\\ braahmanaah eSha duryodhana sakhA chArvAko nAma rAkShasaH . parivrAjakarUpeNa hita.n tasya chikIrShati .. 33..\\ na vayaM brUma dharmAtmanvyetu te bhayamIdR^isham . upatiShThatu kalyANaM bhavantaM bhrAtR^ibhiH saha .. 34..\\ vaizampaayana tataste brAhmaNAH sarve hu~NkAraiH krodhamUrchhitAH . nirbhartsayantaH shuchayo nijaghnuH pAparAkShasam .. 35..\\ sa papAta vinirdagdhastejasA brahmavAdinAm . mahendrAshaninirdagdhaH pAdapo.a~NkuravAniva .. 36..\\ pUjitAshcha yayurviprA rAjAnamabhinandya tam . rAjA cha harShamApede pANDavaH sa suhR^ijjanaH .. 37..\\ vaasudeva brAhmaNAstAta loke.asminnarchanIyAH sadA mama . ete bhUmicharA devA vAgviShAH suprasAdakAH .. 38..\\ purA kR^itayuge tAta chArvAko nAma rAkShasaH . tapastepe mahAbAho badaryAM bahu vatsaram .. 39..\\ chhandyamAno vareNAtha brAhmaNA sa punaH punaH . abhaya.n sarvabhUtebhyo varayAmAsa bhArata .. 40..\\ dvijAvamAnAdanyatra prAdAdvaramamuttamam . abhaya.n sarvabhUtebhyastatastasmai jagatprabhuH .. 41..\\ sa tu labdhavaraH pApo devAnamitavikramaH . rAkShasastApayAmAsa tIvrakarmA mahAbalaH .. 42..\\ tato devAH sametyAtha brAhmaNamidamabruvan . vadhAya rakShasastasya balaviprakR^itAstadA .. 43..\\ tAnuvAchAvyayo devo vihita.n tatra vai mayA . yathAsya bhavitA mR^ityurachireNaiva bhArata .. 44..\\ rAjA duryodhano nAma sakhAsya bhavitA nR^ipa . tasya snehAvabaddho.asau brAhmaNAnavamasyate .. 45..\\ tatraina.n ruShitA viprA viprakArapradharShitAH . dhakShyanti vAgbalAH pApa.n tato nAshaM gamiShyati .. 46..\\ sa eSha nihataH shete brahmadaNDena rAkShasaH . chArvAko nR^ipatishreShTha mA shucho bharatarShabha .. 47..\\ hatAste kShatradharmeNa GYAtayastava pArthiva . svargatAshcha mahAtmAno vIrAH kShatriya pu~NgavAH .. 48..\\ sa tvamAtiShTha kalyANaM mA te bhUdglAnirachyuta . shatrU~njahi prajA rakSha dvijAMshcha pratipAlaya .. 49..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 40} vaizampaayana tataH kuntIsuto rAjA gatamanyurgatajvaraH . kA~nchane prA~Nmukho hR^iShTo nyaShIdatparamAsane .. 1..\\ tamevAbhimukhau pIThe sevyAstaraNa sa.nvR^ite . sAtyakirvAsudevashcha niShIdaturarindamau .. 2..\\ madhye kR^itvA tu rAjAnaM bhImasenArjunAvubhau . niShIdaturmahAtmAnau shlakShNayormaNipIThayoH .. 3..\\ dAnte shayyAsane shubhre jAmbUnadavibhUShite . pR^ithApi sahadevena sahAste nakulena cha .. 4..\\ sudharmA viduro dhaumyo dhR^itarAShTrashcha kauravaH . niShedurjvalanAkAreShvAsaneShu pR^ithakpR^ithak .. 5..\\ yuyutsuH sa~njayashchaiva gAndhArI cha yashasvinI . dhR^itarAShTro yato rAjA tataH sarva upAvishan .. 6..\\ tatropaviShTo dharmAtmA shvetAH sumanaso.aspR^ishat . svastikAnakShatAnbhUmi.n suvarNaM rajataM maNIn .. 7..\\ tataH prakR^itayaH sarvAH puraskR^itya purohitam . dadR^ishurdharmarAjAnamAdAya bahu ma~Ngalam .. 8..\\ pR^ithivI.n cha suvarNaM cha ratnAni vividhAni cha . AbhiShechanikaM bhANDa.n sarvasambhAra sambhR^itam .. 9..\\ kA~nchanaudumbarAstatra rAjatAH pR^ithivI mayAH . pUrNakumbhAH sumanaso lAjA barhIMShi gorasAH .. 10..\\ shamI palAshapuMnAgAH samidho madhusarpiShI . sruva audumbaraH sha~NkhAstathA hemavibhUShitAH .. 11..\\ dAshArheNAbhyanuGYAtastatra dhaumyaH purohitaH . prAgudakpravaNA.n vedIM lakShaNenopalipya ha .. 12..\\ vyAghracharmottare shlakShNe sarvatobhadra Asane . dR^iDhapAdapratiShThAne hutAshanasamatviShi .. 13..\\ upaveshya mahAtmAna.n kR^iShNAM cha drupadAtma jAm . juhAva pAvaka.n dhImAnvidhimantrapuraskR^itam .. 14..\\ abhyaShi~nchatpatiM pR^ithvyAH kuntIputra.n yudhiShThiram . dhR^itarAShTrashcha rAjarShiH sarvAH prakR^itayastathA .. 15..\\ tato.anuvAdayAmAsuH paNavAnakadundubhIH . dharmarAjo.api tatsarvaM pratijagrAha dharmataH .. 16..\\ pUjayAmAsa tAMshchApi vidhivadbhUridakShiNaH . tato niShkasahasreNa brAhmaNAnsvasti vAchayat . vedAdhyayanasampannA~nshIlavR^ittasamanvitAn .. 17..\\ te prItA brAhmaNA rAjansvastyUchurjayameva cha . ha.nsA iva cha nardantaH prashasha.nsuryudhiShThiram .. 18..\\ yudhiShThira mahAbAho diShTyA jayasi pANDava . diShTyA svadharmaM prApto.asi vikrameNa mahAdyute .. 19..\\ diShTyA gANDIvadhanvA cha bhImasenashcha pANDavaH . tva.n chApi kushalI rAjanmAdrIputrau cha pANDavau .. 20..\\ muktA vIra kShayAdasmAtsa~NgrAmAnnihatadviShaH . kShipramuttarakAlAni kuru kAryANi pANDava .. 21..\\ tataH pratyarchitaH sadbhirdharmarAjo yudhiShThiraH . pratipede mahadrAjya.n suhR^idbhiH saha bhArata .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 41} vaizampaayana prakR^itInA.n tu tadvAkyaM deshakAlopasa.nhitam . shrutvA yudhiShThiro rAjAthottaraM pratyabhAShata .. 1..\\ dhanyAH pANDusutA loke yeShAM brAhmaNapu~NgavAH . tathyAnvApyatha vAtathyAnguNAnAhuH samAgatAH .. 2..\\ anugrAhyA vayaM nUnaM bhavatAmiti me matiH . yatraiva.n guNasampannAnasmAnbrUtha vimatsarAH .. 3..\\ dhR^itarAShTro mahArAjaH pitA no daivataM param . sAshane.asya priye chaiva stheyaM matpriya kA~NkShibhiH .. 4..\\ etadartha.n hi jIvAmi kR^itvA GYAtivadhaM mahat . asya shushrUShaNa.n kAryaM mayA nityamatandriNA .. 5..\\ yadi chAhamanugrAhyo bhavatA.n suhR^idA.n tataH . dhR^itarAShTre yathApUrva.n vR^ittiM vartitumarhatha .. 6..\\ eSha nAtho hi jagato bhavatA.n cha mayA saha . asyaiva pR^ithivI kR^itsnA pANDavAH sarva eva cha . etanmanasi kartavyaM bhavadbhirvachanaM mama .. 7..\\ anugamya cha rAjAna.n yatheShTa.n gamyatAm iti . paurajAnapadAnsarvAnvisR^ijya kurunandanaH . yauvarAjyena kauravyo bhImasenamayojayat .. 8..\\ mantre cha nishchaye chaiva ShA~NguNyasya cha chintane . viduraM buddhisampannaM prItimAnvai samAdishat .. 9..\\ kR^itAkR^ita pariGYAne tathAya vyayachintane . sa~njaya.n yojayAmAsa R^iddhamR^iddhairguNairyutam .. 10..\\ balasya parimANe cha bhakta vetanayostathA . nakula.n vyAdishadrAjA karmiNAmanvavekShaNe .. 11..\\ parachakroparodhe cha dR^iptAnA.n chAvamardane . yudhiShThiro mahArAjaH phalguna.n vyAdidesha ha .. 12..\\ dvijAnA.n veda kAryeShu kAryeShvanyeShu chaiva hi . dhaumyaM purodhasA.n shreShThaM vyAdidesha parantapaH .. 13..\\ sahadeva.n samIpasthaM nityameva samAdishat . tena gopyo hi nR^ipatiH sarvAvastho vishAM pate .. 14..\\ yAnyAnamanyadyogyAMshcha yeShu yeShviha karmasu . tA.nstA.nsteShveva yuyuje prIyamANo mahIpatiH .. 15..\\ vidura.n sa~njaya.n chaiva yuyutsuM cha mahAmatim . abravItparavIra ghno dharmAtmA dharmavatsalaH .. 16..\\ utthAyotthAya yatkAryamasya rAGYaH piturmama . sarvaM bhavadbhiH kartavyamapramattairyathAtatham .. 17..\\ paurajAnapadAnA.n cha yAni kAryANi nityashaH . rAjAna.n samanuGYApya tAni kAryANi dharmataH .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 42} vaizampaayana tato yudhiShThiro rAjA GYAtInA.n ye hatA mR^idhe . shrAddhAni kArayAmAsa teShAM pR^ithagudAradhIH .. 1..\\ dhR^itarAShTro dadau rAjA putrANAm aurdhvadehikam . sarvakAmaguNopetamanna.n gAshcha dhanAni cha . ratnAni cha vichitrANi mahArhANi mahAyashAH .. 2..\\ yudhiShThirastu karNasya droNasya cha mahAtmanaH . dhR^iShTadyumnAbhimanyubhyA.n haiDimbasya cha rakShasaH .. 3..\\ virATaprabhR^itInA.n cha suhR^idAmupakAriNAm . drupada draupadeyAnA.n draupadyA sahito dadau .. 4..\\ brAhmaNAnA.n sahasrANi pR^ithagekaikamuddishan . dhanaishcha vastrai ratnaishcha gobhish cha samatarpayat .. 5..\\ ye chAnye pR^ithivIpAlA yeShAM nAsti suhR^ijjanaH . uddishyoddishya teShA.n cha chakre rAjaurdhvadaihikam .. 6..\\ sabhAH prapAshcha vividhAstaDAgAni cha pANDavaH . suhR^idA.n kArayAmAsa sarveShAm aurdhvadaihikam .. 7..\\ sa teShAmanR^iNo bhUtvA gatvA lokeShvavAchyatAm . kR^itakR^ityo.abhavadrAjA prajA dharmeNa pAlayan .. 8..\\ dhR^itarAShTra.n yathApUrva.n gAndhArIM viduraM tathA . sarvAMshcha kauravAmAtyAnbhR^ityAMshcha samapUjayat .. 9..\\ yAshcha tatra striyaH kAshchiddhatavIrA hatAtma jAH . sarvAstAH kauravo rAjA sampUjyApAlayadghR^iNI .. 10..\\ dInAndha kR^ipaNAnA.n cha gR^ihAchchhAdana bhojanaiH . AnR^isha.nsya paro rAjA chakArAnugrahaM prabhuH .. 11..\\ sa vijitya mahI.n kR^itsnAmAnR^iNyaM prApya vairiShu . niHsapatnaH sukhI rAjA vijahAra yudhiShThiraH .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 43} vaizampaayana abhiShikto mahAprAGYo rAjyaM prApya yudhiShThiraH . dAshArhaM puNDarIkAkShamuvAcha prA~njaliH shuchiH .. 1..\\ tava kR^iShNa prasAdena nayena cha balena cha . buddhyA cha yadushArdUla tathA vikramaNena cha .. 2..\\ punaH prAptamida.n rAjyaM pitR^ipaitAmahaM mayA . namaste puNDarIkAkSha punaH punararindama .. 3..\\ tvAmekamAhuH puruSha.n tvAmAhuH sAtvatAM patim . nAmabhistvAM bahuvidhaiH stuvanti paramarShayaH .. 4..\\ vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava . viShNo jiShNo hare kR^iShNa vaikuNTha puruShottama .. 5..\\ adityAH saptarAtra.n tu purANe garbhatAM gataH . pR^ishni garbhastvamevaikastriyuga.n tvA.n vadantyapi .. 6..\\ shuchi shravA hR^iShIkesho ghR^itArchirha.nsa uchyase . trichakShuH shambhurekastva.n vibhurdAmodaro.api cha .. 7..\\ varAho.agnirbR^ihadbhAnurvR^iShaNastArkShya lakShaNaH . anIka sAhaH puruShaH shipi viShTa uru kramaH .. 8..\\ vAchiShTha ugraH senAnIH satyo vAjasanirguhaH . achyutashchyAvano.arINA.n sa~NkR^itirvikR^itirvR^iShaH .. 9..\\ kR^itavartmA tvamevAdrirvR^iShagarbho vR^iShA kapiH . sindhukShidUrmistrikakuttridhAmA trivR^idachyuta .. 10..\\ sa.nrAdvirATsvarATchaiva surarADdharmado bhavaH . vibhurbhUrabhibhUH kR^iShNaH kR^iShNavartmA tvameva cha .. 11..\\ sviShTakR^idbhiShagAvartaH kapilastva.n cha vAmanaH . yaGYo dhruvaH pata~Ngash cha jayatsenastvamuchyase .. 12..\\ shikhaNDI nahuSho babhrurdivaspR^iktvaM punarvasuH . subabhrurukSho rukmastva.n suSheNo dundubhistathA .. 13..\\ gabhastinemiH shrIpadmaM puShkaraM puShpadhAraNaH . R^ibhurvibhuH sarvasUkShmastva.n sAvitra.n cha paThyase .. 14..\\ ambhonidhistvaM brahmA tvaM pavitra.n dhAma dhanva cha . hiraNyagarbha.n tvAmAhuH svadhA svAhA cha keshava .. 15..\\ yonistvamasya pralayashcha kR^iShNa tvameveda.n sR^ijasi vishvamagre . vishva.n chedaM tvadvashe vishvayone namo.astu te shAr~NgachakrAsi pANe .. 16..\\ eva.n stuto dharmarAjena kR^iShNaH sabhAmadhye prItimAnpuShkarAkShaH . tamabhyanandadbhArataM puShkalAbhir vAgbhirjyeShThaM pANDava.n yAdavAgryaH .. 17..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 44} vaizampaayana tato visarjayAmAsa sarvAH prakR^itayo nR^ipaH . vivishushchAbhyanuGYAtA yathA svAni gR^ihANi cha .. 1..\\ tato yudhiShThiro rAjA bhImaM bhImaparAkramam . sAntvayannabravIddhImAnarjuna.n yamajau tathA .. 2..\\ shatrubhirvividhaiH shastraiH kR^ittadehA mahAraNe . shrAntA bhavantaH subhR^isha.n tApitAH shokamanyubhiH .. 3..\\ araNye duHkhavasatIrmatkR^ite puruShottamAH . bhavadbhiranubhUtAshcha yathA ku puruShaistathA .. 4..\\ yathAsukha.n yathAjoSha.n jayo.ayamanubhUyatAm . vishrAntA.NllabdhaviGYAnA~nshvaH sametAsi vaH punaH .. 5..\\ tato duryodhana gR^ihaM prAsAdairupashobhitam . bahuratnasamAkIrNa.n dAsIdAsa samAkulam .. 6..\\ dhR^itarAShTrAbhyanuGYAtaM bhrAtrA datta.n vR^ikodaraH . pratipede mahAbAhurmandaraM maghavAniva .. 7..\\ yathA duryodhana gR^iha.n tathA duHshAsanasya cha . prAsAdamAlA sa.nyukta.n hematoraNa bhIShitam .. 8..\\ dAsIdAsa susampUrNaM prabhUtadhanadhAnyavat . pratipede mahAbAhurarjuno rAjashAsanAt .. 9..\\ durmarShaNasya bhavana.n duHshAsana gR^ihAdvaram . kuberabhavanaprakhyaM maNihemavibhUShitam .. 10..\\ nakulAya varArhAya karshitAya mahAvane . dadau prIto mahArAja dharmarAjo yudhiShThiraH .. 11..\\ durmukhasya cha veshmAgrya.n shrImatkanakabhUShitam . pUrNaM padmadalAkShINA.n strINAM shayanasa~Nkulam .. 12..\\ pradadau sahadevAya satataM priyakAriNe . mumude tachcha labdhvA sa kailAsa.n dhanado yathA .. 13..\\ yuyutsurvidurashchaiva sa~njayashcha mahAdyutiH . sudharmA chaiva dhaumyashcha yathA sva.n jagmurAlayAn .. 14..\\ saha sAtyakinA shaurirarjunasya niveshanam . vivesha puruShavyAghro vyAghro giriguhAm iva .. 15..\\ tatra bhakShAnna pAnaiste samupetAH sukhoShitAH . sukhaprabuddhA rAjAnamupatasthuryudhiShThiram .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 45} janamejaya prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH . yadanyadakarodvipra tanme vaktumihArhasi .. 1..\\ bhagavAnvA hR^iShIkeshastrailokyasya paro guruH . R^iShe yadakarodvIrastachcha vyAkhyAtumarhasi .. 2..\\ vaizampaayana shR^iNu rAjendra tattvena kIrtyamAnaM mayAnagha . vAsudevaM puraskR^itya yadakurvata pANDavAH .. 3..\\ prApya rAjyaM mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH . chAturvarNya.n yathAyogaM sve sve dharme nyaveshayat .. 4..\\ brAhmaNAnA.n sahasra.n cha snAtakAnAM mahAtmanAm . sahasraniShkamekaika.n vAchayAmAsa pANDavaH .. 5..\\ tathAnujIvino bhR^ityAnsaMshritAnatithInapi . kAmaiH santarpayAmAsa kR^ipaNA.nstarkakAnapi .. 6..\\ purohitAya dhaumyAya prAdAdayutashaH sa gAH . dhana.n suvarNaM rajataM vAsA.nsi vividhAni cha .. 7..\\ kR^ipAya cha mahArAja guruvR^ittamavartata . vidurAya cha dharmAtmA pUjA.n chakre yatavrataH .. 8..\\ bhakShAnna pAnairvividhairvAsobhiH shayanAsanaiH . sarvAnsantoShayAmAsa saMshritAndadatA.n varaH .. 9..\\ labdhaprashamana.n kR^itvA sa rAjA rAjasattama . yuyutsordhAtarAShTrasya pUjA.n chakre mahAyashAH .. 10..\\ dhR^itarAShTrAya tadrAjyagAndhAryai vidurAya cha . nivedya svasthavadrAjannAste rAjA yudhiShThiraH .. 11..\\ tathA sarva.n sa nagaraM prasAdya janamejaya . vAsudevaM mahAtmAnamabhyagachchhatkR^itA~njaliH .. 12..\\ tato mahati parya~Nke maNikA~nchanabhUShite . dadarsha kR^iShNamAsInaM nIlaM merAvivAmbudam .. 13..\\ jAjvalyamAna.n vapuShA divyAbharaNabhUShitam . pItakausheyasa.nvIta.n hemnIvopahitaM maNim .. 14..\\ kaustubhena uraHsthena maNinAbhi virAjitam . udyatevodaya.n shailaM sUryeNApta kirITinam . naupamya.n vidyate yasya triShu lokeShu ki.n chana .. 15..\\ so.abhigamya mahAtmAna.n viShNuM puruShavigraham . uvAcha madhurAbhAShaH smitapUrvamida.n tadA .. 16..\\ sukhena te nishA kachchidvyuShTA buddhimatA.n vara . kachchijGYAnAni sarvANi prasannAni tavAchyuta .. 17..\\ tava hyAshritya tA.n devIM buddhiM buddhimatA.n vara . vaya.n rAjyamanuprAptAH pR^ithivI cha vashe sthitA .. 18..\\ bhavatprasAdAdbhagava.nstrilokagativikrama . jayaH prApto yashashchAgryaM na cha dharmAchchyutA vayam .. 19..\\ ta.n tathA bhAShamANaM tu dharmarAja.n yudhiShThiram . novAcha bhagavAnki.n chiddhyAnamevAnvapadyata .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 46} yudhisthira kimidaM paramAshcharya.n dhyAyasyamitavikrama . kachchillokatrayasyAsya svasti lokaparAyaNa .. 1..\\ chaturtha.n dhyAnamArgaM tvamAlambya puruShottama . apakrAnto yato deva tena me vismitaM manaH .. 2..\\ nigR^ihIto hi vAyuste pa~ncha karmA sharIragaH . indriyANi cha sarvANi manasi sthApitAni te .. 3..\\ indriyANi manashchaiva buddhau sa.nveshitAni te . sarvashchaiva gaNo devakShetraGYe te niveshitaH .. 4..\\ ne~Nganti tava romANi sthirA buddhistathA manaH . sthANukuDya shilA bhUto nirIhashchAsi mAdhava .. 5..\\ yathA dIpo nivAtastho niri~Ngo jvalate.achyuta . tathAsi bhagavandeva nishchalo dR^iDhanishchayaH .. 6..\\ yadi shrotumihArhAmi na rahasyacha te yadi . chhindhi me saMshaya.n deva prapannAyAbhiyAchate .. 7..\\ tva.n hi kartA vikartA cha tva.n kSharaM chAkSharaM cha hi . anAdi nidhanashchAdyastvameva puruShottama .. 8..\\ tvatprapannAya bhaktAya shirasA praNatAya cha . dhyAnasyAsya yathAtattvaM brUhi dharmabhR^itA.n vara .. 9..\\ vaizampaayana tataH svagochare nyasya mano buddhIndriyANi cha . smitapUrvamuvAchedaM bhagavAnvAsavAnujaH .. 10..\\ sharatalpagato bhIShmaH shAmyanniva hutAshanaH . mA.n dhyAti puruShavyAghrastato me tadgataM manaH .. 11..\\ yasya jyAtalanirghoSha.n visphUrjitamivAshaneH . na saheddevarAjo.api tamasmi manasA gataH .. 12..\\ yenAbhidrutya tarasA samasta.n rAjamaNDalam . UDhAstisraH purA kanyAstamasmi manasA gatAH .. 13..\\ trayo viMshatirAtra.n yo yodhayAmAsa bhArgavam . na cha rAmeNa nistIrNastamasmi manasA gataH .. 14..\\ ya.n ga~NgA garbhavidhinA dhArayAmAsa pArthivam . vasiShTha shiShya.n taM tAta manasAsmi gato nR^ipa .. 15..\\ divyAstrANi mahAtejA yo dhArayati buddhimAn . sA~NgAMshcha chaturo vedA.nstamasmi manasA gataH .. 16..\\ rAmasya dayita.n shiShya.n jAmadagnyasya pANDava . AdhAra.n sarvavidyAnA.n tamasmi manasA gataH .. 17..\\ ekIkR^ityendriya grAmaM manaH sa.nyamya medhayA . sharaNaM mAmupAgachchhattato me tadgataM manaH .. 18..\\ sa hi bhUta.n cha bhavyaM cha bhavachcha puruSharShabha . vetti dharmabhR^itA.n shreShThastato me tadgataM manaH .. 19..\\ tasminhi puruShavyAghre karmabhiH svairdiva.n gate . bhaviShyati mahI pArtha naShTachandreva sharvarI .. 20..\\ tadyudhiShThira gA~NgeyaM bhIShmaM bhImaparAkramam . abhigamyopasa~NgR^ihya pR^ichchha yatte manogatam .. 21..\\ chAturvedya.n chAturhotraM chAturAshramyameva cha . chAturvarNyasya dharma.n cha pR^ichchhainaM pR^ithivIpate .. 22..\\ tasminnastamite bhIShme kauravANA.n dhurandhare . GYAnAnyalpI bhaviShyanti tasmAttvA.n chodayAmyaham .. 23..\\ tachchhrutvA vAsudevasya tathya.n vachanamuttamam . sAshrukaNThaH sa dharmaGYo janArdanamuvAcha ha .. 24..\\ yadbhavAnAha bhIShmasya prabhAvaM prati mAdhava . tathA tannAtra sandeho vidyate mama mAnada .. 25..\\ mahAbhAgya.n hi bhIShmasya prabhAvashcha mahAtmanaH . shrutaM mayA kathayatAM brAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 26..\\ bhavAMshcha kartA lokAnA.n yadvravItyaru sUdana . tathA tadanabhidhyeya.n vAkyaM yAdavanandana .. 27..\\ yatastvanugraha kR^itA buddhiste mayi mAdhava . tvAmagrataH puraskR^itya bhIShmaM pashyAmahe vayam .. 28..\\ AvR^itte bhagavatyarke sa hi lokAngamiShyati . tvaddarshanaM mahAbAho tasmAdarhati kauravaH .. 29..\\ tava hyAdyasya devasya kSharasyaivAkSharasya cha . darshana.n tasya lAbhaH syAttva.n hi brahma mayo nidhiH .. 30..\\ shrutvaitaddharmarAjasya vachanaM madhusUdanaH . pArshvastha.n sAtyakiM prAha ratho me yujyatAm iti .. 31..\\ sAtyakistUpaniShkramya keshavasya samIpataH . dArukaM prAha kR^iShNasya yujyatA.n ratha ityuta .. 32..\\ sa sAtyakerAshu vacho nishamya rathottama.n kA~nchanabhIShitA~Ngam . masAragalvarkamayairvibha~Ngair vibhUShita.n hemapinaddha chakram .. 33..\\ divAkarAMshu prabhamAshu gAminaM vichitranAnA maNiratnabhUShitam . navodita.n sUryamiva pratApinaM vichitratArkShya dhvajinaM patAkinam .. 34..\\ sugrIva sainyapramukhairvarAshvair manojavaiH kA~nchanabhUShitA~NgaiH . suyuktamAvedayadachyutAya kR^itA~njalirdAruko rAjasi.nha .. 35..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 47} janamejaya sharatalpe shayAnastu bharatAnAM pitAmahaH . kathamutsR^iShTavAndeha.n kaM cha yogamadhArayat .. 1..\\ vaizampaayana shR^iNuShvAvahito rAja~nshuchirbhUtvA samAhitaH . bhIShmasya kurushArdUla dehotsargaM mahAtmanaH .. 2..\\ nivR^ittamAtre tvayana uttare vai divAkare . samAveshayadAtmAnamAtmanyeva samAhitaH .. 3..\\ vikIrNAMshurivAdityo bhIShmaH sharashataishchitaH . shishye paramayA lakShmyA vR^ito brAhmaNasattamaiH .. 4..\\ vyAsena veda shravasA nAradena surarShiNA . devasthAnena vAtsyena tathAshmaka sumantunA .. 5..\\ etaishchAnyairmunigaNairmahAbhAgairmahAtmabhiH . shraddhA damapuraskArairvR^itashchandra iva grahaiH .. 6..\\ bhIShmastu puruShavyAghraH karmaNA manasA girA . sharatalpagataH kR^iShNaM pradadhyau prA~njaliH sthitaH .. 7..\\ svareNa puShTanAdena tuShTAva madhusUdanam . yogeshvaraM padmanAbha.n viShNu.n jiShNuM jagatpatim .. 8..\\ kR^itA~njaliH shuchirbhUtvA vAgvidAM pravaraH prabhum . bhIShmaH paramadharmAtmA vAsudevamathAstuvat .. 9..\\ ArirAdhayiShuH kR^iShNa.n vAcha.n jigamiShAmi yAm . tayA vyAsa samAsinyA prIyatAM puruShottamaH .. 10..\\ shuchiH shuchi Shada.n ha.nsa.n tatparaH parameShThinam . yuktvA sarvAtmanAtmAna.n taM prapadye prajApatim .. 11..\\ yasminvishvAni bhUtAni tiShThanti cha vishanti cha . guNabhUtAni bhUteshe sUtre maNigaNA iva .. 12..\\ yasminnitye tate tantau dR^iDhe sragiva tiShThati . sadasadgrathita.n vishvaM vishvA~Nge vishvakarmaNi .. 13..\\ hari.n sahasrashirasaM sahasracharaNekShaNam . prAhurnArAyaNa.n deva.n yaM vishvasya parAyaNam .. 14..\\ aNIyasAmaNIyA.nsa.n sthaviShTha.n cha sthavIyasAm . garIyasA.n gariShThaM cha shreShThaM cha shreyasAm api .. 15..\\ ya.n vAkeShvanuvAkeShu niShatsUpaniShatsu cha . gR^iNanti satyakarmANa.n satyaM satyeShu sAmasu .. 16..\\ chaturbhishchaturAtmAna.n sattvasthaM sAtvatAM patim . ya.n divyairdevamarchanti guhyaiH paramanAmabhiH .. 17..\\ ya.n devaM devakI devI vasudevAdajIjanat . bhaumasya brahmaNo guptyai dIptamagnimivAraNiH .. 18..\\ yamananyo vyapetAshIrAtmAna.n vItakalmaSham . iShTvAnantyAya govindaM pashyatyAtmanyavasthitam .. 19..\\ purANe puruShaH prokto brahmA prokto yugAdiShu . kShaye sa~NkarShaNaH proktastamupAsyamupAsmahe .. 20..\\ ati vAyvindra karmANamati sUryAgnitejasam . ati buddhIndriyAtmAna.n taM prapadye prajApatim .. 21..\\ ya.n vai vishvasya kartAra.n jagatastasthuShAM patim . vadanti jagato.adhyakShamakSharaM paramaM padam .. 22..\\ hiraNyavarNa.n ya.n garbhamaditirdaitya nAshanam . eka.n dvAdashadhA jaGYe tasmai sUryAtmane namaH .. 23..\\ shukle devAnpitR^InkR^iShNe tarpayatyamR^itena yaH . yashcha rAjA dvijAtInA.n tasmai somAtmane namaH .. 24..\\ mahatastamasaH pAre puruSha.n jvalanadyutim . ya.n GYAtvA mR^ityumatyeti tasmai GYeyAtmane namaH .. 25..\\ yaM bR^ihantaM bR^ihatyukthe yamagnau yaM mahAdhvare . ya.n viprasa~NghA gAyanti tasmai vedAtmane namaH .. 26..\\ R^igyajuH sAma dhAmAna.n dashArdha havirAkR^itim . ya.n sapta tantu.n tanvanti tasmai yaGYAtmane namaH .. 27..\\ yaH suparNo yajurnAma chhando gAtrastrivR^ichchhirAH . rathantara bR^ihatyakShastasmai stotrAtmane namaH .. 28..\\ yaH sahasrasave satre jaGYe vishvasR^ijAmR^iShiH . hiraNyavarNaH shakunistasmai ha.nsAtmane namaH .. 29..\\ padA~Nga.n sandhiparvANaM svaravya~njana lakShaNam . yamAhurakSharaM nitya.n tasmai vAgAtmane namaH .. 30..\\ yashchinoti satA.n setumR^itenAmR^ita yoninA . dharmArthavyavahArA~Ngaistasmai satyAtmane namaH .. 31..\\ yaM pR^ithagdharmacharaNAH pR^ithagdharmaphalaiShiNaH . pR^ithagdharmaiH samarchanti tasmai dharmAtmane namaH .. 32..\\ ya.n ta.n vyaktasthamavyaktaM vichinvanti maharShayaH . kShetre kShetraGYamAsIna.n tasmai kShetrAtmane namaH .. 33..\\ ya.n dR^igAtmAnamAtmastha.n vR^itaM ShoDashabhirguNaiH . prAhuH sapta dasha.n sA~NkhyAstasmai sA~NkhyAtmane namaH .. 34..\\ ya.n vinidrA jitashvAsAH sattvasthAH sa.nyatendriyAH . jyotiH pashyanti yu~njAnAstasmai yogAtmane namaH .. 35..\\ apuNya puNyoparame yaM punarbhava nirbhayAH . shAntAH saMnyAsino yAnti tasmai mokShAtmane namaH .. 36..\\ yo.asau yugasahasrAnte pradIptArchirvibhAvasu . sambhakShayati bhUtAni tasmai ghorAtmane namaH .. 37..\\ sambhakShya sarvabhUtAni kR^itvA chaikArNava.n jagat . bAlaH svapiti yashchaikastasmai mAyAtmane namaH .. 38..\\ sahasrashirase tasmai puruShAyAmitAtmane . chatuHsamudraparyAya yoganidrAtmane namaH .. 39..\\ ajasya nAbhAvadhyeka.n yasminvishvaM pratiShThitam . puShkaraM puShkarAkShasya tasmai padmAtmane namaH .. 40..\\ yasya kesheShu jImUtA nadyaH sarvA~NgasandhiShu . kukShau samudrAshchatvArastasmai toyAtmane namaH .. 41..\\ yugeShvAvartate yo.aMshairdinartvanaya hAyanaiH . sarga pralayayoH kartA tasmai kAlAtmane namaH .. 42..\\ brahma vaktraM bhujau kShatra.n kR^itsnamUrUdara.n vishaH . pAdau yasyAshritAH shUdrAstasmai varNAtmane namaH .. 43..\\ yasyAgnirAsya.n dyaurmUrdhA khaM nAbhishcharaNau kShitiH . sUryashchakShurdishaH shrotre tasmai lokAtmane namaH .. 44..\\ viShaye vartamAnAnA.n ya.n taM vaisheShikairguNaiH . prAhurviShayagoptAra.n tasmai goptrAtmane namaH .. 45..\\ annapAnendhana mayo rasaprANavivardhanaH . yo dhArayati bhUtAni tasmai prANAtmane namaH .. 46..\\ paraH kAlAtparo yaGYAtparaH sadasatoshcha yaH . anAdirAdirvishvasya tasmai vishvAtmane namaH .. 47..\\ yo mohayati bhUtAni sneharAgAnubandhanaiH . sargasya rakShaNArthAya tasmai mohAtmane namaH .. 48..\\ AtmaGYAnamida.n GYAnaM GYAtvA pa~nchasvavasthitam . ya.n GYAnino.adhigachchhanti tasmai GYAnAtmane namaH .. 49..\\ aprameyasharIrAya sarvato.ananta chakShuShe . apAraparimeyAya tasmai chintyAtmane namaH .. 50..\\ jaTine daDine nitya.n lambodara sharIriNe . kamaNDaluniSha~NgAya tasmai brahmAtmane namaH .. 51..\\ shUline tridasheshAya tryambakAya mahAtmane . bhasma digdhordhva li~NgAya tasmai rudrAtmane namaH .. 52..\\ pa~ncha bhUtAtmabhUtAya bhUtAdi nidhanAtmane . akrodha droha mohAya tasmai shAntAtmane namaH .. 53..\\ yasminsarva.n yataH sarvaM yaH sarvaM sarvatashcha yaH . yashcha sarvamayo nitya.n tasmai sarvAtmane namaH .. 54..\\ vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava . apavargo.asi bhUtAnAM pa~nchAnAM parataH sthitaH .. 55..\\ namaste triShu lokeShu namaste paratastriShu . namaste dikShu sarvAsu tva.n hi sarvaparAyaNam .. 56..\\ namaste bhagavanviShNo lokAnAM prabhavApyaya . tva.n hi kartA hR^iShIkesha sa.nhartA chAparAjitaH .. 57..\\ tena pashyAmi te divyAnbhAvAnhi triShu vartmasu . tachcha pashyAmi tattvena yatte rUpa.n sanAtanam .. 58..\\ diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM devI vasundharA . vikrameNa trayo lokAH puruSho.asi sanAtanaH .. 59..\\ atasI puShpasa~NkAshaM pItavAsasamachyutam . ye namasyanti govindaM na teShA.n vidyate bhayam .. 60..\\ yathA viShNumaya.n satyaM yathA viShNumayaM haviH . yathA viShNumaya.n sarvaM pApmA me nashyatA.n tathA .. 61..\\ tvAM prapannAya bhaktAya gatimiShTA.n jigIShave . yachchhreyaH puNDarIkAkSha taddhyAyasva surottama .. 62..\\ iti vidyA tapo yonirayonirviShNurIDitaH . vAgyaGYenArchito devaH prIyatAM mejanArdanaH .. 63..\\ etAvaduktvA vachanaM bhIShmastadgatamAnasaH . nama ityeva kR^iShNAya praNAmamakarottadA .. 64..\\ abhigamya tu yogena bhaktiM bhIShmasya mAdhavaH . traikAlya darshana.n GYAna.n divyaM dAtuM yayau hariH .. 65..\\ tasminnuparate shabde tataste brahmavAdinaH . bhIShma.n vAgbhirbAShpakaNThAstamAnarchurmahAmatim .. 66..\\ te stuvantashcha viprAgryAH keshavaM puruShottamam . bhIShma.n cha shanakaiH sarve prashasha.nsuH punaH punaH .. 67..\\ viditvA bhaktiyoga.n tu bhIShmasya puruShottamaH . sahasotthAya sa.nhR^iShTo yAnamevAnvapadyata .. 68..\\ keshavaH sAtyakishchaiva rathenaikena jagmatuH . apareNa mahAtmAnau yudhiShThira dhana~njayau .. 69..\\ bhImaseno yamau chobhau rathameka.n samAsthitau . kR^ipo yuyutsuH sUtashcha sa~njayashchApara.n ratham .. 70..\\ te rathairnagarAkAraiH prayAtAH puruSharShabhAH . nemighoSheNa mahatA kampayanto vasundharAm .. 71..\\ tato giraH puruShavarastavAnvitA dvijeritAH pathi sumanAH sa shushruve . kR^itA~njaliM praNatamathApara.n janaM sa keshi hA muditamanAbhyanandata .. 72..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 48} vaizampaayana tataH sa cha hR^iShIkeshaH sa cha rAjA yudhiShThiraH . kR^ipAdayashcha te sarve chatvAraH pANDavAsh cha ha .. 1..\\ rathaiste nagarAkAraiH patAkAdhvajashobhitaiH . yayurAshu kurukShetra.n vAjibhiH shIghragAmibhiH .. 2..\\ te.avatIrya kurukShetra.n keshamajjAsthi sa~Nkulam . dehanyAsaH kR^ito yatra kShatriyaistairmahAtmabhiH .. 3..\\ gajAshvadehAsthi chayaiH parvatairiva sa~ncitam . narashIrSha kapAlaishcha sha~Nkhairiva samAchitam .. 4..\\ chitA sahasrairnichita.n varma shastrasamAkulam . ApAnabhUmi.n kAlasya tadA bhuktojjhitAm iva .. 5..\\ bhUtasa~NghAnucharita.n rakShogaNaniShevitam . pashyantaste kurukShetra.n yayurAshu mahArathAH .. 6..\\ gachchhanneva mahAbAhuH sarvayAdavanandanaH . yudhiShThirAya provAcha jAmadagnyasya vikramam .. 7..\\ amI rAmahradAH pa~ncha dR^ishyante pArtha dUrataH . yeShu santarpayAmAsa pUrvAnkShatriya shoNitaiH .. 8..\\ trisapta kR^itvo vasudhA.n kR^itvA niHkShatriyAM prabhuH . ihedAnI.n tato rAmaH karmaNo virarAma ha .. 9..\\ yudhisthira triH saptakR^itvaH pR^ithivI kR^itA niHkShatriyA tadA . rAmeNeti yadAttha tvamatra me saMshayo mahAn .. 10..\\ kShatrabIja.n yadA dagdhaM rAmeNa yadupu~Ngava . kathaM bhUyaH samutpattiH kShatrasyAmita vikrama .. 11..\\ mahAtmanA bhagavatA rAmeNa yadupu~Ngava . kathamutsAdita.n kShatraM katha.n vR^itthiM punargatam .. 12..\\ mahAbhArata yuddhe hi koTishaH kShatriyA hatAH . tathAbhUchcha mahI kIrNA kShatriyairvadatA.n vara .. 13..\\ evaM me chhindhi vArShNeya saMshaya.n tArkShya ketana . Agamo hi paraH kR^iShNa tvatto no vAsavAnuja .. 14..\\ vaizampaayana tato vrajanneva gadAgra jaH prabhuH shasha.nsa tasmai nikhilena tattvataH . yudhiShThirAyApratimaujase tadA yathAbhavatkShatriya sa~NkulA mahI .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 49} vaasudeva shR^iNu kaunteya rAmasya mayA yAvatparishrutam . maharShINA.n kathayatAM kAraNaM tasya janma cha .. 1..\\ yathA cha jAmadagnyena koTishaH kShatriyA hatAH . udbhUtA rAjavaMsheShu ye bhUyo bhArate hatAH .. 2..\\ jahnorajahnustanayo ballavastasya chAtmajaH . kushiko nAma dharmaGYastasya putro mahIpatiH .. 3..\\ ugra.n tapaH samAtiShThatsahasrAkShasamo bhuvi . putra.n labheyamajita.n trilokeshvaramityuta .. 4..\\ tamugratapasa.n dR^iShTvA sahasrAkShaH purandaraH . samarthaH putra janane svayamevaitya bhArata .. 5..\\ putratvamagamadrAja.nstasya lokeshvareshvaraH . gAdhirnAmAbhavatputraH kaushikaH pAkashAsanaH .. 6..\\ tasya kanyAbhavadrAjannAmnA satyavatI prabho . tA.n gAdhiH kavi putrAya sa R^ichIkAya dadau prabhuH .. 7..\\ tataH prItastu kaunteya bhArgavaH kurunandana . putrArthe shrapayAmAsa charu.n gAdhestathaiva cha .. 8..\\ AhUya chAha tAM bhAryAmR^ichIko bhArgavastadA . upayojyashcharuraya.n tvayA mAtrApyayaM tava .. 9..\\ tasyA janiShyate putro dIptimAnkShatriyarShabhaH . ajayyaH kShatriyairloke kShatriyarShabha sUdanaH .. 10..\\ tavApi putra.n kalyANi dhR^itimantaM tapo.anvitam . shamAtmaka.n dvijashreShThaM charureSha vidhAsyati .. 11..\\ ityevamuktvA tAM bhAryAmR^ichIko bhR^igunandanaH . tapasyabhirato dhImA~njagAmAraNyameva ha .. 12..\\ etasminneva kAle tu tIrthayAtrA paro nR^ipaH . gAdhiH sadAraH samprApta R^ichIkasyAshramaM prati .. 13..\\ charudvaya.n gR^ihItvA tu rAjansatyavatI tadA . bharturvAkyAdathAvyagrA mAtre hR^iShTA nyavedayat .. 14..\\ mAtA tu tasyAH kaunteya duhitre sva.n charuM dadau . tasyAshcharumathAGYAtamAtmasa.nstha.n chakAra ha .. 15..\\ atha satyavatI garbha.n kShatriyAntakaraM tadA . dhArayAmAsa dIptena vapuShA ghoradarshanam .. 16..\\ tAmR^ichIkastadA dR^iShTvA dhyAnayogena vai tataH . abravIdrAjashArdUla svAM bhAryA.n varavarNinIm .. 17..\\ mAtrAsi vya.nsitA bhadre charuvyatyAsa hetunA . janiShyate hi te putraH krUrakarmA mahAbalaH .. 18..\\ janiShyate hi te bhrAtA brahmabhUtastapodhanaH . vishva.n hi brahma tapasA mayA tatra samarpitam .. 19..\\ saivamuktA mahAbhAgA bhartrA satyavatI tadA . papAta shirasA tasmai vepantI chAbravIdidam .. 20..\\ nArho.asi bhagavannadya vaktumeva.nvidha.n vachaH . brAhmaNApasadaM putraM prApsyasIti mahAmune .. 21..\\ rchiika naiSha sa~NkalpitaH kAmo mayA bhadre tathA tvayi . ugrakarmA bhavetputrashcharurmAtA cha kAraNam .. 22..\\ savyavatii ichchha.NllokAnapi mune sR^ijethAH kiM punarmama . shamAtmakamR^ijuM putra.n labheya.n japatAM vara .. 23..\\ rchiika noktapUrvaM mayA bhadre svaireShvapyanR^ita.n vachaH . kimutAgni.n samAdhAya mantravachcharusAdhane .. 24..\\ satyavatii kAmamevaM bhavetpautro mameha tava chaiva ha . shamAtmakamR^ijuM putra.n labheya.n japatAM vara .. 25..\\ rchiika putre nAsti visheSho me pautre vA varavarNini . yathA tvayokta.n tu vachastathA bhadre bhaviShyati .. 26..\\ vaasudeva tataH satyavatI putra.n janayAmAsa bhArgavam . tapasyabhirata.n shAnta.n jamadagniM shamAtmakam .. 27..\\ vishvAmitra.n cha dAyAdaM gAdhiH kushikanandanaH . prApa brahmarShisamita.n vishvena brahmaNA yutam .. 28..\\ ArchIko janayAmAsa jamadagni.n sudAruNam . savra vidyAnta ga.n shreShTha.n dhanurvede cha pAragam . rAma.n kShatriya hantAraM pradIptamiva pAvakam .. 29..\\ etasminneva kAle tu kR^itavIryAtma jo balI . arjuno nAma tejasvI kShatriyo haihayAnvayaH .. 30..\\ dadAha pR^ithivI.n sarvAM sapta dvIpAM sa pattanAm . svabAhvastrabalainAjau dharmeNa parameNa cha .. 31..\\ tR^iShitena sa kauravya bhikShitashchitrabhAnunA . sahasrabAhurvikrAntaH prAdAdbhikShAmathAgnaye .. 32..\\ grAmAnpurANi ghoShAMshcha pattanAni cha vIryavAn . jajvAla tasya bANaistu chitrabhAnurdidhakShayA .. 33..\\ sa tasya puruShendrasya prabhAvena mahAtapAH . dadAha kArtavIryasya shailAnatha vanAni cha .. 34..\\ sa shUnyamAshramAraNya.n varuNasyAtma jasya tat . dadAha pavaneneddhashchitrabhAnuH sa haihayaH .. 35..\\ Apavasta.n tato roShAchchhashApArjunamachyuta . dagdhe.a.ashrame mahArAja kArtavIryeNa vIryavAn .. 36..\\ tvayA na varjitaM mohAdyasmAdvanamidaM mama . dagdha.n tasmAdraNe rAmo bAhU.nste chhetsyate.arjuna .. 37..\\ arjunastu mahArAja balI nitya.n shamAtmakaH . brahmaNyashcha sharaNyashcha dAtA shUrashcha bhArata .. 38..\\ tasya putrAH subalinaH shApenAsanpiturvadhe . nimittamavaliptA vai nR^isha.nsAshchaiva nityadA .. 39..\\ jamadagnidhenvAste vatsamAninyurbharatarShabha . aGYAta.n kArtavIryasya haihayendrasya dhImataH .. 40..\\ tato.arjunasya bAhU.nstu chhittvA vai pauruShAnvitaH . ta.n ruvanta.n tato vatsaM jAmadagnyaH svamAshramam . pratyAnayata rAjendra teShAmantaHpurAtprabhuH .. 41..\\ arjunasya sutAste tu sambhUyAbuddhayastadA . gatvAshramamasambuddha.n jamadagnermahAtmanaH .. 42..\\ apAtayanta bhallAgraiH shiraH kAyAnnarAdhipa . samitkushArtha.n rAmasya nirgatasya mahAtmanaH .. 43..\\ tataH pitR^ivadhAmarShAdrAmaH paramamanyumAn . niHkShatriyAM pratishrutya mahI.n shastramagR^ihNata .. 44..\\ tataH sa bhR^igushArdUlaH kArtavIryasya vIryavAn . vikramya nijaghAnAshu putrAnpautrAMshcha sarvashaH .. 45..\\ sa haihaya sahasrANi hatvA paramamanyumAn . chakAra bhArgavo rAjanmahI.n shoNitakardamAm .. 46..\\ sa tathA sumahAtejAH kR^itvA niHkShatriyAM mahIm . kR^ipayA parayAviShTo vanameva jagAma ha .. 47..\\ tato varShasahasreShu samatIteShu keShu chit . kShobha.n samprAptavA.nstIvraM prakR^ityA kopanaH prabhuH .. 48..\\ vishvAmitasya pautrastu raibhya putro mahAtapAH . parAvasurmahArAja kShiptvAha janasa.nsadi .. 49..\\ ye te yayAti patane yaGYe santaH samAgatAH . pratardanaprabhR^itayo rAma ki.n kShatriyA na te .. 50..\\ mithyApratiGYo rAma tva.n katthase janasa.nsadi . bhayAtkShatriya vIrANAM parvata.n samupAshritaH .. 51..\\ sa punaH kShatriya shataiH pR^ithivImanusantatAm . parAvasostadA shrutvA shastra.n jagrAha bhArgavaH .. 52..\\ tato ye kShatriyA rAja~nshatashastena jIvitAH . te vivR^iddhA mahAvIryAH pR^ithivIpatayo.abhavan .. 53..\\ sa punastA~njaghAnAshu bAlAnapi narAdhipa . garbhasthaistu mahI vyAptA punarevAbhavattadA .. 54..\\ jAta.n jAta.n sa garbhaM tu punareva jaghAna ha . arakShaMshcha sutAnkAMshchittadA kShatriya yoShitaH .. 55..\\ triH saptakR^itvaH pR^ithivI.n kR^itvA niHkShatriyAM prabhuH . dakShiNAmashvamedhAnte kashyapAyAdadattataH .. 56..\\ kShatriyANA.n tu sheShArthaM kareNoddishya kashyapaH . srukpragraha vatA rAja~nshrImAnvAkyamathAbravIt .. 57..\\ gachchha pAra.n samudrasya dakShiNasya mahAmune . na te madviShaye rAma vastavyamiha karhi chit .. 58..\\ tataH shUrpAraka.n desha.n sAgarastasya nirmame . santrAsAjjAmadagnyasya so.aparAntaM mahItalam .. 59..\\ kashyapastu mahArAja pratigR^ihya mahImimAm . kR^itvA brAhmaNa sa.nsthA.n vai pravivesha mahAvanam .. 60..\\ tataH shUdrAshcha vaishyAshcha yathA svairaprachAriNaH . avartanta dvijAgryANA.n dAreShu bharatarShabha .. 61..\\ arAjake jIvaloke durbalA balavattaraiH . bAdhyante na cha vitteShu prabhutvamiha kasya chit .. 62..\\ tataH kAlena pR^ithivI pravivesha rasAtalam . arakShyamANA vidhivatkShatriyairdharmarakShibhiH .. 63..\\ UruNA dhArayAmAsa kashyapaH pR^ithivI.n tataH . nimajjantI.n tadA rAja.nstenorvIti mahI smR^itA .. 64..\\ rakShiNashcha samuddishya prAyAchatpR^ithivI tadA . prasAdya kashyapa.n devI kShatriyAnbAhushAlinaH .. 65..\\ santi brahmanmayA guptA nR^iShu kShatriya pu~NgavAH . haihayAnA.n kule jAtAste sa.nrakShantu mAM mune .. 66..\\ asti paurava dAyAdo viDUratha sutaH prabho . R^ikShaiH sa.nvardhito vipra R^ikShavatyeva parvate .. 67..\\ tathAnukampamAnena yajvanAthAmitaujasA . parAshareNa dAyAdaH saudAsasyAbhirakShitaH .. 68..\\ sarvakarmANi kurute tasyarSheH shUdravaddhi saH . sarvakarmetyabhikhyAtaH sa mA.n rakShatu pArthiva .. 69..\\ shibeH putro mahAtejA gopatirnAma nAmataH . vane sa.nrakShito gobhiH so.abhirakShatu mAM mune .. 70..\\ pratardanasya putrastu vatso nAma mahAyashAH . vatsaiH sa.nvardhito goShThe sa mA.n rakShatu pArthivaH .. 71..\\ dadhi vAhana pautrastu putro divi rathasya ha . a~NgaH sa gautamenApi ga~NgAkUle.abhirakShitaH .. 72..\\ bR^ihadratho mahAbAhurbhuvi bhUtipuraskR^itaH . golA~NgUlairmahAbhAgo gR^idhrakUTe.abhirakShitaH .. 73..\\ maruttasyAnvavAye tu kShatriyAsturvasostrayaH . marutpatisamA vIrye samudreNAbhirakShitAH .. 74..\\ ete kShatriya dAyAdAstatra tatra parishrutAH . samya~NmAmabhirakShantu tataH sthAsyAmi nishchalA .. 75..\\ eteShAM pitarashchaiva tathaiva cha pitAmahAH . madarthaM nihatA yuddhe rAmeNAkliShTakarmaNA .. 76..\\ teShAmapachitishchaiva mayA kAryA na saMshayaH . na hyaha.n kAmaye nityamavikrAntena rakShaNam .. 77..\\ tataH pR^ithivyA nirdiShTA.nstAnsamAnIya kashyapaH . abhyaShi~nchanmahIpAlAnkShatriyAnvIryasaMmatAn .. 78..\\ teShAM putrAshcha pautrAshcha yeShA.n vaMshAH pratiShThitAH . evametatpurAvR^itta.n yanmAM pR^ichchhasi pANDava .. 79..\\ v evaM bruvanneva yadupraviro yudhiShThira.n dharmabhR^itA.n variShTham . rathena tenAshu yayau yathArko vishanprabhAbhirbhagavA.nstrilokam .. 80..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 50} vaizampaayana tato rAmasya tatkarma shrutvA rAjA yudhiShThiraH . vismayaM parama.n gatvA pratyuvAcha janArdanam .. 1..\\ aho rAmasya vArShNeya shakrasyeva mahAtmanaH . vikramo yena vasudhA krodhAnniHkShatriyA kR^itA .. 2..\\ gobhiH samudreNa tathA golA~NgUlarkSha vAnaraiH . guptA rAma bhayodvignAH kShatriyANA.n kulodvahAH .. 3..\\ aho dhanyo hi loko.aya.n sa bhAgyAshcha narA bhuvi . yatra karmedR^isha.n dharmyaM dvijena kR^itamachyuta .. 4..\\ tathA yAntau tadA tAta tAvachyutayudhiShThirau . jagmaturyatra gA~NgeyaH sharatalpagataH prabhuH .. 5..\\ tataste dadR^ishurbhIShma.n sharaprastara shAyinam . svarashmi jAlasa.nvIta.n sAyaM sUryamivAnalam .. 6..\\ upAsyamAnaM munibhirdevairiva shatakratum . deshe paramadharmiShThe nadI moghavatIm anu .. 7..\\ dUrAdeva tamAlokya kR^iShNo rAjA cha dharmarAT . chatvAraH pANDavAshchaiva te cha shAradvatAdayaH .. 8..\\ avaskandyAtha vAhebhyaH sa.nyamya prachalaM manaH . ekIkR^ityendriya grAmamupatasthurmahAmunIn .. 9..\\ abhivAdya cha govindaH sAtyakiste cha kauravAH . vyAsAdI.nstAnR^iShInpashchAdgA~Ngeyamupatasthire .. 10..\\ tapovR^iddhi.n tataH pR^iShTvA gA~Ngeya.n yadukauravAH . parivArya tataH sarve niSheduH puruSharShabhAH .. 11..\\ tato nishamya gA~Ngeya.n shAmyamAnamivAnalam . ki.n chiddInamanA bhIShmamiti hovAcha keshavaH .. 12..\\ kachchijGYAnAni te rAjanprasannAni yathA purA . kachchidavyA kulA chaiva buddhiste vadatA.n vara .. 13..\\ sharAbhighAtaduH khAtte kachchidgAtraM na dUyate . mAnasAdapi duHkhAddhi shArIraM balavattaram .. 14..\\ varadAnAtpituH kAma.n chhanda mR^ityurasi prabho . shantanordharmashIlasya na tvetachchhama kAraNam .. 15..\\ susUkShmo.apIha dehe vai shalyo janayate rujam . kiM punaH sharasa~NghAtaishchitasya tava bhArata .. 16..\\ kAmaM naitattavAkhyeyaM prANinAM prabhavApyayau . bhavAnhyupadishechchhreyo devAnAmapi bhArata .. 17..\\ yaddhi bhUtaM bhaviShyachcha bhavachcha puruSharShabha . sarva.n tajGYAnavR^iddhasya tava pANAvivAhitam .. 18..\\ sa.nsArashchaiva bhUtAnA.n dharmasya cha phalodayaH . viditaste mahAprAGYa tva.n hi brahma mayo nidhiH .. 19..\\ tvA.n hi rAjye sthitaM sphIte samagrA~NgamarogiNam . strIsahasraiH parivR^itaM pashyAmIhordhva retasam .. 20..\\ R^ite shAntanavAdbhIShmAttriShu lokeShu pArthiva . satyasandhAnmahAvIryAchchhUrAddharmaika tatparAt .. 21..\\ mR^ityumAvArya tarasA sharaprastara shAyinaH . nisarga prabhava.n kiM chinna cha tAtAnushushruma .. 22..\\ satye tapasi dAne cha yaGYAdhikaraNe tathA . dhanurvede cha vede cha nitya.n chaivAnvavekShaNe .. 23..\\ anR^isha.nsa.n shuchi.n dAntaM sarvabhUtahite ratam . mahAratha.n tvatsadR^ishaM na kaM chidanushushruma .. 24..\\ tva.n hi devAnsa gandharvAnsa surAsurarAkShasAn . shakta ekarathenaiva vijetuM nAtra saMshayaH .. 25..\\ tva.n hi bhIShma mahAbAho vasUnAM vAsavopamaH . nitya.n vipraiH samAkhyAto navamo.anavamo guNaiH .. 26..\\ aha.n hi tvAbhijAnAmi yastvaM puruShasattama . tridasheShvapi vikhyAtaH svashaktyA sumahAbalaH .. 27..\\ manuShyeShu manuShyendra na dR^iShTo na cha me shrutaH . bhavato yo guNaistulyaH pR^ithivyAM puruShaH kva chit .. 28..\\ tva.n hi sarvairguNai rAjandevAnapyatirichyase . tapasA hi bhavA~nshaktaH sraShTu.n lokAMshcharAcharAn .. 29..\\ tadasya tapyamAnasya GYAtInA.n sa~NkShayeNa vai . jyeShThasya pANDuputrasya shokaM bhIShma vyapAnuda .. 30..\\ ye hi dharmAH samAkhyAtAshchAturvarNyasya bhArata . chAturAshramya sa.nsR^iShTAste sarve viditAstava .. 31..\\ chAturvedye cha ye proktAshchAturhotre cha bhArata . sA~Nkhye yoge cha niyatA ye cha dharmAH sanAtanAH .. 32..\\ chAturvarNyena yash chaiko dharmo na sma virudhyate . sevyamAnaH sa chaivAdyo gA~Ngeya viditastava .. 33..\\ itihAsa purANa.n cha kArtsnyena viditaM tava . dharmashAstra.n cha sakalaM nityaM manasi te sthitam .. 34..\\ ye cha ke chana loke.asminnarthAH saMshaya kArakAH . teShA.n chhettA nAsti loke tvadanyaH puruSharShabha .. 35..\\ sa pANDaveyasya manaH samutthitaM narendra shoka.n vyapakarSha medhayA . bhavadvidhA hyuttamabuddhivistarA vimuhyamAnasya janasya shAntaye .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 51} vaizampaayana shrutvA tu vachanaM bhIShmo vAsudevasya dhImataH . ki.n chidunnAmya vadanaM prA~njalirvAkyamabravIt .. 1..\\ namaste bhagavanviShNo lokAnAM nidhanodbhava . tva.n hi kartA hR^iShIkesha sa.nhartA chAparAjitaH .. 2..\\ vishvakarmannamaste.astu vishvAtmanvishvasambhava . apavargo.asi bhUtAnAM pa~nchAnAM parataH sthitaH .. 3..\\ namaste triShu lokeShu namaste paratantriShu . yogeshvara namaste.astu tva.n hi sarvaparAyaNam .. 4..\\ matsaMshrita.n yadAttha tvaM vachaH puruShasattama . tena pashyAmi te divyAnbhAvAnhi triShu vartmasu .. 5..\\ tachcha pashyAmi tattvena yatte rUpa.n sanAtanam . sapta mArgA niruddhAste vAyoramitatejasaH .. 6..\\ diva.n te shirasA vyAptaM padbhyAM devI vasundharA . disho bhujau ravishchakShurvIrye shakraH pratiShThitaH .. 7..\\ atasI puShpasa~NkAshaM pItavAsasamachyutam . vapurhyanumimImaste meghasyeva sa vidyutaH .. 8..\\ tvatprapannAya bhaktAya gatimiShTA.n jigIShave . yachchhreyaH puNDarIkAkSha taddhyAyasva surottama .. 9..\\ vaasudeva yataH khalu parA bhaktirmayi te puruSharShabha . tato vapurmayA divya.n tava rAjanpradarshitam .. 10..\\ na hyabhaktAya rAjendra bhaktAyAnR^ijave na cha . darshayAmyahamAtmAnaM na chAdAntAya bhArata .. 11..\\ bhavA.nstu mama bhaktashcha nitya.n chArjavamAsthitaH . dame tapasi satye cha dAne cha nirataH shuchiH .. 12..\\ arhastvaM bhIShma mA.n draShTuM tapasA svena pArthiva . tava hyupasthitA lokA yebhyo nAvartate punaH .. 13..\\ pa~nchA shata.n ShaTcha kurupravIra sheSha.n dinAnAM tava jIvitasya . tataH shubhaiH karmaphalodayaistvaM sameShyase bhIShma vimuchya deham .. 14..\\ ete hi devA vasavo vimAnAny AsthAya sarve jvalitAgnikalpAH . antarhitAstvAM pratipAlayanti kAShThAM prapadyantamudakpata~Ngam .. 15..\\ vyAvR^ittamAtre bhagavatyudIchIM sUrye disha.n kAlavashAtprapanne . gantAsi lokAnpuruShapravIra nAvartate yAnupalabhya vidvAn .. 16..\\ amu.n cha lokaM tvayi bhIShma yAte GYAnAni na~NkShyantyakhilena vIra . ataH sma sarve tvayi saMnikarShaM samAgatA dharmavivechanAya .. 17..\\ tajGYAtishokopahatashrutAya satyAbhisandhAya yudhiShThirAya . prabrUhi dharmArthasamAdhi yuktam arthya.n vacho.asyApanudAsya shokam .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 52} vaizampaayana tataH kR^iShNasya tadvAkya.n dharmArthasahita.n hitam . shrutvA shAntanavo bhIShmaH pratyuvAcha kR^itA~njaliH .. 1..\\ lokanAtha mahAbAho shiva nArAyaNAchyuta . tava vAkyamabhishrutya harSheNAsmi pariplutaH .. 2..\\ ki.n chAhamabhidhAsyAmi vAkpate tava saMnidhau . yadA vAcho gata.n sarva.n tava vAchi samAhitam .. 3..\\ yaddhi ki.n chitkR^ita.n loke kartavyaM kriyate cha yat . tvattastanniHsR^ita.n devalokA buddhimayA hi te .. 4..\\ kathayeddevaloka.n yo devarAjasamIpataH . dharmakAmArtha shAstrANA.n so.arthAnbrUyAttavAgrataH .. 5..\\ sharAbhighAtAdvyathitaM mano me madhusUdana . gAtrANi chAvasIdanti na cha buddhiH prasIdati .. 6..\\ na cha me pratibhA kA chidasti ki.n chitprabhAShitum . pIDyamAnasya govinda viShAnala samaiH sharaiH .. 7..\\ balaM medhAH prajarati prANAH santvarayanti cha . marmANi paritapyante bhrAnta.n chetastathaiva cha .. 8..\\ daurbAlyAtsajjate vAnme sa katha.n vaktumutsahe . sAdhu me tvaM prasIdasva dAshArha kulanandana .. 9..\\ tatkShamasva mahAbAho na brUyA.n kiM chidachyuta . tvatsaMnidhau chasIdeta vAchaH patirapi bruvan .. 10..\\ na dishaH samprajAnAmi nAkAshaM na cha medinIm . kevala.n tava vIryeNa tiShThAmi madhusUdana .. 11..\\ svayameva prabho tasmAddharmarAjasya yaddhitam . tadbravIhyAshu sarveShAmAgamAnA.n tvamAgamaH .. 12..\\ katha.n tvayi sthite loke shAshvate lokakartari . prabrUyAnmadvidhaH kashchidgurau shiShya iva sthite .. 13..\\ vaasudeva upapannamida.n vAkya.n kauravANAM dhurandhare . mahAvIrye mahAsattve sthite sarvArthadarshini .. 14..\\ yachcha mAmAttha gA~Ngeya bANaghAta rujaM prati . gR^ihANAtra varaM bhIShma matprasAda kR^ita.n vibho .. 15..\\ na te glAnirna te mUrchhA na dAho na cha te rujA . prabhaviShyanti gA~Ngeya kShutpipAse na chApyuta .. 16..\\ GYAnAni cha samagrANi pratibhAsyanti te.anagha . na cha te kva chidAsaktirbuddheH prAdurbhaviShyati .. 17..\\ sattvastha.n cha mano nityaM tava bhIShma bhaviShyati . rajastamobhyA.n rahita.n ghanairmukta ivodu rAT .. 18..\\ yadyachcha dharmasa.nyuktamarthayuktamathApi vA . chintayiShyasi tatrAgryA buddhistava bhaviShyati .. 19..\\ ima.n cha rAjashArdUla bhUtagrAmaM chaturvidham . chakShurdivya.n samAshritya drakShyasyamitavikrama .. 20..\\ chaturvidhaM prajA jAla.n sa.nyukto GYAnachakShuShA . bhIShma drakShyasi tattvena jale mIna ivAmale .. 21..\\ vaizampaayana tataste vyAsa sahitAH sarva eva maharShayaH . R^igyajuH sAma sa.nyuktairvachobhiH kR^iShNamarchayan .. 22..\\ tataH sarvArtava.n divyaM puShpavarShaM nabhastalAt . papAta yatra vArShNeyaH sa gA~NgeyaH sa pANDavaH .. 23..\\ vAditrANi cha divyAni jagushchApsarasA.n gaNAH . na chAhitamaniShTa.n vA ki.n chittatra vyadR^ishyata .. 24..\\ vavau shivaH sukho vAyuH sarvagandhavahaH shuchiH . shAntAyA.n dishi shAntAshcha prAvadanmR^igapakShiNaH .. 25..\\ tato muhUrtAdbhagavAnsahasrAMshurdivAkaraH . dahanvanamivaikAnte pratIchyAM pratyadR^ishyata .. 26..\\ tato maharShayaH sarve samutthAya janArdanam . bhIShmamAmantrayA.n chakrU rAjAnaM chayudhiShThiram .. 27..\\ tataH praNAmamakarotkeshavaH pANDavastathA . sAtyakiH sa~njayashchaiva sa cha shAradvataH kR^ipaH .. 28..\\ tataste dharmaniratAH samyaktairabhipUjitAH . shvaH sameShyAma ityuktvA yatheShTa.n tvaritA yayuH .. 29..\\ tathaivAmantrya gA~Ngeya.n keshavaste cha pANDavAH . pradakShiNamupAvR^itya rathAnAruruhuH shubhAn .. 30..\\ tato rathaiH kA~nchanadanta kUbarair mahIdharAbhaiH sa madaishcha dantibhiH . hayaiH suparNairiva chAshugAmibhiH padAtibhishchAtta sharAsanAdibhiH .. 31..\\ yayau rathAnAM purato hi sA chamUs tathaiva pashchAdati mAtrasAriNI . purashcha pashchAchcha yathA mahAnadI purarkSha vanta.n girimetya narmadA .. 32..\\ tataH purastAdbhagavAnnishAkaraH samutthitastAmabhiharShayaMshchamUm . divAkarApIta rasAstathauShadhIH punaH svakenaiva guNena yojayan .. 33..\\ tataH pura.n surapurasaMnibha dyuti pravishya te yaduvR^iShapANDavAstadA . yathochitAnbhavanavarAnsamAvisha~n shramAnvitA mR^igapatayo guhA iva .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 53} vaizampaayana tataH pravishya bhavanaM prasupto madhusUdanaH . yAmamAtrAvasheShAyA.n yAminyAM pratyabudhyata .. 1..\\ sa dhyAnapathamAshritya sarvaGYAnAni mAdhavaH . avalokya tataH pashchAddadhyau brahma sanAtanam .. 2..\\ tataH shrutipurANa GYAH shikShitA raktakaNThinaH . astuvanvishvakarmANa.n vAsudevaM prajApatim .. 3..\\ paThanti pANisvanikAstathA gAyanti gAyanAH . sha~NkhAnaka mR^ida~NgAMshcha pravAdyanta sahasrashaH .. 4..\\ vINA paNavaveNUnA.n svanashchAti manoramaH . prahAsa iva vistIrNaH shushruve tasya veshmanaH .. 5..\\ tathA yudhiShThirasyApi rAGYo ma~Ngalasa.nhitAH . uchcherurmadhurA vAcho gItavAditrasa.nhitAH .. 6..\\ tata utthAya dAshArhaH snAtaH prA~njalirachyutaH . japtvA guhyaM mahAbAhuragnInAshritya tasthivAn .. 7..\\ tataH sahasraviprANA.n chaturveda vidAM tathA . gavA.n sahasreNaikaikaM vAchayAmAsa mAdhavaH .. 8..\\ ma~NgalAlambhana.n kR^itvA AtmAnamavalokya cha . Adarshe vimale kR^iShNastataH sAtyakimabravIt .. 9..\\ gachchha shaineya jAnIhi gatvA rAjaniveshanam . api sajjo mahAtejA bhIShma.n draShTu.n yuthiShThiraH .. 10..\\ tataH kR^iShNasya vachanAtsAtyakistvarito yayau . upagamya cha rAjAna.n yudhiShThiramuvAcha ha .. 11..\\ yukto rathavaro rAjanvAsudevasya dhImataH . samIpamApageyasya prayAsyati janArdanaH .. 12..\\ bhavatpratIkShaH kR^iShNo.asau dharmarAja mahAdyute . yadatrAnantara.n kR^ityaM tadbhavAnkartumarhati .. 13..\\ yudhisthira yujyatAM me rathavaraH phalgunApratima dyute . na sainikaishcha yAtavya.n yAsyAmo vayameva hi .. 14..\\ na cha pIDayitavyo me bhIShmo dharmabhR^itA.n varaH . ataH puraHsarAshchApi nivartantu dhana~njaya .. 15..\\ adya prabhR^iti gA~NgeyaH para.n guhyaM pravakShyati . tato nechchhAmi kaunteya pR^ithagjanasamAgamam .. 16..\\ vaizampaayana tadvAkyamAkarNya tathA kuntIputro dhana~njayaH . yukta.n rathavara.n tasmA AchachakShe nararShabha .. 17..\\ tato yudhiShThiro rAjA yamau bhImArjunAvapi . bhUtAnIva samastAni yayuH kR^iShNa niveshanam .. 18..\\ Agachchhatsvatha kR^iShNo.api pANDaveShu mahAtmasu . shaineya sahito dhImAnrathamevAnvapadyata .. 19..\\ rathasthAH sa.nvida.n kR^itvA sukhAM pR^iShTvA cha sharvarIm . meghaghoShai rathavaraiH prayayuste mahArathAH .. 20..\\ meghapuShpaM balAha.n cha sainya.n sugrIvameva cha . dArukashchodayAmAsa vAsudevasya vAjinaH .. 21..\\ te hayA vAsudevasya dArukeNa prachoditAH . gA.n khurAgraistathA rAja.NllikhantaH prayayustadA .. 22..\\ te grasanta ivAkAsha.n vegavanto mahAbalAH . kShetra.n dharmasya kR^itsnasya kurukShetramavAtaran .. 23..\\ tato yayuryatra bhIShmaH sharatalpagataH prabhuH . Aste brahmarShibhiH sArdhaM brahmA devagaNairyathA .. 24..\\ tato.avatIrya govindo rathAtsa cha yudhiShThiraH . bhImo gANDIvadhanvA cha yamau sAtyakireva cha . R^iShInabhyarchayAmAsuH karAnudyamya dakShiNAn .. 25..\\ sa taiH parivR^ito rAjA nakShatrairiva chandramAH . abhyAjagAma gA~NgeyaM brahmANamiva vAsavaH .. 26..\\ sharatalpe shayAna.n tamAdityaM patita.n yathA . dadarsha sa mahAbAhurbhayAdAgatasAdhvasaH .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 54} janamejaya dharmAtmani mahAsattve satyasandhe jitAtmani . devavrate mahAbhAge sharatalpagate.achyute .. 1..\\ shayAne vIrashayane bhIShme shantanunandane . gA~Ngeye puruShavyAghre pANDavaiH paryupasthite .. 2..\\ kAH kathAH samavartanta tasminvIra samAgame . hateShu sarvasainyeShu tanme sha.nsa mahAmune .. 3..\\ vaiz sharatalpagate bhIShme kauravANA.n dhurandhare . AjagmurR^iShayaH siddhA nAradapramukhA nR^ipa .. 4..\\ hatashiShTAshcha rAjAno yudhiShThirapurogamAH . dhR^itarAShTrashcha kR^iShNashcha bhImArjunayamAstathA .. 5..\\ te.abhigamya mahAtmAno bharatAnAM pitA maham . anvashochanta gA~NgeyamAdityaM patita.n yathA .. 6..\\ muhUrtamiva cha dhyAtvA nArado deva darshanaH . uvAcha pANDavAnsarvAnhatashiShTAMshcha pArthivAn .. 7..\\ prAptakAla.n cha AchakShe bhIShmo.ayamanuyujyatAm . astameti hi gA~Ngeyo bhAnumAniva bhArata .. 8..\\ ayaM prANAnutsisR^ikShusta.n sarve.abhyetya pR^ichchhata . kR^itsnAnhi vividhAndharmAMshchAturvarNyasya vettyayam .. 9..\\ eSha vR^iddhaH purA lokAnsamprApnoti tanutyajAm . ta.n shIghramanuyu~njadhvaM saMshayAnmanasi sthitAn .. 10..\\ evamuktA nAradena bhIShmamIyurnarAdhipAH . praShTu.n chAshaknuvantaste vIkShAM chakruH parasparam .. 11..\\ athovAcha hR^iShIkeshaM pANDuputro yudhiShThiraH . nAnyastvaddevakIputra shaktaH praShTuM pitA maham .. 12..\\ pravyAharaya durdharSha tvamagre madhusUdana . tva.n hi nastAta sarveShAM sarvadharmaviduttamaH .. 13..\\ evamuktaH pANDavena bhagavAnkeshavastadA . abhigamya durAdharShaM pravyAharayadachyutaH .. 14..\\ kachchitsukhena rajanI vyuShTA te rAjasattama . vispaShTa lakShaNA buddhiH kachchichchopasthitA tava .. 15..\\ kachchijGYAnani sarvANi pratibhAnti cha te.anagha . na glAyate cha hR^idayaM na cha te vyAkulaM manaH .. 16..\\ dAho mohaH shramashchaiva klamo glAnistathA rujA . tava prasAdAdgovinda sadyo vyapagatAnagha .. 17..\\ yachcha bhUtaM bhaviShyachcha bhavachcha paramadyute . tatsarvamanupashyAmi pANau phalamivAhitam .. 18..\\ vedoktAshchaiva ye dharmA vedAntanihitAsh cha ye . tAnsarvAnsamprapashyAmi varadAnAttavAchyuta .. 19..\\ shiShTaishcha dharmo yaH proktaH sa cha me hR^idi vartate . deshajAtikulAnA.n cha dharmaGYo.asmi janArdana .. 20..\\ chaturShvAshramadharmeShu yo.arthaH sa cha hR^idi sthitaH . rAjadharmAMshcha sakalAnavagachchhAmi keshava .. 21..\\ yatra yatra cha vaktavya.n tadvakShyAmi janArdana . tava prasAdAddhi shubhA mano me buddhirAvishat .. 22..\\ yuveva chAsmi sa.nvR^ittastvadanudhyAna bR^i.nhitaH . vaktu.n shreyaH samartho.asmi tvatprasAdAjjanArdana .. 23..\\ svaya.n kimarthaM tubhavA~nshreyo na prAha pANDavam . ki.n te vivakShitaM chAtra tadAshu vada mAdhava .. 24..\\ yashasaH shreyasashchaiva mUlaM mA.n viddhi kaurava . mattaH sarve.abhinirvR^ittA bhAvAH sadasadAtmakAH .. 25..\\ shItAMshushchandra ityukte ko loke vismayiShyati . tathaiva yashasA pUrNe mayi ko vismayiShyati .. 26..\\ Adheya.n tu mayA bhUyo yashastava mahAdyute . tato me vipulA buddhistvayi bhIShma samAhitA .. 27..\\ yAvaddhi pR^itivI pAla pR^ithivI sthAsyate dhruvA . tAvattavAkShayA kIrtirlokAnanu chariShyati .. 28..\\ yachcha tva.n vakShyase bhIShma pANDavAyAnupR^ichchhate . veda pravAdA iva te sthAsyanti vasudhAtale .. 29..\\ yashchaitena pramANena yokShyatyAtmAnamAtmanA . saphala.n sarvapuNyAnAM pretya chAnubhaviShyati .. 30..\\ etasmAtkAraNAdbhIShma matirdivyA mahAhite . dattA yasho vipratheta kathaM bhUyastaveti ha .. 31..\\ yAvaddhi prathate loke puruShasya yasho bhuvi . tAvattasyAkShaya.n sthAnaM bhavatIti vinishchitam .. 32..\\ rAjAno hatashiShTAstvA.n rAjannabhita Asate . dharmAnanuyuyukShantastebhyaH prabrUhi bhArata .. 33..\\ bhavAnhi vayasA vR^iddhaH shrutAchAra samanvitaH . kushalo rAjadharmANAM pUrveShAmaparAsh cha ye .. 34..\\ janmaprabhR^iti te kashchidvR^ijinaM na dadarsha ha . GYAtAramanudharmANA.n tvA.n viduH sarvapArthivAH .. 35..\\ tebhyaH piteva putrebhyo rAjanbrUhi paraM nayam . R^iShayashcha hi devAshcha tvayA nityamupAsitAH .. 36..\\ tasmAdvaktavyameveha tvayA pashyAmyasheShataH . dharmA~nshushrUShamANebhyaH pR^iShTena cha satA punaH .. 37..\\ vaktavya.n viduShA cheti dharmamAhurmanIShiNaH . apratibruvataH kaShTo doSho hi bhavati prabho .. 38..\\ tasmAtputraishcha pautraishcha dharmAnpR^iShTaH sanAtanAn . vidvA~njiGYAsamAnaistvaM prabrUhi bharatarShabha .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 55} vaizampaayana athAbravInmahAtejA vAkya.n kauravanandanaH . hanta dharmAnpravakShyAmi dR^iDhe vAnmanasI mama .. 1..\\ tava prasAdAdgovinda bhUtAtmA hyasi shAshvataH . yudhiShThirastu mA.n rAjA dharmAnsamanupR^ichchhatu .. 2..\\ evaM prIto bhaviShyAmi dharmAnvakShyAmi chAnagha . yasminrAjarShayaH sarve sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 3..\\ sarveShA.n dIptayashasAM kurUNAM dharmachAriNAm . yasya nAsti samaH kashchitsa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 4..\\ dhR^itirdamo brahmacharya.n kShamA dharmashcha nityadA . yasminnojashcha tejashcha sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 5..\\ satya.n dAnaM tapaH shaucha.n shAntirdAkShyamasambhramaH . yasminnetAni sarvANi sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 6..\\ yo na kAmAnna sa.nrambhAnna bhayAnnArthakAraNAt . kuryAdadharma.n dharmAtmA sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 7..\\ sambandhino.atithInbhR^ityAnsaMshritopAshritAMshcha yaH . saMmAnayati satkR^itya sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 8..\\ satyanitya.n kShamA nityo GYAnanityo.atithipriyaH . yo dadAti satAM nitya.n sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 9..\\ ijyAdhyayana nityashcha dharme cha nirataH sadA . shAntaH shrutarahasyashcha sa mAM pR^ichchhatu pANDavaH .. 10..\\ lajjayA parayopeto dharmAtmA sa yudhiShThiraH . abhishApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati .. 11..\\ lokasya kadana.n kR^itvA lokanAtho vishAM pate . abhishApabhayAdbhIto bhavantaM nopasarpati .. 12..\\ pUjyAnmAnyAMshcha bhaktAMshcha gurUnsambandhibAndhavAn . arghyArhAniShubhirhatvA bhavantaM nopasarpati .. 13..\\ brAhmaNAnA.n yathA dharmo dAnamadhyayana.n tapaH . kShatriyANA.n tathA kR^iShNa samare dehapAtanam .. 14..\\ pitR^InpitA mahAnputrAngurUnsambandhibAndhavAn . mithyA pravR^ittAnyaH sa~Nkhye nihanyAddharma eva saH .. 15..\\ samayatyAgino lubdhAngurUnapi cha keshava . nihanti samare pApAnkShatriyo yaH sa dharmavit .. 16..\\ AhUtena raNe nitya.n yoddhavya.n kShatrabandhunA . dharmya.n svargya.n cha lokyaM cha yuddhaM hi manurabravIt .. 17..\\ evamuktastu bhIShmeNa dharmarAjo yudhiShThiraH . vinItavadupAgamya tasthau sandarshane.agrataH .. 18..\\ athAsya pAdau jagrAha bhIShmashchAbhinananda tam . mUrdhni chainamupAghrAya niShIdetyabravIttadA .. 19..\\ tamuvAchAtha gA~Ngeya R^iShabhaH sarvadhanvinAm . pR^ichchha mA.n tAta visrabdhaM mA bhaistvaM kurusattama .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 56} praNipatya hR^iShIkeshamabhivAdya pitA maham . anumAnya gurUnsarvAnparyapR^ichchhadyudhiShThiraH .. 1..\\ rAjya.n vai paramo dharma iti dharmavido viduH . mahAntametaM bhAra.n cha manye tadbrUhi pArthiva .. 2..\\ rAjadharmAnvisheSheNa kathayasva pitA maha . sarvasya jIvalokasya rAjadharmAH parAyaNam .. 3..\\ trivargo.atra samAsakto rAjadharmeShu kaurava . mokShadharmashcha vispaShTaH sakalo.atra samAhitaH .. 4..\\ yathA hi rashmayo.ashvasya dviradasyA~Nkusho yathA . narendra dharmo lokasya tathA pragrahaNa.n smR^itam .. 5..\\ atra vai sampramUDhe tu dharme rAjarShisevite . lokasya sa.nsthA na bhavetsarva.n cha vyAkulaM bhavet .. 6..\\ udayanhi yathA sUryo nAshayatyAsura.n tapaH . rAjadharmAstathAlokyAmAkShipantyashubhA.n gatim .. 7..\\ tadagre rAjadharmANAmarthatattvaM pitA maha . prabrUhi bharatashreShTha tva.n hi buddhimatAM varaH .. 8..\\ Agamashcha parastvattaH sarveShAM naH parantapa . bhavanta.n hi paraM buddhau vAsudevo.abhimanyate .. 9..\\ namo dharmAya mahate namaH kR^iShNAya vedhase . brAhmaNebhyo namaskR^itya dharmAnvakShyAmi shAshvatAn .. 10..\\ shR^iNu kArtsnyena mattastva.n rAjadharmAnyudhiShThira . niruchyamAnAnniyato yachchAnyadabhivA~nchhasi .. 11..\\ AdAveva kurushreShTha rAGYA ra~njana kAmyayA . devatAnA.n dvijAnAM cha vartitavya.n yathAvidhi .. 12..\\ daivatAnyarchayitvA hi brAhmaNAMshcha kurUdvaha . AnR^iNya.n yAti dharmasya lokena cha sa mAnyate .. 13..\\ utthAne cha sadA putra prayatethA yudhiShThira . na hyutthAnamR^ite daiva.n rAGYAm arthaprasiddhaye .. 14..\\ sAdhAraNa.n dvaya.n hyetaddaivamutthAnameva cha . pauruSha.n hi paraM manye daivaM nishchityamuchyate .. 15..\\ vipanne cha samArambhe santApaM mA sma vai kR^ithAH . ghaTate vinayastAta rAGYAmeSha nayaH paraH .. 16..\\ na hi satyAdR^ite ki.n chidrAGYA.n vai siddhikAraNam . satye hi rAjA nirataH pretya cheha hi nandati .. 17..\\ R^iShINAmapi rAjendra satyameva para.n dhanam . tathA rAGYaH para.n satyAnnAnyadvishvAsakAraNam .. 18..\\ guNavA~nshIlavAndAnto mR^idurdharmyo jitendriyaH . sudarshaH sthUlalakShyashcha na bhrashyeta sadA shriyaH .. 19..\\ Arjava.n sarvakAryeShu shrayethAH kurunandana . punarnayavichAreNa trayI sa.nvaraNena cha .. 20..\\ mR^idurhi rAjA satata.n la~Nghyo bhavati sarvashaH . tIkShNAchchodvijate lokastasmAdubhayamAchara .. 21..\\ adaNDyAshchaiva te nitya.n viprAH syurdadatAM vara . bhUtametatpara.n loke brAhmaNA nAma bhArata .. 22..\\ manunA chApi rAjendra gItau shlokau mahAtmanA . dharmeShu sveShu kauravya hR^idi tau kartumarhasi .. 23..\\ adbhyo.agnirbrahmataH kShatramashmano lohamutthitam . teShA.n sarvatra ga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 24..\\ ayo hanti yadAshmAnamagnishchApo.abhipadyate . brahma cha kShatriyo dveShTi tadA sIdanti te trayaH .. 25..\\ etajGYAtvA mahArAja namasyA eva te dvijAH . bhaumaM brahma dvijashreShThA dhArayanti shamAnvitAH .. 26..\\ eva.n chaiva naravyAghra lokatantra vighAtakAH . nigrAhyA eva satataM bAhubhyA.n ye syurIdR^ishAH .. 27..\\ shlokau choshanasA gItau purA tAta maharShiNA . tau nibodha mahAprAGYa tvamekAgramanA nR^ipa .. 28..\\ udyamya shastramAyAntamapi vedAntaga.n raNe . nigR^ihNIyAtsvadharmeNa dharmApekShI nareshvaraH .. 29..\\ vinashyamAna.n dharma.n hi yo rakShati sa dharmavit . na tena bhrUNa hA sa syAnmanyustaM manumR^ichchhati .. 30..\\ eva.n chaiva narashreShTha rakShyA eva dvijAtayaH . svaparAdhAnapi hi tAnviShayAnte samutsR^ijet .. 31..\\ abhishastamapi hyeShA.n kR^ipAyIta vishAM pate . brahmaghne guru talpe cha bhrUNahatye tathaiva cha .. 32..\\ rAjadveShTe cha viprasya viShayAnte visarjanam . vidhIyate na shArIraM bhayameShA.n kadA chana .. 33..\\ dayitAshcha narAste syurnityaM puruShasattama . na koshaH paramo hyanyo rAGYAM puruShasa~ncayAt .. 34..\\ durgeShu cha mahArAja ShaTsu ye shAstranishchitAH . sarveShu teShu manyante naradurga.n sudustaram .. 35..\\ tasmAnnitya.n dayA kAryA chAturvarNye vipashchitA . dharmAtmA satyavAkchaiva rAjA ra~njayati prajAH .. 36..\\ na cha kShAntena te bhAvyaM nityaM puruShasattama . adharmyo hi mR^idU rAjA kShamA vAniva ku~njaraH .. 37..\\ bArhaspatye cha shAstre vai shlokA viniyatAH purA . asminnarthe mahArAja tanme nigadataH shR^iNu .. 38..\\ kShamamANaM nR^ipaM nityaM nIchaH paribhavejjanaH . hastiyantA gajasyeva shira evArurukShati .. 39..\\ tasmAnnaiva mR^idurnitya.n tIkShNo vApi bhavennR^ipaH . vasante.arka iva shrImAnna shIto na cha gharmadaH .. 40..\\ pratyakSheNAnumAnena tathaupamyopadeshataH . parIkShyAste mahArAja sve pare chaiva sarvadA .. 41..\\ vyasanAni cha sarvANi tyajethA bhUridakShiNa . na chaiva na prayu~njIta sa~Nga.n tu parivarjayet .. 42..\\ nitya.n hi vyasanI loke paribhUto bhavatyuta . udvejayati loka.n chApyati dveShI mahIpatiH .. 43..\\ bhavitavya.n sadA rAGYA garbhiNI sahadharmiNA . kAraNa.n cha mahArAja shR^iNu yenedamiShyate .. 44..\\ yathA hi garbhiNI hitvA svaM priyaM manaso.anugam . garbhasya hitamAdhatte tathA rAGYApyasaMshayam .. 45..\\ vartitavya.n kurushreShTha nityaM dharmAnuvartinA . svaM priya.n samabhityajya yadyallokahitaM bhavet .. 46..\\ na santyAjya.n cha te dhairyaM kadA chidapi pANDava . dhIrasya spaShTa daNDasya na hyAGYA pratihanyate .. 47..\\ parihAsashcha bhR^ityaiste na nitya.n vadatAM vara . kartavyo rAjashArdUla doShamatra hi me shR^iNu .. 48..\\ avamanyanti bhartAra.n sa.nharShAdupajIvinaH . sve sthAne na cha tiShThanti la~Nghayanti hi tadvachaH .. 49..\\ preShyamANA vikalpante guhya.n chApyanuyu~njate . ayAchya.n chaiva yAchante.abhojyAnyAhArayanti cha .. 50..\\ krudhyanti paridIpyanti bhImamadhyAsate.asya cha . utkochairva~nchanAbhishcha kAryANyanuvihanti cha .. 51..\\ jarjara.n chAsya viShayaM kurvanti pratirUpakaiH . strIrakShibhishcha sajjante tulyaveShA bhavanti cha .. 52..\\ vAta.n ShaShThIvana.n chaiva kurvate chAsya saMnidhau . nirlajjA narashArdUla vyAharanti cha tadvachaH .. 53..\\ haya.n vA dantinaM vApi rathaM nR^ipatisaMmatam . adhirohantyanAdR^itya harShule pArthive mR^idau .. 54..\\ ida.n te duShkara.n rAjannidaM te durvicheShTitam . ityeva.n suhR^ido nAma bruvanti pariShadgatAH .. 55..\\ kruddhe chAsminhasantyeva na cha hR^iShyanti pUjitAH . sa~NgharShashIlAshcha sadA bhavantyanyonyakAraNAt .. 56..\\ visra.nsayanti mantra.n cha vivR^iNvanti cha duShkR^itam . lIlayA chaiva kurvanti sAvaGYAstasya shAsanam . ala.n karaNa bhojyaM cha tathA snAnAnulepanam .. 57..\\ helamAnA naravyAghra svasthAstasyopaShR^iNvate . nindanti svAnadhIkArAnsantyajanti cha bhArata .. 58..\\ na vR^ittyA parituShyanti rAjadeya.n haranti cha . krIDitu.n tena chechchhanti sasUtreNeva pakShiNA . asmatpraNeyo rAjeti loke chaiva vadantyuta .. 59..\\ ete chaivApare chaiva doShAH prAdurbhavantyuta . nR^ipatau mArdavopete harShule cha yudhiShThira .. 60..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 57} bhiisma nityodyuktena vai rAGYA bhavitavya.n yudhiShThira . prashAmyate cha rAjA hi nArIvodyama varjitaH .. 1..\\ bhagavAnushanA chAha shlokamatra vishAM pate . tamihaikamanA rAjangadatastvaM nibodha me .. 2..\\ dvAvetau grasate bhUmiH sarpo bilashayAniva . rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 3..\\ tadetannarashArdUla hR^idi tva.n kartumarhasi . sandheyAnapi sandhatsva virodhyAMsh cha virodhaya .. 4..\\ saptA~Nge yashcha te rAjye vaiparItya.n samAcharet . gururvA yadi vA mitraM pratihantavya eva saH .. 5..\\ maruttena hi rAGYAya.n gItaH shlokaH purAtanaH . rAjyAdhikAre rAjendra bR^ihaspatimataH purA .. 6..\\ gurorapyavaliptasya kAryAkAryamajAnataH . utpathapratipannasya parityAgo vidhIyate .. 7..\\ bAhoH putreNa rAGYA cha sagareNeha dhImatA . asama~njAH suto jyeShThastyaktaH paurahitaiShiNA .. 8..\\ asama~njAH sarayvAM prAkpaurANAM bAlakAnnR^ipa . nyamajjayadataH pitrA nirbhartsya sa vivAsitaH .. 9..\\ R^iShiNoddAlakenApi shvetaketurmahAtapAH . mithyA viprAnupacharansantyakto dayitaH sutaH .. 10..\\ lokara~njanamevAtra rAGYA.n dharmaH sanAtanaH . satyasya rakShaNa.n chaiva vyavahArasya chArjavam .. 11..\\ na hi.nsyAtparavittAni deya.n kAle cha dApayet . vikrAntaH satyavAkkShAnto nR^ipo na chalate pathaH .. 12..\\ guptamantro jitakrodho shAstrArthagatanishchayaH . dharme chArthe cha kAme cha mokShe cha satata.n rataH .. 13..\\ trayyA sa.nvR^itarandhrashcha rAjA bhavitumarhati . vR^ijinasya narendrANAM nAnyatsa.nvaraNAtparam .. 14..\\ chAturvarNyasya dharmAshcha rakShitavyA mahIkShitA . dharmasa~NkararakShA hi rAGYA.n dharmaH sanAtanaH .. 15..\\ na vishvasechcha nR^ipatirna chAtyarthaM na vishvaset . ShADguNya guNadoShAMshcha nityaM buddhyAvalokayet .. 16..\\ dviTchhidradarshi nR^ipatirnityameva prashasyate . trivargaviditArthashcha yuktachAropadhishcha yaH .. 17..\\ koshasyopArjana ratiryama vaishravaNopamaH . vettA cha dashavargasya sthAnavR^iddhi kShayAtmanaH .. 18..\\ abhR^itAnAM bhavedbhartA bhR^itAnA.n chAnvavekShakaH . nR^ipatiH sumukhashcha syAtsmitapUrvAbhibhAShitA .. 19..\\ upAsitA cha vR^iddhAnA.n jitatandrIralolupaH . satA.n vR^itte sthitamatiH santo hyAchAra darshinaH .. 20..\\ na chAdadIta vittAni satA.n hastAtkadA chana . asadbhyastu samAdadyAtsadbhyaH sampratipAdayet .. 21..\\ svayaM prahartAdAtA cha vashyAtmA vashya sAdhanaH . kAle dAtA cha bhoktA cha shuddhAchArastathaiva cha .. 22..\\ shUrAnbhaktAnasa.nhAryAnkule jAtAnarogiNaH . shiShTA~nshiShTAbhisambandhAnmAnino nAvamAninaH .. 23..\\ vidyA vido lokavidaH paralokAnvavekShakAn . dharmeShu niratAnsAdhUnachalAnachalAniva .. 24..\\ sahAyAnsatata.n kuryAdrAjA bhUtipuraskR^itaH . taistulyashcha bhavedbhogaishchhatramAtrA GYayAdhikaH .. 25..\\ pratyakShA cha parokShA cha vR^ittishchAsya bhavetsadA . eva.n kR^itvA narendro hi na khedamiha vindati .. 26..\\ sarvAti sha~NkI nR^ipatiryash cha sarvaharo bhavet . sa kShipramanR^ijurlubdhaH svajanenaiva bAdhyate .. 27..\\ shuchistu pR^ithivIpAlo lokachittagrahe rataH . na patatyaribhirgrastaH patitashchAvatiShThate .. 28..\\ akrodhano.athAvyasanI mR^idu daNDo jitendriyaH . rAjA bhavati bhUtAnA.n vishvAsyo himavAniva .. 29..\\ prAGYo nyAyaguNopetaH pararandhreShu tatparaH . sudarshaH sarvavarNAnAM nayApanayavittathA .. 30..\\ kShiprakArI jitakrodhaH suprasAdo mahAmanAH . aroga prakR^itiryuktaH kriyA vAnavikatthanaH .. 31..\\ ArabdhAnyeva kAryANi na paryavasitAni cha . yasya rAGYaH pradR^ishyante sa rAjA rAjasattamaH .. 32..\\ putrA iva piturgehe viShaye yasya mAnavAH . nirbhayA vichariShyanti sa rAjA rAjasattamaH .. 33..\\ agUDha vibhavA yasya paurA rAShTranivAsinaH . nayApanayavettAraH sa rAjA rAjasattamaH .. 34..\\ svakarmaniratA yasya janA viShayavAsinaH . asa~NghAta ratA dAntAH pAlyamAnA yathAvidhi .. 35..\\ vashyA neyA vinItAshcha na cha sa~NgharShashIlinaH . viShaye dAnaruchayo narA yasya sa pArthivaH .. 36..\\ na yasya kUTakapaTaM na mAyA na cha matsaraH . viShaye bhUmipAlasya tasya dharmaH sanAtanaH .. 37..\\ yaH satkaroti GYAnAni neyaH paurahite rataH . satA.n dharmAnugastyAgI sa rAjA rAjyamarhati .. 38..\\ yasya chArashcha mantrashcha nityachaiva kR^itAkR^ite . na GYAyate hi ripubhiH sa rAjA rAjyamarhati .. 39..\\ shlokashchAyaM purA gIto bhArgaveNa mahAtmanA . AkhyAte rAmacharite nR^ipatiM prati bhArata .. 40..\\ rAjAnaM prathama.n vindettato bhAryA.n tato dhanam . rAjanyasati lokasya kuto bhAryA kuto dhanam .. 41..\\ tadrAjanrAjasi.nhAnAM nAnyo dharmaH sanAtanaH . R^ite rakShA.n suvispaShTAM rakShA lokasya dhAraNam .. 42..\\ prAchetasena manunA shlokau chemAvudAhR^itau . rAjadharmeShu rAjendra tAvihaikamanAH shR^iNu .. 43..\\ ShaDetAnpuruSho jahyAdbhinnAM nAvamivArNave . apravaktAramAchAryamanadhIyAnamR^itvijam .. 44..\\ arakShitAra.n rAjAnaM bhAryA.n chApriya vAdinAm . grAmakAma.n cha gopAla.n vanakAmaM cha nApitam .. 45..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 58} bhiisma etatte rAjadharmANAM nava nIta.n yudhiShThira . bR^ihaspatirhi bhagavAnnAnya.n dharmaM prasha.nsati .. 1..\\ vishAlAkShashcha bhagavAnkAvyashchaiva mahAtapAH . sahasrAkSho mahendrashcha tathA prAchetaso manuH .. 2..\\ bharadvAjashcha bhagavA.nstathA gaura shirA muniH . rAjashAstrapraNetAro brahmaNyA brahmavAdinaH .. 3..\\ rakShAmeva prasha.nsanti dharma.n dharmabhR^itA.n vara . rAGYA.n rAjIvatAmrAkSha sAdhana.n chAtra vai shR^iNu .. 4..\\ chArashcha praNidhishchaiva kAle dAnamamatsaraH . yuktyAdAnaM na chAdAnamayogena yudhiShThira .. 5..\\ satA.n sa~NgrahaNaM shaurya.n dAkShyaM satyaM prajAhitam . anArjavairArjavaishcha shatrupakShasya bhedanam .. 6..\\ sAdhUnAmaparityAgaH kulInAnA.n cha dhAraNam . nichayashcha nicheyAnA.n sevA buddhimatAm api .. 7..\\ balAnA.n harShaNaM nityaM prajAnAmanvavekShaNam . kAryeShvakhedaH koshasya tathaiva cha vivardhanam .. 8..\\ puraguptiravishvAsaH paurasa~NghAta bhedanam . ketanAnA.n cha jIrNAnAmavekShA chaiva sIdatAm .. 9..\\ dvividhasya cha daNDasya prayogaH kAlachoditaH . arimadhya stha mitrANA.n yathAvachchAnvavekShaNam .. 10..\\ upajApashcha bhR^ityAnAmAtmanaH paradarshanAt . avishvAsaH svaya.n chaiva parasyAshvAsanaM tathA .. 11..\\ nItidharmAnusaraNaM nityamutthAnameva cha . ripUNAmanavaGYAnaM nitya.n chAnArya varjanam .. 12..\\ utthAna.n hi narendrANAM bR^ihaspatirabhAShata . rAjadharmasya yanmUla.n shlokAMshchAtra nibodha me .. 13..\\ utthAnenAmR^ita.n labdhamutthAnenAsurA hatAH . utthAnena mahendreNa shraiShThyaM prApta.n divIha cha .. 14..\\ utthAna dhIraH puruSho vAgdhIrAnadhitiShThati . utthAna dhIra.n vAgdhIrA ramayanta upAsate .. 15..\\ utthAna hIno rAjA hi buddhimAnapi nityashaH . dharShaNIyo ripUNA.n styAdbhuja~Nga iva nirviShaH .. 16..\\ na cha shatruravaGYeyo durbalo.api balIyasA . alpo.api hi dahatyagnirviShamalpa.n hinasti cha .. 17..\\ ekAshvenApi sambhUtaH shatrurdurga samAshritaH . ta.n taM tApayate deshamapi rAGYaH samR^iddhinaH .. 18..\\ rAGYo rahasya.n yadvAkya.n jayArthaM lokasa~NgrahaH . hR^idi yachchAsya jihma.n syAtkAraNArtha.n cha yadbhavet .. 19..\\ yachchAsya kArya.n vR^ijinamArjavenaiva dhAryate . dambhanArthAya lokasya dharmiShThAmAcharetkriyAm .. 20..\\ rAjya.n hi sumahattantra.n durdhAryamakR^itAtmabhiH . na shakyaM mR^idunA voDhumAghAta sthAnamuttamam .. 21..\\ rAjya.n sarvAmiShaM nityamArjaveneha dhAryate . tasmAnmishreNa satata.n vartitavyaM yudhiShThira .. 22..\\ yadyapyasya vipattiH syAdrakShamANasya vai prajAH . so.apyasya vipulo dharma eva.nvR^ittA hi bhUmipAH .. 23..\\ eSha te rAjadharmANA.n leshaH samanuvarNitaH . bhUyaste yatra sandehastadbrUhi vadatA.n vara .. 24..\\ tato vyAsashcha bhagavAndevasthAno.ashmanA saha . vAsudevaH kR^ipashchaiva sAtyakiH sa~njayastathA .. 25..\\ sAdhu sAdhviti sa.nhR^iShTAH puShyamANairivAnanaiH . astuva.nste naravyAghraM bhIShma.n dharmabhR^itA.n varam .. 26..\\ tato dInamanA bhIShmamuvAcha kurusattamaH . netrAbhyAmashrupUrNAbhyAM pAdau tasya shanaiH spR^ishan .. 27..\\ shva idAnI.n svasandehaM prakShyAmi tvaM pitA maha . upaiti savitApyasta.n rasamApIya pArthivam .. 28..\\ tato dvijAtInAmivAdya keshavaH kR^ipashcha te chaiva yudhiShThirAdayaH . pradakShiNIkR^itya mahAnadI sutaM tato rathAnAruruhurmudA yutAH .. 29..\\ dR^iShadvatI.n chApyavagAhya suvratAH kR^itoda kAryAH kR^itajapya ma~NgalAH . upAsya sandhyA.n vidhivatparantapAs tataH pura.n te vivishurgajAhvayam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 59} tataH kAlya.n samutthAya kR^itapaurvAhNika kriyAH . yayuste nagarAkArai rathaiH pANDava yAdavAH .. 1..\\ prapadya cha kurukShetraM bhIShmamAsAdya chAnagham . sukhA.n cha rajanIM pR^iShTvA gA~Ngeya.n rathinAM varam .. 2..\\ vyAsAdInabhivAdyarShInsarvaistaishchAbhinanditAH . niShedurabhito bhIShmaM parivArya samantataH .. 3..\\ tato rAjA mahAtejA dharmarAjo yudhiShThiraH . abravItprA~njalirbhIShmaM pratipUjyAbhivAdya cha .. 4..\\ ya eSha rAjA rAjeti shabdashcharati bhArata . kathameSha samutpannastanme brUhi pitA maha .. 5..\\ tulyapANishirogrIvastulyabuddhIndriyAtmakaH . tulyaduHkhasukhAtmA cha tulyapR^iShTha bhujodaraH .. 6..\\ tulyashukrAsthi majjashcha tulyamA.nsAsR^igeva cha . niHshvAsochchhAva tulyashcha tulyaprANasharIravAn .. 7..\\ samAnajanma maraNaH samaH sarvaguNairnR^iNAm . vishiShTa buddhI~nshUrAMshcha kathameko.adhitiShThati .. 8..\\ kathameko mahI.n kR^itsnA.n vIra shUrArya sa~NkulAm . rakShatyapi cha loko.asya prasAdamabhivA~nchhati .. 9..\\ ekasya cha prasAdena kR^itsno lokaH prasIdati . vyAkulenAkulaH sarvo bhavatIti vinishchayaH .. 10..\\ etadichchhAmyaha.n sarva.n tattvena bharatarShabha . shrotu.n tanme yathA vattvaM prabrUhi vadatA.n vara .. 11..\\ naitatkAraNamalpa.n hi bhaviShyati viShAM pate . yadekasmi~njagatsarva.n deva vadyAti saMnatim .. 12..\\ bhiisma niyatastvaM narashreShTha shR^iNu sarvamasheShataH . yathA rAjyasamutpannamAdau kR^itayuge.abhavat .. 13..\\ naiva rAjyaM na rAjAsInna daNDo na cha dANDikaH . dharmeNaiva prajAH sarvA rakShanti cha parasparam .. 14..\\ pAlayAnAstathAnyonyaM narA dharmeNa bhArata . khedaM paramamAjagmustatastAnmoha Avishat .. 15..\\ te mohavashamApannA mAnavA manujarShabha . pratipattivimohAchcha dharmasteShAmanInashat .. 16..\\ naShTAyAM pratipattau tu mohavashyA narAstadA . lobhasya vashamApannAH sarve bhAratasattama .. 17..\\ aprAptasyAbhimarsha.n tu kurvanto manujAstataH . kAmo nAmAparastatra samapadyata vai prabho .. 18..\\ tA.nstu kAmavashaM prAptAnrAgo nAma samaspR^ishat . raktAshcha nAbhyajAnanta kAryAkArya.n yudhiShThira .. 19..\\ agamyAgamana.n chaiva vAchyAvAchyaM tathaiva cha . bhakShyAbhakShya.n cha rAjendra doShAdoShaM cha nAtyajan .. 20..\\ viplute naraloke.asmi.nstato brahma nanAsha ha . nAshAchcha brahmaNo rAjandharmo nAshamathAgamat .. 21..\\ naShTe brahmaNi dharme cha devAstrAsamathAgaman . te trastA narashArdUla brahmANa.n sharaNaM yayuH .. 22..\\ prapadya bhagavanta.n te devA lokapitA maham . UchuH prA~njalayaH sarve duHkhashokabhayArditAH .. 23..\\ bhagavannaralokasthaM naShTaM brahma sanAtanam . lobhamohAdibhirbhAvaistato no bhayamAvishat .. 24..\\ brahmaNashcha praNAshena dharmo.apyanashadIshvara . tataH sma samatA.n yAtA martyaistribhuvaneshvara .. 25..\\ adho hi varShamasmAkaM martyAstUrdhva pravarShiNaH . kriyA vyuparamAtteShA.n tato.agachchhAma saMshayam .. 26..\\ atra niHshreyasa.n yannastaddhyAyasva pitA maha . tvatprabhAvasamuttho.asau prabhAvo no vinashyati .. 27..\\ tAnuvAcha surAnsarvAnsvayaM bhUrbhagavA.nstataH . shreyo.aha.n chintayiShyAmi vyetu vo bhIH surarShabhAH .. 28..\\ tato.adhyAyasahasrANA.n shata.n chakre svabuddhijam . yatra dharmastathaivArthaH kAmashchaivAnuvarNitaH .. 29..\\ trivarga iti vikhyAto gaNa eSha svayaM bhuvA . chaturtho mokSha ityeva pR^ithagarthaH pR^ithaggaNaH .. 30..\\ mokShasyApi trivargo.anyaH proktaH sattva.n rajastamaH . sthAna.n vR^iddhiH kShayashchaiva trivargashchaiva daNDajaH .. 31..\\ AtmA deshashcha kAlashchApyupAyAH kR^ityameva cha . sahAyAH kAraNa.n chaiva ShaDvargo nItijaH smR^itaH .. 32..\\ trayI chAnvIkShikI chaiva vArtA cha bharatarShabha . daNDanItishcha vipulA vidyAstatra nidarshitAH .. 33..\\ amAtyarakShA praNidhI rAjaputrasya rakShaNam . chArashcha vividhopAyaH praNidhishcha pR^ithagvidhaH .. 34..\\ sAma chopapradAna.n cha bhedo daNDashcha pANDava . upekShA pa~nchamI chAtra kArtsnyena samudAhR^itA .. 35..\\ mantrashcha varNitaH kR^itsnastathA bhedArtha eva cha . vibhraMshashchaiva mantrasya siddhyasiddhyosh cha yatphalam .. 36..\\ sandhishcha vividhAbhikhyo hIno madhyastathottamaH . bhayasatkAra vittAkhyaH kArtsnyena parivarNitaH .. 37..\\ yAtrA kAlAshcha chatvArastrivargasya cha vistaraH . vijayo dharmayuktashcha tathArtha vijayash cha ha .. 38..\\ Asurashchaiva vijayastathA kArtsnyena varNitaH . lakShaNaM pa~nchavargasya trividha.n chAtra varNitam .. 39..\\ prakAshashchAprakAshashcha daNDo.atha parishabditaH . prakAsho.aShTa vidhastatra guhyastu bahuvistaraH .. 40..\\ rathA nAgA hayAshchaiva pAdAtAshchaiva pANDava . viShTirnAvashcharAshchaiva deshikAH pathi chAShTakam .. 41..\\ a~NgAnyetAni kauravya prakAshAni balasya tu . ja~NgamAja~NgamAshchoktAshchUrNayogA viShAdayaH .. 42..\\ sparshe chAbhyavahArye chApyupAMshurvividhaH smR^itaH . arimitramudAsIna ityete.apyanuvarNitAH .. 43..\\ kR^itsnA mArgaguNAshchaiva tathA bhUmiguNAsh cha ha . AtmarakShaNamAshvAsaH spashAnA.n chAnvavekShaNam .. 44..\\ kalpanA vividhAshchApi nR^inAgarathavAjinAm . vyUhAshcha vividhAbhikhyA vichitra.n yuddhakaushalam .. 45..\\ utpAtAshcha nipAtAshcha suyuddha.n supalAyanam . shastrANAM pAyana GYAna.n tathaiva bharatarShabha .. 46..\\ balavyasanamukta.n cha tathaiva balaharShaNam . pIDanAskanda kAlashcha bhayakAlashcha pANDava .. 47..\\ tathA khAta vidhAna.n cha yogasa~ncAra eva cha . chaurATavyabalaishchograiH pararAShTrasya pIDanam .. 48..\\ agnidairgaradaishchaiva pratirUpaka chArakaiH . shreNi mukhyopajApena vIrudhash chhedanena cha .. 49..\\ dUShaNena cha nAgAnAmAsha~NkA jananena cha . Arodhanena bhaktasya pathashchopArjanena cha .. 50..\\ saptA~Ngasya cha rAjyasya hrAsa vR^iddhisama~njasam . dUta sAmarthya yogashcha rAShTrasya cha vivardhanam .. 51..\\ arimadhya stha mitrANA.n samyakchoktaM prapa~nchanam . avamardaH pratIghAtastathaiva cha balIyasAm .. 52..\\ vyavahAraH susUkShmashcha tathA kaNTaka shodhanam . shamo vyAyAmayogashcha yogo dravyasya sa~ncayaH .. 53..\\ abhR^itAnA.n cha bharaNaM bhR^itAnAM chAnvavekShaNam . arthakAle pradAna.n cha vyasaneShvaprasa~NgitA .. 54..\\ tathA rAjaguNAshchaiva senApatiguNAsh cha ye . kAraNasya cha kartushcha guNadoShAstathaiva cha .. 55..\\ duShTe~Ngita.n cha vividha.n vR^ittishchaivAnujIvinAm . sha~Nkitatva.n cha sarvasya pramAdasya cha varjanam .. 56..\\ alabdhalipsA labdhasya tathaiva cha vivardhanam . pradAna.n cha vivR^iddhasya pAtrebhyo vidhivattathA .. 57..\\ visargo.arthasya dharmArthamarthArtha.n kAmahetunA . chaturtho vyasanAghAte tathaivAtrAnuvarNitaH .. 58..\\ krodhajAni tathogrANi kAmajAni tathaiva cha . dashoktAni kurushreShTha vyasanAnyatra chaiva ha .. 59..\\ mR^igayAkShAstathA pAna.n striyashcha bharatarShabha . kAmajAnyAhurAchAryAH proktAnIha svayaM bhuvA .. 60..\\ vAkpAruShya.n tathogratvaM daNDapAruShyameva cha . Atmano nigrahastyAgo.athArtha dUShaNameva cha .. 61..\\ yantrANi vividhAnyeva kriyAsteShA.n cha varNitAH . avamardaH pratIghAtaH ketanAnA.n cha bha~njanam .. 62..\\ chaityadrumANAmAmardo rodhaH karmAnta nAshanam . apaskaro.atha gamana.n tathopAsyA cha varNitA .. 63..\\ paNavAnakasha~NkhAnAM bherINA.n cha yudhA.n vara . upArjana.n cha dravyANAM paramarma cha tAni ShaT .. 64..\\ labdhasya cha prashamana.n satA.n chaiva hi pUjanam . vidvadbhirekIbhAvashcha prAtarhomavidhiGYatA .. 65..\\ ma~NgalAlambhana.n chaiva sharIrasya pratikriyA . AhArayojana.n chaiva nityamAstikyameva cha .. 66..\\ ekena cha yathottheya.n satyatvaM madhurA giraH . utsavAnA.n samAjAnA.n kriyAH ketana jAstathA .. 67..\\ pratyakShA cha parokShA cha sarvAdhikaraNeShu cha . vR^ittirbharatashArdUla nitya.n chaivAnvavekShaNam .. 68..\\ adaNDyatva.n cha viprANA.n yuktyA daNDanipAtanam . anujIvi svajAtibhyo guNeShu parirakShaNam .. 69..\\ rakShaNa.n chaiva paurANA.n svarAShTrasya vivardhanam . maNDalasthA cha yA chintA rAjandvAdasha rAjikA .. 70..\\ dvA saptati matishchaiva proktA yA cha svayaM bhuvA . deshajAtikulAnA.n cha dharmAH samanuvarNitAH .. 71..\\ dharmashchArthashcha kAmashcha mokShashchAtrAnuvarNitaH . upAyashchArthalipsA cha vividhA bhUridakShiNAH .. 72..\\ mUlakarma kriyA chAtra mAyAyogashcha varNitaH . dUShaNa.n srotasAmatra varNita.n cha sthirAmbhasAm .. 73..\\ yairyairupAyairlokashcha na chaledArya vartmanaH . tatsarva.n rAjashArdUla nItishAstre.anuvarNitam .. 74..\\ etatkR^itvA shubha.n shAstra.n tataH sa bhagavAnprabhuH . devAnuvAcha sa.nhR^iShTaH sarvA~nshakrapurogamAn .. 75..\\ upakArAya lokasya trivargasthApanAya cha . nava nIta.n sarasvatyA buddhireShA prabhAvitA .. 76..\\ daNDena sahitA hyeShA lokarakShaNa kArikA . nigrahAnugraha ratA lokAnanu chariShyati .. 77..\\ daNDena nIyate cheya.n daNDaM nayati chApyuta . daNDanItiriti proktA trI.NllokAnanuvartate .. 78..\\ ShADguNya guNasAraiShA sthAsyatyagre mahAtmasu . mahattvAttasya daNDasya nItirvispaShTa lakShaNA .. 79..\\ nayachArashcha vipulo yena sarvamida.n tatam . Agamashcha purANAnAM maharShINA.n cha sambhavaH .. 80..\\ tIrthavaMshashcha vaMshashcha nakShatrANA.n yudhiShThira . sakala.n chAturAshramyaM chAturhotraM tathaiva cha .. 81..\\ chAturvarNya.n tathaivAtra chAturvedyaM cha varNitam . itihAsopavedAshcha nyAyaH kR^itsnashcha varNitaH .. 82..\\ tapo GYAnamahi.nsA cha satyAsatye nayaH paraH . vR^iddhopasevA dAna.n cha shauchamutthAnameva cha .. 83..\\ sarvabhUtAnukampA cha sarvamatropavarNitam . bhuvi vAcho gata.n yachcha tachcha sarvaM samarpitam .. 84..\\ tasminpaitAmahe shAstre pANDavaitadasaMshayam . dharmArthakAmamokShashcha sakalA hyatra shabditAH .. 85..\\ tatastAM bhagavAnnItiM pUrva.n jagrAha sha~NkaraH . bahurUpo vishAlAkShaH shivaH sthANurumApatiH .. 86..\\ yugAnAmAyuSho hrAsa.n viGYAya bhagavA~nshivaH . sa~ncikShepa tataH shAstraM mahArthaM brahmaNA kR^itam .. 87..\\ vaishAlAkShamiti prokta.n tadindraH pratyapadyata . dasha dhyAya sahasrANi subrahmaNyo mahAtapAH .. 88..\\ bhagavAnapi tachchhAstra.n sa~ncikShepa purandaraH . sahasraiH pa~nchabhistAta yaduktaM bAhudantakam .. 89..\\ adhyAyAnA.n sahasraistu tribhireva bR^ihaspatiH . sa~ncikShepeshvaro buddhyA bArhaspatya.n taduchyate .. 90..\\ adhyAyAnA.n sahasreNa kAvyaH sa~NkShepamabravIt . tachchhAstramamitapraGYo yogAchAryo mahAtapAH .. 91..\\ eva.n lokAnurodhena shAstrametanmaharShibhiH . sa~NkShiptamAyurviGYAya martyAnA.n hrAsi pANDava .. 92..\\ atha devAH samAgamya viShNumUchuH prajApatim . eko yo.arhati martyebhyaH shraiShThya.n ta.n vai samAdisha .. 93..\\ tataH sa~ncintya bhagavAndevo nArAyaNaH prabhuH . taijasa.n vai virajasaM so.asR^ijanmAnasaM sutam .. 94..\\ virAjAstu mahAbhAga vibhutvaM bhuvi naichchhata . nyAsAyaivAbhavadbuddhiH praNItA tasya pANDava .. 95..\\ kIrtimA.nstasya putro.abhUtso.api pa~nchAtigo.abhavat . kardamastasya cha sutaH so.apyatapyanmahattapaH .. 96..\\ prajApateH kardamasya ana~Ngo nAma vai sutaH . prajAnA.n rakShitA sAdhurdaNDanIti vishAradaH .. 97..\\ ana~Nga putro.ati balo nItimAnadhigamya vai . abhipede mahI rAjyamathendriya vasho.abhavat .. 98..\\ mR^ityostu duhitA rAjansunIthA nAma mAnasI . prakhyAtA triShu lokeShu yA sA venamajIjanat .. 99..\\ taM prajAsu vidharmANa.n rAgadveShavashAnugam . mantrapUtaiH kushairjaghnurR^iShayo brahmavAdinaH .. 100..\\ mamanthurdakShiNa.n chorumR^iShayastasya mantrataH . tato.asya vikR^ito jaGYe hrasvA~NgaH puruSho bhuvi .. 101..\\ dagdhasthANupratIkAsho raktAkShaH kR^iShNa mUrdha jaH . niShIdetyevamUchustamR^iShayo brahmavAdinaH .. 102..\\ tasmAnniShAdAH sambhUtAH krUrAH shailavanAshrayAH . ye chAnye vindhyanilayA mlechchhAH shatasahasrashaH .. 103..\\ bhUyo.asya dakShiNaM pANiM mamanthuste maharShayaH . tataH puruSha utpanno rUpeNendra ivAparaH .. 104..\\ kavachI baddhanistriMshaH sa sharaH sa sharAsanaH . vedavedA~Ngavichchaiva dhanurvede cha pAragaH .. 105..\\ ta.n daNDanItiH sakalA shritA rAjannarottamam . tataH sa prA~njalirvainyo maharShI.nstAnuvAcha ha .. 106..\\ susUkShmA me samutpannA buddhirdharmArthadarshinI . anayA kiM mayA kArya.n tanme tattvena sha.nsata .. 107..\\ yanmAM bhavanto vakShyanti kAryamarthasamanvitam . tadaha.n vai kariShyAmi nAtra kAryA vichAraNA .. 108..\\ tamUchuratha devAste te chaiva paramarShayaH . niyato yatra dharmo vai tamasha~NkaH samAchara .. 109..\\ priyApriye parityajya samaH sarveShu jantuShu . kAmakrodhau cha lobha.n cha mAnaM chotsR^ijya dUrataH .. 110..\\ yashcha dharmAtpravichalelloke kashchana mAnavaH . nigrAhyaste sa bAhubhyA.n shashvaddharmamavekShataH .. 111..\\ pratiGYA.n chAdhirohasva manasA karmaNA girA . pAlayiShyAmyahaM bhaumaM brahma ityeva chAsakR^it .. 112..\\ yashchAtra dharmanItyukto daNDanIti vyapAshrayaH . tamasha~NkaH kariShyAmi svavasho na kadA chana .. 113..\\ adaNDyA me dvijAshcheti pratijAnIShva chAbhibho . loka.n cha sa~NkarAtkR^itsnAttrAtAsmIti parantapa .. 114..\\ vainyastatastAnuvAcha devAnR^iShipurogamAn . brAhmaNA me sahAyAshchedevamastu surarShabhAH .. 115..\\ evamastviti vainyastu tairukto brahmavAdibhiH . purodhAshchAbhavattasya shukro brahma mayo nidhiH .. 116..\\ mantriNo vAlakhilyAstu sArasvatyo gaNo hyabhUt . maharShirbhagavAngargastasya sA.nvatsaro.abhavat .. 117..\\ AtmanAShTama ityeva shrutireShA parA nR^iShu . utpannau bandinau chAsya tatpUrvau sUtamAgadhau .. 118..\\ samatA.n vasudhAyAshcha sa samyagupapAdayat . vaiShamya.n hi paraM bhUmerAsIditi ha naH shrutam .. 119..\\ sa viShNunA cha devena shakreNa vibudhaiH saha . R^iShibhishcha prajApAlye brahmaNA chAbhiShechitaH .. 120..\\ ta.n sAkShAtpR^ithivI bheje ratnAnyAdAya pANDava . sAgaraH saritAM bhartA himavAMshchAchalottamaH .. 121..\\ shakrashcha dhanamakShayyaM prAdAttasya yudhiShThira . rukma.n chApi mahAmeruH svayaM kanakaparvataH .. 122..\\ yakSharAkShasa bhartA cha bhagavAnnaravAhanaH . dharme chArthe cha kAme cha samarthaM pradadau dhanam .. 123..\\ hayA rathAshcha nAgAshcha koTishaH puruShAstathA . prAdurbabhUvurvainyasya chintanAdeva pANDava . na jarA na cha durbhikShaM nAdhano vyAdhayastathA .. 124..\\ sarIsR^ipebhyaH stenebhyo na chAnyonyAtkadA chana . bhayamutpadyate tatra tasya rAGYo.abhirakShaNAt .. 125..\\ teneyaM pR^ithivI dugdhA sasyAni dasha sapta cha . yakSharAkShasa nAgaishchApIpShita.n yasya yasya yat .. 126..\\ tena dharmottarashchAya.n kR^ito loko mahAtmanA . ra~njitAshcha prajAH sarvAstena rAjeti shabdyate .. 127..\\ brAhmaNAnA.n kShatatrANAttataH kShatriya uchyate . prathitA dhanatashcheyaM pR^ithivI sAdhubhiH smR^itA .. 128..\\ sthApana.n chAkarodviShNuH svayameva satAtanaH . nAtivartiShyate kashchidrAja.nstvAmiti pArthiva .. 129..\\ tapasA bhagavAnviShNurAvivesha cha bhUmipam . deva vannaradevAnAM namate yajjagannR^ipa .. 130..\\ daNDanItyA cha satata.n rakShita.n taM nareshvara . nAdharShayattataH kashchichchAranityAchcha darshanAt .. 131..\\ AtmanA karaNaishchaiva samasyeha mahIkShitaH . ko heturyadvashe tiShThelloko daivAdR^ite guNAt .. 132..\\ viShNorlalATAtkamala.n sauvarNamabhavattadA . shrIH sambhUtA yato devI patnI dharmasya dhImataH .. 133..\\ shriyaH sakAshAdarthashcha jAto dharmeNa pANDava . atha dharmastathaivArthaH shrIshcha rAjye pratiShThitA .. 134..\\ sukR^itasya kShayAchchaiva svarlokAdetya medinIm . pArthivo jAyate tAta daNDanIti vashAnugaH .. 135..\\ mahattvena cha sa.nyukto vaiShNavena naro bhuvi . buddhyA bhavati sa.nyukto mAhAtmya.n chAdhigachchhati .. 136..\\ sthApanAmatha devAnAM na kash chidativartate . tiShThatyekasya cha vashe ta.n chedanuvidhIyate .. 137..\\ shubha.n hi karma rAjendra shubhatvAyopakalpate . tulyasyaikasya yasyAya.n loko vachasi tiShThati .. 138..\\ yo hyasya mukhamadrAkShItsomya so.asya vashAnugaH . subhaga.n chArthavantaM cha rUpavantaM cha pashyati .. 139..\\ tato jagati rAjendra satata.n shabditaM budhaiH . devAshcha naradevAshcha tulyA iti vishAM pate .. 140..\\ etatte sarvamAkhyAtaM mahattvaM prati rAjasu . kArtsnyena bharatashreShTha kimanyadiha vartatAm .. 141..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 60} vaizampaayana tataH punaH sa gA~NgeyamabhivAdya pitA maham . prA~njalirniyato bhUtvA paryapR^ichchhadyudhiShThira .. 1..\\ ke dharmAH sarvavarNAnA.n chAturvarNyasya ke pR^ithak . chaturNAmAshramANA.n cha rAja dharmAshcha ke matAH .. 2..\\ kena svidvardhate rAShTra.n rAjA kena vivardhate . kena paurAshcha bhR^ityAshcha vardhane bharatarShabha .. 3..\\ kosha.n daNDaM cha durgaM cha sahAyAnmantriNastathA . R^itvikpurohitAchAryAnkIdR^ishAnvarjayennR^ipaH .. 4..\\ keShu vishvasitavya.n syAdrAGYA.n kasyAM chidApadi . kuto vAtmA dR^iDho rakShyastanme brUhi pitA maha .. 5..\\ namo dharmAya mahate namaH kR^iShNAya vedhase . brAhmaNebhyo namaskR^itvA dharmAnvakShyAmi shAshvatAn .. 6..\\ akrodhaH satyavachana.n sa.nvibhAgaH kShamA tathA . prajanaH sveShu dAreShu shauchamadroha eva cha .. 7..\\ ArjavaM bhR^ityabharaNaM navaite sArvavarNikAH . brAhmaNasya tu yo dharmasta.n te vakShyAmi kevalam .. 8..\\ damameva mahArAja dharmamAhuH purAtanam . svAdhyAyo.adhyApana.n chaiva tatra karma samApyate .. 9..\\ ta.n chedvittamupAgachchhedvartamAna.n svakarmaNi . akurvANa.n vikarmANi shAntaM praGYAna tarpitam .. 10..\\ kurvItApatya santAnamatho dadyAdyajeta cha . sa.nvibhajya hi bhoktavya.n dhana.n sadbhiritIShyate .. 11..\\ pariniShThita kAryastu svAdhyAyenaiva brAhmaNaH . kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa uchyate .. 12..\\ kShatriyasyApi yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata . dadyAdrAjA na yAcheta yajeta na tu yAjayet .. 13..\\ nAdhyApayedadhIyIta prajAshcha paripAlayet . nityodyukto dasyu vadhe raNe kuryAtparAkramam .. 14..\\ ye cha kratubhirIjAnAH shrutavantashcha bhUmipAH . ya evAhava jetArasta eShA.n lokajittamAH .. 15..\\ avikShatena dehena samarAdyo nivartate . kShatriyo nAsya tatkarma prasha.nsanti purA vidaH .. 16..\\ vadha.n hi kShatrabandhUnA.n dharmamAhuH pradhAnataH . nAsya kR^ityatama.n kiM chidanyaddasyu nibarhaNAt .. 17..\\ dAnamadhyayana.n yaGYo yogaH kShemo vidhIyate . tasmAdrAGYA visheSheNa yoddhavya.n dharmamIpShatA .. 18..\\ sveShu dharmeShvavasthApya prajAH sarvA mahIpatiH . dharmeNa sarvakR^ityAni samaniShThAni kArayet .. 19..\\ pariniShThita kAryaH syAnnR^ipatiH paripAlanAt . kuryAdanyanna vA kuryAdaindro rAjanya uchyate .. 20..\\ vaishyasyApIha yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata . dAnamadhyayana.n yaGYaH shauchena dhanasa~ncayaH .. 21..\\ pitR^ivatpAlayedvaishyo yuktaH sarvapashUniha . vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamAcharet . rakShayA sa hi teShA.n vai mahatsukhamavApnuyAt .. 22..\\ prajApatirhi vaishyAya sR^iShTvA paridade pashUn . brAhmaNAya cha rAGYe cha sarvAH paridade prajAH .. 23..\\ tasya vR^ittiM pravakShyAmi yachcha tasyopajIvanam . ShaNNAmekAM pibeddhenu.n shatAchcha mithunaM haret .. 24..\\ laye cha saptamo bhAgastathA shR^i~Nge kalA khure . sasyasya sarvabIjAnAmeShA sA.nvatsarI bhR^itiH .. 25..\\ na cha vaishyasya kAmaH syAnna rakSheyaM pashUniti . vaishye chechchhati nAnyena rakShitavyAH katha.n chana .. 26..\\ shUdrasyApi hi yo dharmasta.n te vakShyAmi bhArata . prajApatirhi varNAnA.n dAsa.n shUdramakalpayat .. 27..\\ tasmAchchhUdrasya varNAnAM paricharyA vidhIyate . teShA.n shushrUShaNAchchaiva mahatsukhamavApnuyAt .. 28..\\ shUdra etAnparicharettrInvarNAnanasUyakaH . sa~ncayAMshcha na kurvIta jAtu shUdraH katha.n chana .. 29..\\ pApIyAnhi dhana.n labdhvA vashe kuryAdgarIyasaH . rAGYA vA samanuGYAtaH kAma.n kurvIta dhArmikaH .. 30..\\ tasya vR^ittiM pravakShyAmi yachcha tasyopajIvanam . avashya bharaNIyo hi varNAnA.n shUdra uchyate .. 31..\\ chhatra.n veShTanamaushIramupAnadvyajanAni cha . yAtayAmAni deyAni shUdrAya parichAriNe .. 32..\\ adhAryANi vishIrNAni vasanAni dvijAtibhiH . shUdrAyaiva vidheyAni tasya dharmadhana.n hi tat .. 33..\\ yashcha kashchiddvijAtInA.n shUdraH shushrUShurAvrajet . kalpyA.n tasya tu tenAhurvR^ittiM dharmavido janAH . deyaH piNDo.anapetAya bhartavyau vR^iddhadurbalau .. 34..\\ shUdreNa cha na hAtavyo bhartA kasyA.n chidApadi . atirekeNa bhartavyo bhartA dravyaparikShaye . na hi svamasti shUdrasya bhartR^ihArya dhano hyasau .. 35..\\ uktastrayANA.n varNAnAM yaGYastrayyeva bhArata . svAhAkAranamaH kArau mantraH shUdre vidhIyate .. 36..\\ tAbhyA.n shUdraH pAkayaGYairyajeta vratavAnsvayam . pUrNapAtra mayImAhuH pAkayaGYasya dakShiNAm .. 37..\\ shUdraH paijavano nAma sahasrANA.n shata.n dadau . aindrAgnena vidhAnena dakShiNAmiti naH shrutam .. 38..\\ ato hi sarvavarNAnA.n shraddhA yaGYo vidhIyate . daivata.n hi mahachchhraddhA pavitraM yajatA.n cha yat .. 39..\\ daivataM parama.n viprAH svena svena parasparam . ayajanniha satraiste taistaiH kAmaiH sanAtanaiH .. 40..\\ sa.nsR^iShTA brAhmaNaireva triShu varNeShu sR^iShTayaH . devAnAmapi ye devA yadbrUyuste para.n hi tat . tasmAdvarNaiH sarvayaGYAH sa.nsR^ijyante na kAmyayA .. 41..\\ R^igyajuH sAma vitpUjyo nitya.n syAddeva vaddvijaH . anR^igyajurasAmA tu prAjApatya upadravaH .. 42..\\ yaGYo manIShayA tAta sarvavarNeShu bhArata . nAsya yaGYahano devA Ihante netare janAH . tasmAtsarveShu varNeShu shraddhA yaGYo vidhIyate .. 43..\\ sva.n daivataM brAhmaNAH svena nityaM parAnvarNAnayajannevamAsIt . ArochitA naH sumahAnsa dharmaH sR^iShTo brahmaNA triShu varNeShu dR^iShTaH .. 44..\\ tasmAdvarNA R^ijavo jAtidharmAH sa.nsR^ijyante tasya vipAka eShaH . eka.n sAma yajurekamR^igekA viprashchaiko.anishchayasteShu dR^iShTaH .. 45..\\ atra gAthA yaGYagItAH kIrtayanti purA vidaH . vaikhAnasAnA.n rAjendra munInAM yaShTumichchhatAm .. 46..\\ udite.anudite vApi shraddadhAno jitendriyaH . vahni.n juhoti dharmeNa shraddhA vai kAraNaM mahat .. 47..\\ yatskannamasya tatpUrva.n yadaskannna.n taduttaram . bahUni yaGYarUpANi nAnA karmaphalAni cha .. 48..\\ tAni yaH sa.nvijAnAti GYAnanishchaya nishchitaH . dvijAtiH shraddhayopetaH sa yaShTuM puruSho.arhati .. 49..\\ steno vA yadi vA pApo yadi vA pApakR^ittamaH . yaShTumichchhati yaGYa.n yaH sAdhumeva vadanti tam .. 50..\\ R^iShayastaM prasha.nsanti sAdhu chaitadasaMshayam . sarvathA sarvavarNairhi yaShTavyamiti nishchayaH . na hi yaGYasama.n kiM chittriShu lokeShu vidyate .. 51..\\ tasmAdyaShTavyamityAhuH puruSheNAnasUyatA . shraddhA pavitramAshritya yathAshakti prayachchhatA .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 61} bhiisma AshramANAM mahAbAho shR^iNu satyaparAkrama . chaturNAmiha varNAnA.n karmANi cha yudhiShThira .. 1..\\ vAnaprasthaM bhaikSha charyA.n gArhasthyaM cha mahAshramam . brahmacharyAshramaM prAhushchaturthaM brAhmaNairvR^itam .. 2..\\ jaTA karaNa sa.nskAra.n dvijAtitvamavApya cha . AdhAnAdIni karmANi prApya vedamadhItya cha .. 3..\\ sadAro vApyadAro vA AtmavAnsa.nyatendriyaH . vAnaprasthAshrama.n gachchhetkR^itakR^ityo gR^ihAshramAt .. 4..\\ tatrAraNyaka shAstrANi samadhItya sa dharmavit . UrdhvaretAH prajAyitvA gachchhatyakSharasAtmatAm .. 5..\\ etAnyeva nimittAni munInAmUrdhvaretasAm . kartavyAnIha vipreNa rAjannAdau vipashchitA .. 6..\\ charitabrahma charyasya brAhmaNasya vishAM pate . bhaikSha charyAsvadhIkAraH prashasta iha mokShiNaH .. 7..\\ yatrAstamita shAyI syAnniragniraniketanaH . yathopalabdha jIvI syAnmunirdAnto jitendriyaH .. 8..\\ nirAshIH syAtsarvasamo nirbhogo nirvikAra vAn . vipraH kShemAshramaprApto gachchhatyakSharasAtmatAm .. 9..\\ adhItya vedAnkR^itasarvakR^ityaH santAnamutpAdya sukhAni bhuktvA . samAhitaH prachareddushchara.n taM gArhasthya dharmaM munidharmadR^iShTam .. 10..\\ svadAratuShTa R^itukAlagAmI niyoga sevI na shaTho na jihmaH . mitAshano deva paraH kR^itaGYaH satyo mR^idushchAnR^isha.nsaH kShamA vAn .. 11..\\ dAnto vidheyo havyakavye.apramatto annasya dAtA satata.n dvijebhyaH . amatsarI sarvali~Ngi pradAtA vaitAna nityashcha gR^ihAshramI syAt .. 12..\\ athAtra nArAyaNa gItamAhur maharShayastAta mahAnubhAvAH . mahArthamatyarthatapaH prayuktaM taduchyamAna.n hi mayA nibodha .. 13..\\ satyArjava.n chAtithi pUjanaM cha dharmastathArthashcharatishcha dAre . niShevitavyAni sukhAni loke hyasminpare chaiva mataM mamaitat .. 14..\\ bharaNaM putradArANA.n vedAnAM pAraNa.n tathA . satA.n tamAshramashreShTha.n vadanti paramarShayaH .. 15..\\ eva.n hi yo brAhmaNo yaGYashIlo gArhasthyamadhyAvasate yathA vat . gR^ihastha vR^ittiM pravishodhya samyak svarge viShuddhaM phalamApnute saH .. 16..\\ tasya dehaparityAgAdiShTAH kAmAkShayA matAH . AnantyAyopatiShThanti sarvato.akShishiromukhAH .. 17..\\ khAdanneko japannekaH sarpanneko yudhiShThira . ekasminneva AchArye shushrUShurmalapa~NkavAn .. 18..\\ brahma chArI vratI nityaM nitya.n dIkShA paro vashI . avichArya tathA veda.n kR^ityaM kurvanvasetsadA .. 19..\\ shushrUShA.n satata.n kurvanguroH sampraNameta cha . ShaTkarmasvanivR^ittashcha na pravR^ittashcha sarvashaH .. 20..\\ na charatyadhikAreNa sevita.n dviShato na cha . eSho.a.ashramapadastAta brahmachAriNa iShyate .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 62} yudhisthira shivAnsukhAnmahodarkAnahi.nsrA.NllokasaMmatAn . brUhi dharmAnsukhopAyAnmadvidhAnA.n sukhAvahAn .. 1..\\ brAhmaNasyeha chatvAra AshramA vihitAH prabho . varNAstAnanuvartante trayo bharatasattama .. 2..\\ uktAni karmANi bahUni rAjan svargyANi rAjanya parAyaNAni . nemAni dR^iShTAnta vidhau smR^itAni kShAtre hi sarva.n vihitaM yathA vat .. 3..\\ kShAtrANi vaishyAni cha sevamAnaH shaudrANi karmANi cha brAhmaNaH san . asmi.Nlloke nindito mandachetAH pare cha loke nirayaM prayAti .. 4..\\ yA sa~nj~nA vihitA loke dAse shuni vR^ike pashau . vikarmaNi sthite vipre tA.n sa~nj~nA.n kuru pANDava .. 5..\\ ShaTkarma sampravR^ittasya AshrameShu chaturShvapi . sarvadharmopapannasya sambhUtasya kR^itAtmanaH .. 6..\\ brAhmaNasya vishuddhasya tapasyabhiratasya cha . nirAshiSho vadAnyasya lokA hyakSharasa~nj~nitAH .. 7..\\ yo yasminkurute karma yAdR^isha.n yena yatra cha . tAdR^isha.n tAdR^ishenaiva sa guNaM pratipadyate .. 8..\\ vR^iddhyA kR^iShivaNiktvena jIva sa~njIvanena cha . vettumarhasi rAjendra svAdhyAyagaNitaM mahat .. 9..\\ kAlasa~ncoditaH kAlaH kAlaparyAya nishchitaH . uttamAdhamamadhyAni karmANi kurute.avashaH .. 10..\\ antavanti pradAnAni purA shreyaH karANi cha . svakarmanirato loko hyakSharaH sarvato mukhaH .. 11..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 63} jyA karShaNa.n shatrunibarhaNa.n cha kR^iShirvaNijyA pashupAlana.n cha . shushrUShaNa.n chApi tathArtha hetor akAryametatparama.n dvijasya .. 1..\\ sevya.n tu brahma ShaTkarma gR^ihasthena manIShiNA . kR^itakR^ityasya chAraNye vAso viprasya shasyate .. 2..\\ rAjapraiShya.n kR^iShidhanaM jIvanaM cha vaNijyayA . kauTilya.n kauTaleyaM cha kusIdaM cha vivarjayet .. 3..\\ shUdro rAjanbhavati brahma bandhur dushchAritryo yashcha dharmAdapetaH . vR^iShalI patiH pishuno nartakash cha grAmapraiShyo yashcha bhavedvikarmA .. 4..\\ japanvedAnajapaMshchApi rAjan samaH shUdrairdAsavachchApi bhojyaH . ete sarve shUdra samA bhavanti rAjannetAnvarjayeddevakR^itye .. 5..\\ nirmaryAde chAshane krUra vR^ittau hi.nsAtmake tyaktadharmasvavR^itte . havya.n kavya.n yAni chAnyAni rAjan deyAnyadeyAni bhavanti tasmin .. 6..\\ tasmAddharmo vihito brAhmaNasya damaH shaucha.n chArjavaM chApi rAjan . tathA viprasyAshramAH sarva eva purA rAjanbrahmaNA vai nisR^iShTAH .. 7..\\ yaH syAddAntaH somapa Arya shIlaH sAnukroshaH sarvasaho nirAshIH . R^ijurmR^iduranR^isha.nsaH kShamAvAn sa vai vipro netaraH pApakarmA .. 8..\\ shUdra.n vaishyaM rAjaputra.n cha rAja.Nl lokAH sarve saMshritA dharmakAmAH . tasmAdvarNA~njAtidharmeShu saktAn matvA viShNurnechchhati pANDuputra .. 9..\\ loke cheda.n sarvalokasya na syAch chAturvarNya.n vedavAdAshcha na syuH . sarvAshchejyAH sarvalokakriyAsh cha sadyaH sarve chAshramasthA na vai syuH .. 10..\\ yashcha trayANA.n varNAnAmichchhedAshramasevanam . kartumAshramadR^iShTAMshcha dharmA.nstA~nshR^iNu pANDava .. 11..\\ shushrUShA kR^itakR^ityasya kR^itasantAna karmaNaH . abhyanuGYApya rAjAna.n shUdrasya jagatIpate .. 12..\\ alpAntaragatasyApi dasha dharmagatasya vA . AshramA vihitAH sarve varjayitvA nirAshiSham .. 13..\\ bhaikSha charyAM na tuprAhustasya taddharmachAriNaH . tathA vaishyasya rAjendra rAjaputrasya chaiSha hi .. 14..\\ kR^itakR^ityo vayo.atIto rAGYo kR^itaparishramaH . vaishyo gachchhedanuGYAtI nR^ipeNAshramamaNDalam .. 15..\\ vedAnadhItya dharmeNa rAjashAstrANi chAnagha . santAnAdIni karmANi kR^itvA somaM niShevya cha .. 16..\\ pAlayitvA prajAH sarvA dharmeNa vadatA.n vara . rAjasUyAshvamedhAdInmakhAnanyA.nstathaiva cha .. 17..\\ samAnIya yathA pATha.n viprebhyo dattadakShiNaH . sa~NgrAme vijayaM prApya tathAlpa.n yadi vA bahu .. 18..\\ sthApayitvA prajA pAlaM putra.n rAjye cha pANDava . anyagotraM prashasta.n vA kShatriya.n kShatriyarShabha .. 19..\\ archayitvA pitR^InsamyakpitR^iyaGYairyathAvidhi . devAnyaGYairR^iShInvedairarchitvA chaiva yatnataH .. 20..\\ antakAle cha samprApte ya ichchhedAshramAntaram . AnupUrvyAshramAnrAjangatvA siddhimavApnuyAt .. 21..\\ rAjarShitvena rAjendra bhaikSha charyAdhva sevayA . apetagR^ihadharmo.api charejjIvitakAmyayA .. 22..\\ na chaitannaiShThika.n karma trayANAM bharatarShabha . chaturNA.n rAjashArdUla prAhurAshramavAsinAm .. 23..\\ bahvAyatta.n kShatriyairmAnavAnAM lokashreShTha.n dharmamAsevamAnaiH . sarve dharmAH sopadharmAstrayANAM rAGYo dharmAditi vedAchchhR^iNomi .. 24..\\ yathA rAjanhastipade padAni sa.nlIyante sarvasattvodbhavAni . eva.n dharmAnrAjadharmeShu sarvAn sarvAvastha.n sampralInAnnibodha .. 25..\\ alpAshrayAnalpaphalAnvadanti dharmAnanyAndharmavido manuShyAH . mahAshrayaM bahukalyANa rUpaM kShAtra.n dharmaM netaraM prAhurAryAH .. 26..\\ sarve dharmA rAjadharmapradhAnAH sarve dharmAH pAlyamAnA bhavanti . sarvatyAgo rAjadharmeShu rAja.ns tyAge chAhurdharmamagryaM purANam .. 27..\\ majjettrayI daNDanItau hatAyAM sarve dharmA na bhaveyurviruddhAH . sarve dharmAshchAshramANA.n gatAH syuH kShAtre tyakte rAjadharme purANe .. 28..\\ sarve tyAgA rAjadharmeShu dR^iShTAH sarvA dIkShA rAjadharmeShu choktAH . sarve yogA rAjadharmeShu choktAH sarve lokA rAjadharmAnpraviShTAH .. 29..\\ yathA jIvAH prakR^itau vadhyamAnA dharmAshritAnAmupapIDanAya . eva.n dharmA rAjadharmairviyuktAH sarvAvasthaM nAdriyante svadharmam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 64} chAturAshramya dharmAshcha jAtidharmAshcha pANDava . lokapAlottarAshchaiva kShAtre dharme vyavasthitAH .. 1..\\ sarvANyetAni dharmANi kShAtre bharatasattama . nirAshiSho jIvaloke kShAtre dharme vyavasthitAH .. 2..\\ apratyakShaM bahu dvAra.n dharmamAshramavAsinAm . prarUpayanti tadbhAvamAgamaireva shAshvatam .. 3..\\ apare vachanaiH puNyairvAdino lokanishchayam . anishchaya GYA dharmANAmadR^iShTAnte pare ratAH .. 4..\\ pratyakShasukhabhUyiShThamAtmasAkShikamachchhalam . sarvalokahita.n dharmaM kShatriyeShu pratiShThitam .. 5..\\ dharmAshramavyavasinAM brAhmaNAnA.n yudhiShThira . yathA trayANA.n varNAnAM sa~NkhyAtopashrutiH purA . rAjadharmeShvanupamA lokyA sucharitairiha .. 6..\\ udAhR^ita.n te rAjendra yathA viShNuM mahaujasam . sarvabhUteshvara.n devaM prabhuM nArAyaNaM purA . jagmuH subahavaH shUrA rAjAno daNDanItaye .. 7..\\ ekaikamAtmanaH karma tulayitvAshrame purA . rAjAnaH paryupAtiShThandR^iShTAnta vachane sthitAH .. 8..\\ sAdhyA devA vasavashchAshvinau cha rudrAshcha vishve marutA.n gaNAsh cha . sR^iShTAH purA Adidevena devA kShAtre dharme vartayante cha siddhAH .. 9..\\ atra te vartayiShyAmi dharmamarthavinishchayam . nirmaryAde vartamAne dAnavaikAyane kR^ite . babhUva rAjA rAjendra mAndhAtA nAma vIryavAn .. 10..\\ purA vasu matI pAlo yaGYa.n chakre didR^ikShayA . anAdimadhyanidhana.n devaM nArAyaNaM prati .. 11..\\ sa rAjA rAjashArdUla mAndhAtA parameShThinaH . jagrAha shirasA pAdau yaGYe viShNormahAtmanaH .. 12..\\ darshayAmAsa ta.n viShNU rUpamAsthAya vAsavam . sa pArthivairvR^itaH sadbhirarchayAmAsa taM prabhum .. 13..\\ tasya pArthiva sa~Nghasya tasya chaiva mahAtmanaH . sa.nvAdo.ayaM mahAnAsIdviShNuM prati mahAdyute .. 14..\\ kimiShyate dharmabhR^itA.n variShTha yaddraShTukAmo.asi tamaprameyam . ananta mAyAmita sattvavIryaM nArAyaNa.n hyAdidevaM purANam .. 15..\\ nAsau devo vishvarUpo mayApi shakyo draShTuM brahmaNA vApi sAkShAt . ye.anye kAmAstava rAjanhR^idi sthA dAsyAmi tA.nstva.n hi martyeShu rAjA .. 16..\\ satye sthito dharmaparo jitendriyaH shUro dR^iDhaM prItirataH surANAm . buddhyA bhaktyA chottamashraddhayA cha tataste.aha.n dadmi vara.n yatheShTam .. 17..\\ asaMshayaM bhagavannAdidevaM drakShyAmyaha.n shirasAhaM prasAdya . tyaktvA bhogAndharmakAmo hyaraNyam ichchhe gantu.n satpathaM lokajuShTam .. 18..\\ kShAtrAddharmAdvipulAdaprameyAl lokAH prAptAH sthApita.n svaM yashash cha . dharmo yo.asAvAdidevAtpravR^itto lokajyeShThastaM na jAnAmi kartum .. 19..\\ asainiko.adharmaparashcharethAH parA.n gati.n lapsyase chApramattaH . kShAtro dharmo hyAdidevAtpravR^ittaH pashchAdanye sheShabhUtAshcha dharmAH .. 20..\\ sheShAH sR^iShTA hyantavanto hyanantAH suprasthAnAH kShatradharmAvishiShTAH . asmindharme sarvadharmAH praviShTAs tasmAddharma.n shreShThamimaM vadanti .. 21..\\ karmaNA vai purA devA R^iShayashchAmitaujasaH . trAtAH sarve pramathyArInkShatradharmeNa viShNunA .. 22..\\ yadi hyasau bhagavAnnAnahiShyad ripUnsarvAnvasu mAnaprameyaH . na brAhmaNA na cha lokAdi kartA na saddharmA nAdi dharmA bhaveyuH .. 23..\\ imAmurvIM na jayedvikrameNa deva shreShTho.asau purA chedameyaH . chAturvarNya.n chAturAshramya dharmAH sarve na syurbrahmaNo vai vinAshAt .. 24..\\ dR^iShTA dharmAH shatadhA shAshvatena kShAtreNa dharmeNa punaH pravR^ittAH . yuge yuge hyAdi dharmAH pravR^ittA lokajyeShTha.n kShatradharma.n vadanti .. 25..\\ AtmatyAgaH sarvabhUtAnukampA lokaGYAnaM mokShaNaM pAlana.n cha . viShaNNAnAM mokShaNaM pIDitAnAM kShAtre dharme vidyate pArthivAnAm .. 26..\\ nirmaryAdAH kAmamanyupravR^ittA bhItA rAGYo nAdhigachchhanti pApam . shiShTAshchAnye sarvadharmopapannAH sAdhvAchArAH sAdhu dharma.n charanti .. 27..\\ putra vatparipAlyAni li~NgadharmeNa pArthivaiH . loke bhUtAni sarvANi vicharanti na saMshayaH .. 28..\\ sarvadharmapara.n kShatra.n lokajyeShThaM sanAtanam . shashvadakSharaparyantamakShara.n sarvato mukham .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 65} eva.n vIryaH sarvadharmopapannaH kShAtraH shreShThaH sarvadharmeShu dharmaH . pAlyo yuShmAbhirlokasi.nhairudArair viparyaye syAdabhAvaH prajAnAm .. 1..\\ bhuvaH sa.nskAra.n rAjasa.nskArayogam abhaikSha charyAM pAlana.n cha prajAnAm . vidyAdrAjA sarvabhUtAnukampAM dehatyAga.n chAhave dharmamagryam .. 2..\\ tyAga.n shreShThaM munayo vai vadanti sarvashreShTho yaH sharIra.n tyajeta . nitya.n tyakta.n rAjadharmeShu sarvaM pratyakSha.n te bhUmipAlAH sadaite .. 3..\\ bahushrutyA gurushushrUShayA vA parasya vA sa.nhananAdvadanti . nitya.n dharmaM kShatriyo brahmachArI charedeko hyAshrama.n dharmakAmaH .. 4..\\ sAmAnyArthe vyavahAre pravR^itte priyApriye varjayanneva yatnAt . chAturvarNyasthApanAtpAlanAchcha taistairyogairniyamairaurasaish cha .. 5..\\ sarvodyogairAshrama.n dharmamAhuH kShAtra.n jyeShTha.n sarvadharmopapannam . sva.n sva.n dharmaM ye na charanti varNAs tA.nstAndharmAnayathA vadvadanti .. 6..\\ nirmaryAde nityamarthe vinaShTAn AhustAnvai pashubhUtAnmanuShyAn . yathA nIti.n gamayatyarthalobhAch chhreyA.nstasmAdAshramaH kShatradharmaH .. 7..\\ traividyAnA.n yA gatirbrAhmaNAnAM yashchaivokto.athAshramo brAhmaNAnAm . etatkarma brAhmaNasyAhuragryam anyatkurva~nshUdra vachchhastra vadhyaH .. 8..\\ chAturAshramya dharmAshcha veda dharmAshcha pArthiva . brAhmaNenAnugantavyA nAnyo vidyAtkatha.n chana .. 9..\\ anyathA vartamAnasya na sA vR^ittiH prakalpyate . karmaNA vyajyate dharmo yathaiva shvA tathaiva saH .. 10..\\ yo vikarma sthito vipro na sa sanmAnamarhati . karmasvanupayu~njAnamavishvAsya.n hi taM viduH .. 11..\\ ete dharmAH sarvavarNAshcha vIrair utkraShTavyAH kShatriyaireSha dharmaH . tasmAjjyeShThA rAjadharmA na chAnye vIryajyeShThA vIradharmA matA ye .. 12..\\ yavanAH kirAtA gAndhArAshchInAH shabara barbarAH . shakAstuShArAH kahvAshcha pahlavAshchAndhra madrakAH .. 13..\\ oDrAH pulindA ramaThAH kAchA mlechchhAshcha sarvashaH . brahmakShatraprasUtAshcha vaishyAH shUdrAshcha mAnavAH .. 14..\\ katha.n dharmaM chareyuste sarve viShayavAsinaH . madvidhaishcha katha.n sthApyAH sarve te dasyu jIvinaH .. 15..\\ etadichchhAmyaha.n shrotuM bhagava.nstadbravIhi me . tvaM bandhubhUto hyasmAka.n kShatriyANA.n sureshvara .. 16..\\ mAtApitryorhi kartavyA shushrUShA sarvadasyubhiH . AchArya gurushushrUShA tathaivAshramavAsinAm .. 17..\\ bhUmipAlAnA.n cha shushrUShA kartavyA sarvadasyubhiH . veda dharmakriyAshchaiva teShA.n dharmo vidhIyate .. 18..\\ pitR^iyaGYAstathA kUpAH prapAshcha shayanAni cha . dAnAni cha yathAkAla.n dvijeShu dadyureva te .. 19..\\ ahi.nsA satyamakrodho vR^itti dAyAnupAlanam . bharaNaM putradArANA.n shauchamadroha eva cha .. 20..\\ dakShiNA sarvayaGYAnA.n dAtavyA bhUtimichchhatA . pAkayaGYA mahArhAshcha kartavyAH sarvadasyubhiH .. 21..\\ etAnyevaM prakArANi vihitAni purAnagha . sarvalokasya karmANi kartavyAnIha pArthiva .. 22..\\ dR^ishyante mAnavA loke sarvavarNeShu dasyavaH . li~NgAntare vartamAnA AshrameShu chaturShvapi .. 23..\\ vinaShTAyA.n daNDanItau rAjadharme nirAkR^ite . sampramuhyanti bhUtAni rAjadaurAtmyato nR^ipa .. 24..\\ asa~NkhyAtA bhaviShyanti bhikShavo li~NginastathA . AshramANA.n vikalpAshcha nivR^itte.asminkR^ite yuge .. 25..\\ ashR^iNvAnAH purANAnA.n dharmANAM pravarA gatIH . utpathaM pratipatsyante kAmamanyusamIritAH .. 26..\\ yadA nivartyate pApo daNDanItyA mahAtmabhiH . tadA dharmo na chalate sadbhUtaH shAshvataH paraH .. 27..\\ paralokaguru.n chaiva rAjAna.n yo.avamanyate . na tasya dattaM na hutaM na shrAddhaM phalati kva chit .. 28..\\ mAnuShANAmadhipati.n devabhUta.n sanAtanam . devAshcha bahu manyante dharmakAmaM nareshvaram .. 29..\\ prajApatirhi bhagavAnyaH sarvamasR^ijajjagat . sa pravR^itti nivR^ittyartha.n dharmANAM kShatramichchhati .. 30..\\ pravR^ittasya hi dharmasya buddhyA yaH smarate gatim . sa me mAnyashcha pUjyashcha tatra kShatraM pratiShThitam .. 31..\\ evamuktvA sa bhagavAnmarudgaNavR^itaH prabhuH . jagAma bhavana.n viShNurakSharaM paramaM padam .. 32..\\ evaM pravartite dharme purA sucharite.anagha . kaH kShatramavamanyeta chetanA vAnbahushrutaH .. 33..\\ anyAyena pravR^ittAni nivR^ittAni tathaiva cha . antarA vilaya.n yAnti yathA pathi vichakShuShaH .. 34..\\ Adau pravartite chakre tathaivAdi parAyaNe . vartasva puruShavyAghra sa.nvijAnAmi te.anagha .. 35..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 66} shrutA me kathitAH pUrvaishchatvAro mAnavAshramAH . vyAkhyAnameShAmAchakShva pR^ichchhato me pitA maha .. 1..\\ viditAH sarva eveha dharmAstava yudhiShThira . yathA mama mahAbAho viditAH sAdhu saMmatAH .. 2..\\ yattu li~NgAntara gataM pR^ichchhase mA.n yudhiShThira . dharma.n dharmabhR^itA.n shreShTha tannibodha narAdhipa .. 3..\\ sarvANyetAni kaunteya vidyante manujarShabha . sAdhvAchAra pravR^ittAnA.n chAturAshramya karmaNAm .. 4..\\ akAma dveShayuktasya daNDanItyA yudhiShThira . samekShiNashcha bhUteShu bhaikShAshramapadaM bhavet .. 5..\\ vettyAdAna visarga.n yo nigrahAnugrahau tathA . yathoktavR^ittervIrasya kShemAshramapadaM bhavet .. 6..\\ GYAtisambandhimitrANi vyApannAni yudhiShThira . samabhyuddharamANasya dIkShAshramapadaM bhavet .. 7..\\ AhnikaM bhUtayaGYAMshcha pitR^iyaGYAMshcha mAnuShAn . kurvataH pArtha vipulAnvanyAshramapadaM bhavet .. 8..\\ pAlanAtsarvabhUtAnA.n svarAShTra paripAlanAt . dIkShA bahuvidhA rAGYo vanyAshramapadaM bhavet .. 9..\\ vedAdhyayananityatva.n kShamAthAchArya pUjanam . tathopAdhyAya shushrUShA brahmAshramapadaM bhavet .. 10..\\ ajihmamashaThaM mArga.n sevamAnasya bhArata . sarvadA sarvabhUteShu brahmAshramapadaM bhavet .. 11..\\ vAna prastheShu vipreShu traividyeShu cha bhArata . prayachchhato.arthAnvipulAnvanyAshramapadaM bhavet .. 12..\\ sarvabhUteShvanukrosha.n kurvatastasya bhArata . AnR^isha.nsya pravR^ittasya sarvAvasthaM padaM bhavet .. 13..\\ bAlavR^iddheShu kauravya sarvAvastha.n yudhiShThira . anukrosha.n vidadhataH sarvAvasthaM padaM bhavet .. 14..\\ balAtkR^iteShu bhUteShu paritrANa.n kurUdvaha . sharaNAgateShu kauravya kurvangArhasthyamAvaset .. 15..\\ charAcharANAM bhUtAnA.n rakShAmapi cha sarvashaH . yathArha pUjA.n cha sadA kurvangArhasthyamAvaset .. 16..\\ jyeShThAnujyeShTha patnInAM bhrAtR^INAM putra naptR^iNAm . nigrahAnugrahau pArtha gArhasthyamiti tattapaH .. 17..\\ sAdhUnAmarchanIyAnAM prajAsu viditAtmanAm . pAlanaM puruShavyAghra gR^ihAshramapadaM bhavet .. 18..\\ AshramasthAni sarvANi yastu veshmani bhArata . AdadIteha bhojyena tadgArhasthya.n yudhiShThira .. 19..\\ yaH sthitaH puruSho dharme dhAtrA sR^iShTe yathArthavat . AshramANA.n sa sarveShAM phalaM prApnotyanuttamam .. 20..\\ yasminna nashyanti guNAH kaunteya puruShe sadA . Ashramastha.n tamapyAhurnarashreShTha.n yudhiShThira .. 21..\\ sthAnamAna.n vayo mAna.n kulamAnaM tathaiva cha . kurvanvasati sarveShu hyAshrameShu yudhiShThira .. 22..\\ deshadharmAMshcha kaunteya kuladharmA.nstathaiva cha . pAlayanpuruShavyAghra rAjA sarvAshramI bhavet .. 23..\\ kAle vibhUtiM bhUtAnAmupahArA.nstathaiva cha . arhayanpuruShavyAghra sAdhUnAmAshrame vaset .. 24..\\ dasha dharmagatashchApi yo dharmaM pratyavekShate . sarvalokasya kaunteya rAjA bhavati so.a.ashramI .. 25..\\ ye dharmakushalA loke dharma.n kurvanti sAdhavaH . pAlitA yasya viShaye pAdo.aMshastasya bhUpateH .. 26..\\ dharmArAmAndharmaparAnye na rakShanti mAnavAn . pArthivAH puruShavyAghra teShAM pApa.n haranti te .. 27..\\ ye cha rakShA sahAyAH syuH pArthivAnA.n yudhiShThira . te chaivAMsha harAH sarve dharme parakR^ite.anagha .. 28..\\ sarvAshramapade hyAhurgArhasthya.n dIptanirNayam . pAvanaM puruShavyAghra ya.n vayaM paryupAsmahe .. 29..\\ Atmopamastu bhUteShu yo vai bhavati mAnavaH . nyastadaNDo jitakrodhaH sa pretya labhate sukham .. 30..\\ dharmotthitA sattvavIryA dharmasetu vaTAkarA . tyAgavAtAdhva gA shIghrA naustvA santArayiShyati .. 31..\\ yadA nivR^ittaH sarvasmAtkAmo yo.asya hR^idi sthitaH . tadA bhavati sattvasthastato brahma samashnute .. 32..\\ suprasannastu bhAvena yogena cha narAdhipa . dharmaM puruShashArdUla prApsyase pAlane rataH .. 33..\\ vedAdhyayanashIlAnA.n viprANAM sAdhu karmaNAm . pAlane yatnamAtiShTha sarvalokasya chAnagha .. 34..\\ vanecharati yo dharmamAshrameShu cha bhArata . rakShayA tachchhataguNa.n dharmaM prApnoti pArthivaH .. 35..\\ eSha te vividho dharmaH pANDavashreShTha kIrtitaH . anutiShTha tvamena.n vai pUrvairdR^iShTaM sanAtanam .. 36..\\ chAturAshramyamekAgraH chAturvarNya.n cha pANDava . dharmaM puruShashArdUla prApsyase pAlane rataH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 67} chAturAshramya ukto.atra chAturvarNyastathaiva cha . rAShTrasya yatkR^itya tama.n tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ rAShTrasyaitatkR^ityatama.n rAGYa evAbhiShechanam . anindramabala.n rAShTra.n dasyavo.abhibhavanti cha .. 2..\\ arAjakeShu rAShTreShu dharmo na vyavatiShThate . paraspara.n cha khAdanti sarvathA dhigarAjakam .. 3..\\ indramenaM pravR^iNute yadrAjAnamitiH shrutiH . yathaivendrastathA rAjA sampUjyo bhUtimichchhatA .. 4..\\ nArAjakeShu rAShTreShu vastavyamiti vaidikam . nArAjakeShu rAShTreShu havyamagnirvahatyapi .. 5..\\ atha chedabhivarteta rAjyArthI balavattaraH . arAjakAni rAShTrANi hatarAjAni vA punaH .. 6..\\ pratyudgamyAbhipUjyaH syAdetadatra sumantritam . na hi pApAtpApataramasti ki.n chidarAjakAt .. 7..\\ sa chetsamanupashyeta samagra.n kushalaM bhavet . balavAnhi prakupitaH kuryAnniHsheShatAm api .. 8..\\ bhUyA.nsa.n labhate kleshaM yA gaurbhavati durduhA . suduhA yA tu bhavati naiva tA.n kleshayantyuta .. 9..\\ yadataptaM praNamati na tatsantApayantyuta . yachcha svayaM nata.n dAru na tatsaMnAmayantyapi .. 10..\\ etayopamayA dhIraH saMnameta balIyase . indrAya sa praNamate namate yo balIyase .. 11..\\ tasmAdrAjaiva kartavyaH satataM bhUtimichchhatA . na dhanArtho na dArArthasteShA.n yeShAmarAjakam .. 12..\\ prIyate hi haranpApaH paravittamarAjake . yadAsya uddharantyanye tadA rAjAnamichchhati .. 13..\\ pApA api tadA kShemaM na labhante kadA chana . ekasya hi dvau harato dvayosh cha bahavo.apare .. 14..\\ adAsaH kriyate dAso hriyante cha balAtstriyaH . etasmAtkAraNAddevAH prajA pAlAnprachakrire .. 15..\\ rAjA chenna bhave loke pR^ithivyA.n daNDadhArakaH . shUle matsyAnivApakShyandurbalAnbalavattarAH .. 16..\\ arAjakAH prajAH pUrva.n vineshuriti naH shrutam . parasparaM bhakShayanto matsyA iva jale kR^ishAn .. 17..\\ tAH sametya tatashchakruH samayAniti naH shrutam . vAkkrUro daNDapuruSho yashcha syAtpAradArikaH . yashcha na svamathAdadyAttyAjyA nastAdR^ishA iti .. 18..\\ vishvAsanArtha.n varNAnAM sarveShAmavisheShataH . tAstathA samaya.n kR^itvA samaye nAvatasthire .. 19..\\ sahitAstAstadA jagmurasukhArtAH pitA maham . anIshvarA vinashyAmo bhagavannIshvara.n disha .. 20..\\ yaM pUjayema sambhUya yashcha naH paripAlayet . tAbhyo manu.n vyAdidesha manurnAbhinananda tAH .. 21..\\ bibhemi karmaNaH krUrAdrAjya.n hi bhR^ishaduShkaram . visheShato manuShyeShu mithyAvR^ittiShu nityadA .. 22..\\ tamabruvanprajA mA bhaiH karmaNaino gamiShyati . pashUnAmadhipa~nchA shaddhiraNyasya tathaiva cha . dhAnyasya dashamaM bhAga.n dAsyAmaH koshavardhanam .. 23..\\ mukhyena shastrapatreNa ye manuShyAH pradhAnataH . bhavanta.n te.anuyAsyanti mahendramiva devatAH .. 24..\\ sa tva.n jAtabalo rAjanduShpradharShaH pratApa vAn . sukhe dhAsyasi naH sarvAnkubera iva nairR^itAn .. 25..\\ ya.n cha dharmaM chariShyanti prajA rAGYA surakShitAH . chaturtha.n tasya dharmasya tvatsa.nsthaM no bhaviShyati .. 26..\\ tena dharmeNa mahatA sukhalabdhena bhAvitaH . pAhyasmAnsarvato rAjandevAniva shatakratuH .. 27..\\ vijayAyAshu niryAhi pratapanrashmimAniva . mAna.n vidhama shatrUNA.n dharmo jayatu naH sadA .. 28..\\ sa niryayau mahAtejA balena mahatA vR^itaH . mahAbhijana sampannastejasA prajvalanniva .. 29..\\ tasya tAM mahimA.n dR^iShTvA mahendrasyeva devatAH . apatatrasire sarve svadharme cha dadhurmanaH .. 30..\\ tato mahIM pariyayau parjanya iva vR^iShTimAn . shamayansarvataH pApAnsvakarmasu cha yojayan .. 31..\\ eva.n ye bhUtimichchheyuH pR^ithivyAM mAnavAH kva chit . kuryU rAjAnamevAgre prajAnugraha kAraNAt .. 32..\\ namasyeyushcha taM bhaktyA shiShyA iva guru.n sadA . devA iva sahasrAkShaM prajA rAjAnamantike .. 33..\\ satkR^ita.n svajaneneha paro.api bahu manyate . svajanena tvavaGYAtaM pare paribhavantyuta .. 34..\\ rAGYaH paraiH paribhavaH sarveShAmasukhAvahaH . tasmAchchhatra.n cha patraM cha vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 35..\\ bhojanAnyatha pAnAni rAGYe dadyurgR^ihANi cha . AsanAni cha shayyAshcha sarvopakaraNAni cha .. 36..\\ guptAtmA syAddurAdharShaH smitapUrvAbhibhAShitA . AbhAShitashcha madhuraM pratibhASheta mAnavAn .. 37..\\ kR^itaGYo dR^iDhabhaktiH syAtsa.nvibhAgI jitendriyaH . IkShitaH prativIkSheta mR^idu charju cha valgu cha .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 68} kimAhurdaivata.n viprA rAjAnaM bharatarShabha . manuShyANAmadhipati.n tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . bR^ihaspati.n vasu manA yathA paprachchha bhArata .. 2..\\ rAjA vasu manA nAma kausalyo dhImatA.n varaH . maharShiM paripaprachchha kR^itapraGYo bR^ihaspatim .. 3..\\ sarva.n vainayika.n kR^itvA vinayaGYo bR^ihaspateH . dakShiNAnantaro bhUtvA praNamya vidhipUrvakam .. 4..\\ vidhiM paprachchha rAjyasya sarvabhUtahite rataH . prajAnA.n hitamanvichchhandharmamUlaM vishAM pate .. 5..\\ kena bhUtAni vardhante kShaya.n gachchhanti kena cha . kamarchanto mahAprAGYa sukhamatyantamApnuyuH .. 6..\\ iti pR^iShTo mahArAGYA kausalyenAmitaujasA . rAjasatkAramavyagraH shasha.nsAsmai bR^ihaspatiH .. 7..\\ rAjamUlo mahArAja dharmo lokasya lakShyate . prajA rAjabhayAdeva na khAdanti parasparam .. 8..\\ rAjA hyevAkhila.n lokaM samudIrNaM samutsukam . prasAdayati dharmeNa prasAdya cha virAjate .. 9..\\ yathA hyanudaye rAjanbhUtAni shashisUryayoH . andhe tamasi majjeyurapashyantaH parasparam .. 10..\\ yathA hyanudake matsyA nirAkrande viha~NgamAH . vihareyuryathAkAmamabhisR^itya punaH punaH .. 11..\\ vimathyAtikrameraMshcha viShahyApi parasparam . abhAvamachireNaiva gachchheyurnAtra saMshayaH .. 12..\\ evameva vinA rAGYA vinashyeyurimAH prajAH . andhe tamasi majjeyuragopAH pashavo yathA .. 13..\\ hareyurbalavanto hi durbalAnAM parigrahAn . hanyurvyAyachchhamAnAMshcha yadi rAjA na pAlayet .. 14..\\ yAna.n vastramala.n kArAnratnAni vividhAni cha . hareyuH sahasA pApA yadi rAjA na pAlayet .. 15..\\ mamedamiti loke.asminna bhavetsamparigrahaH . vishvalopaH pravarteta yadi rAjA na pAlayet .. 16..\\ mAtaraM pitara.n vR^iddhamAchAryamatithi.n gurum . klishnIyurapi hi.nsyurvA yadi rAjA na pAlayet .. 17..\\ patedbahuvidha.n shastraM bahudhA dharmachAriShu . adharmaH pragR^ihItaH syAdyadi rAjA na pAlayet .. 18..\\ vadhabandhapariklesho nityamarthavatAM bhavet . mamatva.n cha na vindeyuryadi rAjA na pAlayet .. 19..\\ antashchAkAshameva syAlloko.aya.n dasyu sAdbhavet . patechcha naraka.n ghora.n yadi rAjA na pAlayet .. 20..\\ na yonipoSho varteta na kR^iShirna vaNikpathaH . majjeddharmastrayI na syAdyadi rAjA na pAlayet .. 21..\\ na yaGYAH sampravarteranvidhivatsvAptadakShiNAH . na vivAhAH samAjA vA yadi rAjA na pAlayet .. 22..\\ na vR^iShAH sampravarteranna mathyeraMshcha gargarAH . ghoShAH praNAsha.n gachchheyuryadi rAjA na pAlayet .. 23..\\ trastamudvignahR^idaya.n hAhAbhUtamachetanam . kShaNena vinashetsarva.n yadi rAjA na pAlayet .. 24..\\ na sa.nvatsarasatrANi tiShTheyurakutobhayAH . vidhivaddakShiNA vanti yadi rAjA na pAlayet .. 25..\\ brAhmaNAshchaturo vedAnnAdhIyera.nstapasvinaH . vidyA snAtAstapaH snAtA yadi rAjA na pAlayet .. 26..\\ hasto hasta.n sa muShNIyAdbhidyeransarvasetavaH . bhayArta.n vidravetsarvaM yadi rAjA na pAlayet .. 27..\\ na labheddharmasaMshleSha.n hataviprahato janaH . kartA svechchhendriyo gachchhedyadi rAjA na pAlayet .. 28..\\ anayAH sampravarteranbhavedvai varNasa~NkaraH . durbhikShamAvishedrAShTra.n yadi rAjA na pAlayet .. 29..\\ vivR^itya hi yathAkAma.n gR^ihadvArANi sherate . manuShyA rakShitA rAGYA samantAdakutobhayAH .. 30..\\ nAkruShTa.n sahate kashchitkuto hastasya la~Nghanam . yadi rAjA manuShyeShu trAtA bhavati dhArmikaH .. 31..\\ striyashchApuruShA mArga.n sarvAla.n kArabhUShitAH . nirbhayAH pratipadyante yadA rakShati bhUmipaH .. 32..\\ dharmameva prapadyante na hi.nsanti parasparam . anugR^ihNanti chAnyonya.n yadA rakShati bhUmipaH .. 33..\\ yajante cha trayo varNA mahAyaGYaiH pR^ithagvidhaiH . yuktAshchAdhIyate shAstra.n yadA rakShati bhUmipaH .. 34..\\ vArtA mUlo hyaya.n lokastrayyA vai dhAryate sadA . tatsarva.n vartate samyagyadA rakShati bhUmipaH .. 35..\\ yadA rAjA dhura.n shreShThAmAdAya vahati prajAH . mahatA balayogena tadA lokaH prasIdati .. 36..\\ yasyAbhAve cha bhUtAnAmabhAvaH syAtsamantataH . bhAve cha bhAvo nityaH syAtkastaM na pratipUjayet .. 37..\\ tasya yo vahate bhAra.n sarvalokasukhAvaham . tiShThetpriyahite rAGYa ubhau lokau hi yo jayet .. 38..\\ yastasya puruShaH pApaM manasApyanuchintayet . asaMshayamiha kliShTaH pretyApi narakaM patet .. 39..\\ na hi jAtvavamantavyo manuShya iti bhUmipaH . mahatI devatA hyeShA nararUpeNa tiShThati .. 40..\\ kurute pa~ncharUpANi kAlayuktAni yaH sadA . bhavatyagnistathAdityo mR^ityurvaishravaNo yamaH .. 41..\\ yadA hyAsIdataH pApAndahatyugreNa tejasA . mithyopacharito rAjA tadA bhavati pAvakaH .. 42..\\ yadA pashyati chAreNa sarvabhUtAni bhUmipaH . kShema.n cha kR^itvA vrajati tadA bhavati bhAskaraH .. 43..\\ ashuchIMshcha yadA kruddhaH kShiNoti shatasho narAn . saputrapautrAnsAmAtyA.nstadA bhavati so.antakaH .. 44..\\ yadA tvadhArmikAnsarvA.nstIkShNairdaNDairniyachchhati . dhArmikAMshchAnugR^ihNAti bhavatyatha yamastadA .. 45..\\ yadA tu dhanadhArAbhistarpayatyupakAriNaH . Achchhinatti cha ratnAni vividhAnyapakAriNAm .. 46..\\ shriya.n dadAti kasmai chitkasmAchchidapakarShati . tadA vaishravaNo rAja.Nlloke bhavati bhUmipaH .. 47..\\ nAsyApavAde sthAtavya.n dakSheNAkliShTa karmaNA . dharmyamAkA~NkShatA lAbhamIshvarasyAnasUyatA .. 48..\\ na hi rAGYaH pratIpAni kurvansukhamavApnuyAt . putro bhrAtA vayasyo vA yadyapyAtmasamo bhavet .. 49..\\ kuryAtkR^iShNa gatiH sheSha.n jvalito.anilasArathiH . na tu rAGYAbhipannasya sheSha.n kva chana vidyate .. 50..\\ tasya sarvANi rakShyANi dUrataH parivarjayet . mR^ityoriva jugupseta rAjasvaharaNAnnaraH .. 51..\\ nashyedabhimR^ishansadyo mR^igaH kUTamiva spR^ishan . Atmasvamiva sa.nrakShedrAjasvamiha buddhimAn .. 52..\\ mahAntaM naraka.n ghoramapratiShThamachetasaH . patanti chiraratrAya rAjavittApahAriNaH .. 53..\\ rAjA bhojo virATsamrATkShatriyo bhUpatirnR^ipaH . ya eva.n stUyate shabdaiH kastaM nArchitumichchhati .. 54..\\ tasmAdbubhUShurniyato jitAtmA sa.nyatendriyaH . medhA vi smR^itimAndakShaH saMshrayeta mahIpatim .. 55..\\ kR^itaGYaM prAGYamakShudra.n dR^iDhabhaktiM jitendriyam . dharmanitya.n sthitaM sthityAM mantriNaM pUjayennR^ipaH .. 56..\\ dR^iTha bhakti.n kR^itapraGYaM dharmaGYa.n sa.nyatendriyam . shUramakShudra karmANaM niShiddha janamAshrayet .. 57..\\ rAjA pragalbhaM puruSha.n karoti rAjA kR^ishaM bR^i.nhayate manuShyam . rAjAbhipannasya kutaH sukhAni rAjAbhyupeta.n sukhina.n karoti .. 58..\\ rAjA prajAnA.n hR^idaya.n garIyo gatiH pratiShThA sukhamuttama.n cha . yamAshritA lokamimaM para.n cha jayanti samyakpuruShA narendram .. 59..\\ narAdhipashchApyanushiShya medinIM damena satyena cha sauhR^idena . mahadbhiriShTvA kratubhirmahAyashAs triviShTape sthAnamupaiti satkR^itam .. 60..\\ sa evamukto guruNA kausalyo rAjasattamaH . prayatnAtkR^itavAnvIraH prajAnAM paripAlanam .. 61..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 69} pArthivena visheSheNa ki.n kAryamavashiShyate . katha.n rakShyo janapadaH kathaM rakShyAshcha shatravaH .. 1..\\ katha.n chAraM prayu~njIta varNAnvishvAsayetkatham . kathaM bhR^ityAnkatha.n dArAnkathaM putrAMshcha bhArata .. 2..\\ rAjavR^ittaM mahArAja shR^iNuShvAvahito.akhilam . yatkAryaM pArthivenAdau pArthiva prakR^itena vA .. 3..\\ AtmA jeyaH sadA rAGYA tato jeyAshcha shatravaH . ajitAtmA narapatirvijayeta katha.n ripUn .. 4..\\ etAvAnAtmavijayaH pa~nchavarga vinigrahaH . jitendriyo narapatirbAdhitu.n shaknuyAdarIn .. 5..\\ nyaseta gulmAndurgeShu sandhau cha kurunandana . nagaropavane chaiva purodyAneShu chaiva ha .. 6..\\ sa.nsthAneShu cha sarveShu pureShu nagarasya cha . madhye cha narashArdUla tathA rAjaniveshane .. 7..\\ praNidhIMshcha tataH kuryAjjaDAndhabadhirAkR^itIn . pu.nsaH parIkShitAnprAGYAnkShutpipAsAtapa kShamAn .. 8..\\ amAtyeShu cha sarveShu mitreShu trividheShu cha . putreShu cha mahArAja praNidadhyAtsamAhitaH .. 9..\\ pure janapade chaiva tathA sAmantarAjasu . yathA na vidyuranyonyaM praNidheyAstathA hi te .. 10..\\ chArAMshcha vidyAtprahitAnpareNa bharatarShabha . ApaNeShu vihAreShu samavAyeShu bhikShuShu .. 11..\\ ArAmeShu tathodyAne paNDitAnA.n samAgame . vesheShu chatvare chaiva sabhAsvAvasatheShu cha .. 12..\\ eva.n vihanyAchchAreNa parachAraM vichakShaNaH . chAreNa vihata.n sarvaM hataM bhavati pANDava .. 13..\\ yadA tu hInaM nR^ipatirvidyAdAtmAnamAtmanA . amAtyaiH saha saMmantrya kuryAtsandhiM balIyasA .. 14..\\ aGYAyamAno hInatve kuryAtsandhiM pareNa vai . lipsurvA ka.n chidevArthaM tvaramANo vichakShaNaH .. 15..\\ guNavanto mahotsAhA dharmaGYAH sAdhavash cha ye . sandadhIta nR^ipastaishcha rAShTra.n dharmeNa pAlayan .. 16..\\ uchchhidyamAnamAtmAna.n GYAtvA rAjA mahAmatiH . pUrvApakAriNo hanyAllokadviShTAMshcha sarvashaH .. 17..\\ yo nopakartu.n shaknoti nApakartuM mahIpatiH . ashakyarUpashchoddhartumupekShyastAdR^isho bhavet .. 18..\\ yAtrA.n yAyAdaviGYAtamanAkrandamanantaram . vyAsakta.n cha pramattaM cha durbalaM cha vichakShaNaH .. 19..\\ yAtrAmAGYApayedvIraH kalya puShTabalI sukhI . pUrva.n kR^itvA vidhAnaM cha yAtrAyAM nagare tathA .. 20..\\ na cha vashyo bhavedasya nR^ipo yadyapi vIryavAn . hInashcha balavIryAbhyA.n karshaya.nstaM parAvaset .. 21..\\ rAShTra.n cha pIDayettasya shastrAgniviShamUrchhanaiH . amAtyavallabhAnA.n cha vivAdA.nstasya kArayet . varjanIya.n sadA yuddhaM rAjyakAmena dhImatA .. 22..\\ upAyaistribhirAdAnamarthasyAha bR^ihaspatiH . sAntvenAnupradAnena bhedena cha narAdhipa . yamartha.n shaknuyAtprAptu.n tena tuShyeddhi paNDitaH .. 23..\\ AdadIta bali.n chaiva prajAbhyaH kurunandana . ShaDbhAgamamitapraGYastAsAmevAbhiguptaye .. 24..\\ dasha dharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva cha . tannAdadIta sahasA paurANA.n rakShaNAya vai .. 25..\\ yathA putrAstathA paurA draShTavyAste na saMshayaH . bhaktishchaiShAM prakartavyA vyavahAre pradarshite .. 26..\\ suta.n cha sthApayedrAjA rAGYa.n sarvArthadarshinam . vyavahAreShu satata.n tatra rAjya.n vyavasthitam .. 27..\\ Akare lavaNe shulke tare nAgavane tathA . nyasedamAtyAnnR^ipatiH svAptAnvA puruShAnhitAn .. 28..\\ samyagdaNDadharo nitya.n rAjA dharmamavApnuyAt . nR^ipasya satata.n daNDaH samyagdharme prashasyate .. 29..\\ vedavedA~NgavitprAGYaH sutapasvI nR^ipo bhavet . dAnashIlashcha satata.n yaGYashIlashcha bhArata .. 30..\\ ete guNAH samastAH syurnR^ipasya satata.n sthirAH . kriyA lope tu nR^ipateH kutaH svargaH kuto yashaH .. 31..\\ yadA tu pIDito rAjA bhavedrAGYA balIyasA . tridhA tvAkrandya mitrANi vidhAnamupakalpayet .. 32..\\ ghoShAnnyaseta mArgeShu grAmAnutthApayedapi . praveshayechcha tAnsarvA~nshAkhA nagarakeShvapi .. 33..\\ ye guptAshchaiva durgAshcha deshAsteShu praveshayet . dhanino balamukhyAMshcha sAntvayitvA punaH punaH .. 34..\\ sasyAbhihAra.n kuryAchcha svayameva narAdhipaH . asambhave praveshasya dAhayedagninA bhR^isham .. 35..\\ kShetrastheShu cha sasyeShu shatrorupajapennarAn . vinAshayedvA sarvasvaM balenAtha svakena vai .. 36..\\ nadIShu mArgeShu sadA sa~NkramAnavasAdayet . jalaM nisrAvayetsarvamanisrAvya.n cha dUShayet .. 37..\\ tadAtvenAyatIbhishcha vivadanbhUmyanantaram . pratIghAtaH parasyAjau mitra kAle.apyupasthite .. 38..\\ durgANA.n chAbhito rAjA mUlachhedaM prakArayet . sarveShA.n kShudravR^ikShANAM chaityavR^ikShAnvivarjayet .. 39..\\ pravR^iddhAnA.n cha vR^ikShANA.n shAkhAH prachchhedayettathA . chaityAnA.n sarvathA varjyamapi patrasya pAtanam .. 40..\\ prakaNThIH kArayetsamyagAkAshajananIstathA . ApUrayechcha parikhAH sthANunakra jhaShAkulAH .. 41..\\ kaDa~Nga dvArakANi syuruchchhvAsArthe purasya ha . teShA.n cha dvAravadguptiH kAryA sarvAtmanA bhavet .. 42..\\ dvAreShu cha gurUNyeva yantrANi sthApayetsadA . AropayechchhataghnIshcha svAdhInAni cha kArayet .. 43..\\ kAShThAni chAbhihAryANi tathA kUpAMshcha khAnayet . saMshodhayettathA kUpAnkR^itAnpUrvaM payo.arthibhiH .. 44..\\ tR^iNachhannAni veshmAni pa~NkenApi pralepayet . nirharechcha tR^iNaM mAse chaitre vahni bhayAtpuraH .. 45..\\ naktameva cha bhaktAni pAchayeta narAdhipaH . na divAgnirjvaledgehe varjayitvAgnihotrikam .. 46..\\ karmArAriShTa shAlAsu jvaledagniH samAhitaH . gR^ihANi cha pravishyAtha vidheyaH syAddhutAshanaH .. 47..\\ mahAdaNDashcha tasya syAdyasyAgnirvai divA bhavet . praghoShayedathaiva.n cha rakShaNArthaM purasya vai .. 48..\\ bhikShukAMshchAkrikAMshchaiva kShIbonmattAnkushIlavAn . bAhyAnkuryAnnarashreShTha doShAya syurhi te.anyathA .. 49..\\ chatvareShu cha tIrtheShu sabhAsvAvasatheShu cha . yathArha varNaM praNidhi.n kuryAtsarvatra pArthivaH .. 50..\\ vishAlAnrAjamArgAMshcha kArayeta narAdhipaH . prapAshcha vipaNIshchaiva yathoddesha.n samAdishet .. 51..\\ bhANDAgArAyudhAgArAndhAnyAgArAMshcha sarvashaH . ashvAgArAngajAgArAnbalAdhikaraNAni cha .. 52..\\ parikhAshchaiva kauravya pratolIH sa~NkaTAni cha . na jAtu kashchitpashyettu guhyametadyudhiShThira .. 53..\\ atha saMnichaya.n kuryAdrAjA parabalArditaH . tailaM madhu ghR^ita.n sasyamauShadhAni cha sarvashaH .. 54..\\ a~NgArakusha mu~njAnAM palAshasharaparNinAm . yavasendhana digdhAnA.n kArayeta cha sa~ncayAn .. 55..\\ AyudhAnA.n cha sarveShA.n shaktyR^iShTi prAsavarmaNAm . sa~ncayAnevamAdInA.n kArayeta narAdhipaH .. 56..\\ auShadhAni cha sarvANi mUlAni cha phalAni cha . chaturvidhAMshcha vaidyAnvai sa~NgR^ihNIyAdvisheShataH .. 57..\\ naTAshcha nartakAshchaiva mallA mAyA vinastathA . shobhayeyuH puravaraM modayeyushcha sarvashaH .. 58..\\ yataH sha~NkA bhavechchApi bhR^ityato vApi mantritaH . paurebhyo nR^ipatervApi svAdhInAnkArayeta tAn .. 59..\\ kR^ite karmaNi rAjendra pUjayeddhanasa~ncayaiH . mAnena cha yathArheNa sAntvena vividhena cha .. 60..\\ nirvedayitvA tu para.n hatvA vA kurunandana . gatAnR^iNyo bhavedrAjA yathAshAstreShu darshitam .. 61..\\ rAGYA saptaiva rakShyANi tAni chApi nibodha me . AtmAmAtyashcha koshashcha daNDo mitrANi chaiva hi .. 62..\\ tathA janapadashchaiva pura.n cha kurunandana . etatsaptAtmaka.n rAjyaM paripAlyaM prayatnataH .. 63..\\ ShADguNya.n cha trivargaM cha trivargamaparaM tathA . yo vetti puruShavyAghra sa bhunakti mahImimAm .. 64..\\ ShADguNyamiti yatprokta.n tannibodha yudhiShThira . sandhAyAsanamityeva yAtrA sandhAnameva cha .. 65..\\ vigR^ihyAsanamityeva yAtrA.n samparigR^ihya cha . dvaidhI bhAvastathAnyeShA.n saMshrayo.atha parasya cha .. 66..\\ trivargashchApi yaH proktastamihaikamanAH shR^iNu . kShayaH sthAna.n cha vR^iddhishcha trivargamaparaM tathA .. 67..\\ dharmashchArthashcha kAmashcha sevitavyo.atha kAlataH . dharmeNa hi mahIpAlashchiraM pAlayate mahIm .. 68..\\ asminnarthe cha yau shlokau gItAva~NgirasA svayam . yAdavI putra bhadra.n te shrotumarhasi tAvapi .. 69..\\ kR^itvA sarvANi kAryANi samyaksampAlya medinIm . pAlayitvA tathA paurAnparatra sukhamedhate .. 70..\\ ki.n tasya tapasA rAGYaH kiM cha tasyAdhvarairapi . apAlitAH prajA yasya sarvA dharmavinAkR^itAH .. 71..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 70} daNDanItishcha rAjA cha samastau tAvubhAvapi . tasya ki.n kurvataH siddhyai tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ mahAbhAgya.n daNDanItyAH siddhaiH shabdaiH sa hetukaiH . shR^iNu me sha.nsato rAjanyathA vadiha bhArata .. 2..\\ daNDanItiH svadharmebhyashchAturvarNyaM niyachchhati . prayuktA svAminA samyagadharmebhyash cha yachchhati .. 3..\\ chAturvarNye svadharmasthe maryAdAnAmasa~Nkare . daNDanIti kR^ite kSheme prajAnAm akutobhaye .. 4..\\ some prayatna.n kurvanti trayo varNA yathAvidhi . tasmAddevamanuShyANA.n sukhaM viddhi samAhitam .. 5..\\ kAlo vA kAraNa.n rAGYo rAjA vA kAlakAraNam . iti te saMshayo mA bhUdrAjA kAlasya kAraNam .. 6..\\ daNDanItyA yadA rAjA samyakkArtsnyena vartate . tadA kR^itayugaM nAma kAlaH shreShThaH pravartate .. 7..\\ bhavetkR^itayuge dharmo nAdharmo vidyate kva chit . sarveShAmeva varNAnAM nAdharme ramate manaH .. 8..\\ yogakShemAH pravartante prajAnAM nAtra saMshayaH . vaidikAni cha karmANi bhavantyaviguNAnyuta .. 9..\\ R^itavashcha sukhAH sarve bhavantyuta nirAmayAH . prasIdanti narANA.n cha svaravarNamanA.nsi cha .. 10..\\ vyAdhayo na bhavantyatra nAlpAyurdR^ishyate naraH . vidhavA na bhavantyatra nR^isha.nso nAbhijAyate .. 11..\\ akR^iShTapachyo pR^ithivI bhavantyoShadhayastathA . tvakpatraphalamUlAni vIryavanti bhavanti cha .. 12..\\ nAdharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaH . iti kArtayugAnetAnguNAnviddhi yudhiShThira .. 13..\\ daNDanItyA yadA rAjA trInaMshAnanuvartate . chaturthamaMshamutsR^ijya tadA tretA pravartate .. 14..\\ ashubhasya chaturthA.n shastrInaMshAnanuvartate . kR^iShTapachyaiva pR^ithivI bhavantyoShadhayastathA .. 15..\\ ardha.n tyaktvA yadA rAjA nItyardhamanuvartate . tatastu dvAparaM nAma sa kAlaH sampravartate .. 16..\\ ashubhasya tadA ardha.n dvAvaMshAvanuvartate . kR^iShTapachyaiva pR^ithivI bhavatyalpaphalA tathA .. 17..\\ daNDanItiM parityajya yadA kArtsnyena bhUmipaH . prajAH klishnAtyayogena pravishyati tadA kaliH .. 18..\\ kalAvadharmo bhUyiShTha.n dharmo bhavati tu kva chit . sarveShAmeva varNAnA.n svadharmAchchyavate manaH .. 19..\\ shUdrA bhaikSheNa jIvanti brAhmaNAH paricharyayA . yogakShemasya nAshashcha vartate varNasa~NkaraH .. 20..\\ vaidikAni cha karmANi bhavanti vi guNAnyuta . R^itavo na sukhAH sarve bhavantyAmayinastathA .. 21..\\ hrasanti cha manuShyANA.n svaravarNamanA.nsyuta . vyAdhayashcha bhavantyatra mriyante chAgatAyuShaH .. 22..\\ vidhavAshcha bhavantyatra nR^isha.nsA jAyate prajA . kva chidvarShati parjanyaH kva chitsasyaM prarohati .. 23..\\ rasAH sarve kShaya.n yAnti yadA nechchhati bhUmipaH . prajAH sa.nrakShitu.n samyagdaNDanIti samAhitaH .. 24..\\ rAjA kR^itayugasraShTA tretAyA dvAparasya cha . yugasya cha chaturthasya rAjA bhavati kAraNam .. 25..\\ kR^itasya karaNAdrAjA svargamatyantamashnute . tretAyAH karaNAdrAjA svargaM nAtyantamashnute .. 26..\\ pravartanAddvAparasya yathAbhAgamupAshnute . kaleH pravartanAdrAjA pApamatyantamashnute .. 27..\\ tato vasati duShkarmA narake shAshvatIH samAH . prajAnA.n kalmaShe magno.akIrthiM pApaM cha vindati .. 28..\\ daNDanItiM puraskR^itya vijAna kShatriyaH sadA . anavApta.n cha lipseta labdhaM cha paripAlayet .. 29..\\ lokasya sImanta karI maryAdA lokabhAvanI . samya~NnItA daNDanItiryathA mAtA yathA pitA .. 30..\\ yasyAM bhavanti bhUtAni tadviddhi bharatarShabha . eSha eva paro dharmo yadrAjA daNDanIti mAn .. 31..\\ tasmAtkauravya dharmeNa prajAH pAlaya nItimAn . eva.nvR^ittaH prajA rakShansvarga.n jetAsi durjayam .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 71} kena vR^ittena vR^ittaGYa vartamAno mahIpatiH . sukhenArthAnsukhodarkAniha cha pretya chApnuyAt .. 1..\\ iya.n guNAnA.n ShaTtriMshatShaTtriMshadguNasa.nyutA . yAnguNA.nstu guNopetaH kurvanguNamavApnuyAt .. 2..\\ chareddharmAnakaTuko mu~nchetsnehaM na nAstikaH . anR^isha.nsashcharedartha.n charetkAmamanuddhataH .. 3..\\ priyaM brUyAdakR^ipaNaH shUraH syAdavikatthanaH . dAtA nApAtra varShI syAtpragalbhaH syAdaniShThuraH .. 4..\\ sandadhIta na chAnAryairvigR^iNIyAnna bandhubhiH . nAnAptaiH kArayechchAra.n kuryAtkAryamapIDayA .. 5..\\ arthAnbrUyAnna chAsatsu guNAnbrUyAnna chAtmanaH . AdadyAnna cha sAdhubhyo nAsatpuruShamAshrayet .. 6..\\ nAparIkShya nayeddaNDaM na cha matraM prakAshayet . visR^ijenna cha lubdhyebhyo vishvasennApakAriShu .. 7..\\ anIrShurguptadAraH syAchchokShaH syAdaghR^iNI nR^ipaH . striya.n seveta nAtyarthaM mR^iShTaM bhu~njIta nAhitam .. 8..\\ astabdhaH pUjayenmAnyAngurUnsevedamAyayA . archeddevAnna dambhena shriyamichchhedakutsitAm .. 9..\\ seveta praNaya.n hitvA dakShaH syAnna tvakAlavit . sAntvayenna cha bhogArthamanugR^ihNanna chAkShipet .. 10..\\ praharenna tvaviGYAya hatvA shatrUnna sheShayet . krodha.n kuryAnna chAkasmAnmR^iduH syAnnApakAriShu .. 11..\\ eva.n charasva rAjyastho yadi shreya ihechchhasi . ato.anyathA narapatirbhayamR^ichchhatyanuttamam .. 12..\\ iti sarvAnguNAnetAnyathoktAnyo.anuvartate . anubhUyeha bhadrANi pretya svargaM mahIyate .. 13..\\ ida.n vachaH shAntanavasya shushruvAn yudhiShThiraH pANDavamukhyasa.nvR^itaH . tadA vavande cha pitA mahaM nR^ipo yathoktametachcha chakAra buddhimAn .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 72} katha.n rAjA prajA rakShannAdhibandhena yujyate . dharme cha nAparAdhnoti tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ samAsenaiva te tAta dharmAnvakShyAmi nishchitAn . vistareNa hi dharmANAM na jAtvantamavApnuyAt .. 2..\\ dharmaniShThA~nshrutavato veda vratasamAhitAn . architAnvAsayethAstva.n gR^ihe guNavato dvijAn .. 3..\\ pratyutthAyopasa~NgR^ihya charaNAvabhivAdya cha . atha sarvANi kurvIthAH kAryANi sa purohitaH .. 4..\\ dharmakAryANi nirvartya ma~NgalAni prayujya cha . brAhmaNAnvAchayethAstvamarthasiddhi jayAshiShaH .. 5..\\ Arjavena cha sampanno dhR^ityA buddhyA cha bhArata . arthArthaM parigR^ihNIyAtkAmakrodhau cha varjayet .. 6..\\ kAmakrodhau puraskR^itya yo.artha.n rAjAnutiShThati . na sa dharmaM na chApyarthaM parigR^ihNAti bAlishaH .. 7..\\ mA sma lubdhAMshcha mUrkhAMshcha kAme chArtheShu yUyujaH . alubdhAnbuddhisampannAnsarvakarmasu yojayet .. 8..\\ mUrkho hyadhikR^ito.artheShu kAryANAmavishAradaH . prajAH klishnAtyayogena kAmadveShasamanvitaH .. 9..\\ baliShaShThena shulkena daNDenAthAparAdhinAm . shAstranItena lipsethA vetanena dhanAgamam .. 10..\\ dApayitvA kara.n dharmya.n rAShTraM nityaM yathAvidhi . asheShAnkalpayedrAjA yogakShemAnatandritaH .. 11..\\ gopAyitAra.n dAtAraM dharmanityamatandritam . akAma dveShasa.nyuktamanurajyanti mAnavAH .. 12..\\ mA smAdharmeNa lAbhena lipsethAstva.n dhanAgamam . dharmArthAvadhruvau tasya yo.apashAstraparo bhavet .. 13..\\ apa shAstraparo rAjA sa~ncayAnnAdhigachchhati . asthAne chAsya tadvitta.n sarvameva vinashyati .. 14..\\ arthamUlo.apa hi.nsA.n cha kurute svayamAtmanaH . karairashAstradR^iShTairhi mohAtsampIDayanprajAH .. 15..\\ UdhashchhindyAddhi yo dhenvAH kShIrArthI na labhetpayaH . eva.n rAShTramayogena pIDitaM na vivardhate .. 16..\\ yo hi dogdhrImupAste tu sa nitya.n labhate payaH . eva.n rAShTramupAyena bhu~njAno labhate phalam .. 17..\\ atha rAShTramupAyena bhujyamAna.n surakShitam . janayatyatulAM nitya.n koshavR^iddhi.n yudhiShThira .. 18..\\ dogdhi dhAnya.n hiraNya.n cha prajA rAGYi surakShitA . nitya.n svebhyaH parebhyashcha tR^iptA mAtA yathA payaH .. 19..\\ mAlA kAropamo rAjanbhava mA~NgArikopamaH . tathAyuktashchira.n rAShTraM bhoktuM shakyasi pAlayan .. 20..\\ parachakrAbhiyAnena yadi te syAddhanakShayaH . atha sAmnaiva lipsethA dhanamabrAhmaNeShu yat .. 21..\\ mA sma te brAhmaNa.n dR^iShTvA dhanasthaM prachalenmanaH . antyAyAmapyavasthAyA.n kimu sphItasya bhArata .. 22..\\ dhanAni tebhyo dadyAstva.n yathAshakti yathArhataH . sAntvayanparirakShaMshcha svargamApsyasi durjayam .. 23..\\ eva.n dharmeNa vR^ittena prajAstvaM paripAlayan . svantaM puNya.n yasho vantaM prApsyase kurunandana .. 24..\\ dharmeNa vyavahAreNa prajAH pAlaya pANDava . yudhiShThira tathAyukto nAdhibandhena yokShyase .. 25..\\ eSha eva paro dharmo yadrAjA rakShate prajAH . bhUtAnA.n hi yathA dharme rakShaNa.n cha parA dayA .. 26..\\ tasmAdevaM para.n dharmaM manyante dharmakovidAH . yadrAjA rakShaNe yukto bhUteShu kurute dayAm .. 27..\\ yadahnA kurute pApamarakShanbhayataH prajAH . rAjA varShasahasreNa tasyAntamadhigachchhati .. 28..\\ yadahnA kurute puNyaM prajA dharmeNa pAlayan . dashavarShasahasrANi tasya bhu~Nkte phala.n divi .. 29..\\ sviShTiH svadhItiH sutapA lokA~njayati yAvataH . kShaNena tAnavApnoti prajA dharmeNa pAlayan .. 30..\\ eva.n dharmaM prayatnena kaunteya paripAlayan . iha puNyaphala.n labdhvA nAdhibandhena yokShyase .. 31..\\ svargaloke cha mahatI.n shriyaM prApsyasi pANDava . asambhavashcha dharmANAmIdR^ishAnAmarAjasu . tasmAdrAjaiva nAnyo.asti yo mahatphalamApnuyAt .. 32..\\ sa rAjyamR^iddhimatprApya dharmeNa paripAlayan . indra.n tarpaya somena kAmaishcha suhR^ido janAn .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 73} ya eva tu sato rakShedasatash cha nibarhayet . sa eva rAGYA kartavyo rAjanrAjapurohitaH .. 1..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . purUravasa ailasya sa.nvAdaM mAtarishvanaH .. 2..\\ kutaH svidbrAhmaNo jAto varNAshchApi kutastrayaH . kasmAchcha bhavati shreyAnetadvAyo vichakShva me .. 3..\\ brahmaNo mukhataH sR^iShTo brAhmaNo rAjasattama . bAhubhyA.n kShatriyaH sR^iShTa UrubhyA.n vaishya uchyate .. 4..\\ varNAnAM paricharyArtha.n trayANAM puruSharShabha . varNashchaturthaH pashchAttu padbhyA.n shUdro vinirmitaH .. 5..\\ brAhmaNo jAtamAtrastu pR^ithivImanvajAyata . IshvaraH sarvabhUtAnA.n dharmakoshasya guptaye .. 6..\\ tataH pR^ithivyA goptAra.n kShatriyaM daNDadhAriNam . dvitIya.n varNamakarotprajAnAm anuguptaye .. 7..\\ vaishyastu dhanadhAnyena trInvarNAnbibhR^iyAdimAn . shUdro hyenAnparicharediti brahmAnushAsanam .. 8..\\ dvijasya kShatrabandhorvA kasyeyaM pR^ithivI bhavet . dharmataH saha vittena samyagvAyo prachakShva me .. 9..\\ viprasya sarvamevaitadyatki.n chijjagatI gatam . jyeShThenAbhijaneneha taddharmakushalA viduH .. 10..\\ svameva brAhmaNo bhu~Nkte sva.n vaste sva.n dadAti cha . gururhi sarvavarNAnA.n jyeShThaH shreShThashcha vai dvijaH .. 11..\\ patyabhAve yathA strI hi devara.n kurute patim . AnantaryAttathA kShatraM pR^ithivI kurute patim .. 12..\\ eSha te prathamaH kalpa Apadyanyo bhavedataH . yadi svarge para.n sthAna.n dharmataH parimArgasi .. 13..\\ yaH kashchidvijayedbhUmiM brAhmaNAya nivedayet . shrutavR^ittopapannAya dharmaGYAya tapasvine .. 14..\\ svadharmaparitR^iptAya yo na vittaparo bhavet . yo rAjAnaM nayedbuddhyA sarvataH paripUrNayA .. 15..\\ brAhmaNo hi kule jAtaH kR^itapraGYo vinItavAk . shreyo nayati rAjAnaM bruvaMshchitrA.n sarasvatIm .. 16..\\ rAjA charati ya.n dharmaM brAhmaNena nidarshitam . shushrUShuranaha.nvAdI kShatradharmavrate sthitaH .. 17..\\ tAvatA sa kR^itapraGYashchira.n yashasi tiShThati . tasya dharmasya sarvasya bhAgI rAjapurohitaH .. 18..\\ evameva prajA sarvA rAjAnamabhisaMshritAH . samyagvR^ittAH svadharmasthA na kutashchidbhayAnvitAH .. 19..\\ rAShTre charanti ya.n dharma.n rAGYA sAdhvabhirakShitAH . chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhAga.n sa vindati .. 20..\\ devA manuShyAH pitaro gandharvoragarAkShasAH . yaGYamevopajIvanti nAsti cheShTamarAjake .. 21..\\ ito dattena jIvanti devatAH pitarastathA . rAjanyevAsya dharmasya yogakShemaH pratiShThitaH .. 22..\\ chhAyAyAmapsu vAyau cha sukhamuShNe.adhigachchhati . agnau vAsasi sUrye cha sukha.n shIte.adhigachchhati .. 23..\\ shabde sparshe rase rUpe gandhe cha ramate manaH . teShu bhogeShu sarveShu na bhIto labhate sukham .. 24..\\ abhayasyaiva yo dAtA tasyaiva sumahatphalam . na hi prANasama.n dAnaM triShu lokeShu vidyate .. 25..\\ indro rAjA yamo rAjA dharmo rAjA tathaiva cha . rAjA bibharti rUpANi rAGYA sarvamida.n dhR^itam .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 74} rAGYA purohitaH kAryo bhavedvidvAnbahushrutaH . ubhau samIkShya dharmArthAvaprameyAvanantaram .. 1..\\ dharmAtmA dharmavidyeShA.n rAGYAM rAjanpurohitaH . rAjA chaiva.n guNo yeShAM kushalaM teShu sarvashaH .. 2..\\ ubhau prajA vardhayato devAnpUrvAnparAnpitR^In . yau sameyAsthitau dharme shraddheyau sutapasvinau .. 3..\\ parasparasya suhR^idau saMmatau samachetanau . brahmakShatrasya saMmAnAtprajAH sukhamavApnuyuH .. 4..\\ vimAnanAttayoreva prajA nashyeyureva ha . brahmakShatra.n hi sarveShA.n dharmANAM mUlamuchyate .. 5..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . aila kashyapa sa.nvAda.n taM nibodha yudhiShThira .. 6..\\ yadA hi brahma prajahAti kShatraM kShatra.n yadA vA prajahAti brahma . anvagbala.n katame.asminbhajante tathAbalya.n katame.asminviyanti .. 7..\\ vyR^iddha.n rAShTraM bhavati kShatriyasya brahmakShatra.n yatra virudhyate ha . anvagbala.n dasyavastadbhajante .abalya.n tathA tatra viyanti santaH .. 8..\\ naiShAmukShA vardhate nota usrA na gargaro mathyate no yajante . naiShAM putrA vedamadhIyate cha yadA brahmakShatriyAH santyajanti .. 9..\\ naiShAmukShAvardhate jAtu gehe nAdhIyate sa prajA no yajante . apadhvastA dasyu bhUtA bhavanti ye brAhmaNAH kShatriyAnsantyajanti .. 10..\\ etau hi nityasa.nyuktAvitaretara dhAraNe . kShatra.n hi brahmaNo yoniryoniH kShatrasya cha dvijAH .. 11..\\ ubhAvetau nityamabhiprapannau samprApaturmahatI.n shrIpratiShThAm . tayoH sandhirbhidyate chetpurANas tataH sarvaM bhavati hi sampramUDham .. 12..\\ nAtra plava.n labhate pAragAmI mahAgAdhe nauriva sampraNunnA . chAturvarNyaM bhavati cha sampramUDhaM tataH prajAH kShayasa.nsthA bhavanti .. 13..\\ brahma vR^ikSho rakShyamANo madhu hemacha varShati . arakShyamANaH satatamashrupApa.n cha varShati .. 14..\\ abrahma chArI charaNAdapeto yadA brahmA brahmaNi trANamichchhet . Ashcharyasho varShati tatra devas tatrAbhIkShNa.n duH sahAshchAvishanti .. 15..\\ striya.n hatvA brAhmaNaM vApi pApaH sabhAyA.n yatra labhate.anuvAdam . rAGYaH sakAshe na bibheti chApi tato bhaya.n jAyate kShatriyasya .. 16..\\ pApaiH pApe kriyamANe.ativelaM tato rudro jAyate deva eShaH . pApaiH pApAH sa~njanayanti rudraM tataH sarvAnsAdhvasAdhUnhinasti .. 17..\\ kuto rudraH kIdR^isho vApi rudraH sattvaiH sattva.n dR^ishyate vadhyamAnam . etadvidvankashyapa me prachakShva yato rudro jAyate deva eShaH .. 18..\\ AtmA rudro hR^idaye mAnavAnAM sva.n sva.n dehaM paradehaM cha hanti . vAtotpAtaiH sadR^isha.n rudramAhur dAvairjImUtaiH sadR^isha.n rUpamasya .. 19..\\ na vai vAtaM parivR^inoti kash chin na jImUto varShati naiva dAvaH . tathAyukto dR^ishyate mAnaveShu kAmadveShAdbadhyate muchyate cha .. 20..\\ yathaika gehe jAtavedAH pradIptaH kR^itsna.n grAmaM pradahetsa tvarA vAn . vimohana.n kurute deva eSha tataH sarva.n spR^ishyate puNyapApaiH .. 21..\\ yadi daNDaH spR^ishate puNyabhAjaM pApaiH pApe kriyamANe.avisheShAt . kasya hetoH sukR^itaM nAma kuryAd duShkR^ita.n vA kasya hetorna kuryAt .. 22..\\ asantyAgAtpApakR^itAmapApa.ns tulyo daNDaH spR^ishyate mishrabhAvAt . shuShkeNArdra.n dahyate mishrabhAvAn na mishraH syAtpApakR^idbhiH katha.n chit .. 23..\\ sAdhvasAdhUndhArayatIha bhUmiH sAdhvasAdhU.nstApayatIha sUryaH . sAdhvasAdhUnvAtayatIha vAyur ApastathA sAdhvasAdhUnvahanti .. 24..\\ evamasminvartate loka eva nAmutraiva.n vartate rAjaputra . pretyaitayorantaravAnvisheSho yo vai puNya.n charate yashcha pApam .. 25..\\ puNyasya loko madhumAndhR^itArchir hiraNyajyotiramR^itasya nAbhiH . tatra pretya modate brahmachArI na tatra mR^ityurna jarA nota duHkham .. 26..\\ pApasya loko nirayo.aprakAsho nitya.n duHkhaH shokabhUyiShTha eva . tatrAtmAna.n shochate pApakarmA bahvIH samAH prapatannapratiShThaH .. 27..\\ mitho bhedAdbrAhmaNakShatriyANAM prajA duHkha.n duH sahaM chAvishanti . eva.n GYAtvA kArya eveha vidvAn purohito naikavidyo nR^ipeNa .. 28..\\ ta.n chaivAnvabhiShichyeta tathA dharmo vidhIyate . agryo hi brAhmaNaH proktaH sarvasyaiveha dharmataH .. 29..\\ pUrva.n hi brAhmaNAH sR^iShTA iti dharmavido viduH . jyeShThenAbhijanenAsya prApta.n sarvaM yaduttaram .. 30..\\ tasmAnmAnyashcha pUjyashcha brAhmaNaH prasR^itAgra bhuk . sarva.n shreShThaM variShTha.n cha nivedyaM tasya dharmataH .. 31..\\ avashyametatkartavya.n rAGYA balavatApi hi . brahma vardhayati kShatra.n kShatrato brahma vardhate .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 75} yogakShemo hi rAShTrasya rAjanyAyatta uchyate . yogakShemashcha rAGYo.api samAyatta purohite .. 1..\\ yatAdR^iShTaM bhayaM brahma prajAnA.n shamayatyuta . dR^iShTa.n cha rAjA bAhubhyAM tadrAShTra.n sukhamedhate .. 2..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . muchukundasya sa.nvAda.n rAGYo vaishravaNasya cha .. 3..\\ muchukundo vijityemAM pR^ithivIM pR^ithivIpatiH . jiGYAsamAnaH svabalamabhyayAdalakAdhipam .. 4..\\ tato vaishravaNo rAjA rakShA.nsi samavAsR^ijat . te balAnyavamR^idnantaH prAchara.nstasya nairR^itAH .. 5..\\ sa hanyamAne saintye sve muchukundo narAdhipaH . garhayAmAsa vidvA.nsaM purohitamarindamaH .. 6..\\ tata ugra.n tapastaptvA vasiShTho brahma vittamaH . rakShA.nsyapAvadhIttatra panthAna.n chApyavindata .. 7..\\ tato vaishravaNo rAjA muchukundamadarshayat . vadhyamAneShu sainyeShu vachana.n chedamabravIt .. 8..\\ tvatto hi balinaH pUrve rAjAnaH sa purohitAH . na chaiva.n samavarta.nste yathA tvamiha vartase .. 9..\\ te khalvapi kR^itAstrAshcha balavantashcha bhUmipAH . Agamya paryupAsante mAmIsha.n sukhaduHkhayoH .. 10..\\ yadyasti bAhuvIrya.n te taddarshayitumarhasi . kiM brAhmaNa balena tvamati mAtraM pravartase .. 11..\\ muchukundastataH kruddhaH pratyuvAcha dhaneshvaram . nyAyapUrvamasa.nrabdhamasambhrAntamida.n vachaH .. 12..\\ brahmakShatramida.n sR^iShTamekayonisvayaM bhuvA . pR^ithagbalavidhAna.n cha tallokaM parirakShati .. 13..\\ tapo mantrabalaM nityaM brAhmaNeShu pratiShThitam . astrabAhubalaM nitya.n kShatriyeShu pratiShThitam .. 14..\\ tAbhyA.n sambhUya kartavyaM prajAnAM paripAlanam . tathA cha mAM pravartanta.n garhayasyalakAdhipa .. 15..\\ tato.abravIdvaishravaNo rAjAna.n sa purohitam . nAha.n rAjyamanirdiShTa.n kasmai chidvidadhAmyuta .. 16..\\ nAchhinde chApi nirdiShTamiti jAnIhi pArthiva . prashAdhi pR^ithivI.n vIra maddattAmakhilAmimAm .. 17..\\ nAha.n rAjyaM bhavaddattaM bhoktumichchhAmi pArthiva . bAhuvIryArjita.n rAjyamashnIyAmiti kAmaye .. 18..\\ tato vaishravaNo rAjA vismayaM parama.n yayau . kShatradharme sthita.n dR^iShTvA muchukundamasambhramam .. 19..\\ tato rAjA muchukundaH so.anvashAsadvasundharAm . bAhuvIryArjitA.n samyakkShatradharmamanuvrataH .. 20..\\ eva.n yo brahma vidrAjA brahmapUrvaM pravartate . jayatyavijitAmurvI.n yashashcha mahadashnute .. 21..\\ nityodako brAhmaNaH syAnnityashastrashcha kShatriyaH . tayorhi sarvamAyatta.n yatki.n chijjagatI gatam .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 76} yayA vR^ittyA mahIpAlo vivardhayati mAnavAn . puNyAMshcha lokA~njayati tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ dAnashIlo bhavedrAjA yaGYashIlashcha bhArata . upavAsatapaH shIlaH prajAnAM pAlane rataH .. 2..\\ sarAshchaiva prajA nitya.n rAjA dharmeNa pAlayet . utthAnenApramAdena pUjayechchaiva dhArmikAn .. 3..\\ rAGYA hi pUjito dharmastataH sarvatra pUjyate . yadyadAcharate rAjA tatprajAnA.n hi rochate .. 4..\\ nityamudyatadaNDashcha bhavenmR^ityurivAriShu . nihanyAtsarvato dasyUnna kAmAtkasya chitkShamet .. 5..\\ ya.n hi dharma.n charantIha prajA rAGYA surakShitAH . chaturtha.n tasya dharmasya rAjA bhArata vindati .. 6..\\ yadadhIte yadyajate yaddadAti yadarchati . rAjA chaturtha bhAktasya prajA dharmeNa pAlayan .. 7..\\ yadrAShTre.akushala.n kiM chidrAGYo.arakShayataH prajAH . chaturtha.n tasya pApasya rAjA bhArata vindati .. 8..\\ apyAhuH sarvameveti bhUyo.ardhamiti nishchayaH . karmaNaH pR^ithivIpAla nR^isha.nso.anR^itavAgapi . tAdR^ishAtkilbiShAdrAjA shR^iNu yena pramuchyate .. 9..\\ pratyAhartumashakya.n syAddhana.n chorairhR^itaM yadi . svakoshAttatpradeya.n syAdashaktenopajIvatA .. 10..\\ sarvavarNaiH sadA rakShyaM brahma svaM brAhmaNAstathA . na stheya.n viShaye teShu yo.apakuryAddvijAtiShu .. 11..\\ brahma sve rakShyamANe hi sarvaM bhavati rakShitam . teShAM prasAde nirvR^itte kR^itakR^ityo bhavennR^ipaH .. 12..\\ parjanyamiva bhUtAni mahAdrumamiva dvijAH . narAstamupajIvanti nR^ipa.n sarvArthasAdhakam .. 13..\\ na hi kAmAtmanA rAGYA satata.n shaThabuddhinA . nR^isha.nsenAti lubdhena shakyAH pAlayituM prajAH .. 14..\\ nAha.n rAjyasukhAnveShI rAjyamichchhAmyapi kShaNam . dharmArtha.n rochaye rAjya.n dharmashchAtra na vidyate .. 15..\\ tadalaM mama rAjyena yatra dharmo na vidyate . vanameva gamiShyAmi tasmAddharmachikIrShayA .. 16..\\ tatra medhyeShvaraNyeShu nyastadaNDo jitendriyaH . dharmamArAdhayiShyAmi munirmUlaphalAshanaH .. 17..\\ vedAha.n tava yA buddhirAnR^isha.nsya guNaiva sA . na cha shuddhAnR^isha.nsyena shakyaM mahadupAsitum .. 18..\\ api tu tvA mR^idu.n dAntamatyAryamati dhArmikam . klIba.n dharmaghR^iNAyuktaM na loko bahu manyate .. 19..\\ rAjadharmAnavekShasva pitR^ipaitAmahochitAn . naitadrAGYAmatho vR^itta.n yathA tvaM sthAtumichchhasi .. 20..\\ na hi vaiklavya sa.nsR^iShTamAnR^isha.nsyamihAsthitaH . prajApAlanasambhUtaM prAptA dharmaphala.n hyasi .. 21..\\ na hyetAmAshiShaM pANDurna cha kuntyanvayAchata . na chaitAM praGYatA.n tAta yayA charasi medhayA .. 22..\\ shauryaM bala.n cha sattvaM cha pitA tava sadAbravIt . mAhAtmyaM balamaudArya.n tava kuntyanvayAchata .. 23..\\ nitya.n svAhA svadhA nityamubhe mAnuShadaivate . putreShvAshAsate nityaM pitaro daivatAni cha .. 24..\\ dAnamadhyayana.n yaGYaH prajAnAM paripAlanam . dharmametamadharma.n vA janmanaivAbhyajAyithAH .. 25..\\ kAle dhuri niyuktAnA.n vahatAM bhAra Ahite . sIdatAmapi kaunteya na kIrtiravasIdati .. 26..\\ samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaH . nirdoShakarmavachanAtsiddhiH karmaNa eva sA .. 27..\\ naikAnta vinipAtena vichachAreha kash chana . dharmI gR^ihI vA rAjA vA brahma chAryatha vA punaH .. 28..\\ alpa.n tu sAdhu bhUyiShTha.n yatkarmodArameva tat . kR^itamevAkR^itAchchhreyo na pApIyo.astyakarmaNaH .. 29..\\ yadA kulIno dharmaGYaH prApnotyaishvaryamuttamam . yogakShemastadA rAjankushalAyaiva kalpate .. 30..\\ dAnenAnyaM balenAnyamanya.n sUnR^itayA girA . sarvataH parigR^ihNIyAdrAjyaM prApyeha dhArmikaH .. 31..\\ ya.n hi vaidyAH kule jAtA avR^itti bhayapIDitAH . prApya tR^iptAH pratiShThanti dharmaH ko.abhyadhikastataH .. 32..\\ kiM nvataH parama.n svargya.n kA nvataH prItiruttamA . kiM nvataH paramaishvaryaM brUhi me yadi manyase .. 33..\\ yasminpratiShThitAH samyakkShema.n vindanti tatkShaNam . sasvargajittamo.asmAka.n satyametadbravImi te .. 34..\\ tvameva prItimA.nstasmAtkurUNA.n kurusattama . bhava rAjA jaya svarga.n sato rakShAsato jahi .. 35..\\ anu tvA tAta jIvantu suhR^idaH sAdhubhiH saha . parjanyamiva bhUtAni svAdu drumamivANDa jAH .. 36..\\ dhR^iShTa.n shUraM prahartAramanR^isha.nsa.n jitendriyam . vatsala.n sa.nvibhaktAramanu jIvantu tvA.n janAH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 77} svakarmaNyapare yuktAstathaivAnye vi karmaNi . teShA.n visheShamAchakShva brAhmaNAnAM pitA maha .. 1..\\ vidyA lakShaNasampannAH sarvatrAmnAya darshinaH . ete brahma samA rAjanbrAhmaNAH parikIrtitAH .. 2..\\ R^itvigAchArya sampannAH sveShu karmasvavasthitAH . ete devasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 3..\\ R^itvikpurohito mantrI dUto.athArthAnushAsakaH . ete kShatrasamA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 4..\\ ashvArohA gajArohA rathino.atha padAtayaH . ete vaishya samA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 5..\\ janma karma vihInA ye kadaryA brahma bandhavaH . ete shUdra samA rAjanbrAhmaNAnAM bhavantyuta .. 6..\\ ashrotriyAH sarva eva sarve chAnAhitAgnayaH . tAnsarvAndhArmiko rAjA bali.n viShTi.n cha kArayet .. 7..\\ AhvAyakA devalakA nakShatragrAma yAjakAH . ete brAhmaNa chaNDAlA mahApathika pa~nchamAH .. 8..\\ etebhyo balimAdadyAddhInakosho mahIpatiH . R^ite brahma samebhyash cha devakalpebhya eva cha .. 9..\\ abrAhmaNAnA.n vittasya svAmI rAjeti vaidikam . brAhmaNAnA.n cha ye ke chidvi karma sthA bhavantyuta .. 10..\\ vi karma sthAstu nopekShyA jAtu rAGYA katha.n chana . niyamyAH sa.nvibhajyAshcha dharmAnugraha kAmyayA .. 11..\\ yasya sma viShaye rAGYaH steno bhavati vai dvihaH . rAGYa evAparAdha.n taM manyante tadvido janAH .. 12..\\ avR^ittyA yo bhavetsteno veda vitsnAtakastathA . rAjansa rAGYA bhartavya iti dharmavido viduH .. 13..\\ sa chenno parivarteta kR^itavR^ittiH parantapa . tato nivAsanIyaH syAttasmAddeshAtsa bAndhavaH .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 78} keShA.n rAjA prabhavati vittasya bharatarShabha . kayA cha vR^ittyA varteta tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ abrAhmaNAnA.n vittasya svAmI rAjeti vaidikam . brAhmaNAnA.n cha ye ke chidvi karma sthA bhavantyuta .. 2..\\ vi karma sthAshcha nopekShyA viprA rAGYA katha.n chana . iti rAGYAM purAvR^ittamabhijalpanti sAdhavaH .. 3..\\ yasya sma viShaye rAGYaH steno bhavati vai dvijaH . rAGYa evAparAdha.n taM manyante kilbiShaM nR^ipa .. 4..\\ abhi shastamivAtmAnaM manyante tena karmaNA . tasmAdrAjarShayaH sarve brAhmaNAnanvapAlayan .. 5..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . gIta.n kekayarAjena hriyamANena rakShasA .. 6..\\ kekayAnAmadhipati.n rakSho jagrAha dAruNam . svAdhyAyenAnvita.n rAjannaraNye saMshitavratam .. 7..\\ na me steno janapade na kadaryo na madya paH . nAnAhitAgnirnAyajvA mAmakAntaramAvishaH .. 8..\\ na cha me brAhmaNo.avidvAnnAvratI nApyasoma paH . nAnAhitAgnirviShaye mAmakAntaramAvishaH .. 9..\\ nAnApta dakShiNairyaGYairyajante viShaye mama . adhIte nAvratI kashchinmAmakAntaramAvishaH .. 10..\\ adhIyate.adhyApayanti yajante yAjayanti cha . dadati pratigR^ihNanti ShaTsu karmasvavasthitAH .. 11..\\ pUjitAH sa.nvibhaktAshcha mR^idavaH satyavAdinaH . brAhmaNA me svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 12..\\ na yAchante prayachhanti satyadharmavishAradAH . nAdhyApayantyadhIyante yajante na cha yAjakAH .. 13..\\ brAhmaNAnparirakShanti sa~NgrAmeShvapalAyinaH . kShatriyA me svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 14..\\ kR^iShigorakSha vANijyamupajIvantyamAyayA . apramattAH kriyA vantaH suvratAH satyavAdinaH .. 15..\\ sa.nvibhAga.n dama.n shauchaM sauhR^idaM cha vyapAshritAH . mama vaishyAH svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 16..\\ trInvarNAnanutiShThanti yathA vadanasUyakAH . mama shUdrAH svakarma sthA mAmakAntaramAvishaH .. 17..\\ kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n durbalAtura yoShitAm . sa.nvibhaktAsmi sarveShAM mAmakAntaramAvishaH .. 18..\\ kuladeshAdi dharmANAM prasthitAnA.n yathAvidhi . avyuchchhettAsmi sarveShAM mAmakAntaramAvishaH .. 19..\\ tapasvino me viShaye pUjitAH paripAlitAH . sa.nvibhaktAshcha satkR^itya mAmakAntaramAvishaH .. 20..\\ nAsa.nvibhajya bhoktAsmi na vishAmi parastriyam . svatantro jAtu na krIDe mAmakAntaramAvishaH .. 21..\\ nAbrahma chArI bhikShA vAnbhikShurvAbrahma chArikaH . anR^itvija.n hutaM nAsti mAmakAntaramAvishaH .. 22..\\ nAvajAnAmyaha.n vR^iddhAnna vaidyAnna tapasvinaH . rAShTre svapapti jAgarmi mAmakAntaramAvishaH .. 23..\\ vedAdhyayanasampannastapasvI sarvadharmavit . svAmI sarvasya rAjyasya shrImAnmama purohitaH .. 24..\\ dAnena divyAnabhivA~nchhAmi lokAn satyenAtho brAhmaNAnA.n cha guptyA . shushrUShayA chApi gurUnupaimi na me bhaya.n vidyate rAkShasebhyaH .. 25..\\ na me rAShTre vidhavA brahma bandhur na brAhmaNaH kR^ipaNo nota choraH . na pArajAyI na cha pApakarmA na me bhaya.n vidyate rAkShasebhyaH .. 26..\\ na me shastrairanirbhinnama~Nge dvya~Ngulamantaram . dharmArtha.n yudhyamAnasya mAmakAntaramAvishaH .. 27..\\ gobrAhmaNe cha yaGYe cha nitya.n svastyayanaM mama . AshAsate janA rAShTre mAmakAntaramAvishaH .. 28..\\ yasmAtsarvAsvavasthAsu dharmamevAnvavekShase . tasmAtprApnuhi kaikeya gR^ihAnsvasti vrajAmyaham .. 29..\\ yeShA.n gobrAhmaNA rakShyAH prajA rakShyAsh cha kekaya . na rakShobhyo bhaya.n teShAM kuta eva tu mAnuShAt .. 30..\\ yeShAM purogamA viprA yeShAM brahmabalaM balam . priyAtithyAstathA dArAste vai svargajito narAH .. 31..\\ tasmAddvijAtInrakSheta te hi rakShanti rakShitAH . AshIreShAM bhavedrAGYA.n rAShTraM samyakpravardhate .. 32..\\ tasmAdrAGYA visheSheNa vi karma sthA dvijAtayaH . niyamyAH sa.nvibhajyAshcha prajAnugraha kAraNAt .. 33..\\ ya eva.n vartate rAjA paurajAnapadeShviha . anubhUyeha bhadrANi prApnotIndra sa lokatAm .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 79} vyAkhyAtA kShatradharmeNa vR^ittirApatsu bhArata . katha.n chidvaishya dharmeNa jIvedvA brAhmaNo na vA .. 1..\\ ashaktaH kShatradharmeNa vaishya dharmeNa vartayet . kR^iShigorakShamAsthAya vyasane vR^itti sa~NkShaye .. 2..\\ kAni paNyAni vikrINansvargalokAnna hIyate . brAhmaNo vaishya dharmeNa vartayanbharatarShabha .. 3..\\ surA lavaNamityeva tilAnkeShariNaH pashUn . R^iShabhAnmadhu mA.nsa.n cha kR^itAnnaM cha yudhiShThira .. 4..\\ sarvAsvavasthAsvetAni brAhmaNaH parivarjayet . eteShA.n vikrayAttAta brAhmaNo narakaM vrajet .. 5..\\ ajo.agnirvaruNo meShaH sUryo.ashvaH pR^ithivI virAT . dhenuryaGYashcha somashcha na vikreyAH katha.n chana .. 6..\\ pakvenAmasya nimayaM na prasha.nsanti sAdhavaH . nimayetpakvamAmena bhojanArthAya bhArata .. 7..\\ vaya.n siddhamashiShyAmo bhavAnsAdhayatAm idam . eva.n samIkShya nimayannAdharmo.asti kadA chana .. 8..\\ atra te vartayiShyAmi yathA dharmaH purAtanaH . vyavahAra pravR^ittAnA.n tannibodha yudhiShThira .. 9..\\ bhavate.aha.n dadAnIdaM bhavAnetatprayachchhatu . ruchite vartate dharmo na balAtsampravartate .. 10..\\ ityeva.n sampravartanta vyavahArAH purAtanAH . R^iShINAmitareShA.n cha sAdhu chedamasaMshayam .. 11..\\ yatha tAta yadA sarvAH shastramAdadate prajAH . vyutkrAmanti svadharmebhyaH kShatrasya kShIyate balam .. 12..\\ rAjA trAtA na loke syAtki.n tadA syAtparAyaNam . etanme saMshayaM brUhi vistareNa pitA maha .. 13..\\ dAnena tapasA yaGYairadroheNa damena cha . brAhmaNa pramukhA varNAH kShemamichchheyurAtmanaH .. 14..\\ teShA.n ye vedabalinasta utthAya samantataH . rAGYo bala.n vardhayeyurmahendrasyeva devatAH .. 15..\\ rAGYo hi kShIyamANasya brahmaivAhuH parAyaNam . tasmAdbrahmabalenaiva samuttheya.n vijAnatA .. 16..\\ yadA tu vijayI rAjA kShema.n rAShTre.abhisandadhet . tadA varNA yathAdharmamAvisheyuH svakarmasu .. 17..\\ unmaryAde pravR^itte tu dasyubhiH sa~Nkare kR^ite . sarve varNA na duShyeyuH shastravanto yudhiShThira .. 18..\\ atha chetsarvataH kShatraM praduShyedbrAhmaNAnprati . kastasya brAhmaNastrAtA ko dharmaH kiM parAyaNam .. 19..\\ tapasA brahmacharyeNa shastreNa cha balena cha . amAyayA mAyayA cha niyantavya.n tadA bhavet .. 20..\\ kShatrasyAbhipravR^iddhasya brAhmaNeShu visheShataH . brahmaiva saMniyantR^isyAtkShatra.n hi brahma sambhavam .. 21..\\ adbhyo.agnirbrahma taH kShatramashmano lohamutthitam . teShA.n sarvattra ga.n tejaH svAsu yoniShu shAmyati .. 22..\\ yadA chhinattyayo.ashmAnamagnishchApo.abhipadyate . kShatra.n cha brAhmaNaM dveShTi tadA shAmyanti te trayaH .. 23..\\ tasmAdbrahmaNi shAmyanti kShatriyANA.n yudhiShThira . asmudIrNAnyajeyAni tejA.nsi cha balAni cha .. 24..\\ brahma vIrye mR^idU bhUte kShatravIrye cha durbale . duShTeShu sarvavarNeShu brAhmaNAnprati sarvashaH .. 25..\\ ye tatra yuddha.n kurvanti tyaktvA jIvitamAtmanaH . brAhmaNAnparirakShanto dharmamAtmAnameva cha .. 26..\\ mano vino manyumantaH puNyalokA bhavanti te . brAhmaNartha.n hi sarveShAM shastragrahaNamiShyate .. 27..\\ ati sviShTa svadhItAnA.n lokAnati tapasvinAm . anAshakAgnyorvishatA.n shUrA yAnti parA.n gatim . evamevAtmanastyAgAnnAnya.n dharma.n vidurjanAH .. 28..\\ tebhyo namashcha bhadra.n cha ye sharIrANi juhvati . brahma dviSho niyachchhantasteShAM no.astu sa lokatA . brahmalokajitaH svargyAnvIrA.nstAnmanurabravIt .. 29..\\ yathAshvamedhAvabhR^ithe snAtAH pUtA bhavantyuta . duShkR^itaH sukR^itashchaiva tathA shastrahatA raNe .. 30..\\ bhavatyadharmo dharmo hi dharmAdharmAvubhAvapi . kAraNAddeshakAlasya deshakAlaH sa tAdR^ishaH .. 31..\\ maitrAH krUrANi kurvanti jayanti svargamuttamam . dharmyAH pApAni kurvanto gachchhanti paramA.n gatim .. 32..\\ brAhmaNastriShu kAleShu shastra.n gR^ihNanna duShyati . AtmatrANe varNadoShe durgasya niyameShu cha .. 33..\\ abhyutthite dasyu bale kShatrArthe varNasa~Nkare . sampramUDheShu varNeShu yadyanyo.abhibhavedbalI .. 34..\\ brAhmaNo yadi vA vaishyaH shUdro vA rAjasattama . dasyubhyo.atha prajA rakSheddaNDa.n dharmeNa dhArayan .. 35..\\ kArya.n kuryAnna vA kuryAtsa.nvAryo vA bhavenna vA . na sma shastra.n grahItavyamanyatra kShatrabandhutaH .. 36..\\ apAre yo bhavetpAramaplave yaH plavo bhavet . shUdro vA yadi vApyanyaH sarvathA mAnamarhati .. 37..\\ yamAshritya narA rAjanvartayeyuryathAsukham . anAthAH pAlyamAnA vai dasyubhiH paripIDitAH .. 38..\\ tameva pUjayera.nste prItyA svamiva bAndhavam . mahaddhyabhIkShNa.n kauravya kartA sanmAnamarhati .. 39..\\ kimukShNAvahatA kR^itya.n kiM dhenvA chApyadugdhayA . vandhyayA bhAryayA ko.arthaH ko.artho rAGYApyarakShatA .. 40..\\ yathA dAru mayo hastI yathA charmamayo mR^igaH . yathA hyanetraH shakaTaH pathi kShetra.n yathoSharam .. 41..\\ evaM brahmAnadhIyAna.n rAjA yashcha na rakShitA . na varShati cha yo meghaH sarva ete nirarthakAH .. 42..\\ nitya.n yastu sato rakShedasatash cha nibarhayet . sa eva rAjA kartavyastena sarvamida.n dhR^itam .. 43..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 80} kva samutthAH katha.n shIlA R^itvijaH syuH pitA maha . katha.n vidhAshcha rAjendra tadbrUhi vadatAM vara .. 1..\\ pratikarma purAchAra R^itvijA.n sma vidhIyate . Adau chhandA.nsi viGYAya dvijAnA.n shrutameva cha .. 2..\\ ye tvekaratayo nitya.n dhIrA nApriya vAdinaH . parasparasya suhR^idaH saMmatAH samadarshinaH .. 3..\\ yeShvAnR^isha.nsya.n satya.n chApyahi.nsA tapa Arjavam . adroho nAbhimAnashcha hrIstitikShA damaH shamaH .. 4..\\ hrImAnsatyadhR^itirdAnto bhUtAnAmavihi.nsakaH . akAma dveShasa.nyuktastribhiH shuklaiH samanvitaH .. 5..\\ ahi.nsako GYAnatR^iptaH sa brahmAsanamarhati . ete mahartvijastAta sarve mAnyA yathAtatham .. 6..\\ yadida.n veda vachana.n dakShiNAsu vidhIyate . ida.n deyamidaM deyaM na kva chidvyavatiShThate .. 7..\\ nedaM prati dhana.n shAstramApaddharmamashAstrataH . AGYA shAstrasya ghoreyaM na shakti.n samavekShate .. 8..\\ shraddhAmArabhya yaShTavyamityeShA vaidikI shrutiH . mithyopetasya yaGYasya kimu shraddhA kariShyati .. 9..\\ na vedAnAM paribhavAnna shAThyena na mAyayA . kashchinmahadavApnoti mA te bhUdbuddhirIdR^ishI .. 10..\\ yaGYA~Nga.n dakShiNAstAta vedAnAM parivR^i.nhaNam . na mantrA dakShiNA hInAstArayanti katha.n chana .. 11..\\ shaktistu pUrNapAtreNa saMmitAnavamA bhavet . avashya.n tAta yaShTavyaM tribhirvarNairyathAvidhi .. 12..\\ somo rAjA brAhmaNAnAmityeShA vaidikI shrutiH . ta.n cha vikretumichchhanti na vR^ithA vR^ittiriShyate . tena krItena dharmeNa tato yaGYaH pratAyate .. 13..\\ ityeva.n dharmataH khyAtamR^iShibhirdharmavAdibhiH . pumAnyaGYashcha somashcha nyAyavR^itto yathA bhavet . anyAya vR^ittaH puruSho na parasya na chAtmanaH .. 14..\\ sharIra.n yaGYapAtrANi ityeShA shrUyate shrutiH . tAni samyakpraNItAni brAhmaNAnAM mahAtmanAm .. 15..\\ tapoyaGYAdapi shreShThamityeShA paramA shrutiH . tatte tapaH pravakShyAmi vidva.nstadapi me shR^iNu .. 16..\\ ahi.nsA satyavachanamAnR^isha.nsya.n damo ghR^iNA . etattapo vidurdhIrA na sharIrasya shoShaNam .. 17..\\ apramANya.n cha vedAnA.n shAstrANAM chAti la~Nghanam . avyavasthA cha sarvatra tadvai nAshanamAtmanaH .. 18..\\ nibodha dasha hotR^INA.n vidhAnaM pArtha yAdR^isham . chittiH srukchittamAjya.n cha pavitra.n GYAnamuttamam .. 19..\\ sarva.n jihmaM mR^ityupadamArjavaM brahmaNaH padam . etAvA~nGYAnaviShayaH kiM pralApaH kariShyati .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 81} yadapyalpatara.n karma tadapyekena duShkaram . puruSheNAsahAyena kimu rAjyaM pitA maha .. 1..\\ ki.n shIlaH kiM samAchAro rAGYo.arthasachivo bhavet . kIdR^ishe vishvasedrAjA kIdR^ishe nApi vishvaset .. 2..\\ chaturvidhAni mitrANi rAGYA.n rAjanbhavantyuta . sahArtho bhajamAnashcha sahajaH kR^itrimastathA .. 3..\\ dharmAtmA pa~nchamaM mitra.n sa tu naikasya na dvayoH . yato dharmastato vA syAnmadhyastho vA tato bhavet .. 4..\\ yastasyArtho na rocheta na ta.n tasya prakAshayet . dharmAdharmeNa rAjAnashcharanti vijigIShavaH .. 5..\\ chaturNAM madhyamau shreShThau nitya.n sha~Nkyau tathAparau . sarve nitya.n sha~NkitavyAH pratyakSha.n kAryamAtmanaH .. 6..\\ na hi rAGYA pramAdo vai kartavyo mitra rakShaNe . pramAdina.n hi rAjAnaM lokAH paribhavantyuta .. 7..\\ asAdhuH sAdhutAmeti sAdhurbhavati dAruNaH . arishcha mitraM bhavati mitra.n chApi praduShyati .. 8..\\ anitya chittaH puruShastasminko jAtu vishvaset . tasmAtpradhAna.n yatkAryaM pratyakSha.n tatsamAcharet .. 9..\\ ekAntena hi vishvAsaH kR^itsno dharmArthanAshakaH . avishvAsashcha sarvatra mR^ityunA na vishiShyate .. 10..\\ akAlamR^ityurvishvAso vishvasanhi vipadyate . yasminkaroti vishvAsamichchhatastasya jIvati .. 11..\\ tasmAdvishvasitavya.n cha sha~NkitavyaM cha keShu chit . eShA nItigatistAta lakShmIshchaiva sanAtanI .. 12..\\ yaM manyeta mamAbhAvAdimamarthAgamaH spR^ishet . nitya.n tasmAchchha~NkitavyamamitraM ta.n vidurbudhAH .. 13..\\ yasya kShetrAdapyudaka.n kShetramanyasya gachchhati . na tatrAnichchhatastasya bhidyeransarvasetavaH .. 14..\\ tathaivAtyudakAdbhItastasya bhedanamichchhati . yameva.n lakShaNaM vidyAttamamitraM vinirdishet .. 15..\\ yaH samR^iddhyA na tuShyeta kShaye dInataro bhavet . etaduttamamitrasya nimittamabhichakShate .. 16..\\ yaM manyeta mamAbhAvAdasyAbhAvo bhavediti . tasminkurvIta vishvAsa.n yathA pitari vai tathA .. 17..\\ ta.n shaktyA vardhamAnashcha sarvataH paribR^i.nhayet . nitya.n kShatAdvArayati yo dharmeShvapi karmasu .. 18..\\ kShatAdbhIta.n vijAnIyAduttamaM mitra lakShaNam . ye tasya kShatamichchhanti te tasya ripavaH smR^itAH .. 19..\\ vyasanAnnityabhIto.asau samR^iddhyAmeva tR^ipyate . yatsyAdeva.nvidhaM mitra.n tadAtmasamamuchyate .. 20..\\ rUpavarNasvaropetastitikShuranasUyakaH . kulInaH shIlasampannaH sa te syAtpratyanantaraH .. 21..\\ medhA vI smR^itimAndakShaH prakR^ityA chAnR^isha.nsa vAn . yo mAnito.amAnito vA na sandUShyetkadA chana .. 22..\\ R^itvigvA yadi vAchAryaH sakhA vAtyanta sa.nstutaH . gR^ihe vasedamAtyaste yaH syAtparamapUjitaH .. 23..\\ sa te vidyAtparaM mantraM prakR^iti.n chArthadharmayoH . vishvAsaste bhavettatra yathA pitari vai tathA .. 24..\\ naiva dvau na trayaH kAryA na mR^iShyeranparasparam . ekArthAdeva bhUtAnAM bhedo bhavati sarvadA .. 25..\\ kIrtipradhAno yashcha syAdyashcha syAtsamaye sthitaH . samarthAnyashcha na dveShTi samarthAnkurute cha yaH .. 26..\\ yo na kAmAdbhayAllobhAtkrodhAdvA dharmamutsR^ijet . dakShaH paryAptavachanaH sa te syAtpratyanantaraH .. 27..\\ shUrashchAryashcha vidvAMshcha pratipattivishAradaH . kulInaH shIlasampannastitikShuranasUyakaH .. 28..\\ ete hyamAtyAH kartavyAH sarvakarmasvavasthitAH . pUjitAH sa.nvibhaktAshcha susahAyAH svanuShThitAH .. 29..\\ kR^itsnamete vinikShiptAH pratirUpeShu karmasu . yuktA mahatsu kAryeShu shreyA.nsyutpAdayanti cha .. 30..\\ ete karmANi kurvanti spardhamAnA mithaH sadA . anutiShThanti chaivArthAnAchakShANAH parasparam .. 31..\\ GYAtibhyashchaiva bibhyethA mR^ityoriva yataH sadA . uparAjeva rAjardhi.n GYAtirna sahate sadA .. 32..\\ R^ijormR^idorvadAnyasya hrImataH satyavAdinaH . nAnyo GYAtermahAbAho vinAshamabhinandati .. 33..\\ aGYAtitA nAtisukhA nAvaGYeyAstvataH param . aGYAti mantaM puruShaM pare paribhavantyuta .. 34..\\ nikR^itasya narairanyairGYAtireva parAyaNam . nAnyairnikAra.n sahate GYAterGYAtiH kadA chana .. 35..\\ AtmAnameva jAnAti nikR^itaM bAndhavairapi . teShu santi guNAshchaiva nairguNya.n teShu lakShyate .. 36..\\ nAGYAtiranugR^ihNAti nAGYAtirdigdhamasyati . ubhaya.n GYAtilokeShu dR^ishyate sAdhvasAdhu cha .. 37..\\ tAnmAnayetpUjayechcha nitya.n vAchA cha karmaNA . kuryAchcha priyametebhyo nApriya.n kiM chidAcharet .. 38..\\ vishvastavadavishvastasteShu varteta sarvadA . na hi doSho guNo veti nispR^iktasteShu dR^ishyate .. 39..\\ tasyaiva.n vartamAnasya puruShasyApramAdinaH . amitrAH samprasIdanti tathA mitrI bhavantyapi .. 40..\\ ya eva.n vartate nityaM GYAtisambandhimaNDale . mitreShvamitreShvaishvarye chira.n yashasi tiShThati .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 82} evamagrAhyake tasmi~nGYAtisambandhimaNDale . mitreShvamitreShvapi cha kathaM bhAvo vibhAvyate .. 1..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . vAsudevasya sa.nvAda.n surarShernAradasya cha .. 2..\\ nAsuhR^itparamaM mantraM nAradArhati veditum . apaNDito vApi suhR^itpaNDito vApi nAtmavAn .. 3..\\ sa te sauhR^idamAsthAya ki.n chidvakShyAmi nArada . kR^itsnA.n cha buddhi.n samprekShya sampR^ichchhe tridivaM gama .. 4..\\ dAsyamaishvaryavAdena GYAtInA.n vai karomyaham . ardhabhoktAsmi bhogAnA.n vAgduruktAni cha kShame .. 5..\\ araNImagnikAmo vA mathnAti hR^idayaM mama . vAchA durukta.n devarShe tanme dahati nityadA .. 6..\\ bala.n sa~NkarShaNe nityaM saukumAryaM punargade . rUpeNa mattaH pradyumnaH so.asahAyo.asmi nArava .. 7..\\ anye hi sumahAbhAgA balavanto durAsadAH . nityotthAnena sampannA nAradAndhakavR^iShNayaH .. 8..\\ yasya na syurna vai sa syAdyasya syuH kR^ichchhrameva tat . dvAbhyAM nivArito nitya.n vR^iNomyekataraM na cha .. 9..\\ syAtA.n yasyAhukAkrUrau kiM nu duHkhatara.n tataH . yasya vApi na tau syAtA.n kiM nu duHkhataraM tataH .. 10..\\ so.aha.n kitava mAteva dvayorapi mahAmune . ekasya jayamAsha.nse dvitIyasyAparAjayam .. 11..\\ mamaiva.n klishyamAnasya nAradobhayataH sadA . vaktumarhasi yachchhreyo GYAtInAmAtmanastathA .. 12..\\ Apado dvividhAH kR^iShNa bAhyAshchAbhyantarAsh cha ha . prAdurbhavanti vArShNeya svakR^itA yadi vAnyataH .. 13..\\ seyamAbhyantarA tubhyamApatkR^ichchhrA svakarma jA . akrUra bhojaprabhavAH sarve hyete tadanvayAH .. 14..\\ arthahetorhi kAmAdvAdvArA bIbhatsayApi vA . AtmanA prAptamaishvaryamanyatra pratipAditam .. 15..\\ kR^itamUlamidAnI.n tajjAtashabda.n sahAyavat . na shakyaM punarAdAtu.n vAntamannamiva tvayA .. 16..\\ babhrUgrasenayo rAjyaM nAptu.n shakya.n kathaM chana . GYAtibheda bhayAtkR^iShNa tvayA chApi visheShataH .. 17..\\ tachchetsidhyetprayatnena kR^itvA karma suduSh karam . mahAkShayavyaya.n vA syAdvinAsho vA punarbhavet .. 18..\\ anAyasena shastreNa mR^idunA hR^idayachhidA . jihvAmuddhara sarveShAM parimR^ijyAnumR^ijya cha .. 19..\\ anAyasaM mune shastraM mR^idu vidyAmaha.n katham . yenaiShAmuddhare jihvAM parimR^ijyAnumR^ijya cha .. 20..\\ shaktyAnna dAna.n satata.n titikShA dama Arjavam . yathArha pratipUjA cha shastrametadanAyasam .. 21..\\ GYAtInA.n vaktukAmAnA.n kaTUni cha laghUni cha . girA tva.n hR^idayaM vAchaM shamayasva manA.nsi cha .. 22..\\ nAmahA puruShaH kashchinnAnAtmA nAsahAya vAn . mahatI.n dhuramAdatte tAmudyamyorasA vaha .. 23..\\ sarva eva guruM bhAramanaDvAnvahate same . durge pratIkaH sugavo bhAra.n vahati durvaham .. 24..\\ bhedAdvinAshaH sa~NghAnA.n sa~Nghamukhyo.asi keshava . yathA tvAM prApya notsIdedaya.n sa~NghastathA kuru .. 25..\\ nAnyatra buddhikShAntibhyAM nAnyatrendriya nigrahAt . nAnyatra dhanasantyAgAdgaNaH prAGYe.avatiShThate .. 26..\\ dhanya.n yashasyamAyuShyaM svapakShodbhAvanaM shubham . GYAtInAmavinAshaH syAdyathA kR^iShNa tathA kuru .. 27..\\ AyatyA.n cha tadAtve cha na te.astyaviditaM prabho . ShADguNyasya vidhAnena yAtrA yAnavidhau tathA .. 28..\\ mAdhavAH kukurA bhojAH sarve chAndhakavR^iShNayaH . tvayyAsaktA mahAbAho lokA lokeshvarAsh cha ye .. 29..\\ upAsate hi tvadbuddhimR^iShayashchApi mAdhava . tva.n guruH sarvabhUtAnAM jAnIShe tvaM gatAgatam . tvAmAsAdya yadushreShThamedhante GYAtinaH sukham .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 83} eShA prathamato vR^ittirdvitIyA.n shR^iNu bhArata . yaH kashchijjanayedartha.n rAGYA rakShyaH sa mAnavaH .. 1..\\ hriyamANamamAtyena bhR^ito vA yadi vAbhR^itaH . yo rAjakoshaM nashyantamAchakShIta yudhiShThira .. 2..\\ shrotavya.n tasya cha raho rakShyashchAmAtya to bhavet . amAtyA hyupahantAraM bhUyiShTha.n ghnanti bhArata .. 3..\\ rAjakoshasya goptAra.n rAjakoshavilopakAH . sametya sarve bAdhante sa vinashyatyarakShitaH .. 4..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . muniH kAlaka vR^ikShIyaH kausalya.n yaduvAcha ha .. 5..\\ kosalAnAmAdhipatya.n samprApte kShemadarshini . muniH kAlaka vR^ikShIya AjagAmeti naH shrutam .. 6..\\ sa kAkaM pa~njare baddhA viShaya.n kShemadarshinaH . pUrvaM paryacharadyuktaH pravR^ittyarthI punaH punaH .. 7..\\ adhIye vAyasI.n vidyAM sha.nsanti mama vAyasAH . anAgatamatIta.n cha yachcha samprati vartate .. 8..\\ iti rAShTre paripatanbahushaH puruShaiH saha . sarveShA.n rAjayuktAnA.n duShkR^itaM paripR^iShTavAn .. 9..\\ sa buddhvA tasya rAShTrasya vyavasAya.n hi sarvashaH . rAjayuktApachArAMshcha sarvAnbuddhvA tatastataH .. 10..\\ tameva kAkamAdAya rAjAna.n draShTumAgamat . sarvaGYo.asmIti vachanaM bruvANaH saMshitavrataH .. 11..\\ sa sma kausalyamAgamya rAjAmAtyamala.n kR^itam . prAha kAkasya vachanAdamutreda.n tvayA kR^itam .. 12..\\ asau chAsau cha jAnIte rAjakoshastvayA hR^itaH . evamAkhyAti kAko.aya.n tachchhIghramanugamyatAm .. 13..\\ tathAnyAnapi sa prAha rAjakoshaharAnsadA . na chAsya vachana.n kiM chidakR^ita.n shrUyate kva chit .. 14..\\ tena viprakR^itAH sarve rAjayuktAH kurUdvaha . tamatikramya suptasya nishi kAkamapothayan .. 15..\\ vAyasa.n tu vinirbhinnaM dR^iShTvA bANena pa~njare . pUrvAhne brAhmaNo vAkya.n kShemadarshinamabravIt .. 16..\\ rAja.nstvAmabhaya.n yAche prabhuM prANadhaneshvaram . anuGYAtastvayA brUyA.n vachana.n tvatpurohitam .. 17..\\ mitrArthamabhisantapto bhaktyA sarvAtmanA gataH . aya.n tavArtha.n harate yo brUyAdakShamAnvitaH .. 18..\\ sambubodhayiShurmitra.n sadashvamiva sArathiH . ati manyuprasakto hi prasajya hitakAraNam .. 19..\\ tathAvidhasya suhR^idaH kShantavya.n sa.nvijAnatA . aishvaryamichchhatA nityaM puruSheNa bubhUShatA .. 20..\\ ta.n rAjA pratyuvAchedaM yanmA ki.n chidbhavAnvadet . kasmAdahaM na kShameyamAkA~NkShannAtmano hitam .. 21..\\ brAhmaNa pratijAnIhi prabrUhi yadi chechchhasi . kariShyAmi hi te vAkya.n yadyanmAM vipra vakShyasi .. 22..\\ GYAtvA nayAnapAyAMshcha bhR^ityataste bhayAni cha . bhaktyA vR^itti.n samAkhyAtuM bhavato.antikamAgamam .. 23..\\ prAgevoktashcha doSho.ayamAchAryairnR^ipa sevinAm . agatIka gatirhyeShA yA rAGYA saha jIvikA .. 24..\\ AshIviShaishcha tasyAhuH sa~Ngata.n yasya rAjabhiH . bahumitrAshcha rAjAno bahumitrAstathaiva cha .. 25..\\ tebhyaH sarvebhya evAhaurbhaya.n rAjopasevinAm . athaiShAmekato rAjanmuhUrtAdeva bhIrbhavet .. 26..\\ naikAntenApramAdo hi kartu.n shakyo mahIpatau . na tu pramAdaH kartavyaH katha.n chidbhUtimichchhatA .. 27..\\ pramAdAddhi skhaledrAjA skhalite nAsti jIvitam . agni.n dIptamivAsIdedrAjAnamupashikShitaH .. 28..\\ AshIviShamiva kruddhaM prabhuM prANadhaneshvaram . yatnenopacharennityaM nAhamasmIti mAnavaH .. 29..\\ durvyAhR^itAchchha~NkamAno duShkR^itAdduradhiShThitAt . durAsitAddurvrajitAdi~NgitAda~NgacheShTitAt .. 30..\\ devateva hi sarvArthAnkuryAdrAjA prasAditaH . vaishvAnara iva kruddhaH sa mUlamapi nirdahet . iti rAjanmayaH prAha vartate cha tathaiva tat .. 31..\\ atha bhUyA.nsamevArtha.n kariShyAmi punaH punaH . dadAtyasmadvidho.amAtyo buddhisAhAyyamApadi .. 32..\\ vAyasashchaiva me rAjannantakAyAbhisa.nhitaH . na cha me.atra bhavAngarhyo nacha yeShAM bhavAnpriyaH . hitAhitA.nstu budhyethA mA parokShamatirbhava .. 33..\\ ye tvAdAna parA eva vasanti bhavato gR^ihe . abhUti kAmA bhUtAnA.n tAdR^ishairme.abhisa.nhitam .. 34..\\ ye vA bhavadvinAshena rAjyamichchhantyanantaram . antarairabhisandhAya rAjansidhyanti nAnyathA .. 35..\\ teShAmahaM bhayAdrAjangamiShyAmyanyamAshramam . tairhi me sandhito bANaH kAke nipatitaH prabho .. 36..\\ chhadmanA mama kAkashcha gamito yamasAdanam . dR^iShTa.n hyetanmayA rAja.nstapo dIrgheNa chakShuShA .. 37..\\ bahu nakrajhaShagrAhA.n timi~NgilagaNAyutAm . kAkena baDishenemAmatArSha.n tvAmahaM nadIm .. 38..\\ sthAnvashmakaNTaka vatI.n vyAghrasi.nhagajAkulAm . durAsadA.n duShpraveshAM guhA.n haimavatIm iva .. 39..\\ agninA tAmasa.n durgaM naubhirApyaM cha gamyate . rAjadurgAvataraNe nopAyaM paNDitA viduH .. 40..\\ gahanaM bhavato rAjyamandhakAratamo vR^itam . neha vishvasitu.n shakyaM bhavatApi kuto mayA .. 41..\\ ato nAya.n shubho vAsastulye sadasatI iha . vadho hyevAtra sukR^ite duShkR^ite na cha saMshayaH .. 42..\\ nyAyato duShkR^ite ghAtaH sukR^ite syAtkatha.n vadhaH . neha yukta.n chira.n sthAtuM javenAto vrajedbudhaH .. 43..\\ sItA nAma nadI rAjanplavo yasyAM nimajjati . tathopamAmimAM manye vAgurA.n sarvaghAtinIm .. 44..\\ madhu pratApo hi bhavAnbhojana.n viShasa.nyutam . asatAmiva te bhAvo vartate na satAm iva . AshIviShaiH parivR^itaH kUpastvamiva pArthiva .. 45..\\ durga tIrthA bR^ihatkUlA karIrI vetrasa.nyutA . nadI madhurapAnIyA yathA rAja.nstathA bhavAn . shvagR^idhragomAyu yuto rAjaha.nsa samo hyasi .. 46..\\ yathAshritya mahAvR^ikSha.n kakShaH sa.nvardhate mahAn . tatasta.n sa.nvR^iNotyeva tamatItya cha vardhate .. 47..\\ tenaivopendhano nUna.n dAvo dahati dAruNaH . tathopamA hyamAtyAste rAja.nstAnparishodhaya .. 48..\\ bhavataiva kR^itA rAjanbhavatA paripAlitAH . bhavantaM paryavaGYAya jighA.nsanti bhavatpriyam .. 49..\\ uShita.n sha~NkamAnena pramAdaM parirakShatA . antaH sarpa ivAgAre vIra patnyA ivAlaye . shIla.n jiGYAsamAnena rAGYashcha saha jIvinA .. 50..\\ kachchijjitendriyo rAjA kachchidabhyantarA jitAH . kachchideShAM priyo rAjA kachchidrAGYaH priyAH prajAH .. 51..\\ jiGYAsuriha samprAptastavAha.n rAjasattama . tasya me rochase rAjankShudhitasyeva bhojanam .. 52..\\ amAtyA me na rochante vi tR^iShNasya yathodakam . bhavato.arthakR^idityeva mayi doSho hi taiH kR^itaH . vidyate kAraNaM nAnyaditi me nAtra saMshayaH .. 53..\\ na hi teShAmaha.n drugdhastatteShAM doShavadgatam . arerhi durhatAdbheyaM bhagnapR^iShTAdivoragAt .. 54..\\ bhUyasA paribarheNa satkAreNa cha bhUyasA . pUjito brAhmaNashreShTha bhUyo vasa gR^ihe mama .. 55..\\ ye tvAM brAhmaNa nechchhanti na te vatsyanti me gR^ihe . bhavataiva hi tajGYeya.n yadidAnIm anantaram .. 56..\\ yathA syAdduShkR^ito daNDo yathA cha sukR^ita.n kR^itam . tathA samIkShya bhagava~nshreyase viniyu~NkShva mAm .. 57..\\ adarshayannima.n doShamekaikaM durbalaM kuru . tataH kAraNamAGYAya puruShaM puruSha.n jahi .. 58..\\ ekadoShA hi bahavo mR^idnIyurapi kaNTakAn . mantrabheda bhayAdrAja.nstasmAdetadbravImi te .. 59..\\ vaya.n tu brAhmaNA nAma mR^idu daNDAH kR^ipA lavaH . svasti chechchhAmi bhavataH pareShA.n cha yathAtmanaH .. 60..\\ rAjannAtmAnamAchakShe sambandhI bhavato hyaham . muniH kAlaka vR^ikShIya ityevamabhisa~nj~nitaH .. 61..\\ pituH sakhA cha bhavataH saMmataH satyasa~NgaraH . vyApanne bhavato rAjye rAjanpitari sa.nsthite .. 62..\\ sarvakAmAnparityajya tapastapta.n tadA mayA . snehAttvAM prabravImyetanmA bhUyo vibhramediti .. 63..\\ ubhe dR^iShTvA duHkhasukhe rAjyaM prApya yadR^ichchhayA . rAjyenAmAtya sa.nsthena katha.n rAjanpramAdyasi .. 64..\\ tato rAjakule nAndI sa~njaGYe bhUyasI punaH . purohita kule chaiva samprApte brAhmaNarShabha .. 65..\\ ekachhatrAM mahI.n kR^itvA kausalyAya yashasvine . muniH kAlaka vR^ikShIya Ije kratubhiruttamaiH .. 66..\\ hita.n tadvachana.n shrutvA kausalyo.anvashiShanmahIm . tathA cha kR^itavAnrAjA yathokta.n tena bhArata .. 67..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 84} hrIniShedhAH sadA santaH satyArjava samanvitAH . shaktAH kathayitu.n samyakte tava syuH sabhA sadaH .. 1..\\ atyADhyAMshchAti shUrAMshcha brAhmaNAMshcha bahushrutAn . susantuShTAMshcha kaunteya mahotsAhAMsh cha karmasu .. 2..\\ etAnsahAyA.NllipsethAH sarvAsvApatsu bhArata . kulInaH pUjito nityaM na hi shaktiM nigUhati .. 3..\\ prasanna.n hyaprasannaM vA pIDitaM hR^itameva vA . Avartayati bhUyiShTha.n tadeko hyanupAlitaH .. 4..\\ kulInA deshajAH prAGYA rUpavanto bahushrutAH . pragalbhAshchAnuraktAshcha te tava syuH parichchhadAH .. 5..\\ dauShkuleyAshcha lubdhAshcha nR^isha.nsA nirapatrapAH . te tvA.n tAta niSheveyuryAvadArdhaka pANayaH .. 6..\\ arthamAnArghya satkArairbhogairuchchAvachaiH priyAn . yAnarthabhAjo manyethAste te syuH sukhabhAginaH .. 7..\\ abhinna vR^ittA vidvA.nsaH sadvR^ittAshcharitavratAH . na tvAM nityArthino jahyurakShudrAH satyavAdinaH .. 8..\\ anAryA ye na jAnanti samayaM mandachetasaH . tebhyaH pratijugupsethA jAnIyAH samayachyutAn .. 9..\\ naikamichchhedgaNa.n hitvA syAchchedanyatara grahaH . yastveko bahubhiH shreyAnkAma.n tena gaNaM tyajet .. 10..\\ shreyaso lakShaNa.n hyetadvikramo yasya dR^ishyate . kIrtipradhAno yashcha syAtsamaye yashcha tiShThati .. 11..\\ samarthAnpUjayedyashcha nAsparthyaiH spardhate cha yaH . na cha kAmAdbhayAtkrodhAllobhAdvA dharmamutsR^ijet .. 12..\\ amAnI satyavAkshakto jitAtmA mAnyamAnitA . sa te mantrasahAyaH syAtsarvAvasthaM parIkShitaH .. 13..\\ kulInaH satyasampannastitikShurdakSha AtmavAn . shUraH kR^itaGYaH satyashcha shreyasaH pArtha lakShaNam .. 14..\\ tasyaiva.n vartamAnasya puruShasya vijAnataH . amitrAH samprasIdanti tato mitrI bhavantyapi .. 15..\\ ata UrdhvamamAtyAnAM parIkSheta guNAguNAn . sa.nyatAtmA kR^itapraGYo bhUtikAmashcha bhUmipaH .. 16..\\ sambaddhAH puruShairAptairabhijAtaiH svadeshajaiH . ahAryairavyabhIchAraiH sarvataH suparIkShitaiH .. 17..\\ yodhAH srauvAstathA maulAstathaivAnye.apyavaH kR^itAH . kartavyA bhUtikAmena puruSheNa bubhUShatA .. 18..\\ yeShA.n vainayikI buddhiH prakR^itA chaiva shobhanA . tejo dhairya.n kShamA shauchamanurAga sthitirdhR^itiH .. 19..\\ parIkShita guNAnnityaM prauDha bhAvAndhurandharAn . pa~nchopadhA vyatItAMshcha kuryAdrAjArtha kAriNaH .. 20..\\ paryAptavachanAnvIrAnpratipattivishAradAn . kulInAnsatyasampannAni~Ngita GYAnaniShThurAn .. 21..\\ deshakAlavidhAnaGYAnbhartR^ikAryahitaiShiNaH . nityamartheShu sarveShu rAjA kurvIta mantriNaH .. 22..\\ hInatejA hyasa.nhR^iShTo naiva jAtu vyavasyati . avashya.n janayatyeva sarvakarmasu saMshayAn .. 23..\\ evamalpashruto mantrI kalyANAbhijano.apyuta . dharmArthakAmayukto.api nAlaM mantraM parIkShitum .. 24..\\ tathaivAnabhijAto.api kAmamastu bahushrutaH . anAyaka ivAchakShurmuhyatyUhyeShu karmasu .. 25..\\ yo vA hyasthirasa~Nkalpo buddhimAnAgatAgamaH . upAyaGYo.api nAla.n sa karma yApayitu.n chiram .. 26..\\ kevalAtpunarAchArAtkarmaNo nopapadyate . parimarsho visheShANAmashrutasyeha durmateH .. 27..\\ mantriNyananurakte tu vishvAso na hi vidyate . tasmAdananuraktAya naiva mantraM prakAshayet .. 28..\\ vyathayeddhi sa rAjAnaM mantribhiH sahito.anR^ijuH . mArutopahata chhidraiH pravishyAgniriva drumam .. 29..\\ sa~NkrudhyatyekadA svAmI sthAnAchchaivApakarShati . vAchA kShipati sa.nrabdhastataH pashchAtprasIdati .. 30..\\ tAni tAnyanuraktena shakyAnyanutitikShitum . mantriNA.n cha bhavetkrodho visphUrjitamivAshaneH .. 31..\\ yastu sa.nharate tAni bhartuH priyachikIrShayA . samAnasukhaduHkha.n taM pR^ichchhedartheShu mAnavam .. 32..\\ anR^ijustvanurakto.api sampannashchetarairguNaiH . rAGYaH praGYAna yukto.api na mantra.n shrotumarhati .. 33..\\ yo.amitraiH saha sambaddho na paurAnbahu manyate . sa suhR^ittAdR^isho rAGYo na mantra.n shrotumarhati .. 34..\\ avidvAnashuchiH stabdhaH shatrusevI vikatthanaH . sa suhR^itkrodhano lubdho na mantra.n shrotumarhati .. 35..\\ AgantushchAnurakto.api kAmamastu bahushrutaH . satkR^itaH sa.nvibhakto vA na mantra.n shrotumarhati .. 36..\\ yastvalpenApi kAryeNa sakR^idAkShArito bhavet . punaranyairguNairyukto na mantra.n shrotumarhati .. 37..\\ kR^itapraGYashcha medhA vI budho jAnapadaH shuchiH . sarvakarmasu yaH shuddhaH sa mantra.n shrotumarhati .. 38..\\ GYAnaviGYAnasampannaH prakR^itiGYaH parAtmanoH . suhR^idAtmasamo rAGYo sa mantra.n shrotumarhati .. 39..\\ satyavAkshIlasampanno gambhIraH sa trapo mR^iduH . pitR^ipaitAmaho yaH syAtsa mantra.n shrotumarhati .. 40..\\ santuShTaH saMmataH satyaH shauTIre dveShyapApakaH . mantravitkAlavichchhUraH sa mantra.n shrotumarhati .. 41..\\ sarvaloka.n samaM shaktaH sAntvena kurute vashe . tasmai mantraH prayoktavyo daNDamAdhitsatA nR^ipa .. 42..\\ paurajAnapadA yasminvishvAsa.n dharmato gatAH . yoddhA nayavipashchichcha sa mantra.n shrotumarhati .. 43..\\ tasmAtsarvairguNairetairupapannAH supUjitAH . mantriNaH prakR^itiGYAH syustryavarA mahadIpsavaH .. 44..\\ svAsu prakR^itiShu chhidra.n lakShayeranparasya cha . mantriNo mantramUla.n hi rAGYo rAShTraM vivardhate .. 45..\\ nAsya chhidraM paraH pashyechchhidreShu paramanviyAt . gUhetkUrma ivA~NgAni rakShedvivaramAtmanaH .. 46..\\ mantragrAhA hi rAjyasya mantriNo ye manIShiNaH . mantrasa.nhanano rAjA mantrA~NgAnItaro janaH .. 47..\\ rAjyaM praNidhi mUla.n hi mantrasAraM prachakShate . svAmina.n tvanuvartanti vR^ittyarthamiha mantriNaH .. 48..\\ sa vinIya madakrodhau mAnamIrShyA.n cha nirvR^itaH . nityaM pa~nchopadhAtItairmantrayetsaha mantribhiH .. 49..\\ teShA.n trayANA.n vividhaM vimarshaM budhyeta chitta.n viniveshya tatra . svanishchaya.n taM paranishchayaM cha nivedayeduttaramantrakAle .. 50..\\ dharmArthakAmaGYamupetya pR^ichchhed yukto guruM brAhmaNamuttamArtham . niShThA kR^itA tena yadA saha syAt ta.n tatra mArgaM praNayedasaktam .. 51..\\ eva.n sadA mantrayitavyamAhur ye mantratattvArthavinishchayaGYAH . tasmAttvamevaM praNayeH sadaiva mantraM prajA sa~NgrahaNe samartham .. 52..\\ na vAmanAH kubja kR^ishA na kha~njA nAndhA jaDAH strI na na pu.nsaka.n cha . na chAtra tirya~Nna puro na pashchAn nordhvaM na chAdhaH prachareta kash chit .. 53..\\ Aruhya vAtAyanameva shUnyaM sthalaM prakAsha.n kushakAshahInam . vAga~NgadoShAnparihR^itya mantraM saMmantrayetkAryamahIna kAlam .. 54..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 85} atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . bR^ihaspateshcha sa.nvAda.n shakrasya cha yudhiShThira .. 1..\\ ki.n svidekapadaM brahmanpuruShaH samyagAcharan . pramANa.n sarvabhUtAnAM yashashchaivApnuyAnmahat .. 2..\\ sAntvamekapada.n shakra puruShaH samyagAcharan . pramANa.n sarvabhUtAnAM yashashchaivApnuyAnmahat .. 3..\\ etadekapada.n shakra sarvalokasukhAvaham . AcharansarvabhUteShu priyo bhavati sarvadA .. 4..\\ yo hi nAbhAShate ki.n chitsatataM bhrukuTI mukhaH . dveShyo bhavati bhUtAnA.n sa sAntvamiha nAcharan .. 5..\\ yastu pUrvamabhiprekShya pUrvamevAbhibhAShate . smitapUrvAbhibhAShI cha tasya lokaH prasIdati .. 6..\\ dAnameva hi sarvatra sAntvenAnabhijalpitam . na prINayati bhUtAni nirvya~njamamivAshanam .. 7..\\ adAtA hyapi bhUtAnAM madhurAmIrayangiram . sarvalokamima.n shakra sAntvena kurute vashe .. 8..\\ tasmAtsAntvaM prakartavya.n daNDamAdhitsatAm iha . phala.n cha janayatyevaM na chAsyodvijate janaH .. 9..\\ sukR^itasya hi sAntvasya shlakShNasya madhurasya cha . samyagAsevyamAnasya tulya.n jAtu na vidyate .. 10..\\ ityuktaH kR^itavAnsarva.n tathA shakraH purodhasA . tathA tvamapi kaunteya samyagetatsamAchara .. 11..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 86} katha.n svidiha rAjendra pAlayanpArthiva prajAH . prati dharma.n visheSheNa kIrtimApnoti shAshvatIm .. 1..\\ vyavahAreNa shuddhena prajApAlanatatparaH . prApya dharma.n cha kIrtiM cha lokAvApnotyubhau shuchiH .. 2..\\ kIdR^isha.n vyavahAra.n tu kaishcha vyavaharennR^ipaH . etatpR^iShTo mahAprAGYa yathA vadvaktumarhasi .. 3..\\ ye chaite pUrvakathitA guNAste puruShaM prati . naikasminpuruShe hyete vidyanta iti me matiH .. 4..\\ evametanmahAprAGYa yathA vadasi buddhimAn . durlabhaH puruShaH kashchidebhirguNaguNairyutaH .. 5..\\ ki.n tu sa~NkShepa taH shIlaM prayatne neha durlabham . vakShyAmi tu yathAmAtyAnyAdR^ishAMshcha kariShyasi .. 6..\\ chaturo brAhmaNAnvaidyAnpragalbhAnsAttvikA~nshuchIn . trIMshcha shUdrAnvinItAMshcha shuchInkarmaNi pUrvake .. 7..\\ aShTAbhishcha guNairyukta.n sUtaM paurANika.n charet . pa~nchAshadvarShavayasaM pragalbhamanasUyakam .. 8..\\ matismR^itisamAyukta.n vinItaM samadarshanam . kArye vivadamAnAnA.n shaktamartheShvalolupam .. 9..\\ vivarjitAnA.n vyasanaiH sughoraiH saptabhirbhR^isham . aShTAnAM mantriNAM madhye mantra.n rAjopadhArayet .. 10..\\ tataH sampeShayedrAShTre rAShTrAyAtha cha darshayet . anena vyavahAreNa draShTavyAste prajAH sadA .. 11..\\ na chApi gUDha.n kAryaM te grAhyaM kAryopaghAtakam . kArye khalu vipanne tvA.n so.adharmastAMshcha pIDayet .. 12..\\ vidravechchaiva rAShTra.n te shyenAtpakShigaNA iva . parisravechcha satataM naurvishIrNeva sAgare .. 13..\\ prajAH pAlayato.asamyagadharmeNeha bhUpateH . hArdaM bhaya.n sambhavati svargashchAsya virudhyate .. 14..\\ atha yo.adharmataH pAti rAjAmAtyo.atha vAtma jaH . dharmAsane niyuktaH sandharmamUlaM nararShabha .. 15..\\ kAryeShvadhi kR^itAH samyagakurvanto nR^ipAnugAH . AtmAnaM purataH kR^itvA yAnyadhaH saha pArthivAH .. 16..\\ balAtkR^itAnAM balibhiH kR^ipaNaM bahu jalpatAm . nAtho vai bhUmipo nityamanAthAnAM nR^iNAM bhavet .. 17..\\ tataH sAkShibala.n sAdhu dvaidhe vAdakR^itaM bhavet . asAkShikamanAtha.n vA parIkShya.n tadvisheShataH .. 18..\\ aparAdhAnurUpa.n cha daNDaM pApeShu pAtayet . udvejayeddhanairR^iddhAndaridrAnvadhabAndhanaiH .. 19..\\ vinayairapi durvR^ittAnprahArairapi pArthivaH . sAntvenopapradAnena shiShTAMshcha paripAlayet .. 20..\\ rAGYo vadha.n chikIrShedyastasya chitro vadho bhavet . AjIvakasya stenasya varNasa~Nkarakasya cha .. 21..\\ samyakpraNayato daNDaM bhUmipasya vishAM pate . yuktasya vA nAstyadharmo dharma eveha shAshvataH .. 22..\\ kAmakAreNa daNDa.n tu yaH kuryAdavichakShaNaH . sa ihAkIrti sa.nyukto mR^ito narakamApnuyAt .. 23..\\ na parasya shravAdeva pareShA.n daNDamarpayet . AgamAnugama.n kR^itvA badhnIyAnmokShayeta vA .. 24..\\ na tu hanyAnnR^ipo jAtu dUta.n kasyAM chidApadi . dUtasya hantA nirayamAvishetsachivaiH saha .. 25..\\ yathoktavAdina.n dUtaM kShatradharmarato nR^ipaH . yo hanyAtpitarastasya bhrUNa hatyAmavApnuyuH .. 26..\\ kulInaH shIlasampanno vAgmI dakShaH priya.nvadaH . yathoktavAdI smR^itimAndUtaH syAtsaptabhirguNaiH .. 27..\\ etaireva guNairyuktaH pratIhAro.asya rakShitA . shiro rakShashcha bhavati guNairetaiH samanvitaH .. 28..\\ dharmArthashAstratattvaGYaH sandhivigrahako bhavet . matimAndhR^itimAndhImAnrahasyavinigUhitA .. 29..\\ kulInaH satyasampannaH shakto.amAtyaH prasha.nsitaH . etaireva guNairyuktastathA senApatirbhavet .. 30..\\ vyUha yantrAyudhIyAnA.n tattvaGYo vikramAnvitaH . varShashItoShNavAtAnA.n sahiShNuH pararandhri vit .. 31..\\ vishvAsayetparAMshchaiva vishvasenna tu kasya chit . putreShvapi hi rAjendra vishvAso na prashasyate .. 32..\\ etachchhAstrArtha tattva.n tu tavAkhyAtaM mayAnagha . avishvAso narendrANA.n guhyaM paramamuchyate .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 87} katha.n vidhaM puraM rAjA svayamAvastumarhati . kR^ita.n vA kArayitvA vA tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ yatra kaunteya vastavya.n saputrabhrAtR^ibandhunA . nyAyya.n tatra paripraShTuM gupti.n vR^ittiM cha bhArata .. 2..\\ tasmAtte vartayiShyAmi durgakarmavisheShataH . shrutvA tathAvidhAtavyamanuShTheya.n cha yatnataH .. 3..\\ ShaDvidha.n durgamAsthAya purANyatha niveshayet . sarvasampatpradhAna.n yadbAhulyaM vApi sambhavet .. 4..\\ dhanva durgaM mahI durga.n giridurgaM tathaiva cha . manuShyadurgamabdurga.n vanadurga.n cha tAni ShaT .. 5..\\ yatpura.n durga sampannaM dhAnyAyudha samanvitam . dR^iDhaprAkAraparikha.n hastyashvarathasa~Nkulam .. 6..\\ vidvA.nsaH shilpino yatra nichayAshcha susa~ncitAH . dhArmikashcha jano yatra dAkShyamuttamamAsthitaH .. 7..\\ Urvo vi naranAgAshva.n chatvarApaNashobhitam . prasiddha vyavahAra.n cha prashAntamakutobhayam .. 8..\\ suprabha.n sAnunAda.n cha suprashasta niveshanam . shUrADhya janasampannaM brahmaghoShAnunAditam .. 9..\\ samAjotsavasampanna.n sadA pUjita daivatam . vashyAmAtya balo rAjA tatpura.n svayamAvaset .. 10..\\ tatra koshaM balaM mitra.n vyavahAra.n cha vardhayet . pure janapade chaiva sarvadoShAnnivartayet .. 11..\\ bhANDAgArAyudhAgAraM prayatnenAbhivardhayet . nichayAnvardhayetsarvA.nstathA yantragadA gadAn .. 12..\\ kAShThalohatuShA~NgAradArushR^i~NgAsthivaiNavAn . majjA snehavasA kShaudramauShadha grAmameva cha .. 13..\\ shaNa.n sarjarasa.n dhAnyamAyudhAni sharA.nstathA . charma snAyu tathA vetraM mu~nja balbaja dhanvanAn .. 14..\\ AshayAshchoda pAnAshcha prabhUtasalilA varAH . niroddhavyAH sadA rAGYA kShIriNashcha mahIruhAH .. 15..\\ satkR^itAshcha prayatnena AchAryartvikpurohitAH . maheShvAsAH sthapatayaH sA.nvatsara chikitsakAH .. 16..\\ prAGYA medhA vino dAntA dakShAH shUrA bahushrutAH . kulInAH sattvasampannA yuktAH sarveShu karmasu .. 17..\\ pUjayeddhArmikAnrAjA nigR^ihNIyAdadhArmikAn . niyu~njyAchcha prayatnena sarvavarNAnsvakarmasu .. 18..\\ bAhyamAbhyantara.n chaiva paurajAnapadaM janam . chAraiH suvidita.n kR^itvA tataH karma prayojayet .. 19..\\ chArAnmantra.n cha koshaM cha mantraM chaiva visheShataH . anutiShThetsvaya.n rAjA sarvaM hyatra pratiShThitam .. 20..\\ udAsInAri mitrANA.n sarvameva chikIrShitam . pure janapade chaiva GYAtavya.n chArachakShuShA .. 21..\\ tatastathAvidhAtavya.n sarvamevApramAda taH . bhaktAnpujayatA nitya.n dviShatashcha nigR^ihNatA .. 22..\\ yaShTtavya.n kratubhirnityaM dAtavyaM chApyapIDayA . prajAnA.n rakShaNa.n kAryaM na kAryaM karma garhitam .. 23..\\ kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n vidhavAnA.n cha yoShitAm . yogakShema.n cha vR^ittiM cha nityameva prakalpayet .. 24..\\ AshrameShu yathAkAla.n chela bhAjanabhojanam . sadaivopaharedrAjA satkR^ityAnavamanya cha .. 25..\\ AtmAna.n sarvakAryANi tApase rAjyameva cha . nivedayetprayatnena tiShThetprahvashcha sarvadA .. 26..\\ sarvArthatyAgina.n rAjA kule jAtaM bahushrutam . pUjayettAdR^isha.n dR^iShTvA shayanAsanabhojanaiH .. 27..\\ tasminkurvIta vishvAsa.n rAjA kasyA.n chidApadi . tApaseShu hi vishvAsamapi kurvanti dasyavaH .. 28..\\ tasminnidhInAdadhIta praGYAM paryAdadIta cha . na chApyabhIkShNa.n seveta bhR^ishaM vA pratipUjayet .. 29..\\ anyaH kAryaH svarAShTreShu pararAShTreShu chAparaH . aTavIShvaparaH kAryaH sAmantanagareShu cha .. 30..\\ teShu satkArasa.nskArAnsa.nvibhAgAMshcha kArayet . pararAShTrATavI stheShu yathA svaviShaye tathA .. 31..\\ te kasyA.n chidavasthAyA.n sharaNaM sharaNArthine . rAGYe dadyuryathAkAma.n tApasAH saMshitavratAH .. 32..\\ eSha te lakShaNoddeshaH sa~NkShepeNa prakIrtitaH . yAdR^ishaM nagara.n rAjA svayamAvastumarhati .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 88} rAShTragupti.n cha me rAjanrAShTrasyaiva cha sa~Ngraham . samyagjiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 1..\\ rAShTragupti.n cha te samyagrAShTrasyaiva cha sa~Ngraham . hanta sarvaM pravakShyAmi tattvamekamanAH shR^iNu .. 2..\\ grAmasyAdhipatiH kAryo dasha grAmyastathAparaH . dviguNAyAH shatasyaiva.n sahasrasya cha kArayet .. 3..\\ grAme yAngrAmadoShAMshcha grAmikaH paripAlayet . tAnbrUyAddasha pAyAsau sa tu viMshatipAya vai .. 4..\\ so.api viMshatyadhipatirvR^itta.n jAnapade jane . grAmANA.n shatapAlAya sarvameva nivedayet .. 5..\\ yAni gramINa bhojyAni grAmikastAnyupAshnuyAt . dasha pastena bhartavyastenApi dviguNAdhipaH .. 6..\\ grAma.n grAmashatAdhyakSho bhoktumarhati satkR^itaH . mahAntaM bharatashreShTha susphIta janasa~Nkulam . tatra hyanekamAyatta.n rAGYo bhavati bhArata .. 7..\\ shAkhA nagaramarhastu sahasrapatiruttamam . dhAnyahairaNyabhogena bhoktu.n rAShTriya udyataH .. 8..\\ tathA yadgrAmakR^itya.n syAdgrAmikR^itya.n cha te svayam . dharmaGYaH sachivaH kashchittatprapashyedatandritaH .. 9..\\ nagare nagare cha syAdekaH sarvArthachintakaH . uchchaiH sthAne ghorarUpo nakShatrANAmiva grahaH . bhavetsa tAnparikrAmetsarvAneva sadA svayam .. 10..\\ vikraya.n krayamadhvAnaM bhaktaM cha sa parivyayam . yogakShema.n cha samprekShya vaNijaH kArayetkarAn .. 11..\\ utpatti.n dAnavR^ittiM cha shilpa.n samprekShya chAsakR^it . shilpapratikarAneva shilpinaH prati kArayet .. 12..\\ uchchAvachakarA nyAyyAH pUrvarAGYA.n yudhiShThira . yathA yathA na hIyera.nstathA kuryAnmahIpatiH .. 13..\\ phala.n karma cha samprekShya tataH sarvaM prakalpayet . phala.n karma cha nirhetu na kashchitsampravartayet .. 14..\\ yathA rAjA cha kartA cha syAtA.n karmaNi bhAginau . samavekShya tathA rAGYA praNeyAH satata.n karAH .. 15..\\ nochchhindyAdAtmano mUlaM pareShA.n vApi tR^iShNayA . IhA dvArANi sa.nrudhya rAjA samprIti darshanaH .. 16..\\ pradviShanti parikhyAta.n rAjAnamati khAdanam . pradviShTasya kutaH shreyaH sampriyo labhate priyam .. 17..\\ vatsaupamyena dogdhavya.n rAShTramakShINa buddhinA . bhR^ito vatso jAtabalaH pIDA.n sahati bhArata .. 18..\\ na karma kurute vatso bhR^isha.n dugdho yudhiShThira . rAShTramapyatidugdha.n hi na karma kurute mahat .. 19..\\ yo rAShTramanugR^ihNAti parigR^ihya svayaM nR^ipaH . sa~njAtamupajIvansa labhate sumahatphalam .. 20..\\ Apadartha.n hi nichayAnrAjAna iha chinvate . rAShTra.n cha koshabhUta.n syAtkosho veshma gatastathA .. 21..\\ paurajAnapadAnsarvAnsaMshritopAshritA.nstathA . yathAshaktyanukampeta sarvAnabhyantarAnapi .. 22..\\ bAhya.n janaM bhedayitvA bhoktavyo madhyamaH sukham . evaM na samprakupyante janAH sukhitaduHkhitAH .. 23..\\ prAgeva tu karAdAnamanubhAShya punaH punaH . saMnipatya svaviShaye bhaya.n rAShTre pradarshayet .. 24..\\ iyamApatsamutpannA parachakrabhayaM mahat . api nAntAya kalpeta veNoriva phalAgamaH .. 25..\\ arayo me samutthAya bahubhirdasyubhiH saha . idamAtmavadhAyaiva rAShTramichchhanti bAdhitum .. 26..\\ asyAmApadi ghorAyA.n samprApte dAruNe bhaye . paritrANAya bhavatAM prArthayiShye dhanAni vaH .. 27..\\ pratidAsye cha bhavatA.n sarva.n chAhaM bhayakShaye . nArayaH pratidAsyanti yaddhareyurbalAditaH .. 28..\\ kalatramAditaH kR^itvA nashyetsva.n svayameva hi . api chetputradArArthamarthasa~ncaya iShyate .. 29..\\ nandAmi vaH prabhAvena putrANAm iva chodaye . yathAshaktyanugR^ihNAmi rAShTrasyApIDayA cha vaH .. 30..\\ Apatsveva cha boDhavyaM bhavadbhiH sadgavairiva . na vaH priya tara.n kAryaM dhanaM kasyAM chidApadi .. 31..\\ iti vAchA madhurayA shlakShNayA sopachArayA . svarashmInabhyavasR^ijedyugamAdAya kAlavit .. 32..\\ prachAraM bhR^ityabharaNa.n vyaya.n gogrAma to bhayam . yogakShema.n cha samprekShya gominaH kArayetkarAn .. 33..\\ upekShitA hi nashyeyurgomino.araNyavAsinaH . tasmAtteShu visheSheNa mR^idupUrva.n samAcharet .. 34..\\ sAntvana.n rakShaNa.n dAnamavasthA chApyabhIkShNashaH . gominAM pArtha kartavya.n sa.nvibhAgAH priyANi cha .. 35..\\ ajasramupayoktavyaM phala.n gomiShu sarvataH . prabhAvayati rAShTra.n cha vyavahAraM kR^iShiM tathA .. 36..\\ tasmAdgomiShu yatnena prIti.n kuryAdvichakShaNaH . dayAvAnapramattashcha karAnsampraNayanmR^idUn .. 37..\\ sarvatra kShemacharaNa.n sulabha.n tAta gomibhiH . na hyataH sadR^isha.n kiM chiddhanamasti yudhiShThira .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 89} yadA rAjA samartho.api koshArthI syAnmahAmate . kathaM pravarteta tadA tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ yathAdesha.n yathAkAlamapi chaiva yathAbalam . anushiShyAtprajA rAjA dharmArthI taddhite rataH .. 2..\\ yathA tAsA.n cha manyeta shreya Atmana eva cha . tathA dharmyANi sarvANi rAjA rAShTre pravartayet .. 3..\\ madhu doha.n duhedrAShTraM bhramarAnna vipAtayet . vatsApekShI duhechchaiva stanAMshcha na vikuTTayet .. 4..\\ jalaukA vatpibedrAShTraM mR^idunaiva narAdhipa . vyAghrIva cha haretputramadaShTvA mA patediti .. 5..\\ alpenAlpena deyena vardhamAnaM pradApayet . tato bhUyastato bhUyaH kAma.n vR^iddhiM samAcharet .. 6..\\ damayanniva damyAnA.n shashvadbhAraM pravardhayet . mR^idupUrvaM prayatnena pAshAnabhyavahArayet .. 7..\\ sakR^itpAshAvakIrNAste na bhaviShyanti durdamAH . uchiteneva bhoktavyAste bhaviShyanti yatnataH .. 8..\\ tasmAtsarvasamArambho durlabhaH puruShavrajaH . yathAmukhyAnsAntvayitvA bhoktavya itaro janaH .. 9..\\ tatastAnbhedayitvAtha parasparavivakShitAn . bhu~njIta sAntvayitvaiva yathAsukhamayatna taH .. 10..\\ na chAsthAne na chAkAle karAnebhyo.anupAtayet . AnupUrvyeNa sAntvena yathAkAla.n yathAvidhi .. 11..\\ upAyAnprabravImyetAnna me mAyA vivakShitA . anupAyena damayanprakopayati vAjinaH .. 12..\\ pAnAgArANi veshAshcha vesha prApaNikAstathA . kushIlavAH sa kitavA ye chAnye ke chidIdR^ishAH .. 13..\\ niyamyAH sarva evaite ye rAShTrasyopaghAtakAH . ete rAShTre hi tiShThanto bAdhante bhadrikAH prajAH .. 14..\\ na kena chidyAchitavyaH kashchitki.n chidanApadi . iti vyavasthA bhUtAnAM purastAnmanunA kR^itA .. 15..\\ sarve tathA na jIveyurna kuryuH karma chediha . sarva eva trayo lokA na bhaveyurasaMshayam .. 16..\\ prabhurniyamane rAjA ya etAnna niyachchhati . bhu~Nkte sa tasya pApasya chaturbhAgamiti shrutiH . tathA kR^itasya dharmasya chaturbhAgamupAshnute .. 17..\\ sthAnAnyetAni sa~Ngamya prasa~Nge bhUtinAshanaH . kAmaprasaktaH puruShaH kimakArya.n vivarjayet .. 18..\\ Apadyeva tu yAcheranyeShAM nAsti parigrahaH . dAtavya.n dharmatastebhyastvanukroshAddayArthinA .. 19..\\ mA te rAShTre yAchanakA mA te bhUyushcha dasyavaH . iShTAdAtAra evaite naite bhUtasya bhAvakAH .. 20..\\ ye bhUtAnyanugR^ihNanti vardhayanti cha ye prajAH . te te rAShTre pravartantAM mA bhUtAnAmabhAvakAH .. 21..\\ daNDyAste cha mahArAja dhanAdAna prayojanAH . prayoga.n kArayeyustAnyathAbali karA.nstathA .. 22..\\ kR^iShigorakShya vANijya.n yachchAnyatki.n chidIdR^isham . puruShaiH kArayetkarma bahubhiH saha karmibhiH .. 23..\\ narashchetkR^iShigorakShya.n vANijya.n chApyanuShThitaH . saMshaya.n labhate ki.n chittena rAjA vigarhyate .. 24..\\ dhaninaH pUjayennitya.n yAnAchchhAdanabhojanaiH . vaktavyAshchAnugR^ihNIdhvaM pUjAH saha mayeti ha .. 25..\\ a~NgametanmahadrAGYA.n dhanino nAma bhArata . kakuda.n sarvabhUtAnA.n dhanastho nAtra saMshayaH .. 26..\\ prAGYaH shUro dhanasthashcha svAmI dhArmika eva cha . tapasvI satyavAdI cha buddhimAMshchAbhirakShati .. 27..\\ tasmAdeteShu sarveShu prItimAnbhava pArthiva . satyamArjavamakrodhamAnR^isha.nsya.n cha pAlaya .. 28..\\ eva.n daNDaM cha koshaM cha mitraM bhUmiM cha lapsyase . satyArjava paro rAjanmitra koshasamanvitaH .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 90} vanaspatInbhakShyaphalAnna chhindyurviShaye tava . brAhmaNAnAM mUlaphala.n dharmyamAhurmanIShiNaH .. 1..\\ brAhmaNebhyo.atirikta.n cha bhu~njIrannitare janAH . na brAhmaNoparodhena haredanyaH katha.n chana .. 2..\\ viprashchettyAgamAtiShThedAkhyAyAvR^itti karshitaH . parikalpyAsya vR^ittiH syAtsadArasya narAdhipa .. 3..\\ sa chennopanivarteta vAchyo brAhmaNa sa.nsadi . kasminnidAnIM maryAdAmaya.n lokaH kariShyati .. 4..\\ asaMshayaM nivarteta na chedvakShyatyataH param . pUrvaM parokSha.n kartavyametatkaunteya shAsanam .. 5..\\ AhuretajjanA brahmanna chaitachchhraddadhAmyaham . nimantryashcha bhavedbhogairavR^ittyA chettadAcharet .. 6..\\ kR^iShigorakShya vANijya.n lokAnAmiha jIvanam . Urdhva.n chaiva trayI vidyA sA bhUtAnbhAvayatyuta .. 7..\\ tasyAM prayatamAnAyA.n ye syustatparipanthinaH . dasyavastadvadhAyeha brahmA kShatramathAsR^ijat .. 8..\\ shatrU~njahi prajA rakSha yajasva kratubhirnR^ipa . yudhyasva samare vIro bhUtvA kauravanandana .. 9..\\ sa.nrakShyAnpAlayedrAjA yaH sa rAjArya kR^ittamaH . ye ke chittAnna rakShanti tairartho nAsti kash chana .. 10..\\ sadaiva rAGYA boddhavya.n sarvalokAdyudhiShThira . tasmAddhetorhi bhu~njIta manuShyAneva mAnavaH .. 11..\\ antarebhyaH parAnrakShanparebhyaH punarantarAn . parAnparebhyaH svAnsvebhyaH sarvAnpAlaya nityadA .. 12..\\ AtmAna.n sarvato rakShanrAjA rakSheta medinIm . AtmamUlamida.n sarvamAhurhi viduSho janAH .. 13..\\ ki.n chhidraM ko.anuSha~Ngo me ki.n vAstyavinipAtitam . kuto mAmAsraveddoSha iti nitya.n vichintayet .. 14..\\ guptaishchArairanumataiH pR^ithivImanuchArayet . sunIta.n yadi me vR^ittaM prasha.nsanti na vA punaH . kachchidrochejjanapade kachchidrAShTre cha me yashaH .. 15..\\ dharmaGYAnA.n dhR^itimatA.n sa~NgrAmeShvapalAyinAm . rAShTra.n cha ye.anujIvanti ye cha rAGYo.anujIvinaH .. 16..\\ amAtyAnA.n cha sarveShAM madhyasthAnAM cha sarvashaH . ye cha tvAbhiprasha.nseyurnindeyuratha vA punaH . sarvAnsupariNItA.nstAnkArayeta yudhiShThira .. 17..\\ ekAntena hi sarveShAM na shakya.n tAta rochitum . mitrAmitramatho madhya.n sarvabhUteShu bhArata .. 18..\\ tulyabAhubalAnA.n cha guNairapi niShevinAm . katha.n syAdadhikaH kashchitsa tu bhu~njIta mAnavAn .. 19..\\ ye charA hyacharAnadyuradaMShTrAndaMShTriNastathA . AshIviShA iva kruddhA bhujagA bhujagAniva .. 20..\\ etebhyashchApramattaH syAtsadA yatto yudhiShThira . bhAruNDa sadR^ishA hyete nipatanti pramAdyataH .. 21..\\ kachchitte vaNijo rAShTre nodvijante karArditAH . krINanto bahu vAlpena kAntArakR^itanishramAH .. 22..\\ kachchitkR^iShikarA rAShTraM na jahatyati pIDitAH . ye vahanti dhura.n rAGYAM sambharantItarAnapi .. 23..\\ ito dattena jIvanti devA pitR^igaNAstathA . manuShyoragarakShA.nsi vayA.nsi pashavastathA .. 24..\\ eShA te rAShTravR^ittishcha rAShTraguptishcha bhArata . etamevArthamAshritya bhUyo vakShyAmi pANDava .. 25..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 91} yAna~NgirAH kShatradharmAnutathyo brahma vittamaH . mAndhAtre yauvanAshvAya prItimAnabhyabhAShata .. 1..\\ sa yathAnushashAsainamutathyo brahma vittamaH . tatte sarvaM pravakShyAmi nikhilena yudhiShThira .. 2..\\ dharmAya rAjA bhavati na kAmakaraNAya tu . mAndhAtareva.n jAnIhi rAjA lokasya rakShitA .. 3..\\ rAjA charati vai dharma.n devatvAyaiva gachchhati . na cheddharma.n sa charati narakAyaiva gachchhati .. 4..\\ dharme tiShThanti bhUtAni dharmo rAjani tiShThati . ta.n rAjA sAdhu yaH shAsti sa rAjA pR^ithivIpatiH .. 5..\\ rAjA paramadharmAtmA lakShmIvAnpApa uchyate . devAshcha garhA.n gachchhanti dharmo nAstIti chochyate .. 6..\\ adharme vartamAnAnAmarthasiddhiH pradR^ishyate . tadeva ma~Ngala.n sarvaM lokaH samanuvartate .. 7..\\ uchchhidyate dharmavR^ittamadharmo vartate mahAn . bhayamAhurdivArAtra.n yadA pApo na vAryate .. 8..\\ na vedAnanuvartanti vratavanto dvijAtayaH . na yaGYA.nstanvate viprA yadA pApo na vAryate .. 9..\\ vadhyAnAmiva sarveShAM mano bhavati vihvalam . manuShyANAM mahArAja yadA pApo na vAryate .. 10..\\ ubhau lokAvabhiprekShya rAjAnamR^iShayaH svayam . asR^ijansumahadbhUtamaya.n dharmo bhaviShyati .. 11..\\ yasmindharmo virAjeta ta.n rAjAnaM prachakShate . yasminvilIyate dharma.n taM devA veShala.n viduH .. 12..\\ vR^iSho hi bhagavAndharmo yastasya kurute hyalam . vR^iShala.n ta.n vidurdevAstasmAddharmaM na lopayet .. 13..\\ dharme vardhati vardhanti sarvabhUtAni sarvadA . tasminhrasati hIyante tasmAddharmaM pravardhayet .. 14..\\ dhanAtsravati dharmo hi dhAraNAdveti nishchayaH . akAryANAM manuShyendra sa sImAnta karaH smR^itaH .. 15..\\ prabhavArtha.n hi bhUtAnA.n dharmaH sR^iShTaH svayaM bhuvA . tasmAtpravardhayeddharmaM prajAnugraha kAraNAt .. 16..\\ tasmAddhi rAjashArdUla dharmaH shreShTha iti smR^itaH . sa rAjA yaH prajAH shAsti sAdhu kR^itpuruSharShabhaH .. 17..\\ kAmakrodhAvanAdR^itya dharmamevAnupAlayet . dharmaH shreyaH karatamo rAGYAM bharatasattama .. 18..\\ dharmasya brAhmaNA yonistasmAttAnpUjayetsadA . brAhmaNAnA.n cha mAndhAtaH kAmAnkuryAdamatsarI .. 19..\\ teShA.n hyakAma karaNAdrAGYaH sa~njAyate bhayam . mitrANi cha na vardhante tathAmitrI bhavantyapi .. 20..\\ brAhmaNAnvai tadAsUyAdyadA vairochano baliH . athAsmAchchhrIrapAkrAmadyAsminnAsItpratApinI .. 21..\\ tatastasmAdapakramya sAgachchhatpAkashAsanam . atha so.anvatapatpashchAchchhriya.n dR^iShTvA purandare .. 22..\\ etatphalamasUyAyA abhimAnasya chAbhibho . tasmAdbudhyasva mAndhAtarmA tvA jahyAtpratApinI .. 23..\\ darpo nAma shriyaH putro jaGYe.adharmAditi shrutiH . tena devAsurA rAjannItAH subahusho vasham .. 24..\\ rAjarShayashcha bahavastasmAdbudhyasva pArthiva . rAjA bhavati ta.n jitvA dAsastena parAjitaH .. 25..\\ sa yathA darpasahitamadharmaM nAnusevate . tathA vartasva mAndhAtashchira.n chetsthAtumichchhasi .. 26..\\ mattAtpramattAtpogaNDAdunmattAchcha visheShataH . tadabhyAsAdupAvartAdahitAnA.n cha sevanAt .. 27..\\ nigR^ihItAdamAtyAchcha strIbhyashchaiva visheShataH . parvatAdviShamAddurgAddhastino.ashvAtsarIsR^ipAt .. 28..\\ etebhyo nityayattaH syAnnakta~ncaryA.n cha varjayet . atyAya.n chAti mAnaM cha dambhaM krodhaM cha varjayet .. 29..\\ aviGYAtAsu cha strIShu klIbAsu svairiNIShu cha . parabhAryAsu kanyAsu nAcharenmaithunaM nR^ipaH .. 30..\\ kuleShu pAparakShA.nsi jAyante varNasa~NkarAt . apumA.nso.a~NgahInAshcha sthUlajihvA vichetasaH .. 31..\\ ete chAnye cha jAyante yadA rAjA pramAdyati . tasmAdrAGYA visheSheNa vartitavyaM prajAhite .. 32..\\ kShatriyasya pramattasya doShaH sa~njAyate mahAn . adharmAH sampravartante prajA sa~NkarakArakAH .. 33..\\ ashIte vidyate shIta.n shIte shItaM na vidyate . avR^iShTirati vR^iShTishcha vyAdhishchAvishati prajAH .. 34..\\ nakShatrANyupatiShThanti grahA ghorAstathApare . utpAtAshchAtra dR^ishyante bahavo rAjanAshanAH .. 35..\\ arakShitAtmA yo rAjA prajAshchApi na rakShati . prajAshcha tasya kShIyante tAshcha so.anu vinashyati .. 36..\\ dvAvAdadAte hyekasya dvayosh cha bahavo.apare . kumAryaH sampralupyante tadAhurnR^ipa dUShaNam .. 37..\\ mamaitaditi naikasya manuShyeShvavatiShThate . tyaktvA dharma.n yadA rAjA pramAdamanutiShThati .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 92} kAlavarShI cha parjanyo dharmachArI cha pArthivaH . sampadyadaiShA bhavati sA bibharti sukhaM prajAH .. 1..\\ yo na jAnAti nirhantu.n vastrANAM rajako malam . raktAni vA shodhayitu.n yathA nAsti tathaiva saH .. 2..\\ evameva dvijendrANA.n kShatriyANA.n vishAm api . shUdrAshchaturNA.n varNAnAM nAnA karmasvavasthitAH .. 3..\\ karma shUdre kR^iShirvaishye daNDanItishcha rAjani . brahmacharya.n tapo mantrAH satyaM chApi dvijAtiShu .. 4..\\ teShA.n yaH kShatriyo veda vastrANAmiva shodhanam . shIladoShAnvinirhantu.n sa pitA sa prajApatiH .. 5..\\ kR^ita.n tretA dvAparashcha kalishcha bharatarShabha . rAjavR^ittAni sarvANi rAjaiva yugamuchyate .. 6..\\ chAturvarNya.n tathA vedAshchAturAshramyameva cha . sarvaM pramuhyate hyetadyadA rAjA pramAdyati .. 7..\\ rAjaiva kartA bhUtAnA.n rAjaiva cha vinAshakaH . dharmAtmA yaH sa kartA syAdadharmAtmA vinAshakaH .. 8..\\ rAGYo bhAryAshcha putrAshcha bAndhavAH suhR^idastathA . sametya sarve shochanti yadA rAjA pramAdyati .. 9..\\ hastino.ashvAshcha gAvashchApyuShTrAshvatara gardabhAH . adharmavR^itte nR^ipatau sarve sIdanti pArthiva .. 10..\\ durbalArthaM bala.n sR^iShTa.n dhAtrA mAndhAtaruchyate . abala.n tanmahadbhUta.n yasminsarvaM pratiShThitam .. 11..\\ yachcha bhUta.n sa bhajate bhUtA ye cha tadanvayAH . adharmasthe hi nR^ipatau sarve sIdanti pArthiva .. 12..\\ durbalasya hi yachchakShurmunerAshIviShasya cha . aviShahya tamaM manye mA sma durbalamAsadaH .. 13..\\ durbalA.nstAta budhyethA nityamevAvimAnitAn . mA tvA.n durbalachakShUMShi pradaheyuH sa bAndhavam .. 14..\\ na hi durbaladagdhasya kule ki.n chitprarohati . AmUlaM nirdahatyeva mA sma durbalamAsadaH .. 15..\\ abala.n vai balAchchhreyo yachchAti balavadbalam . balasyAbala dagdhasya na ki.n chidavashiShyate .. 16..\\ vimAnito hatotkruShTastrAtAra.n chenna vindati . amAnuSha kR^itastatra daNDo hanti narAdhipam .. 17..\\ mA sma tAta bale stheyA bAdhiShThA mApi durbalam . mA tvA durbalachakShUMShi dhakShyantyagnirivAshrayam .. 18..\\ yAni mithyAbhishastAnAM patantyashrUNi rodatAm . tAni putrAnpashUnghnanti teShAM mithyAbhishAsatAm .. 19..\\ yadi nAtmani putreShu na chetpautreShu naptR^iShu . na hi pApa.n kR^itaM karma sadyaH phalati gauriva .. 20..\\ yatrAbalo vadhyamAnastrAtAraM nAdhigachchhati . mahAndaivakR^itastatra daNDaH patati dAruNaH .. 21..\\ yuktA yadA jAnapadA bhikShante brAhmaNA iva . abhIkShNaM bhikShudoSheNa rAjAna.n ghnanti tAdR^ishAH .. 22..\\ rAGYo yadA janapade bahavo rAjapUruShAH . anayenopavartante tadrAGYaH kilbiShaM mahat .. 23..\\ yadA yuktA nayantyarthAnkAmAdarthavashena vA . kR^ipaNa.n yAchamAnAnA.n tadrAGYo vaishasaM mahat .. 24..\\ mahAvR^ikSho jAyate vardhate cha ta.n chaiva bhUtAni samAshrayanti . yadA vR^ikShashchhidyate dahyate vA tadAshrayA aniketA bhavanti .. 25..\\ yadA rAShTre dharmamagrya.n charanti sa.nskAra.n vA rAjaguNaM bruvANAH . tairevAdharmashcharito dharmamohAt tUrNa.n jahyAtsukR^itaM duShkR^itaM cha .. 26..\\ yatra pApA jyAyamAnAsh charanti satA.n kalirvindati tatra rAGYaH . yadA rAjA shAsti narAnnashiShyAn na tadrAGYya vardhate bhUmipAla .. 27..\\ yashchAmAtyaM mAnayitvA yathArhaM mantre cha yuddhe cha nR^ipo niyuGYyAt . pravardhate tasya rAShTraM nR^ipasya bhu~Nkte mahI.n chApyakhilAM chirAya .. 28..\\ atrApi sukR^ita.n karma vAchaM chaiva subhAShitAm . samIkShya pUjayanrAjA dharmaM prApnotyanuttamam .. 29..\\ sa.nvibhajya yadA bhu~Nkte na chAnyAnavamanyate . nihanti balina.n dR^ipta.n sa rAGYo dharma uchyate .. 30..\\ trAyate hi yadA sarva.n vAchA kAyena karmaNA . putrasyApi na mR^iShyechcha sa rAGYo dharma uchyate .. 31..\\ yadA shAraNikAnrAjA putra vatparirakShati . bhinatti na cha maryAdA.n sa rAGYo dharma uchyate .. 32..\\ yadApta dakShiNairyaGYairyajate shraddhayAnvitaH . kAmadveShAvanAdR^itya sa rAGYo dharma uchyate .. 33..\\ kR^ipaNAnAtha vR^iddhAnA.n yadAshru vyapamArShTi vai . harSha.n sa~njanayannR^INAM sa rAGYo dharma uchyate .. 34..\\ vivardhayati mitrANi tathArIMshchApakarShati . sampUjayati sAdhUMshcha sa rAGYo dharma uchyate .. 35..\\ satyaM pAlayati prAptyA nityaM bhUmiM prayachchhati . pUjayatyatithInbhR^ityAnsa rAGYo dharma uchyate .. 36..\\ nigrahAnugrahau chobhau yatra syAtAM pratiShThitau . asmi.Nlloke pare chaiva rAjA tatprApnute phalam .. 37..\\ yamo rAjA dhArmikANAM mAndhAtaH parameshvaraH . sa.nyachchhanbhavati prANAnna sa.nyachchha.nstu pApakaH .. 38..\\ R^itvikpurohitAchAryAnsatkR^ityAnavamanya cha . yadA samyakpragR^ihNAti sa rAGYo dharma uchyate .. 39..\\ yamo yachchhati bhUtAni sarvANyevAvisheShataH . tasya rAGYAnukartavya.n yantavyA vidhivatprajAH .. 40..\\ sahasrAkSheNa rAjA hi sarva evopamIyate . sa pashyati hi ya.n dharma.n sa dharmaH puruSharShabha .. 41..\\ apramAdena shikShethAH kShamAM buddhi.n dhR^itiM matim . bhUtAnA.n sattvajiGYAsAM sAdhvasAdhu cha sarvadA .. 42..\\ sa~NgrahaH sarvabhUtAnA.n dAnaM cha madhurA cha vAk . paurajAnapadAshchaiva goptavyAH svA yathA prajAH .. 43..\\ na jAtvadakSho nR^ipatiH prajAH shaknoti rakShitum . bharo hi sumahA.nstAta rAjyaM nAma suduShkaram .. 44..\\ taddaNDavinnR^ipaH prAGYaH shUraH shaknoti rakShitum . na hi shakyamadaNDena klIbenAbuddhinApi vA .. 45..\\ abhirUpaiH kule jAtairdakShairbhaktairbahushrutaiH . sarvA buddhIH parIkShethAstApasAshramiNAm api .. 46..\\ tatastva.n sarvabhUtAnA.n dharmaM vetsyasi vai param . svadeshe paradeshe vA na te dharmo vinashyati .. 47..\\ dharmashchArthashcha kAmash cha dharma evottaro bhavet . asmi.Nlloke pare chaiva dharmavitsukhamedhate .. 48..\\ tyajanti dArAnprANAMshcha manuShyAH pratipUjitAH . sa~Ngrahashchaiva bhUtAnA.n dAnaM cha madhurA cha vAk .. 49..\\ apramAdashcha shaucha.n cha tAta bhUtikaraM mahat . etebhyashchaiva mAndhAtaH satataM mA pramAdithAH .. 50..\\ apramatto bhavedrAjA chhidradarshI parAtmanoH . nAsya chhidraM paraH pashyechchhidreShu paramanviyAt .. 51..\\ etadvR^itta.n vAsavasya yamasya varuNasya cha . rAjarShINA.n cha sarveShAM tattvamapyanupAlaya .. 52..\\ tatkuruShva mahArAja vR^itta.n rAjarShisevitam . AtiShTha divyaM panthAnamahnAya bharatarShabha .. 53..\\ dharmavR^itta.n hi rAjAnaM pretya cheha cha bhArata . devarShipitR^igandharvAH kIrtayantyamitaujasaH .. 54..\\ sa evamukto mAndhAtA tenotathyena bhArata . kR^itavAnavisha~NkastadekaH prApa cha medinIm .. 55..\\ bhavAnapi tathA samya~NmAndhAteva mahIpatiH . dharma.n kR^itvA mahI.n rakShansvarge sthAnamavApsyasi .. 56..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 93} katha.n dharme sthAtumichchhanrAjA varteta dhArmikaH . pR^ichchhAmi tvA kurushreShTha tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . gIta.n dR^iShTArthatattvena vAmadevena dhImatA .. 2..\\ rAjA vasu manA nAma kausalyo balavA~nshuchiH . maharShiM paripaprachchha vAmadeva.n yasho vinam .. 3..\\ dharmArthasahita.n vAkyaM bhagavannanushAdhi mAm . yena vR^ittena vai tiShThanna chyaveya.n svadharmataH .. 4..\\ tamabravIdvAmadevastapasvI japatA.n varaH . hemavarNamupAsIna.n yayAtimiva nAhuSham .. 5..\\ dharmamevAnuvartasva na dharmAdvidyate param . dharme sthitA hi rAjAno jayanti pR^ithivImimAm .. 6..\\ arthasiddheH para.n dharmaM manyate yo mahIpatiH . R^itA.n cha kurute buddhi.n sa dharmeNa virochate .. 7..\\ adharmadarshI yo rAjA balAdeva pravartate . kShipramevApayAto.asmAdubhau prathamamadhyamau .. 8..\\ asatpApiShTha sachivo vadhyo lokasya dharmahA . sahaiva parivAreNa kShipramevAvasIdati .. 9..\\ arthAnAmananuShThAtA kAmachArI vikatthanaH . api sarvAM mahI.n labdhvA kShiprameva vinashyati .. 10..\\ athAdadAnaH kalyANamanasUyurjitendriyaH . vardhate matimAnrAjA srotobhiriva sAgaraH .. 11..\\ na pUrNo.asmIti manyeta dharmataH kAmato.arthataH . buddhito mitra tashchApi satata.n vasudhAdhipaH .. 12..\\ eteShveva hi sarveShu lokayAtrA pratiShThitA . etAni shR^iNva.Nllabhate yashaH kIrti.n shriyaH prajAH .. 13..\\ eva.n yo dharmasa.nrambhI dharmArthaparichintakaH . arthAnsamIkShyArabhate sa dhruvaM mahadashnute .. 14..\\ adAtA hyanati sneho daNDenAvartayanprajAH . sAhasa prakR^itIrAjA kShiprameva vinashyati .. 15..\\ atha pApa.n kR^itaM buddhyA na cha pashyatyabuddhi mAn . akIrtyApi samAyukto mR^ito narakamashnute .. 16..\\ atha mAnayiturdAtuH shuklasya rasavedinaH . vyasana.n svamivotpannaM vijighA.nsanti mAnavAH .. 17..\\ yasya nAsti gururdharme na chAnyAnanupR^ichchhati . sukhatantro.arthalAbheShu nachiraM mahadashnute .. 18..\\ guru pradhAno dharmeShu svayamarthAnvavekShitA . dharmapradhAno lokeShu suchiraM mahadashnute .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 94} yatrAdharmaM praNayate durbale balavattaraH . tA.n vR^ittimupajIvanti ye bhavanti tadanvayAH .. 1..\\ rAjAnamanuvartante taM pApAbhipravartakam . avinIta manuShya.n tatkShipra.n rAShTraM vinashyati .. 2..\\ yadvR^ittimupajIvanti prakR^itisthasya mAnavAH . tadeva viShamasthasya svajano.api na mR^iShyate .. 3..\\ sAhasa prakR^itiryatra kurute ki.n chidulbaNam . ashAstralakShaNo rAjA kShiprameva vinashyati .. 4..\\ yo.atyantAcharitA.n vR^itti.n kShatriyo nAnuvartate . jitAnAmajitAnA.n cha kShatradharmAdapaiti saH .. 5..\\ dviShanta.n kR^itakarmANaM gR^ihItvA nR^ipatI raNe . yo na mAnayate dveShAtkShatradharmAdapaiti saH .. 6..\\ shaktaH syAtsumukho rAjA kuryAtkAruNyamApadi . priyo bhavati bhUtAnAM na cha vibhrashyate shriyaH .. 7..\\ apriya.n yasya kurvIta bhUyastasya priya.n charet . nachireNa priyaH sa syAdyo.apriyaH priyamAcharet .. 8..\\ mR^iShAvAdaM pariharetkuryAtpriyamayAchitaH . na cha kAmAnna sa.nrambhAnna dveShAddharmamutsR^ijet .. 9..\\ nApatrapeta prashneShu nAbhibhavyA.n gira.n sR^ijet . na tvareta na chAsUyettathA sa~NgR^ihyate paraH .. 10..\\ priye nAtibhR^isha.n hR^iShyedapriye na cha sa~njvaret . na muhyedarthakR^ichchhreShu prajAhitamanusmaran .. 11..\\ yaH priya.n kurute nityaM guNato vasudhAdhipaH . tasya karmANi sidhyanti na cha santyajyate shriyA .. 12..\\ nivR^ittaM pratikUlebhyo vartamAnamanupriye . bhaktaM bhajeta nR^ipatistadvai vR^itta.n satAm iha .. 13..\\ aprakIrNendriyaM prAGYamatyantAnugata.n shuchim . shakta.n chaivAnuraktaM cha yu~njyAnmahati karmaNi .. 14..\\ evameva guNairyukto yo na rajyati bhUmipam . bharturartheShvasUyantaM na ta.n yu~njIta karmaNi .. 15..\\ mUDhamaindriyaka.n lubdhamanArya charitaM shaTham . anatItopadha.n hi.nsra.n durbuddhimabahushrutam .. 16..\\ tyaktopAttaM madya rata.n dyUtastrI mR^igayA param . kArye mahati yo yu~njyAddhIyate sa nR^ipaH shriyaH .. 17..\\ rakShitAtmA tu yo rAjA rakShyAnyashchAnurakShati . prajAshcha tasya vardhante dhruva.n cha mahadashnute .. 18..\\ ye ke chidbhUmipatayastAnsarvAnanvavekShayet . suhR^idbhiranabhikhyAtaistena rAjA na riShyate .. 19..\\ apakR^itya balasthasya dUrastho.asmIti nAshvaset . shyenAnucharitairhyete nipatanti pramAdyataH .. 20..\\ dR^iDhamUlastvaduShTAtmA viditvA balamAtmanaH . abalAnabhiyu~njIta na tu ye balavattarAH .. 21..\\ vikrameNa mahI.n labdhvA prajA dharmeNa pAlayan . Ahave nidhana.n kuryAdrAjA dharmaparAyaNaH .. 22..\\ maraNAntamida.n sarvaM neha ki.n chidanAmayam . tasmAddharme sthito rAjA prajA dharmeNa pAlayet .. 23..\\ rakShAdhikaraNa.n yuddha.n tathA dharmAnushAsanam . mantrachintya.n sukha.n kAle pa~nchabhirvardhate mahI .. 24..\\ etAni yasya guptAni sa rAjA rAjasattama . satata.n vartamAno.atra rAjA bhu~Nkte mahImimAm .. 25..\\ naitAnyekena shakyAni sAtatyenAnvavekShitum . eteShvAptAnpratiShThApya rAjA bhu~Nkte mahI.n chiram .. 26..\\ dAtAra.n sa.nvibhaktAraM mArdavopagataM shuchim . asantyakta manuShya.n cha taM janAH kurvate priyam .. 27..\\ yastu niHshreyasa.n GYAtvA GYAna.n tatpratipadyate . Atmano matamutsR^ijya ta.n loko.anuvidhIyate .. 28..\\ yo.arthakAmasya vachanaM prAtikUlyAnna mR^iShyate . shR^iNoti pratikUlAni vi manA nachirAdiva .. 29..\\ agrAmyacharitAM buddhimatyanta.n yo na budhyate . jitAnAmajitAnA.n cha kShatradharmAdapaiti saH .. 30..\\ mukhyAnamAtyAnyo hitvA nihInAnkurute priyAn . sa vai vyasanamAsAdya gAdha mArto na vindati .. 31..\\ yaH kalyANa guNA~nGYAtIndveShAnnaivAbhimanyate . adR^iDhAtmA dR^iDhakrodho nAsyArtho ramate.antike .. 32..\\ atha yo guNasampannAnhR^idayasyApriyAnapi . priyeNa kurute vashyAMshchira.n yashasi tiShThati .. 33..\\ nAkAle praNayedarthAnnApriye jAtu sa~njvaret . priye nAtibhR^isha.n hR^iShyedyujyetArogya karmaNi .. 34..\\ ke mAnuraktA rAjAnaH ke bhayAtsamupAshritAH . madhyastha doShAH ke chaiShAmiti nitya.n vichintayet .. 35..\\ na jAtu balavAnbhUtvA durbale vishvasetkva chit . bhAruNDa sadR^ishA hyete nipatanti pramAdyataH .. 36..\\ api sarvairguNairyuktaM bhartAraM priyavAdinam . abhidruhyati pApAtmA tasmAddhi vibhiShejjanAt .. 37..\\ etA.n rAjopaniShadaM yayAtiH smAha nAhuShaH . manuShyavijaye yukto hanti shatrUnanuttamAn .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 95} ayuddhenaiva vijaya.n vardhayedvasudhAdhipaH . jaghanyamAhurvijaya.n yo yuddhena narAdhipa .. 1..\\ na chApyalabdha.n lipseta mUle nAtidR^iDhe sati . na hi durbalamUlasya rAGYo lAbho vidhIyate .. 2..\\ yasya sphIto janapadaH sampannaH priya rAjakaH . santuShTapuShTasachivo dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 3..\\ yasya yodhAH susantuShTAH sAntvitAH sUpadhAsthitAH . alpenApi sa daNDena mahI.n jayati bhUmipaH .. 4..\\ paurajAnapadA yasya svanuraktAH supUjitAH . sadhanA dhAnyavantashcha dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 5..\\ prabhAvakAlAvadhikau yadA manyeta chAtmanaH . tadA lipseta medhA vI parabhUmi.n dhanAnyuta .. 6..\\ bhogeShvadayamAnasya bhUteShu cha dayA vataH . vardhate tvaramANasya viShayo rakShitAtmanaH .. 7..\\ takShatyAtmAnamevaiSha vanaM parashunA yathA . yaH samyagvartamAneShu sveShu mithyA pravartate .. 8..\\ na vai dviShantaH kShIyante rAGYo nityamapi ghnataH . krodhaM niyantu.n yo veda tasya dveShTA na vidyate .. 9..\\ yadArya janavidviShTa.n karma tannAcharedbudhaH . yatkalyANamabhidhyAyettatrAtmAnaM niyojayet .. 10..\\ nainamanye.avajAnanti nAtmanA paritapyate . kR^ityasheSheNa yo rAjA sukhAnyanububhUShati .. 11..\\ ida.n vR^ittaM manuShyeShu vartate yo mahIpatiH . ubhau lokau vinirjitya vijaye sampratiShThate .. 12..\\ ityukto vAmadevena sarva.n tatkR^itavAnnR^ipaH . tathA kurva.nstvamapyetau lokau jetA na saMshayaH .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 96} atha yo vijigISheta kShatriyaH kShatriya.n yudhi . kastasya dharmyo vijaya etatpR^iShTo bravIhi me .. 1..\\ sa sahAyo.asahAyo vA rAShTramAgamya bhUmipaH . brUyAdaha.n vo rAjeti rakShiShyAmi cha vaH sadA .. 2..\\ mama dharmyaM bali.n dattaki.n vA mAM pratipatsyatha . te chettamAgata.n tatra vR^iNuyuH kushalaM bhavet .. 3..\\ te chedakShatriyAH santo virudhyeyuH katha.n chana . sarvopAyairniyantavyA vi karma sthA narAdhipa .. 4..\\ ashakta.n kShatriyaM matvA shastraM gR^ihNAtyathAparaH . trANAyApyasamartha.n taM manyamAnamatIva cha .. 5..\\ atha yaH kShatriyo rAjA kShatriyaM pratyupAvrajet . katha.n sa pratiyoddhavyastanme brUhi pitA maha .. 6..\\ nAsaMnaddho nAkavacho yoddhavyaH kShatriyo raNe . eka ekena vAchyashcha visR^ijasva kShipAmi cha .. 7..\\ sa chetsaMnaddha AgachchhetsaMnaddhavya.n tato bhavet . sa chetsa sainya Agachchhetsa sainyastamathAhvayet .. 8..\\ sa chennikR^ityA yudhyeta nikR^ityA taM prayodhayet . atha cheddharmato yudhyeddharmeNaiva nivArayet .. 9..\\ nAshvena rathina.n yAyAdudiyAdrathinaM rathI . vyasane na prahartavyaM na bhItAya jitAya cha .. 10..\\ neShurlipto na karNI syAdasatAmetadAyudham . jayArthameva yoddhavyaM na krudhyedajighA.nsataH .. 11..\\ sAdhUnA.n tu mitho bhedAtsAdhushchedvyasanI bhavet . savraNo nAbhihantavyo nAnapatyaH katha.n chana .. 12..\\ bhagnashastro vipannAshvashchhinnajyo hatavAhanaH . chikitsyaH syAtsvaviShaye prApyo vA svagR^ihAnbhavet . nirvraNo.api cha moktavya eSha dharmaH sanAtanaH .. 13..\\ tasmAddharmeNa yoddhavyaM manuH svAyambhuvo.abravIt . satsu nitya.n satA.n dharmastamAsthAya na nAshayet .. 14..\\ yo vai jayatyadharmeNa kShatriyo vardhamAnakaH . AtmAnamAtmanA hanti pApo nikR^itijIvanaH .. 15..\\ karma chaitadasAdhUnAmasAdhu.n sAdhunA jayet . dharmeNa nidhana.n shreyo na jayaH pApakarmaNA .. 16..\\ nAdharmashcharito rAjansadyaH phalati gauriva . mUlAnyasya prashAkhAsh cha dahansamanugachchhati .. 17..\\ pApena karmaNo vitta.n labdhvA pApaH prahR^iShyati . sa vardhamAnaH steyena pApaH pApe prasajjati .. 18..\\ na dharmo.astIti manvAnaH shuchInavahasanniva . ashraddadhAna bhAvAchcha vinAshamupagachchhati .. 19..\\ sa baddhovAruNaiH pAshairamartya iva manyate . mahAdR^itirivAdhmAtaH svakR^itena vivardhate .. 20..\\ tataH sa mUlo hriyate nadIkUlAdiva drumaH . athainamabhinindanti bhinna.n kumbhamivAshmani . tasmAddharmeNa vijaya.n kAma.n lipseta bhUmipaH .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 97} nAdharmeNa mahI.n jetu.n lipseta jagatIpatiH . adharmavijaya.n labdhvA ko.anumanyeta bhUmipaH .. 1..\\ adharmayukto vijayo hyadhruvo.asvargya eva cha . sAdayatyeSha rAjAnaM mahI.n cha bharatarShabha .. 2..\\ vishIrNakavacha.n chaiva tavAsmIti cha vAdinam . kR^itA~njaliM nyastashastra.n gR^ihItvA na vihi.nsayet .. 3..\\ balenAvajito yashcha na ta.n yudhyeta bhUmipaH . sa.nvatsara.n vipraNayettasmAjjAtaH punarbhavet .. 4..\\ nArvAksa.nvatsarAtkanyA spraShTavyA vikramAhR^itA . evameva dhana.n sarvaM yachchAnyatsahasAhR^itam .. 5..\\ na tu vandhya.n dhanaM tiShThetpibeyurbrAhmaNAH payaH . yu~njIranvApyanaDuhaH kShantavya.n vA tadA bhavet .. 6..\\ rAGYA rAjaiva yoddhavyastathA dharmo vidhIyate . nAnyo rAjAnamabhyasedarAjanyaH katha.n chana .. 7..\\ anIkayoH sa.nhatayoryadIyAdbrAhmaNo.antarA . shAntimichchhannubhayato na yoddhavya.n tadA bhavet . maryAdA.n shAshvatIM bhindyAdbrAhmaNaM yo.abhila~Nghayet .. 8..\\ atha chella~NghayedenAM maryAdA.n kShatriya bruvaH . aprashasyastadUrdhva.n syAdanAdeyashcha sa.nsadi .. 9..\\ yA tu dharmavipopena maryAdA bhedanena cha . tA.n vR^ittiM nAnuvarteta vijigIShurmahIpatiH . dharmalabdhAddhi vijayAtko lAbho.abhyadhiko bhavet .. 10..\\ sahasA nAmya bhUtAni kShiprameva prasAdayet . sAntvena bhogadAnena sa rAGYAM paramo nayaH .. 11..\\ bhujyamAnA hyayogena svarAShTrAdabhitApitAH . amitrAnparyupAsIranvyasanaughapratIkShiNaH .. 12..\\ amitropagraha.n chAsya te kuryuH kShipramApadi . sanduShTAH sarvato rAjanrAjavyasanakA~NkShiNaH .. 13..\\ nAmitro vinikartavyo nAtichhedyaH katha.n chana . jIvita.n hyapyati chhinnaH santyajatyekadA naraH .. 14..\\ alpenApi hi sa.nyuktastuShyatyevAparAdhikaH . shuddha.n jIvitamevApi tAdR^isho bahu manyate .. 15..\\ yasya sphIto janapadaH sampannaH priya rAjakaH . santuShTabhR^ityasachivo dR^iDhamUlaH sa pArthivaH .. 16..\\ R^itvikpurohitAchAryA ye chAnye shrutasaMmatAH . pUjArhAH pUjitA yasya sa vai lokajiduchyate .. 17..\\ etenaiva cha vR^ittena mahIM prApa surottamaH . anveva chaindra.n vijayaM vyajigIShanta pArthivAH .. 18..\\ bhUmivarjaM pura.n rAjA jitvA rAjAnamAhave . amR^itAshchauShadhIH shashvadAjahAra pratardanaH .. 19..\\ agnihotrANyagnisheSha.n havirbhAjanameva cha . AjahAra divodAsastato viprakR^ito.abhavat .. 20..\\ sarAjakAni rAShTrANi nAbhAgo dakShiNA.n dadau . anyatra shrotriya svAchcha tApasa svAchcha bhArata .. 21..\\ uchchAvachAni vR^ittAni dharmaGYAnA.n yudhiShThira . AsanrAGYAM purANAnA.n sarva.n tanmama rochate .. 22..\\ sarvavidyAtirekAdvA jayamichchhenmahIpatiH . na mAyayA na dambhena ya ichchhedbhUtimAtmanaH .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 98} kShatradharmAnna pApIyAndharmo.asti bharatarShabha . abhiyAne cha yuddhe cha rAjA hanti mahAjanam .. 1..\\ atha sma karmaNA yena lokA~njayati pArthivaH . vidva~njiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 2..\\ nigraheNa cha pApAnA.n sAdhUnAM pragraheNa cha . yaGYairdAnaishcha rAjAno bhavanti shuchayo.amalAH .. 3..\\ uparundhanti rAjAno bhUtAni vijayArthinaH . ta eva vijayaM prApya vardhayanti punaH prajAH .. 4..\\ apavidhyanti pApAni dAnayaGYatapo balaiH . anugraheNa bhUtAnAM puNyameShAM pravardhate .. 5..\\ yathaiva kShetranirdAtA nirdanvai kShetramekadA . hinasti kakSha.n dhAnyaM cha na cha dhAnya.n vinashyati .. 6..\\ eva.n shastrANi mu~nchanto ghnanti vadhyAnathaika dA . tasyaiShA niShkR^itiH kR^itsnA bhUtAnAM bhAvanaM punaH .. 7..\\ yo bhUtAni dhanajyAnAdvadhAtkleshAchcha rakShati . dasyubhyaH prANadAnAtsadhanadaH sukhado virAT .. 8..\\ sa sarvayaGYairIjAno rAjAthAbhaya dakShiNaiH . anubhUyeha bhadrANi prApnodindra sa lokatAm .. 9..\\ brAhmaNArthe samutpanne yo.abhiniHsR^itya yudhyate . AtmAna.n yUpamuchchhritya sa yaGYo.ananta dakShiNaH .. 10..\\ abhIto vikira~nshatrUnpratigR^ihNa~nsharA.nstathA . na tasmAttridashAH shreyo bhuvi pashyanti ki.n chana .. 11..\\ tasya yAvanti shastrANi tvachaM bhindanti sa.nyuge . tAvataH so.ashnute lokAnsarvakAmaduho.akShayAn .. 12..\\ na tasya rudhira.n gAtrAdAvedhebhyaH pravartate . sa ha tenaiva raktena sarvapApaiH pramuchyate .. 13..\\ yAni duHkhAni sahate vraNAnAmabhitApane . na tato.asti tapo bhUya iti dharmavido viduH .. 14..\\ pR^iShThato bhIravaH sa~Nkhye vartante.adhama pUruShAH . shUrAchchharaNamichchhantaH parjanyAdiva jIvanam .. 15..\\ yadi shUrastathA kSheme pratirakShettathA bhaye . pratirUpa.n janAH kuryurna cha tadvartate tathA .. 16..\\ yadi te kR^itamAGYAya namaH kuryuH sadaiva tam . yuktaM nyAyya.n cha kuryuste na cha tadvartate tathA .. 17..\\ puruShANA.n samAnAnA.n dR^ishyate mahadantaram . sa~NgrAme.anIka velAyAmutkruShTe.abhipatatsu cha .. 18..\\ patatyabhimukhaH shUraH parAnbhIruH palAyate . AsthAyAsvargyamadhvAna.n sahAyAnviShame tyajan .. 19..\\ mA sma tA.nstAdR^ishA.nstAta janiShThAH puruShAdhamAn . ye sahAyAnraNe hitvA svasti manto gR^ihAnyayuH .. 20..\\ asvasti tebhyaH kurvanti devA indrapurogamAH . tyAgena yaH sahAyAnA.n svAnprANA.nstrAtumichchhati .. 21..\\ ta.n hanyuH kAShThaloShTairvA dayeyurvA kaTAgninA . pashuvanmArayeyurvA kShatriyA ye syurIdR^ishAH .. 22..\\ adharmaH kShatriyasyaiSha yachchhayyA maraNaM bhavet . visR^ija~nshreShma pittAni kR^ipaNaM paridevayan .. 23..\\ avikShatena dehena pralaya.n yo.adhigachchhati . kShatriyo nAsya tatkarma prasha.nsanti purA vidaH .. 24..\\ na gR^ihe maraNa.n tAta kShatriyANAM prashasyate . shauTIrANAmashauTIramadharmya.n kR^ipaNaM cha tat .. 25..\\ ida.n duHkhamaho kaShTaM pApIya iti niShTanan . pratidhvasta mukhaH pUtiramAtyAnbahu shochayan .. 26..\\ arogANA.n spR^ihayate muhurmR^ityumapIchchhati . vIro dR^ipto.abhimAnI cha nedR^ishaM mR^ityumarhati .. 27..\\ raNeShu kadana.n kR^itvA GYAtibhiH parivAritaH . tIkShNaiH shastraiH suvikliShTaH kShatriyo mR^ityumarhati .. 28..\\ shUro hi satyamanyubhyAmAviShTo yudhyate bhR^isham . kR^ityamAnAni gAtrANi parairnaivAvabudhyate .. 29..\\ sa sa~Nkhye nidhanaM prApya prashasta.n lokapUjitam . svadharma.n vipulaM prApya shakrasyaiti sa lokatAm .. 30..\\ sarvo yodhaH para.n tyaktumAviShTastyaktajIvitaH . prApnotIndrasya sAlokya.n shUraH pR^iShThamadarshayan .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 99} ke lokA yudhyamAnAnA.n shUrANAmanivartinAm . bhavanti nidhanaM prApya tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . ambarIShasya sa.nvAdamindrasya cha yudhiShThira .. 2..\\ ambarISho hi nAbhAgaH svarga.n gatvA sudurlabham . dadarsha suralokastha.n shakreNa sachivaM saha .. 3..\\ sarvatejomaya.n divya.n vimAnavaramAsthitam . uparyupari gachchhanta.n svaM vai senApatiM prabhum .. 4..\\ sa dR^iShTvopari gachchhanta.n senApatimudAradhIH . R^iddhi.n dR^iShTvA sudevasya vismitaH prAha vAsavam .. 5..\\ sAgarAntAM mahI.n kR^itsnAmanushiShya yathAvidhi . chAturvarNye yathAshAstraM pravR^itto dharmakAmyayA .. 6..\\ brahmacharyeNa ghoreNa AchArya kulasevayA . vedAnadhItya dharmeNa rAjashAstra.n cha kevalam .. 7..\\ atithInannapAnena pitR^IMshcha svadhayA tathA . R^iShInsvAdhyAyadIkShAbhirdevAnyaGYairanuttamaiH .. 8..\\ kShatradharme sthito bhUtvA yathAshAstra.n yathAvidhi . udIkShamANaH pR^itanA.n jayAmi yudhi vAsava .. 9..\\ devarAjasudevo.ayaM mama senApatiH purA . AsIdyodhaH prashAntAtmA so.aya.n kasmAdatIva mAm .. 10..\\ nAnena kratubhirmukhyairiShTaM naiva dvijAtayaH . tarpitA vidhivachchhakra so.aya.n kasmAdatIva mAm .. 11..\\ etasya vitatastAta sudevasya babhUva ha . sa~NgrAmayaGYaH sumahAnyashchAnyo yudhyate naraH .. 12..\\ saMnaddho dIkShitaH sarvo yodhaH prApya chamUmukham . yuddhayaGYAdhikAra stho bhavatIti vinishchayaH .. 13..\\ kAni yaGYe havIMShyatra kimAjya.n kA cha dakShiNA . R^itvijashchAtra ke proktAstanme brUhi shatakrato .. 14..\\ R^itvijaH ku~njarAstatra vAjino.adhvaryavastathA . havIMShi paramA.nsAni rudhira.n tvAjyameva cha .. 15..\\ sR^igAlagR^idhrakAkolAH sadasyAstatra satriNaH . AjyasheShaM pibantyete haviH prAshnanti chAdhvare .. 16..\\ prAsatomarasa~NghAtAH khaDgashaktiparashvadhAH . jvalanto nishitAH pItAH sruchastasyAtha satriNaH .. 17..\\ chApavegAyatastIkShNaH parakAyAvadAraNaH . R^ijuH sunishitaH pItaH sAyako.asya sruvo mahAn .. 18..\\ dvIpicharmAvanaddhashcha nAgadantakR^itatsaruH . hastihastagataH khaDgaH sphyo bhavettasya sa.nyuge .. 19..\\ jvalitairnishitaiH pItaiH prAsashaktiparashvadhaiH . shakyAyasamayaistIkShNairabhighAto bhavedvasu .. 20..\\ AvegAdyattu rudhira.n sa~NgrAme syandate bhuvi . sAsya pUrNAhutirhotre samR^iddhA sarvakAmadhuk .. 21..\\ chhindhi bhindhIti yasyaitachchhrUyate vAhinImukhe . sAmAni sAma gAstasya gAyanti yamasAdane .. 22..\\ havirdhAna.n tu tasyAhuH pareShA.n vAhinImukham . ku~njarANA.n hayAnA.n cha varmiNAM cha samuchchayaH . agniH shyenachito nAma tasya yaGYe vidhIyate .. 23..\\ uttiShThanti kabandho.atra sahasre nihate tu yaH . sa yUpastasya shUrasya khAdiro.aShTAshriruchyate .. 24..\\ iDopahUta.n kroshanti ku~njarA a~NkusheritAH . vyAghuShTa talanAdena vaShaTkAreNa pArthiva . udgAtA tava sa~NgrAme trisAmA dundubhiH smR^itaH .. 25..\\ brahma sve hriyamANe yaH priyA.n yuddhe tanu.n tyajet . AtmAna.n yUpamuchchhritya sa yaGYo.ananta dakShiNaH .. 26..\\ bharturarthe tu yaH shUro vikramedvAhinImukhe . bhayAnna cha nivarteta tasya lokA yathA mama .. 27..\\ nIlachandrAkR^itaiH khaDgairbAhubhiH parighopamaiH . yasya vedirupastIrNA tasya lokA yathA mama .. 28..\\ yastu nAvekShate ka.n chitsahAya.n vijaye sthitaH . vigAhya vAhinImadhya.n tasya lokA yathA mama .. 29..\\ yasya tomarasa~NghATA bherI maNDUkakachchhapA . vIrAsthi sharkarA durgA mA.nsashoNitakardamA .. 30..\\ asi charma plavA sindhuH keshashaivalashAdvalA . ashvanAgarathaishchaiva sambhinnaiH kR^itasa~NkramA .. 31..\\ patAkAdhvajavAnIrA hatavAhana vAhinI . shoNitodA susampUrNA dustarA pAragairnaraiH .. 32..\\ hatanAgamahAnakrA paralokavahAshivA . R^iShTikhaDgadhvajAnUkA gR^idhraka~NkavaDaplavA .. 33..\\ puruShAdAnucharitA bhIrUNA.n kashmalAvahA . nadI yodhamahAyaGYe tadasyAvabhR^itha.n smR^itam .. 34..\\ vedI yasya tvamitrANA.n shirobhiravakIryate . ashvaskandhairjaga skandhaistasya lokA yathA mama .. 35..\\ patnI shAlA kR^itA yasya pareShA.n vAhinImukham . havirdhAna.n svavAhinyastadasyAhurmanIShiNaH .. 36..\\ sadashchAntara yodhAgnirAgnIdhrashchottarA.n disham . shatrusenA kalatrasya sarvalokAnadUrataH .. 37..\\ yadA tUbhaya to vyAho bhavatyAkAshamagrataH . sAsya vedI tathA yaGYe nitya.n vedAstrayo.agnayaH .. 38..\\ yastu yodhaH parAvR^ittaH santrasto hanyate paraiH . apratiShTha.n sa narakaM yAti nAstyatra saMshayaH .. 39..\\ yasya shoNitavegena nadI syAtsamabhiplutA . keshamA.nsAsthi sa~NkIrNA sa gachchhetparamA.n gatim .. 40..\\ yastu senApati.n hatvA tadyAnamadhirohati . sa viShNuvikrama krAmI bR^ihaspatisamaH kratuH .. 41..\\ nAyaka.n vA pramANaM vA yo vA syAttatra pUjitaH . jIvagrAhaM nigR^ihNAti tasya lokA yathA mama .. 42..\\ Ahave nihata.n shUraM na shocheta kadA chana . ashochyo hi hataH shUraH svargaloke mahIyate .. 43..\\ na hyannaM nodaka.n tasya na snAnaM nApyashauchakam . hatasya kartumichchhanti tasya lokA~nshR^iNuShva me .. 44..\\ varApsaraH sahasrANi shUramAyodhane hatam . tvaramANA hi dhAvanti mama bhartA bhavediti .. 45..\\ etattapashcha puNya.n cha dharmashchaiva sanAtanaH . chatvArashchAshramAstasya yo yuddhe na palAyate .. 46..\\ vR^iddhaM balaM na hantavyaM naiva strI na cha vai dvijaH . tR^iNapUrNamukhashchaiva tavAsmIti cha yo vadet .. 47..\\ aha.n vR^itraM balaM pAkaM shatamAyaM virochanam . durAvArya.n cha namuchiM naikamAyaM cha shambaram .. 48..\\ viprachitti.n cha daiteyaM danoH putrAshcha sarvashaH . prahrAda.n cha nihatyAjau tato devAdhipo.abhavam .. 49..\\ ityetachchhakra vachanaM nishamya pratigR^ihya cha . yodhAnAmAtmanaH siddhimambarISho.abhipannavAn .. 50..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 100} atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . pratardano maithilashcha sa~NgrAma.n yatra chakratuH .. 1..\\ yaGYopavItI sa~NgrAme janako maithilo yathA . yodhAnuddharShayAmAsa tannibodha yudhiShThira .. 2..\\ janako maithilo rAjA mahAtmA sarvatattvavit . yodhAnsvAndarshayAmAsa svargaM narakameva cha .. 3..\\ abhItAnAmime lokA bhAsvanto hanta pashyata . pUrNA gandharvakanyAbhiH sarvakAmaduho.akShayAH .. 4..\\ ime palAyamAnAnAM narakAH pratyupasthitAH . akIrtiH shAshvatI chaiva patitavyamanantaram .. 5..\\ tAndR^iShTvArInvijayato bhUtvA santyAga buddhayaH . narakasyApratiShThasya mA bhUtavashavartinaH .. 6..\\ tyAgamUla.n hi shUrANAM svargadvAramanuttamam . ityuktAste nR^ipatinA yodhAH parapura~njaya .. 7..\\ vyajayanta raNe shatrUnharShayanto janeshvaram . tasmAdAtmavatA nitya.n sthAtavyaM raNamUrdhani .. 8..\\ gajAnA.n rathino madhye rathAnAmanu sAdinaH . sAdinAmantarA sthApyaM pAdAtamiha daMshitam .. 9..\\ ya eva.n vyUhate rAjA sa nitya.n jayate dviShaH . tasmAdeva.nvidhAtavyaM nityameva yudhiShThira .. 10..\\ sarve sukR^itamichchhantaH suyuddhenAti manyavaH . kShobhayeyuranIkAni sAgaraM makarA iva .. 11..\\ harShayeyurviShaNNAMshcha vyavasthApya parasparam . jitA.n cha bhUmi.n rakSheta bhagnAnnAtyanusArayet .. 12..\\ punarAvartamAnAnAM nirAshAnA.n cha jIvite . na vegaH susaho rAja.nstasmAnnAtyanusArayet .. 13..\\ na hi prahartumichchhanti shUrAH prAdravatAM bhayAt . tasmAtpalAyamAnAnA.n kuryAnnAtyanusAraNam .. 14..\\ charANAmacharA hyannamadaMShTrA daMShTriNAm api . apANayaH pANimatAmanna.n shUrasya kAtarAH .. 15..\\ samAnapR^iShThodara pANipAdAH pashchAchchhUraM bhIravo.anuvrajanti . ato bhayArtAH praNipatya bhUyaH kR^itvA~njalInupatiShThanti shUrAn .. 16..\\ shUra bAhuShu loko.aya.n lambate putra vatsadA . tasmAtsarvAsvavasthAsu shUraH saMmAnamarhati .. 17..\\ na hi shauryAtpara.n kiM chittriShu lokeShu vidyate . shUraH sarvaM pAlayati sarva.n shUre pratiShThitam .. 18..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 101} yathA jayArthinaH senAM nayanti bharatarShabha . IShaddharmaM prapIDyApi tanme brUhi pitA maha .. 1..\\ satyena hi sthitA dharmA upapattyA tathApare . sAdhvAchAratayA ke chittathaivaupayikA api . upAyadharmAnvakShyAmi siddhArthAnarthadharmayoH .. 2..\\ nirmaryAdA dasyavastu bhavanti paripanthinaH . teShAM prativighAtArthaM pravakShyAmyatha naigamam . kAryANA.n samprasiddhyartha.n tAnupAyAnnibodha me .. 3..\\ ubhe praGYe veditavye R^ijvI vakrA cha bhArata . jAnanvakrAM na seveta pratibAdheta chAgatAm .. 4..\\ amitrA eva rAjAnaM bhedenopacharantyuta . tA.n rAjA nikR^iti.n jAnanyathAmitrAnprabAdhate .. 5..\\ gajAnAM pArshvacharmANi govR^iShAjagarANi cha . shalya ka~NkaTa lohAni tanutrANi matAni cha .. 6..\\ shitapItAni shastrANi saMnAhAH pItalohitAH . nAnA ra~njana raktAH syuH patAkAH ketavash cha te .. 7..\\ R^iShTayastomarAH khaDgA nishitAshcha parashvadhAH . phalakAnyatha charmANi pratikalpyAnyanekashaH . abhInItAni shastrANi yodhAshcha kR^itanishramAH .. 8..\\ chaitryA.n vA mArgashIrShyAM vA senAyogaH prashasyate . pakvasasyA hi pR^ithivI bhavatyambumatI tathA .. 9..\\ naivAti shIto nAtyuShNaH kAlo bhavati bhArata . tasmAttadA yojayeta pareShA.n vyasaneShu vA . eteShu yogAH senAyAH prashastAH parabAdhane .. 10..\\ jalavA.nstR^iNavAnmArgaH samo gamyaH prashasyate . chArairhi vihitAbhyAsaH kushalairvanagocharaiH .. 11..\\ navyAraNyairna shakyeta gantuM mR^igagaNairiva . tasmAtsarvAsu senAsu yojayanti jayArthinaH .. 12..\\ AvAsastoyavAndurgaH prayAkAshaH prashasyate . pareShAmupasarpANAM pratiShedhastathA bhavet .. 13..\\ AkAsha.n tu vanAbhyAshe manyante guNavattaram . bahubhirguNajAtaistu ye yuddhakushalA janAH .. 14..\\ upanyAso.apasarpANAM padAtInA.n cha gUhanam . atha shatrupratIghAtamApadarthaM parAyaNam .. 15..\\ saptarShInpR^iShThataH kR^itvA yudhyerannachalA iva . anena vidhinA rAja~njigIShetApi durjayAn .. 16..\\ yato vAyuryataH sUryo yataH shukrastato jayaH . pUrvaM pUrva.n jyAya eShA.n saMnipAte yudhiShThira .. 17..\\ akardamAmanudakAmamaryAdAmaloShTakAm . ashvabhUmiM prasha.nsanti ye yuddhakushalA janAH .. 18..\\ samA nirudakAkAshA rathabhUmiH prashasyate . nIchadrumA mahAkakShA sodakA hastiyodhinAm .. 19..\\ bahu durgA mahAvR^ikShA vetraveNubhirAstR^itA . padAtInA.n kShamA bhUmiH parvatopavanAni cha .. 20..\\ padAtibahulA senA dR^iDhA bhavati bhArata . rathAshvabahulA senA sudineShu prashasyate .. 21..\\ padAtinAgabahulA prAvR^iTkAle prashasyate . guNAnetAnprasa~NkhyAya deshakAlau prayojayet .. 22..\\ eva.n sa~ncintya yo yAti tithi nakShatrapUjitaH . vijaya.n labhate nityaM senAM samyakprayojayan .. 23..\\ prasuptA.nstR^iShitA~nshrAntAnprakIrNAnnAbhighAtayet . mokShe prayANe chalane pAnabhojana kAlayoH .. 24..\\ ati kShiptAnvyatikShiptAnvihatAnpratanU kR^itAn . suvisrambhAnkR^itArambhAnupanyAsa pratApinAn . bahishcharAnupanyAsAnkR^itvA veshmAnusAriNaH .. 25..\\ pAramparyAgate dvAre ye ke chidanuvartinaH . paricharyA varoddhAro ye cha ke chana valginaH .. 26..\\ anIka.n ye prabhindanti bhinnaM ye sthagayanti cha . samAnAshana pAnAste kAryA dviguNavetanAH .. 27..\\ dashAdhipatayaH kAryAH shatAdhipatayastathA . teShA.n sahasrAdhipati.n kuryAchchhUramatandritam .. 28..\\ yathAmukhya.n saMnipAtya vaktavyAH sma shapAmahe . yathA jayArtha.n sa~NgrAme na jahyAma parasparam .. 29..\\ ihaiva te nivartantA.n ye naH ke chana bhIravaH . na ghAtayeyuH pradara.n kurvANAstumule sati .. 30..\\ AtmAna.n cha svapakShaM cha palAyanhanti sa.nyuge . dravyanAsho vadho.akIrtirayashashcha palAyane .. 31..\\ amanoGYA sukhA vAchaH puruShasya palAyataH . pratispandauShTha dantasya nyastasarvAyudhasya cha .. 32..\\ hitvA palAyamAnasya sahAyAnprANasaMshaye . amitrairanubaddhasya dviShatAmastu nastathA .. 33..\\ manuShyApasadA hyete ye bhavanti parA~NmukhAH . rAshivardhana mAtrAste naiva te pretya no iha .. 34..\\ amitrA hR^iShTamanasaH pratyudyAnti palAyinam . jayina.n suhR^idastAta vandanairma~Ngalena cha .. 35..\\ yasya sma vyasane rAjannanumodanti shatravaH . tadasahya tara.n duHkhamahaM manye vadhAdapi .. 36..\\ shriya.n jAnIta dharmasya mUla.n sarvasukhasya cha . sA bhIrUNAM parAnyAti shUrastAm adhigachchhati .. 37..\\ te vaya.n svargamichchhantaH sa~NgrAme tyaktajIvitAH . jayanto vadhyamAnA vA prAptumarhAma sadgatim .. 38..\\ eva.n saMshapta shapathAH samabhityaktajIvitAH . amitravAhinI.n vIrAH sampragAhantyabhIravaH .. 39..\\ agrataH puruShAnIkamasi charma vatAM bhavet . pR^iShThataH shakaTAnIka.n kalatraM madhyatastathA .. 40..\\ pareShAM pratighAtArthaM padAtInA.n cha gUhanam . api hyasminpare gR^iddhA bhaveyurye purogamAH .. 41..\\ ye purastAdabhimatAH sattvavanto mano vinaH . te pUrvamabhivartera.nstAnanvagitare janAH .. 42..\\ api choddharShaNa.n kAryaM bhIrUNAmapi yatnataH . skandhadarshanamAtra.n tu tiShTheyurvA samIpataH .. 43..\\ sa.nhatAnyodhayedalpAnkAma.n vistArayedbahUn . suchI mukhamanIka.n syAdalpAnAM bahubhiH saha .. 44..\\ samprayuddhe prahR^iShTe vA satya.n vAyadi vAnR^itam . pragR^ihya bAhUnkrosheta bhagnA bhagnAH parA iti .. 45..\\ AgataM no mitrabalaM praharadhvamabhItavat . shabdavanto.anudhAveyuH kurvanto bhairava.n ravam .. 46..\\ kShveDAH kila kilAH sha~NkhAH krakachA goviShANikAn . bherImR^ida~NgapaNavAnnAdayeyurshcha ku~njarAn .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 102} y ki.n shIlAH kiM samutthAnAH katha.nrUpAshcha bhArata . ki.n saMnAhAH kathaM shastrA janAH syuH sa.nyuge nR^ipa .. 1..\\ bh yathAcharitamevAtra shastrapatra.n vidhIyate . AchArAdeva puruShastathA karmasu vartate .. 2..\\ gAndhArAH sindhusauvIrA nakharaprAsayodhinaH . AbhIravaH subalinastadbala.n sarvapAragam .. 3..\\ sarvashastreShu kushalAH sattvavanto hyushInarAH . prAchyA mAta~NgayuddheShu kushalAH shaThayodhinaH .. 4..\\ tathA yavanakAmbojA mathurAmabhitash cha ye . ete niyuddha kushalA dAkShiNAtyAsi charmiNaH .. 5..\\ sarvatra shUrA jAyante mahAsattvA mahAbalAH . prAya eSha samuddiShTo lakShaNAni tu me shR^iNu .. 6..\\ si.nhashArdUlavAnnetrAH sinha shArdUlagAminaH . pArAvata kuli~NgAkShAH sarve shUrAH pramAthinaH .. 7..\\ mR^igasvarA dvIpinetrA R^iShabhAkShAstathApare . pravAdinaH suchaNDAshcha krodhinaH kiMnarI svanAH .. 8..\\ meghasvanAH kruddha mukhAH ke chitkarabha nisvanAH . jihmanAsAnuja~NghAshcha dUragA dUrapAtinaH .. 9..\\ viDAla kubjAstanavastanu keshAstanutvachaH . shUrAshchapala chittAshcha te bhavanti durAsadAH .. 10..\\ godhA nimIlitAH ke chinmR^idu prakR^itayo.api cha . tura~NgagatinirghoShAste narAH pArayiShNavaH .. 11..\\ susa.nhatAH pratanavo vyUDhoraskAH susa.nsthitAH . pravAditena nR^ityanti hR^iShyanti kalaheShu cha .. 12..\\ ganbhIrAkShA niHsR^itAkShAH pi~NgalA bhrukuTI mukhAH . nakulAkShAstathA chaiva sarve shUrAstanutyajaH .. 13..\\ jihmAkShAH pralalATAshcha nirmA.nsa hanavo.api cha . vakrabAhva~NgulI saktAH kR^ishA dhamani santatAH .. 14..\\ pravishantyativegena samparAye.abhyupasthite . vAraNA iva saMmattAste bhavanti durAsadAH .. 15..\\ dIptasphuTita keshAntAH sthUlapArshva hanU mukhAH . unnatA.nsA pR^ithugrIvA vikaTAH sthUlapiNDikA .. 16..\\ udvR^ittAshchaiva sugrIvA vinatA vihagA iva . piNDa shIrshAhi vaktrAshcha vR^iShadaMsha mukhA iva .. 17..\\ ugrasvanA manyumanto yuddheShvArAva sAriNaH . adharmaGYAvaliptAshcha ghorA raudrapradarshinaH .. 18..\\ tyaktAtmAnaH sarva ete antyajA hyanivartinaH . puraskAryAH sadA sainye hanyate ghnanti chApi te .. 19..\\ adhArmikA bhinnavR^ittAH sAdhvevaiShAM parAbhavaH . evameva prakupyanti rAGYo.apyete hyabhIkShNashaH .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 103} y jaitryA vA kAni rUpANi bhavanti puruSharShabha . pR^itanAyAH prashastAni tAnIhechchhAmi veditum .. 1..\\ bh jaitryA vA yAni rUpANi bhavanti puruSharShabha . pR^itanAyAH prashastAni tAni vakShyAmi sarvashaH .. 2..\\ daivaM pUrva.n vikurute mAnuShe kAlachodite . tadvidvA.nso.anupashyanti GYAnadIrgheNa chakShuShA .. 3..\\ prAyashchitta vidhi.n chAtra japahomAMshcha tadviduH . ma~NgalAni cha kurvantaH shamayantyahitAnyapi .. 4..\\ udIrNamanaso yodhA vAhanAni cha bhArata . yasyAM bhavanti senAyA.n dhruvaM tasyAM jaya.n vadet .. 5..\\ anvenA.n vAyavo vAnti tathaivendra dhanUMShi cha . anuplavante meghAshcha tathAdityasya rashmayaH .. 6..\\ gomAyavashchAnulomA vaDA gR^idhrAshcha sarvashaH . AchareyuryadA senA.n tadA siddhiranuttamA .. 7..\\ prasannabhAH pAvaka UrdhvarashmiH pradakShiNAvartashikho vidhUmaH . puNyA gandhAshchAhutInAM pravAnti jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 8..\\ gambhIrashabdAshcha mahAsvanAsh cha sha~NkhAshcha bheryash cha nadanti yatra . yuyutsavashchApratIpA bhavanti jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 9..\\ iShTA mR^igAH pR^iShThato vAmatash cha samprasthitAnA.n cha gamiShyatAM cha . jighA.nsatA.n dakShiNAH siddhimAhur ye tvagrataste pratiShedhayanti .. 10..\\ ma~Ngalya shabdAH shakunA vadanti ha.nsAH krau~nchAH shatapatrAshcha chAShAH . hR^iShTA yodhAH sattvavanto bhavanti jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 11..\\ shastraiH pataiH kavachairketubhish cha subhAnubhirmukhavarNaishcha yUnAm . bhrAjiShmatI duShpratiprekShaNIyA yeShA.n chamUste.abhibhavanti shatrUn .. 12..\\ shushrUShavashchAnabhimAninash cha paraspara.n sauhR^idamAsthitAsh cha . yeShA.n yodhAH shauchamanuShThitAsh cha jayasyaitadbhAvino rUpamAhuH .. 13..\\ shabdAH sparshAstathA gandhA vicharanti manaHpriyAH . dhairya.n chAvishate yodhAnvijayasya mukhaM tu tat .. 14..\\ iShTo vAmaH praviShTasya dakShiNaH pravivikShataH . pashchAtsa.nsAdhayatyarthaM purastAtpratiShedhati .. 15..\\ sambhR^itya mahatI.n senA.n chatura~NgAM yudhiShThira . sAmnaivAvartane pUrvaM prayatethAstatho yudhi .. 16..\\ jaghanya eSha vijayo yadyuddhaM nAma bhArata . yAdR^ichchhiko yudhi jayo daivo veti vichAraNam .. 17..\\ apAmiva mahAvegastrastA mR^igagaNA iva . durnivAryatamA chaiva prabhagnA mahatI chamUH .. 18..\\ bhagnA ityeva bhajyante vidvA.nso.api na kAraNam . udArasArA mahatI rurusa~NghopamA chamUH .. 19..\\ parasparaGYAH sa.nhR^iShTAstyaktaprANAH sunishchitAH . api pa~nchAshatiH shUrA mR^idnanti paravAhinIm .. 20..\\ atha vA pa~ncha ShaTsapta sahitAH kR^itanishchayAH . kulInAH pUjitAH samyagvijayantIha shAtravAn .. 21..\\ saMnipAto na gantavyaH shakye sati katha.n chana . sAntvabheda pradAnAnA.n yuddhamuttaramuchyate .. 22..\\ sa.nsarpaNAddhi senAyA bhayaM bhIrUnprabAdhate . vajrAdiva prajvalitAdiya.n kva nu patiShyati .. 23..\\ abhiprayAtA.n samitiM GYAtvA ye pratiyAntyatha . teShA.n spandanti gAtrANi yodhAnAM viShayasya cha .. 24..\\ viShayo vyathate rAjansarvaH sasthANu ja~NgamaH . shastrapratApa taptAnAM majjA sIdati dehinAm .. 25..\\ teShA.n sAntva.n krUra mishraM praNetavyaM punaH punaH . sampIDyamAnA hi pare yogamAyAnti sarvashaH .. 26..\\ antarANA.n cha bhedArthaM chArAnabhyavachArayet . yashcha tasmAtparo rAjA tena sandhiH prashasyate .. 27..\\ na hi tasyAnyathA pIDA shakyA kartu.n tathAvidhA . yathA sArdhamamitreNa sarvataH pratibAdhanam .. 28..\\ kShamA vai sAdhu mAyA hi na hi sAdhvakShamA sadA . kShamAyAshchAkShamAyAshcha viddhi pArtha prayojanam .. 29..\\ vijitya kShamamANasya yasho rAGYo.abhivardhate . mahAparAdhA hyapyasminvishvasanti hi shatravaH .. 30..\\ manyate karshayitvA tu kShamA sAdhviti shambaraH . asantapta.n tu yaddAru pratyeti prakR^itiM punaH .. 31..\\ naitatprasha.nsantyAchAryA na cha sAdhu nidarshanam . akleshenAvinAshena niyantavyAH svaputravat .. 32..\\ dveShyo bhavati bhUtAnAmugro rAjA yudhiShThira . mR^idumapyavamanyante tasmAdubhaya bhAgbhavet .. 33..\\ prahariShyanpriyaM brUyAtpraharannapi bhArata . prahR^itya cha kR^ipAyeta shochanniva rudanniva .. 34..\\ na me priya.n yatsa hataH samprAhaivaM puro vachaH . na chakartha cha me vAkyamuchyamAnaH punaH punaH .. 35..\\ aho jIvitamAkA~NkShe nedR^isho vadhamarhati . sudurlabhAH supuruShAH sa~NgrAmeShvapalAyinaH .. 36..\\ kR^itaM mamApriya.n tena yenAyaM nihato mR^idhe . iti vAchA vadanhantR^InpUjayeta rahogataH .. 37..\\ hantR^INA.n chAhatAnAM cha yatkuryuraparAdhinaH . kroshedbAhuM pragR^ihyApi chikIrSha~njanasa~Ngraham .. 38..\\ eva.n sarvAsvavasthAsu sAntvapUrvaM samAcharan . priyo bhavati bhUtAnA.n dharmaGYo vItabhIrnR^ipaH .. 39..\\ vishvAsa.n chAtra gachchhanti sarvabhUtAni bhArata . vishvastaH shakyate bhoktu.n yathAkAmamupasthitaH .. 40..\\ tasmAdvishvAsayedrAjA sarvabhUtAnyamAyayA . sarvataH parirakShechcha yo mahIM bhoktumichchhati .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 104} y kathaM mR^idau katha.n tIkShNe mahApakShe cha pArthiva . arau varteta nR^ipatistanme brUhi pitAmaha .. 1..\\ bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . bR^ihaspateshcha sa.nvAdamindrasya cha yudhiShThira .. 2..\\ bR^ihaspati.n devapatirabhivAdya kR^itA~njaliH . upasa~Ngamya paprachchha vAsavaH paravIrahA .. 3..\\ ahiteShu kathaM brahmanvartayeyamatandritaH . asamuchchhidya chaivainAnniyachchheyamupAyataH .. 4..\\ senayorvyatiSha~NgeNa jayaH sAdhAraNo bhavet . ki.n kurvANaM na mAM jahyAjjvalitA shrIH pratApinI .. 5..\\ tato dharmArthakAmAnA.n kushalaH pratibhAnavAn . rAjadharmavidhAnaGYaH pratyuvAcha purandaram .. 6..\\ na jAtu kalahenechchhenniyantumapakAriNaH . bAla sa.nsevita.n hyetadyadamarSho yadakShamA . na shatrurvivR^itaH kAryo vadhamasyAbhikA~NkShatA .. 7..\\ krodhaM balamamarSha.n cha niyamyAtmajamAtmani . amitramupaseveta vishvastavadavishvasan .. 8..\\ priyameva vadennityaM nApriya.n kiM chidAcharet . viramechchhuShka vairebhyaH kaNThAyAsa.n cha varjayet .. 9..\\ yathA vaita.nsiko yukto dvijAnA.n sadR^ishasvanaH . tAndvijAnkurute vashyA.nstathAyukto mahIpatiH . vasha.n chopanayechchhatrUnnihanyAchcha purandara .. 10..\\ na nityaM paribhUyArInsukha.n svapiti vAsava . jAgartyeva cha duShTAtmA sa~Nkare.agnirivotthitaH .. 11..\\ na saMnipAtaH kartavyaH sAmAnye vijaye sati . vishvAsyaivopasaMnyAsyo vashe kR^itvA ripuH prabho .. 12..\\ sampradhArya sahAmAtyairmantravidbhirmahAtmabhiH . upekShamANo.avaGYAte hR^idayenAparAjitaH .. 13..\\ athAsya praharetkAle ki.n chidvichalite pade . daNDa.n cha dUShayedasya puruShairAptakAribhiH .. 14..\\ AdimadhyAvasAnaGYaH prachchhanna.n cha vichArayet . balAni dUShayedasya jAnaMshchaiva pramANataH .. 15..\\ bhedenopapradAnena sa.nsR^ijannauShadhaistathA . na tveva chela sa.nsarga.n rachayedaribhiH saha .. 16..\\ dIrghakAlamapi kShAntvA vihanyAdeva shAtavAn . kAlAkA~NkShI yAmayechcha yathA viShrambhamApnuyuH .. 17..\\ na sadyo.arInvinirhanyAddR^iShTasya vijayo.ajvaraH . na yaH shalya.n ghaTTayati navaM cha kurute vraNam .. 18..\\ prApte cha praharetkAle na sa sa.nvartate punaH . hantukAmasya devendra puruShasya ripuM prati .. 19..\\ yaH kAlo hi vyatikrAmetpuruSha.n kAlakA~NkShiNam . durlabhaH sa punaH kAlaH kAladharmachikIrShuNA .. 20..\\ aurjasthya.n vijayedevaM sa~NgR^ihNansAdhu saMmatAn . kAlena sAdhayennityaM nAprApte.abhinipIDayet .. 21..\\ vihAya kAma.n krodhaM cha tathAha~NkArameva cha . yukto vivaramanvichchhedahitAnAM purandara .. 22..\\ mArdava.n daNDa AlasyaM pramAdash cha surottama . mAyAshcha vividhAH shakra sAdhayantyavichakShaNam .. 23..\\ nihatyaitAni chatvAri mAyAM pratividhAya cha . tataH shaknoti shatrUNAM prahartumavichArayan .. 24..\\ yadaivaikena shakyeta guhya.n kartuM tadAcharet . yachchhanti sachivA guhyaM mitho vidrAvayantyapi .. 25..\\ ashakyamiti kR^itvA vA tato.anyaiH sa.nvida.n charet . brahmadaNDamadR^iShTeShu dR^iShTeShu chatura~NgiNIm .. 26..\\ bheda.n cha prathama.n yu~njyAttUShNIM daNDaM tathaiva cha . kAle prayojayedrAjA tasmi.nstasmi.nstadA tadA .. 27..\\ praNipAta.n cha gachchheta kAle shatrorbalIyasaH . yukto.asya vadhamanvichchhedapramattaH pramAdyataH .. 28..\\ praNipAtena dAnena vAchA madhurayA bruvan . amitramupaseveta na tu jAtu visha~Nkayet .. 29..\\ sthAnAni sha~NkitAnA.n cha nityameva vivarjayet . na cha teShvAshvaseddrugdhvA jAgartIha nirAkR^itAH .. 30..\\ na hyato duShkara.n karma kiM chidasti surottama . yathA vividhavR^ittAnAmaishvaryamamarAdhipa .. 31..\\ tathA vividhashIlAnAmapi sambhava uchyate . yateta yogamAsthAya mitrAmitrAnavArayan .. 32..\\ mR^idumapyavamanyante tIkShNAdudvijate janaH . mAtIkShNo mAmR^idurbhUstva.n tIkShNo bhava mR^idurbhava .. 33..\\ yathA vapre vegavati sarvataH samplutodake . nitya.n vivaraNAdbAdhastathA rAjyaM pramAdyataH .. 34..\\ na banUnabhiyu~njIta yaugapadyena shAtravAn . sAmnA dAnena bhedena daNDena cha purandara .. 35..\\ ekaikameShAM niShpiMSha~nshiShTeShu nipuNa.n charet . na cha shakto.api medhAvI sarvAnevArabhennR^ipaH .. 36..\\ yadA syAnmahatI senA hayanAgarathAkulA . padAtiyantra bahulA svanuraktA ShaDa~NginI .. 37..\\ yadA bahuvidhA.n vR^iddhiM manyate pratilomataH . tadA vR^ivR^itya prahareddasyUnAmavichArayan .. 38..\\ na sAma daNDopaniShatprashasyate na mArdava.n shatruShu yAtrikaM sadA . na sasyaghAto na cha sa~NkarakriyA na chApi bhUyaH prakR^itervichAraNA .. 39..\\ mAyA vibhedAnupasarjanAni pApa.n tathaiva spasha samprayogAt . AptairmanuShyairupachArayeta pureShu rAShTreShu cha samprayuktaH .. 40..\\ purANi chaiShAmanusR^itya bhUmipAH pureShu bhogAnnikhilAnihAjayan . pureShu nIti.n vihitAM yathAvidhi prayojayanto baha vR^itra sUdana .. 41..\\ pradAya gUDhAni vasUni nAma prachchhidya bhogAnavadhAya cha svAn . duShTAH svadoShairiti kIrtayitvA pureShu rAShTreShu cha yojayanti .. 42..\\ tathaiva chAnyai ratishAstravedibhiH svala~NkR^itaiH shAstravidhAnadR^iShTibhiH . sushikShitairbhAShya kathA vishAradaiH pareShu kR^ityAnupadhArayasva .. 43..\\ indra kAni li~NgAni duShTasya bhavanti dvijasattama . katha.n duShTa.n vijAnIyAdetatpR^iShTo bravIhi me .. 44..\\ brhaspati parokShamaguNAnAha sadguNAnabhyasUyati . parairvA kIrtyamAneShu tUShNImAste parA~NmukhaH .. 45..\\ tUShNIM bhAve.api hi GYAnaM na chedbhavati kAraNam . vishvAsamoShThasandaMsha.n shirasash cha prakampanam .. 46..\\ karotyabhIkShNa.n sa.nsR^iShTamasa.nsR^iShTashcha bhAShate . adR^iShTito vikurute dR^iShTvA vA nAbhibhAShate .. 47..\\ pR^ithagetya samashnAti nedamadya yathAvidhi . Asane shayane yAne bhAvA lakShyA visheShataH .. 48..\\ ArtirArte priye prItiretAvanmitra lakShaNam . viparIta.n tu boddhavyamarilakShaNameva tat .. 49..\\ etAnyeva.n yathoktAni budhyethAstridashAdhipa . puruShANAM praduShTAnA.n svabhAvo balavattaraH .. 50..\\ iti duShTasya viGYAnamukta.n te surasattama . nishAmya shAstratattvArtha.n yathAvadamareshvaraH .. 51..\\ bh sa tadvachaH shatrunibarhaNe ratas tathA chakArAvitathaM bR^ihaspateH . chachAra kAle vijayAya chArihA vasha.n cha shatrUnanayatpurandaraH .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 105} y dhArmiko.arthAnasamprApya rAjAmAtyaiH prabAdhitaH . chyutaH koshAchcha daNDAchcha sukhamichchhankatha.n charet .. 1..\\ bh atrAya.n kShemadarshIyamitihAso.anugIyate . tatte.aha.n sampravakShyAmi tannibodha yudhiShThira .. 2..\\ kShemadarshaM nR^ipasuta.n yatra kShINabalaM purA . muniH kAlaka vR^ikShIya AjagAmeti naH shrutam . taM paprachchhopasa~NgR^ihya kR^ichchhrAmApadamAsthitaH .. 3..\\ artheShu bhAgI puruSha IhamAnaH punaH punaH . alabdhvA madvidho rAjyaM brahmanki.n kartumarhati .. 4..\\ anyatra maraNAtsteyAdanyatra parasaMshrayAt . kShudrAdanyatra chAchArAttanmamAchakShva sattama .. 5..\\ vyAdhinA chAbhipannasya mAnasenetareNa vA . bahushrutaH kR^itapraGYastvadvidhaH karaNaM bhavet .. 6..\\ nirvidya hi naraH kAmAnniyamya sukhamedhate . tyaktvA prIti.n cha shokaM cha labdhvAprIti maya.n vasu .. 7..\\ sukhamarthAshraya.n yeShAmanushochAmi tAnaham . mama hyarthAH subahavo naShTAH svapna ivAgatAH .. 8..\\ duShkaraM bata kurvanti mahato.arthA.nstyajanti ye . vaya.n tvenAnparityaktumasato.api na shaknumaH .. 9..\\ imAmavasthA.n samprApta.n dInamArtaM shriyash chyutam . yadanyatsukhamastIha tadbrahmannanushAdhi mAm .. 10..\\ kausalyenaivamuktastu rAjaputreNa dhImatA . muniH kAlaka vR^ikShIyaH pratyuvAcha mahAdyutiH .. 11..\\ purastAdeva te buddhiriya.n kAryA vijAnataH . anitya.n sarvamevedamaha.n cha mama chAsti yat .. 12..\\ yatki.n chinmanyase.astIti sarvaM nAstIti viddhi tat . evaM na vyathate prAGYaH kR^ichchhrAmapyApada.n gataH .. 13..\\ yaddhi bhUtaM bhaviShyachcha dhruva.n tanna bhaviShyati . eva.n viditavedyastvamadharmebhyaH pramokShyase .. 14..\\ yachcha pUrve samAhAre yachcha pUrvatare pare . sarva.n tannAsti tachchaiva tajGYAtvA ko.anusa~njvaret .. 15..\\ bhUtvA cha na bhavatyetadabhUtvA cha bhavatyapi . shoke na hyasti sAmarthya.n shoka.n kuryAtkathaM naraH .. 16..\\ kva nu te.adya pitA rAjankva nu te.adya pitAmaha . na tvaM pashyasi tAnadya na tvA pashyanti te.api cha .. 17..\\ Atmano.adhruvatAM pashya.nstA.nstva.n kimanushochasi . buddhyA chaivAnubudhyasva dhruva.n hi na bhaviShyasi .. 18..\\ aha.n cha tvaM cha nR^ipate shatravaH suhR^idash cha te . avashyaM na bhaviShyAmaH sarva.n cha na bhaviShyati .. 19..\\ ye tu viMshativarShA vai triMshadvarShAshcha mAnavAH . arvAgeva hi te sarve mariShyanti sharachchhatAt .. 20..\\ api chenmahato vittAdvipramuchyeta pUruShaH . naitanmameti tanmatvA kurvIta priyamAtmanaH .. 21..\\ anAgata.n ya na mameti vidyAd atikrAnta.n yanna mameti vidyAt . diShTaM balIya iti manyamAnAs te paNDitAstatsatA.n sthAnamAhuH .. 22..\\ anADhyAshchApi jIvanti rAjya.n chApyanushAsate . buddhipauruSha sampannAstvayA tulyAdhikA janAH .. 23..\\ na cha tvamiva shochanti tasmAttvamapi mA shuchaH . kiM nu tva.n tairna vai shreyA.nstulyo vA buddhipauruShaiH .. 24..\\ raajaputra yAdR^ichchhikaM mamAsIttadrAjyamityeva chintaye . hriyate sarvameveda.n kAlena mahatA dvija .. 25..\\ tasyaiva.n hriyamANasya srotaseva tapodhana . phalametatprapashyAmi yathA labdhena vartaye .. 26..\\ muni anAgatamatIta.n cha yathAtathya vinishchayAt . nAnushochasi kausalya sarvArtheShu tathA bhava .. 27..\\ avApyAnkAmayasvArthAnnAnavApyAnkadA chana . pratyutpannAnanubhavanmA shuchastvamanAgatAn .. 28..\\ yathA labdhopapannArthastathA kausalya ra.nsyase . kachchichchhuddha svabhAvena shriyA hIno na shochasi .. 29..\\ purastAdbhUtapUrvatvAddhIna bhAgyo hi durmatiH . dhAtAra.n garhate nitya.n labdhArthAMshcha na mR^iShyate .. 30..\\ anarhAnapi chaivAnyAnmanyate shrImato janAn . etasmAtkAraNAdetadduHkhaM bhUyo.anuvartate .. 31..\\ IrShyAtichchheda sampannA rAjanpuruShamAninaH . kachchittvaM na tathA prAGYa matsarI kosalAdhipa .. 32..\\ sahasva shriyamanyeShA.n yadyapi tvayi nAsti sA . anyatrApi satI.n lakShmI.n kushalA bhu~njate janAH . abhiviShyandate shrIrhi satyapi dviShato janAt .. 33..\\ shriya.n cha putrapautraM cha manuShyA dharmachAriNaH . tyAgadharmavido vIrAH svayameva tyajantyuta .. 34..\\ bahu sa~Nkasuka.n dR^iShTvA vivitsA sAdhanena cha . tathAnye santyajantyenaM matvA paramadurlabham .. 35..\\ tvaM punaH prAGYa rUpaH sankR^ipaNaM paritapyase . akAmyAnkAmayAno.arthAnparAchInAnupadrutAn .. 36..\\ tAM buddhimupajiGYAsustvamevainAnparityaja . anarthAMshchArtharUpeNa arthAMshchAnartha rUpataH .. 37..\\ arthAyaiva hi keShA.n chiddhananAsho bhavatyuta . anantya.n ta.n sukhaM matvA shriyamanyaH parIkShate .. 38..\\ ramamANaH shriyA kashchinnAnyachchhreyo.abhimanyate . tathA tasyehamAnasya samArambho vinashyati .. 39..\\ kR^ichchhrAllabdhamabhipreta.n yadA kausalya nashyati . tadA nirvidyate so.arthAtparibhagna kramo naraH .. 40..\\ dharmameke.abhipadyante kalyANAbhijanA narAH . paratra sukhamichhanto nirvidyeyushcha laukikAt .. 41..\\ jIvita.n santyajantyeke dhanalobha parA narAH . na jIvitArthaM manyante puruShA hi dhanAdR^ite .. 42..\\ pashya teShA.n kR^ipaNatAM pashya teShAmabuddhitAm . adhruve jIvite mohAdarthatR^iShNAmupAshritAH .. 43..\\ sa~ncaye cha vinAshAnte maraNAnte cha jIvite . sa.nyoge viprayogAnte ko nu vipraNayenmanaH .. 44..\\ dhana.n vA puruShaM rAjanpuruSho vA punardhanam . avashyaM prajahAtyetattadvidvAnko.anusa~njvaret .. 45..\\ anyeShAmapi nashyanti suhR^idashcha dhanAni cha . pashya buddhyA manuShyANA.n rAjannApadamAtmanaH . niyachchha yachchha sa.nyachchha indriyANi mano giram .. 46..\\ pratiShiddhAnavApyeShu durlabheShvahiteShu cha . pratikR^iShTeShu bhAveShu vyatikR^iShTeShvasambhave . praGYAna tR^ipto vikrAntastvadvidho nAnushochati .. 47..\\ alpamichchhannachapalo mR^idurdAntaH susaMshitaH . brahmacharyopapannash cha tvadvidho naiva muhyati .. 48..\\ na tveva jAlmI.n kApAlI.n vR^ittimeShitumarhasi . nR^isha.nsavR^ittiM pApiShThA.n duHkhAM kApuruShochitAm .. 49..\\ api mUlaphalAjIvo ramasvaiko mahAvane . vAgyataH sa~NgR^ihItAtmA sarvabhUtadayAnvitaH .. 50..\\ sadR^ishaM paNDitasyaitadIShA dantena dantinA . yadeko ramate.araNye yachchApyalpena tuShyati .. 51..\\ mahAhradaH sa~NkShubhita Atmanaiva prasIdati . etadeva~NgatasyAha.n sukhaM pashyAmi kevalam .. 52..\\ asambhave shriyo rAjanhInasya sachivAdibhiH . daive pratiniviShTe cha ki.n shreyo manyate bhavAn .. 53..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 106} muni atha chetpauruSha.n kiM chitkShatriyAtmani pashyasi . bravImi hanta te nIti.n rAjyasya pratipattaye .. 1..\\ tA.n chechchhakShyasyanuShThAtuM karma chaiva kariShyasi . shR^iNu sarvamasheSheNa yattvA.n vakShyAmi tattvataH .. 2..\\ AchariShyasi chetkarma mahato.arthAnavApsyasi . rAjya.n rAjyasya mantraM vA mahatI vA punaH shriyam . yadyetadrochate rAjanpunarbrUhi bravImi te .. 3..\\ raajaputra bravItu bhagavAnnItimupapanno.asmyahaM prabho . amoghamidamadyAstu tvayA saha samAgatam .. 4..\\ muni hitvA stambha.n cha mAnaM cha krodhaharShau bhayaM tathA . pratyamitraM niShevasva praNipatya kR^itA~njaliH .. 5..\\ tamuttamena shauchena karmaNA chAbhirAdhaya . dAtumarhati te vR^itti.n vaidehaH satyasa~NgaraH .. 6..\\ pramANa.n sarvabhUteShu pragraha.n cha gamiShyasi . tataH sahAyAnsotsAhA.Nllapsyase.avyasanA~nshuchIn .. 7..\\ vartamAnaH svashAstre vai sa.nyatAtmA jitendriyaH . abhyuddharati chAtmAnaM prasAdayati cha prajAH .. 8..\\ tenaiva tva.n dhR^itimatA shrImatA chAbhisatkR^itaH . pramANa.n sarvabhUteShu gatvA pragrahaNaM mahat .. 9..\\ tataH suhR^idbala.n labdhvA mantrayitvA sumantritam . antarairbhedayitvArInbilvaM bilvena shAtaya . parairvA sa.nvida.n kR^itvA balamapyasya ghAtaya .. 10..\\ alabhyA ye shubhA bhAvAH striyashchAchchhAdanAni cha . shayyAsanAni yAnAni mahArhANi gR^ihANi cha .. 11..\\ pakShiNo mR^igajAtAni rasA gandhAH phalAni cha . teShveva sajjayethAstva.n yathA nashyetsvayaM paraH .. 12..\\ yadyeva pratiSheddhavyo yadyupekShaNamarhati . na jAtu vivR^itaH kAryaH shatrurvinayamichchhatA .. 13..\\ vasasva paramAmitra viShaye prAGYasaMmate . bhajasva shvetakAkIyairmitrAdhamamanarthakaiH .. 14..\\ ArambhAMshchAsya mahato duShkarA.nstvaM prayojaya . nadI bandhavirodhAMshcha balavadbhirvirudhyatAm .. 15..\\ udyAnAni mahArhANi shayanAnyAsanAni cha . pratibhoga sukhenaiva koshamasya virechaya .. 16..\\ yaGYadAnaprasha.nsAsmai brAhmaNeShvanuvarNyatAm . te tvatpriya.n kariShyanti taM cheShyanti vR^ikA iva .. 17..\\ asaMshayaM puNyashIlaH prApnoti paramA.n gatim . triviShTape puNyatama.n sthAnaM prApnoti pArthivaH . koshakShaye tvamitrANA.n vasha.n kausalya gachchhati .. 18..\\ ubhayatra prasaktasya dharme chAdharma eva cha . balArtha mUla.n vyuchchhidyettena nandanti shatravaH .. 19..\\ nindyAsya mAnuSha.n karma daivamasyopavarNaya . asaMshaya.n daivaparaH kShiprameva vinashyati .. 20..\\ yAjayaina.n vishvajitA sarvasvena viyujyatAm . tato gachchhatvasiddhArthaH pIDyamAno mahAjanam .. 21..\\ tyAgadharmavidaM muNDa.n kaM chidasyopavarNaya . api tyAgaM bubhUSheta kachchidgachchhedanAmayam .. 22..\\ siddhenauShadha yogena sarvashatruvinAshinA . nAgAnashvAnmanuShyAMshcha kR^itakairupaghAtaya .. 23..\\ ete chAnye cha bahavo dambhayogAH sunishchitAH . shakyA viShahatA kartuM na klIbena nR^ipAtmaja .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 107} r na nikR^ityA na dambhena brahmannichchhAmi jIvitum . nAdharmayuktAnIchchheyamarthAnsumahato.apyaham .. 1..\\ purastAdeva bhagavanmayaitadapavarjitam . yena mAM nAbhisha~Nketa yadvA kR^itsna.n hitaM bhavet .. 2..\\ AnR^isha.nsyena dharmeNa loke hyasmi~njijIviShuH . nAhametadala.n kartuM naitanmayyupapadyate .. 3..\\ manu upapannastvametena yathA kShatriya bhAShase . prakR^ityA hyupapanno.asi buddhyA chAdbhutadarshana .. 4..\\ ubhayoreva vAmarthe yatiShye tava tasya cha . saMshleSha.n vA kariShyAmi shAshvataM hyanapAyinam .. 5..\\ tvAdR^isha.n hi kule jAtamanR^isha.nsaM bahushrutam . amAtya.n ko na kurvIta rAjyapraNaya kovidam .. 6..\\ yastvaM pravrajito rAjyAdvyasana.n chottamaM gataH . AnR^isha.nsyena vR^ittena kShatriyechchhasi jIvitum .. 7..\\ AgantA madgR^iha.n tAta vaidehaH satyasa~NgaraH . yatAha.n taM niyoShkyAmi tatkariShyatyasaMshayam .. 8..\\ bh tata AhUya vaidehaM munirvachanamabravIt . aya.n rAjakule jAto viditAbhyantaro mama .. 9..\\ Adarsha iva shuddhAtmA shAradashchandramA iva . nAsminpashyAmi vR^ijina.n sarvato me parIkShitaH .. 10..\\ tena te sandhirevAstu vishvasAsminyathA mayi . na rAjyamanamAtyena shakya.n shAstumamitrahan . amAtyaH shUra eva syAdbuddhisampanna eva cha .. 11..\\ amAtyaH shUra eva syAdbuddhisampanna eva cha . tAbhyA.n chaiva bhaya.n rAGYaH pashya rAjyasya yojanam . dharmAtmanA.n kva chilloke nAnyAsti gatirIdR^ishI .. 12..\\ kR^itAtmA rAjaputro.aya.n satAM mArgamanuShThitaH . sa.nsevyamAnaH shatrU.nste gR^ihNIyAnmahato gaNAn .. 13..\\ yadyayaM pratiyudhyettvA.n svakarma kShatriyasya tat . jigIShamANastvA.n yuddhe pitR^ipaitAmahe pade .. 14..\\ tva.n chApi prati yudhyethA vijigIShu vrate sthitaH . ayuddhvaiva niyogAnme vashe vaideha te sthitaH .. 15..\\ sa tva.n dharmamavekShasva tyaktvAdharmamasAmpratam . na hi kAmAnna cha drohAtsvadharma.n hAtumarhasi .. 16..\\ naiva nitya.n jayastAta naiva nityaM parAjayaH . tasmAdbhojayitavyashcha bhoktavyashcha paro janaH .. 17..\\ Atmanyeva hi sandR^ishyAvubhau jayaparAjayau . niHsheSha kAriNA.n tAta niHsheSha karaNAdbhayam .. 18..\\ ityuktaH pratyuvAcheda.n vachanaM brAhmaNarShabham . abhipUjyAbhisatkR^itya pUjArhamanumAnya cha .. 19..\\ yathA brUyAnmahAprAGYo yathA brUyAdbahushrutaH . shreyaH kAmo yathA brUyAdubhayoryatkShamaM bhavet .. 20..\\ tathA vachanamukto.asmi kariShyAmi cha tattathA . etaddhi parama.n shreyo na me.atrAsti vichAraNA .. 21..\\ tataH kaushalyamAhUya vaideho vAkyamabravIt . dharmato nItitashchaiva balena cha jito mayA .. 22..\\ so.aha.n tvayA tvAtmaguNairjitaH pArthiva sattama . AtmAnamanavaGYAya jitavadvartatAM bhavAn .. 23..\\ nAvamanye cha te buddhiM nAvamanye cha pauruSham . nAvamanye jayAmIti jitavadvartatAM bhavAn .. 24..\\ yathAvatpUjito rAjangR^iha.n gantAsi me gR^ihAt . tataH sampUjya tau vipra.n vishvastau jagmaturgR^ihAn .. 25..\\ vaidehastvatha kausalyaM praveshya gR^ihama~njasA . pAdyArghya madhuparkaistaM pUjArhaM pratyapUjayat .. 26..\\ dadau duhitara.n chAsmai ratnAni vividhAni cha . eSha rAGYAM paro dharmaH sahyau jayaparAjayau .. 27..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 108} y brAhmaNakShatriyavishA.n shUdrANA.n cha parantapa . dharmo vR^itta.n cha vR^ittishcha vR^ittyupAyaphalAni cha .. 1..\\ rAGYA.n vR^itta.n cha koshashcha koshasa~njananaM mahat . amAtyaguNavR^iddhishcha prakR^itInA.n cha vardhanam .. 2..\\ ShADguNya guNakalpashcha senA nItistathaiva cha . duShTasya cha pariGYAnamaduShTasya cha lakShaNam .. 3..\\ samahInAdhikAnA.n cha yathAvallakShaNochchayaH . madhyamasya cha tuShTyartha.n yathA stheyaM vivardhatA .. 4..\\ kShINasa~Ngraha vR^ittishcha yathAvatsamprakIrtitA . labhunAdesha rUpeNa grantha yogena bhArata .. 5..\\ vijigIShostathA vR^ittamukta.n chaiva tathaiva te . gaNAnA.n vR^ittimichchhAmi shrotuM matimatAM vara .. 6..\\ yathA gaNAH pravardhante na bhidyante cha bhArata . arInhi vijigIShante suhR^idaH prApnuvanti cha .. 7..\\ bhedamUlo vinAsho hi gaNAnAm upalabhyate . mantrasa.nvaraNa.n duHkhaM bahUnAmiti me matiH .. 8..\\ etadichchhAmyaha.n shrotuM nikhilena parantapa . yathA cha te na bhidyera.nstachcha me brUhi pArthiva .. 9..\\ bh gaNAnA.n cha kulAnAM cha rAGYAM cha bharatarShabha . vairasandIpanAvetau lobhAmarShau janAdhipa .. 10..\\ lobhameko hi vR^iNute tato.amarShamanantaram . tau kShayavyaya sa.nyuktAvanyonyajanitAshrayau .. 11..\\ chAramantrabalAdAnaiH sAmadAnavibhedanaiH . kShayavyaya bhayopAyaiH karshayantItaretaram .. 12..\\ tatra dAnena bhidyante gaNAH sa~NghAtavR^ittayaH . bhinnA vimanasaH sarve gachchhantyarivashaM bhayAt .. 13..\\ bhedAdgaNA vinashyanti bhinnAH sUpajapAH paraiH . tasmAtsa~NghAtayogeShu prayaterangaNAH sadA .. 14..\\ arthA hyevAdhigamyante sa~NghAtabalapauruShAt . bAhyAshcha maitrI.n kurvanti teShu sa~NghAtavR^ittiShu .. 15..\\ GYAnavR^iddhAnprasha.nsantaH shushrUShantaH parasparam . vinivR^ittAbhisandhAnAH sukhamedhanti sarvashaH .. 16..\\ dharmiShThAnvyavahArAMshcha sthApayantashcha shAstrataH . yathAvatsampravartanto vivardhante gaNottamAH .. 17..\\ putrAnbhrAtR^InnigR^ihNanto vinaye cha sadA ratAH . vinItAMshcha pragR^ihNanto vivardhante gaNottamAH .. 18..\\ chAramantravidhAneShu koshasaMnichayeShu cha . nityayuktA mahAbAho vardhante sarvato gaNAH .. 19..\\ prAGYA~nshUrAnmaheShvAsAnkarmasu sthirapauruShAn . mAnayantaH sadA yuktA vivardhante gaNA nR^ipa .. 20..\\ dravyavantashcha shUrAshcha shastraGYAH shAstrapAragAH . kR^ichchhrAsvApatsu saMmUDhAngaNAnuttArayanti te .. 21..\\ krodho bhedo bhayo daNDaH karshanaM nigraho vadhaH . nayantyarivasha.n sadyo gaNAnbharatasattama .. 22..\\ tasmAnmAnayitavyAste gaNamukhyAH pradhAnataH . lokayAtrA samAyattA bhUyasI teShu pArthiva .. 23..\\ mantraguptiH pradhAneShu chArashchAmitrakarshana . na gaNAH kR^itsnasho mantra.n shrotumarhanti bhArata .. 24..\\ gaNamukhyaistu sambhUya kArya.n gaNahitaM mithaH . pR^ithaggaNasya bhinnasya vimatasya tato.anyathA . arthAH pratyavasIdanti tathAnarthA bhavanti cha .. 25..\\ teShAmanyonyabhinnAnA.n svashaktimanutiShThatAm . nigrahaH paNDitaiH kAryaH kShiprameva pradhAnataH .. 26..\\ kuleShu kalahA jAtAH kulavR^iddhairupekShitAH . gotrasya rAjankurvanti gaNasambheda kArikAm .. 27..\\ AbhyantaraM bhaya.n rakShyaM surakShyaM bAhyato bhayam . abhyantarAdbhaya.n jAta.n sadyo mUlaM nikR^intati .. 28..\\ akasmAtkrodhalobhAdvA mohAdvApi svabhAvajAt . anyonyaM nAbhibhAShante tatparAbhava lakShaNam .. 29..\\ jAtyA cha sadR^ishAH sarve kulena sadR^ishAstathA . na tu shauryeNa buddhyA vA rUpadravyeNa vA punaH .. 30..\\ bhedAchchaiva pramAdAchcha nAmyante ripubhirgaNAH . tasmAtsa~NghAtamevAhurgaNAnA.n sharaNaM mahat .. 31..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 109} y mahAnaya.n dharmapatho bahushAkhashcha bhArata . ki.n svideveha dharmANAmanuShTheyatamaM matam .. 1..\\ ki.n kArya.n sarvadharmANAM garIyo bhavato matam . yathAyaM puruSho dharmamiha cha pretya chApnuyAt .. 2..\\ bh mAtApitrorgurUNA.n cha pUjA bahumatA mama . atra yukto naro lokAnyashashcha mahadashnute .. 3..\\ yadete hyabhijAnIyuH karma tAta supUjitAH . dharmya.n dharmaviruddha.n vA tatkartavyaM yudhiShThira .. 4..\\ na tairanabhyanuGYAto dharmamanyaM prakalpayet . yamete.abhyanujAnIyuH sa dharma iti nishchayaH .. 5..\\ eta eva trayo lokA eta evAshramAstrayaH . eta eva trayo vedA eta eva trayo.agnayaH .. 6..\\ pitA hyagnirgArhapatyo mAtAgnirdakShiNaH smR^itaH . gururAhavanIyastu sAgnitretA garIyasI .. 7..\\ triShvapramAdyanneteShu trI.NllokAnavajeShyasi . pitR^ivR^ittyA tvima.n lokaM mAtR^ivR^ittyA tathAparam . brahmalokaM purorvR^ittyA nityameva chariShyasi .. 8..\\ samyageteShu vartasva triShu lokeShu bhArata . yashaH prApsyasi bhadra.n te dharmaM cha sumahAphalam .. 9..\\ naitAnatishayejjAtu nAtyashnIyAnna dUShayet . nityaM paricharechchaiva tadvai sukR^itamuttamam . kIrtiM puNya.n yasho lokAnprApsyase cha janAdhipa .. 10..\\ sarve tasyAdR^itA lokA yasyaite traya AdR^itAH . anAdR^itAstu yasyaite sarvAstasyAphalAH kriyAH .. 11..\\ naivAyaM na paro lokastasya chaiva parantapa . amAnitA nityameva yasyaite guravastrayaH .. 12..\\ na chAsminna pare loke yashastasya prakAshate . na chAnyadapi kalyANaM pAratra.n samudAhR^itam .. 13..\\ tebhya eva tu tatsarva.n kR^ityayA visR^ijAmyaham . tadAsInme shataguNa.n sahasraguNameva cha . tasmAnme samprakAshante trayo lokA yudhiShThira .. 14..\\ dashaiva tu sadAchAryaH shrotriyAnatirichyate . dashAchAryAnupAdhyAya upAdhyAyAnpitA dasha .. 15..\\ pitR^Indasha tu mAtaikA sarvA.n vA pR^ithivIm api . gurutvenAbhibhavati nAsti mAtR^isamo guruH . gururgarIyAnpitR^ito mAtR^itashcheti me matiH .. 16..\\ ubhau hi mAtA pitarau janmani vyupayujyataH . sharIrametau sR^ijataH pitA mAtA cha bhArata . AchArya shiShTA yA jAtiH sA divyA sAjarA marA .. 17..\\ avadhyA hi sadA mAtA pitA chApyapakAriNau . na sanduShyati tatkR^itvA na cha te dUShayanti tam . dharmAya yatamAnAnA.n vidurdevAH saharShibhiH .. 18..\\ ya AvR^iNotyavitathena karNAv R^itaM bruvannamR^ita.n samprayachchhan . ta.n vai manye pitaraM mAtara.n cha tasmai na druhyetkR^itamasya jAnan .. 19..\\ vidyA.n shrutvA ye guruM nAdriyante pratyAsannaM manasA karmaNA vA . yathaiva te gurubhirbhAvanIyAs tathA teShA.n guravo.apyarchanIyAH .. 20..\\ tasmAtpUjayitavyAshcha sa.nvibhajyAshcha yatnataH . guravo.archayitavyAshcha purANa.n dharmamichchhatA .. 21..\\ yena prItAshcha pitarastena prItaH pitAmahaH . priNAti mAtara.n yena pR^ithivI tena pUjitA .. 22..\\ yena prINAtyupAdhyAya.n tena syAdbrahma pUjitam . mAtR^itaH pitR^itashchaiva tasmAtpUjyatamo guruH . R^iShayashcha hi devAya prIyante pitR^ibhiH saha .. 23..\\ na kena chana vR^ittena hyavaGYeyo gururbhavet . na cha mAtA na cha pitA tAdR^isho yAdR^isho guruH .. 24..\\ na te.avamAnamarhanti na cha te dUShayanti tam . gurUNAmeva satkAra.n vidurdevAH saharShibhiH .. 25..\\ upAdhyAyaM pitaraM mAtara.n cha ye.abhidruhyanti manasA karmaNA vA . teShAM pApaM bhrUNahatyAvishiShTaM tasmAnnAnyaH pApakR^idasti loke .. 26..\\ mitra druhaH kR^itaghnasya strIghnasya pishunasya cha . chaturNA.n vayameteShAM niShkR^itiM nAnushushrumaH .. 27..\\ etatsarvamatideshena sR^iShTaM yatkartavyaM puruSheNeha loke . etachchhreyo nAnyadasmAdvishiShTaM sarvAndharmAnanusR^ityaitaduktam .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 110} y katha.n dharme sthAtumichchhannaro varteta bhArata . vidva~njiGYAsamAnAya prabrUhi bharatarShabha .. 1..\\ satya.n chaivAnR^itaM chobhe lokAnAvR^itya tiShThataH . tayoH kimAcharedrAjanpuruSho dharmanishchitAH .. 2..\\ ki.n svitsatya.n kR^imanR^itaM kiM sviddharmyaM sanAtanam . kasminkAle vadetsatya.n kasminkAle.anR^ita.n vadet .. 3..\\ bh satyasya vachana.n sAdhu na satyAdvidyate param . yadbhUloke sudurGYAta.n tatte vakShyAmi bhArata .. 4..\\ bhavetsatyaM na vaktavya.n vaktavyamanR^itaM bhavet . yatrAnR^itaM bhavetsatya.n satyaM vApyanR^itaM bhavet .. 5..\\ tAdR^ishe muhyate bAlo yatra satyamaniShThitam . satyAnR^ite vinishchitya tato bhavati dharmavit .. 6..\\ apyanAryo.akR^itapraGYaH puruSho.api sudAruNaH . sumahatprApnuyAtpuNyaM balAko.andhavadhAdiva .. 7..\\ kimAshcharya.n cha yanmUDho dharmakAmo.apyadharmavit . sumahatprApnuyAtpApa.n ga~NgAyAmiva kaushikaH .. 8..\\ tAdR^isho.ayamanuprashno yatra dharmaH sudurvachaH . duShkaraH pratisa~NkhyAtu.n tarkeNAtra vyavasyati .. 9..\\ prabhAvArthAya bhUtAnA.n dharmapravachanaM kR^itam . yatsyAdahi.nsA sa.nyukta.n sa dharma iti nishchayaH .. 10..\\ dhAraNAddharma ityAhurdharmeNa vidhR^itAH prajAH . yatsyAddhAraNa sa.nyukta.n sa dharma iti nishchayaH .. 11..\\ shrutidharma iti hyeke netyAhurapare janAH . na tu tatpratyasUyAmo na hi sarva.n vidhIyate .. 12..\\ ye.anyAyena jihIrShanto dhanamichchhanti karhi chit . tebhyastanna tadAkhyeya.n sa dharma iti nishchayaH .. 13..\\ akUjanena chenmokSho nAtra kUjetkatha.n chana . avashya.n kUjitavya.n vA sha~NkeranvApyakUjanAt .. 14..\\ shreyastatrAnR^ita.n vaktuM satyAditi vichAritam . yaH pApaiH saha sambandhAnmuchyate shapathAditi .. 15..\\ na cha tebhyo dhana.n deya.n shakye sati kathaM chana . pApebhyo hi dhana.n dattaM dAtAramapi pIDayet .. 16..\\ svasharIroparodhena varamAdAtumichchhataH . satyasampratipattyartha.n ye brUyuH sAkShiNaH kva chit . anuktvA tatra tadvAchya.n sarve te.anR^itavAdinaH .. 17..\\ prANAtyaye vivAhe cha vaktavyamanR^itaM bhavet . arthasya rakShaNArthAya pareShA.n dharmakAraNAt . pareShA.n dharmamAkA~NkShannIchaH syAddharmabhikShukaH .. 18..\\ pratishrutya tu dAtavya.n shvaH kAryastu balAtkR^itaH . yaH kashchiddharmasamayAtprachyuto.adharmamAsthitaH .. 19..\\ shaThaH svadharmamutsR^ijya tamichchhedupajIvitum . sarvopAyairnihantavyaH pApo nikR^itijIvanaH .. 20..\\ dhanamityeva pApAnA.n sarveShAmiha nishchayaH . ye.aviShahyA hyasambhojyA nikR^ityA patana.n gatAH .. 21..\\ chyutA devamanuShyebhyo yathA pretAstathaiva te . dhanAdAnAdduHkhatara.n jIvitAdviprayojanam .. 22..\\ aya.n vo rochatA.n dharma iti vAchyaH prayatnataH . na kashchidasti pApAnA.n dharma ityeSha nishchayaH .. 23..\\ tathAgata.n cha yo hanyAnnAsau pApena lipyate . svakarmaNA hata.n hanti hata eva sa hanyate . teShu yaH samaya.n kashchitkurvIta hatabuddhiShu .. 24..\\ yathA kAkashcha gR^idhrashcha tathaivopadhi jIvinaH . Urdhva.n dehavimokShAnte bhavantyetAsu yoniShu .. 25..\\ yasminyathA vartate yo manuShyas tasmi.nstathA vartitavya.n sa dharmaH . mAyAchAro mAyayA vartitavyaH sAdhvAchAraH sAdhunA pratyudeyaH .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 111} y klishyamAneShu bhUteShu taistairbhAvaistatastataH . durgANyatitaredyena tanme brUhi pitAmaha .. 1..\\ bh AshrameShu yathokteShu yathokta.n ye dvijAtayaH . vartante sa.nyatAtmAno durgANyatitaranti te .. 2..\\ ye dambhAnna japanti sma yeShA.n vR^ittishcha sa.nvR^itA . viShayAMshcha nigR^ihNanti durgANyatitaranti te .. 3..\\ vAsayantyatithInnityaM nitya.n ye chAnasUyakAH . nitya.n svAdhyAyashIlAshcha durgANyatitaranti te .. 4..\\ mAtApitroshcha ye vR^itti.n vartante dharmakovidAH . varjayanti divA svapna.n durgANyatitaranti te .. 5..\\ sveShu dAreShu vartante nyAyavR^itteShvR^itAvR^itau . agnihotraparAH santo durgANyatitaranti te .. 6..\\ ye na lobhAnnayantyarthAnrAjAno rajasAvR^itAH . viShayAnparirakShanto durgANyatitaranti te .. 7..\\ AhaveShu cha ye shUrAstyaktvA maraNajaM bhayam . dharmeNa jayamichchhanto durgANyatitaranti te .. 8..\\ ye pApAni na kurvanti karmaNA manasA girA . nikShiptadaNDA bhUteShu durgANyatitaranti te .. 9..\\ ye vadantIha satyAni prANatyAge.apyupasthite . pramANa bhUtA bhUtAnA.n durgANyatitaranti te .. 10..\\ anadhyAyeShu ye viprAH svAdhyAyaM naiva kurvate . taponityAH sutapaso durgANyatitaranti te .. 11..\\ karmANyakuhakArthAni yeShA.n vAchashcha sUnR^itAH . yeShAmarthAshcha sAdhvarthA durgANyatitaranti te .. 12..\\ ye tapashcha tapasyanti kaumAra brahmachAriNaH . vidyA veda vrataH snAtA durgANyatitaranti te .. 13..\\ ye cha saMshAnta rajasaH saMshAnta tamasash cha ye . satye sthitA mahAtmAno durgANyatitaranti te .. 14..\\ yeShAM na kash chittrasati trasanti na cha kasya chit . yeShAmAtmasamo loko durgANyatitaranti te .. 15..\\ parashriyA na tapyante ye santaH puruSharShabhAH . grAmyAdannAnnivR^ittAshcha durgANyatitaranti te .. 16..\\ sarvAndevAnnamasyanti sarvAndharmAMshcha shR^iNvate . ye shraddadhAnA dAntAshcha durgANyatitaranti te .. 17..\\ ye na mAnitamichchhanti mAnayanti cha ye param . mAnyamAnA na manyante durgANyatitaranti te .. 18..\\ ye shrAddhAni cha kurvanti tithyA.n tithyAM prajArthinaH . suvishuddhena manasA durgANyatitaranti te .. 19..\\ ye krodhaM naiva kurvanti kruddhAnsaMshamayanti cha . na cha kupyanti bhR^ityebhyo durgANyatitaranti te .. 20..\\ madhu mA.nsa.n cha ye nitya.n varjayantIha mAnavAH . janmaprabhR^iti madya.n cha durgANyatitaranti te .. 21..\\ yAtrArthaM bhojana.n yeShAM santAnArtha.n cha maithunam . vAksatyavachanArthAya durgANyatitaranti te .. 22..\\ Ishvara.n sarvabhUtAnA.n jagataH prabhavApyayam . bhaktA nArAyaNa.n ye cha durgANyatitaranti te .. 23..\\ ya eSha raktapadmAkShaH pItavAsA mahAbhujaH . suhR^idbhrAtA cha mitra.n cha sambandhI cha tavAchyutaH .. 24..\\ ya imAnsakalA.NllokAMshcharmavatpariveShTayet . ichchhanprabhurachintyAtmA govindaH puruShottamaH .. 25..\\ sthitaH priyahite jiShNoH sa eva puruSharShabha . rAja.nstava cha durdharSho vaikuNThaH puruShottamaH .. 26..\\ ya ena.n saMshrayantIha bhaktyA nArAyaNaM harim . te tarantIha durgANi na me.atrAsti vichAraNA .. 27..\\ durgAtitaraNa.n ye cha paThanti shrAvayanti cha . pAThayanti cha viprebhyo durgANyatitaranti te .. 28..\\ iti kR^ityasamuddeshaH kIrtitaste mayAnagha . santaredyena durgANi paratreha cha mAnavaH .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 112} y asaumyAH saumya rUpeNa saumyAshchAsaumya darshinaH . IdR^ishAnpuruShA.nstAta katha.n vidyAmahe vayam .. 1..\\ bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . vyAghragomAyu sa.nvAda.n taM nibodha yudhiShThira .. 2..\\ purikAyAM puri purA shrImatyAM pauriko nR^ipaH . parahi.nsA ruchiH krUro babhUva puruShAdhamaH .. 3..\\ sa tvAyuShi parikShINe jagAmAnIpsitA.n gatim . gomAyutva.n cha samprApto dUShitaH pUrvakarmaNA .. 4..\\ sa.nsmR^itya pUrvajAti.n sa nivedaM parama.n gataH . na bhakShayati mA.nsAni parairupahR^itAnyapi .. 5..\\ ahi.nsraH sarvabhUteShu satyavAksudR^iDha vrataH . chakAra cha yathAkAmamAhAraM patitaiH phalaiH .. 6..\\ shmashAne tasya chAvAso gomAyoH saMmato.abhavat . janma bhUmyanurodhAchcha nAnyadvAsamarochayat .. 7..\\ tasya shauchamamR^iShyantaH sarve te saha jAtayaH . chAlayanti sma tAM buddhi.n vachanaiH prashrayottaraiH .. 8..\\ vasanpitR^ivane raudre shaucha.n lapsitumichchhasi . iya.n vipratipattiste yadA tvaM pishitAshanaH .. 9..\\ tatsamo vA bhavAsmAbhirbhakShyAndAsyAmahe vayam . bhu~NkShva shauchaM parityajya yaddhi bhukta.n tadasti te .. 10..\\ iti teShA.n vachaH shrutvA pratyuvAcha samAhitaH . madhuraiH prashritairvAkyairhetumadbhiraniShThuraiH .. 11..\\ apramANaM prasUtirme shIlataH kriyate kulam . prArthayiShye tu tatkarma yena vistIryate yashaH .. 12..\\ shmashAne yadi vAso me samAdhirme nishAmyatAm . AtmA phalati karmANi nAshramo dharmalakShaNam .. 13..\\ Ashramye yo dvija.n hanyAdgAM vA dadyAdanAshrame . kiM nu tatpAtakaM na syAttadvA datta.n vR^ithA bhavet .. 14..\\ bhavantaH sarvalobhena kevalaM bhakShaNe ratAH . anubandhe tu ye doShAstAnna pashyanti mohitAH .. 15..\\ apratyaya kR^itA.n garhyAmarthApanaya dUShitAm . iha chAmutra chAniShTA.n tasmAdvR^ittiM na rochaye .. 16..\\ ta.n shuchiM paNDitaM matvA shArdUlaH khyAtavikramaH . kR^itvAtma sadR^ishAM pUjA.n sAchivye.avardhayatsvayam .. 17..\\ saumya viGYAta rUpastva.n gachchha yAtrAM mayA saha . vriyantAmIpsitA bhogAH parihAryAshcha puShkalAH .. 18..\\ tIkShNA vayamiti khyAtA bhavato GYApayAmahe . mR^idupUrva.n ghAtinaste shreyashchAdhigamiShyati .. 19..\\ atha sampUjya tadvAkyaM mR^igendrasya mahAtmanaH . gomAyuH prashrita.n vAkyaM babhAShe ki.n chidAnataH .. 20..\\ sadR^ishaM mR^igarAjaitattava vAkyaM madantare . yatsahAyAnmR^igayase dharmArthakushalA~nshuchIn .. 21..\\ na shakyamanamAtyena mahattvamanushAsitum . duShTAmAtyena vA vIra sharIraparipanthinA .. 22..\\ sahAyAnanuraktA.nstu yatetAnupasa.nhitAn . parasparamasa~NghuShTAnvijigIShUnalolupAn .. 23..\\ tAnatItopadhAnprAGYAnhite yuktAnmanasvinaH . pUjayethA mahAbhAgAnyathAchAryAnyathA pitR^In .. 24..\\ na tvevaM mama santoShAdrochate.anyanmR^igAdhipa . na kAmaye sukhAnbhogAnaishvarya.n vA tvadAshrayam .. 25..\\ na yokShyati hi me shIla.n tava bhR^ityaiH purAtanaiH . te tvA.n vibhedayiShyanti duHkhashIlA madantare .. 26..\\ saMshrayaH shlAghanIyastvamanyeShAmapi bhAsvatAm . kR^itAtmA sumahAbhAgaH pApakeShvapyadAruNaH .. 27..\\ dIrghadarshI mahotsAhaH sthUlalakShyo mahAbalaH . kR^itI chAmogha kartAsi bhAvyaishcha samala~NkR^itaH .. 28..\\ ki.n tu svenAsmi santuShTo duHkhA vR^ittiranuShThitA . sevAyAshchApi nAbhiGYaH svachchhandena vanecharaH .. 29..\\ rAjopakrosha doShAshcha sarve saMshrayavAsinAm . vanacharyA cha niHsa~NgA nirbhayA niravagrahA .. 30..\\ nR^ipeNAhUyamAnasya yattiShThati bhaya.n hR^idi . na tattiShThati tuShTAnA.n vane mUlaphalAshinAm .. 31..\\ pAnIya.n vA nirAyAsaM svAdvannaM vA bhayottaram . vichArya khalu pashyAmi tatsukha.n yatra nirvR^itiH .. 32..\\ aparAdhairna tAvanto bhR^ityAH shiShTA narAdhipaiH . upaghAtairyathA bhR^ityA dUShitA nidhana.n gatAH .. 33..\\ yadi tvetanmayA kAryaM mR^igendro yadi manyate . samaya.n kR^itamichchhAmi vartitavya.n yathA mayi .. 34..\\ madIyA mAnanIyAste shrotavya.n cha hita.n vachaH . kalpitA yA cha te vR^ittiH sA bhavettava susthirA .. 35..\\ na mantrayeyamanyaiste sachivaiH saha karhi chit . nItimantaH parIpsanto vR^ithA brUyuH pare mayi .. 36..\\ eka ekena sa~Ngamya raho brUyA.n hita.n tava . na cha te GYAtikAryeShu praShTavyo.aha.n hitAhite .. 37..\\ mayA saMmantrya pashchAchcha na hi.nsyAH sachivAstvayA . madIyAnA.n cha kupito mA tvaM daNDaM nipAtayeH .. 38..\\ evamastviti tenAsau mR^igendreNAbhipUjitaH . prAptavAnmatisAchivya.n gomAyurvyAghrayonitaH .. 39..\\ ta.n tathA satkR^itaM dR^iShTvA yujyamAnaM cha karmaNi . prAdviShankR^itasa~NghAtAH pUrvabhR^ityA muhurmuhuH .. 40..\\ mitra buddhyA cha gomAyu.n sAntvayitvA praveshya cha . doSheShu samatAM netumaichchhannashubha buddhayaH .. 41..\\ anyathA hyuchitAH pUrvaM paradravyApahAriNaH . ashaktAH ki.n chidAdAtuM dravyaM gomAyuyantritAH .. 42..\\ vyutthAna.n chAtra kA~NkShadbhiH kathAbhiH pravilobhyate . dhanena mahatA chaiva buddhirasya vilobhyate .. 43..\\ na chApi sa mahAprAGYastasmAddhairyAchchachAla ha . athAsya samaya.n kR^itvA vinAshAya sthitAH pare .. 44..\\ Ipsita.n cha mR^igendrasya mA.nsa.n yattatra sa.nskR^itam . apanIya svaya.n taddhi tairnyastaM tasya veshmani .. 45..\\ yadartha.n chApyapahR^ita.n yena yachchaiva mantritam . tasya tadvidita.n sarva.n kAraNArthaM cha marShitam .. 46..\\ samayo.aya.n kR^itastena sAchivyamupagachchhatA . nopaghAtastvayA grAhyo rAjanmaitrImihechchhatA .. 47..\\ bhojane chopahartavye tanmA.nsaM na sma dR^ishyate . mR^igarAjena chAGYaptaM mR^igyatA.n chora ityuta .. 48..\\ kR^itakaishchApi tanmA.nsaM mR^igendrAyopavarNitam . sachivenopanIta.n te viduShA prAGYamAnina .. 49..\\ saroShastvatha shArdUlaH shrutvA gomAyuchApalam . babhUvAmarShito rAjA vadha.n chAsyAbhyarochayat .. 50..\\ chhidra.n tu tasya taddR^iShTvA prochuste pUrvamantriNaH . sarveShAmeva so.asmAka.n vR^itti bha~NgeShu vartate .. 51..\\ ida.n chAsyedR^ishaM karma vAllabhyena tu rakShyate . shrutashcha svAminA pUrva.n yAdR^isho naiva tAdR^ishaH .. 52..\\ vAnmAtreNaiva dharmiShThaH svabhAvena tu dAruNaH . dharmachchhadmA hyayaM pApo vR^ithAchAra parigrahaH . kAryArthaM bhojanArtheShu vrateShu kR^itavA~nshramam .. 53..\\ mA.nsApanayana.n GYAtvA vyAghrasteShA.n tu tadvachaH . AGYApayAmAsa tadA gomAyurvadhyatAm iti .. 54..\\ shArdUlavachana.n shrutvA shArdUlajananI tataH . mR^igarAja.n hitairvAkyaiH sambodhayitumAgamat .. 55..\\ putra naitattvayA grAhya.n kapaTArambha sa.nvR^itam . karmasa~NgharShajairdoShairduShyatyashuchibhiH shuchiH .. 56..\\ nochchhrita.n sahate kashchitprakriyA vairakArikA . shucherapi hi yuktasya doSha eva nipAtyate .. 57..\\ lubdhAnA.n shuchayo dveShyAH kAtarANA.n tarasvinaH . mUrkhANAM paNDitA dveShyA daridrANAM mahAdhanAH . adhArmikANA.n dharmiShThA virUpANA.n surUpakAH .. 58..\\ bahavaH paNDitA lubdhAH sarve mAyopajIvinaH . kuryurdoShamadoShasya bR^ihaspatimaterapi .. 59..\\ shUnyAttachcha gR^ihAnmA.nsa.n yadadyApahR^ita.n tava . nechchhate dIyamAna.n cha sAdhu tAvadvimR^ishyatAm .. 60..\\ asatyAH satyasa~NkAshAH satyAshchAsatya darshinaH . dR^ishyante vidhinA bhAvAsteShu yuktaM parIkShaNam .. 61..\\ talavaddR^ishyate vyoma khadyoto havyavAD iva . na chaivAsti tala.n vyomni na khadyote hutAshanaH .. 62..\\ tasmAtpratyakShadR^iShTo.api yuktamarthaH parIkShitum . parIkShya GYApayanhyarthAnna pashchAtparitapyate .. 63..\\ na duShkaramidaM putra yatprabhurghAtayetparam . shlAghanIyA cha varyA cha loke prabhavatA.n kShamA .. 64..\\ sthApito.ayaM putra tvayA sAmanteShvadhi vishrutaH . duHkhenAsAdyate pAtra.n dhAryatAmeSha te suhR^it .. 65..\\ dUShitaM paradoShairhi gR^ihNIte yo.anyathA shuchim . svaya.n sandUShitAmAtyaH kShiprameva vinashyati .. 66..\\ tasmAdathAri sa~NghAtAdgomAyoH kashchidAgataH . dharmAtmA tena chAkhyAta.n yathaitatkapaTa.n kR^itam .. 67..\\ tato viGYAta chAritraH satkR^itya sa vimokShitaH . pariShvaktashcha sa snehaM mR^igendreNa punaH punaH .. 68..\\ anuGYApya mR^igendra.n tu gomAyurnItishAstravit . tenAmarSheNa santaptaH prAyamAsitumaichchhata .. 69..\\ shArdUlastatra gomAyu.n snehAtprasruta lochanaH . avArayatsa dharmiShThaM pUjayA pratipUjayan .. 70..\\ ta.n sa gomAyurAlokya snehAdAgatasambhramam . babhAShe praNato vAkyaM bAShpagadgadayA girA .. 71..\\ pUjito.aha.n tvayA pUrvaM pashchAchchaiva vimAnitaH . pareShAmAspadaM nIto vastuM nArhAmyaha.n tvayi .. 72..\\ svasantuShTAshchyutAH sthAnAnmAnAtpatyavaropitAH . svaya.n chopahR^itA bhR^ityA ye chApyupahR^itAH paraiH .. 73..\\ parikShINAshcha lubdhAshcha krUrAH kArAbhitApitAH . hR^itasvA mAnino ye cha tyaktopAttA mahepsavaH .. 74..\\ santApitAshcha ye ke chidvyasanauga pratIkShiNaH . antarhitAH sopahitAH sarve te parasAdhanAH .. 75..\\ avamAnena yuktasya sthApitasya cha me punaH . katha.n yAsyasi vishvAsamahameShyAmi vA punaH .. 76..\\ samartha iti sa~NgR^ihya sthApayitvA parIkShya cha . kR^ita.n cha samayaM bhittvA tvayAhamavamAnitaH .. 77..\\ prathama.n yaH samAkhyAtaH shIlavAniti sa.nsadi . na vAchya.n tasya vaiguNyaM pratiGYAM parirakShatA .. 78..\\ eva.n chAvamatasyeha vishvAsaM kiM prayAsyasi . tvayi chaiva hyavishvAse mamodvego bhaviShyati .. 79..\\ sha~NkitastvamahaM bhItaH pare chhindrAnudarshinaH . asnigdhAshchaiva dustoShAH karma chaitadbahuchchhalam .. 80..\\ duHkhena shleShyate bhinna.n shliShTa.n duHkhena bhidyate . bhinnashliShTA tu yA prItirna sA snehena vartate .. 81..\\ kashchideva hi bhItastu dR^ishyate na parAtmanoH . kAryApekShA hi vartante bhAvAH snigdhAstu durlabhAH .. 82..\\ suduHkhaM puruShaGYAna.n chitta.n hyeShAM chalAchalam . samartho vApyashakto vA shateShveko.adhigamyate .. 83..\\ akasmAtprakriyA nR^INAmakasmAchchApakarShaNam . shubhAshubhe mahattva.n cha prakartuM buddhilAghavAt .. 84..\\ evaM bahuvidha.n sAntvamuktvA dharmArthahetumat . prasAdayitvA rAjAna.n gomAyurvanamabhyagAt .. 85..\\ agR^ihyAnunaya.n tasya mR^igendrasya sa buddhimAn . gomAyuH prAyamAsInastyaktva deha.n diva.n yayau .. 86..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 113} y kiM pArthivena kartavya.n kiM cha kR^itvA sukhI bhavet . tanmamAchakShva tattvena sarva.n dharmabhR^itA.n vara .. 1..\\ bh hanta te.ahaM pravakShyAmi shR^iNu kAryaika nishchayam . yathA rAGYeha kartavya.n yachcha kR^itvA sukhI bhavet .. 2..\\ na tveva.n vartitavyaM sma yathedamanushushrumaH . uShTrasya sumahadvR^itta.n tannibodha yudhiShThira .. 3..\\ jAtismaro mahAnuShTraH prAjApatya yugodbhavaH . tapaH sumahadAtiShThadaraNye saMshitavrataH .. 4..\\ tapasastasya chAnte vai prItimAnabhavatprabhuH . vareNa chhandayAmAsa tatashchainaM pitAmahaH .. 5..\\ u bhagava.nstvatprasAdAnme dIrghA prIvA bhavediyam . yojanAnA.n shataM sAgraM yA gachchhechcharituM vibho .. 6..\\ bh evamastviti choktaH sa varadena mahAtmanA . pratilabhya vara.n shreShThaM yayAvuShTraH svakaM vanam .. 7..\\ sa chakAra tadAlasya.n varadAnAtsa durmatiH . na chaichchhachcharitu.n gantuM durAtmA kAlamohitaH .. 8..\\ sa kadA chitprasAryaiva.n tAM grIvA.n shatayojanAm . chachArAshrAnta hR^idayo vAtashchAgAttato mahAn .. 9..\\ sa guhAyA.n shirogrIvaM nidhAya pashurAtmanaH . AstAtha varShamabhyAgAtsumahatplAvayajjagat .. 10..\\ atha shItaparItA~Ngo jambukaH kShuchchhramAnvitaH . sadArastA.n guhAmAshu pravivesha jalArditaH .. 11..\\ sa dR^iShTvA mA.nsajIvI tu subhR^isha.n kShuchchhramAnvitaH . abhakShayattato grIvAmuShTrasya bharatarShabha .. 12..\\ yadyA tvabudhyatAtmAnaM bhakShyamANa.n sa vai pashuH . tadA sa~Nkochane yatnamakarodbhR^ishaduHkhitaH .. 13..\\ yAvadUrdhvamadhashchaiva prIvA.n sa~NkShipate pashuH . tAvattena sadAreNa jambukena sa bhakShitaH .. 14..\\ sa hatvA bhakShayitvA cha jambukoShTra.n tatastadA . vigate vAtavarShe cha nishchakrAma guhA mukhAt .. 15..\\ eva.n durbuddhinA prAptamuShTreNa nidhanaM tadA . Alasyasya kramAtpashya mahaddoShamupAgatam .. 16..\\ tvamapyeta.n vidhi.n tyaktvA yogena niyatendriyaH . vartasva buddhimUla.n hi vijayaM manurabravIt .. 17..\\ buddhishreShThAni karmANi bAhumadhyAni bhArata . tAni ja~NghA jaghanyAni bhArapratyavarANi cha .. 18..\\ rAjya.n tiShThati dakShasya sa~NgR^ihItendriyasya cha . guptamantrashrutavataH susahAyasya chAnagha .. 19..\\ parIkShya kAriNo.arthAshcha tiShThantIha yudhiShThira . sahAyayuktena mahIkR^itsnA shakyA prashAsitum .. 20..\\ ida.n hi sadbhiH kathitaM vidhiGYaiH purA mahendrapratimaprabhAva . mayApi chokta.n tava shAstradR^iShTyA tvamatra yuktaH pracharasva rAjan .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 114} y rAjA rAjyamanuprApya durbalo bharatarShabha . amitrasyAtivR^iddhasya katha.n tiShThedasAdhanaH .. 1..\\ bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . saritA.n chaiva sa.nvAda.n sAgarasya cha bhArata .. 2..\\ surArinilayaH shashvatsAgaraH saritAM patiH . paprachchha saritaH sarvAH saMshaya.n jAtamAtmanaH .. 3..\\ sa mUlashAkhAnpashyAmi nihatAMshchhAyino drumAn . yuShpAbhiriha pUrNAbhiranyA.nstatra na vetasam .. 4..\\ akAyashchAlpasArashcha vetasaH kUlajashcha vaH . avaGYAya na shakyo vA ki.n chidvA tena vaH kR^itam .. 5..\\ tadaha.n shrotumichchhAmi sarvAsAm eva vo matam . yathA kUlAni chemAni bhittvA nAnIyate vasham .. 6..\\ tataH prAha nadI ga~NgA vAkyamuttaramarthavat . hetumadgrAhaka.n chaiva sAgara.n saritAM patim .. 7..\\ tiShThantyete yathAsthAnaM nagA hyekaniketanAH . tatastyajanti tatsthAnaM prAtilomyAdachetasaH .. 8..\\ vetaso vegamAyAnta.n dR^iShTvA namati netaraH . sa cha vege.abhyatikrAnte sthAnamAsAdya tiShThati .. 9..\\ kAlaGYaH samayaGYashcha sadA vashyashcha no drumaH . anulomastathAstabdhastena nAbhyeti vetasaH .. 10..\\ mArutodaka vegena ye namantyunnamanti cha . oShadhyaH pAdapA gulmA na te yAnti parAbhavam .. 11..\\ yo hi shatrorvivR^iddhasya prabhorvadhavinAshane . pUrvaM na sahate vega.n kShiprameva sa nashyati .. 12..\\ sArAsAraM bala.n vIryamAtmano dviShatashcha yaH . jAnanvicharati prAGYo na sa yAti parAbhavam .. 13..\\ evameva yadA vidvAnmanyetAtibala.n ripum . saMshrayedvaitasI.n vR^ittimevaM praGYAna lakShaNam .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 115} y vidvAnmUrkha pragalbhena mR^idustIkShNena bhArata . AkrushyamAnaH sadasi katha.n kuryAdarindama .. 1..\\ bh shrUyatAM pR^ithivIpAla yathaiSho.artho.anugIyate . sadA suchetAH sahate narasyehAlpa chetasaH .. 2..\\ aruShyankrushyamAnasya sukR^itaM nAma vindati . duShkR^ita.n chAtmano marShI ruShyatyevApamArShTi vai .. 3..\\ TiTTibha.n tamupekSheta vAshamAnamivAturam . lokavidveShamApanno niShphalaM pratipadyate .. 4..\\ iti sa shlAghate nitya.n tena pApena karmaNA . idamukto mayA kashchitsaMmato janasa.nsadi . sa tatra vrIDitaH shuShko mR^itakalpo.avatiShThati .. 5..\\ shlAghannashlAghanIyena karmaNA nirapatrapaH . upekShitavyo dAntena tAdR^ishaH puruShAdhamaH .. 6..\\ yadyadbrUyAdalpamatistattadasya sahetsadA . prAkR^ito hi prasha.nsanvA nindanvA ki.n kariShyati . vane kAka ivAbuddhirvAshamAno nirarthakam .. 7..\\ yadi vAgbhiH prayogaH syAtprayoge pApakarmaNaH . vAgevArtho bhavettasya na hyevArtho jighA.nsataH .. 8..\\ niSheka.n viparItaM sa AchaShTe vR^ittacheShTayA . mayUra iva kaupInaM nR^ityansandarshayanniva .. 9..\\ yasyAvAchyaM na loke.asti nAkArya.n vApi ki.n chana . vAchan.n tena na sandadhyAchchhuchiH sa~NkliShTakarmaNA .. 10..\\ pratyakSha.n guNavAdI yaH parokShaM tu vinindakaH . sa mAnavaH shvavalloke naShTalokaparAyaNaH .. 11..\\ tAdR^igjanashatasyApi yaddadAti juhoti cha . parokSheNApavAdena tannAshayati sa kShaNAt .. 12..\\ tasmAtprAGYo naraH sadyastAdR^ishaM pApachetasam . varjayetsAdhubhirvarjya.n sArameyAmiShaM yathA .. 13..\\ parivAdaM bruvANo hi durAtmA vai mahAtmane . prakAshayati doShAnsvAnsarpaH phaNamivochchhritam .. 14..\\ ta.n svakarmANi kurvANaM prati kartuM ya ichchhati . bhasma kUTa ivAbuddhiH kharo rajasi majjati .. 15..\\ manuShyashAlA vR^ikamaprashAntaM janApavAde satataM niviShTam . mAta~NgamunmattamivonnadantaM tyajeta ta.n shvAnamivAtiraudram .. 16..\\ adhIra juShTe pathi vartamAnaM damAdapeta.n vinayAchcha pApam . arivrataM nityamabhUti kAmaM dhigastu taM pApamatiM manuShyam .. 17..\\ pratyuchyamAnastu hi bhUya ebhir nishAmya mA bhUstvamathArtarUpaH . uchchasya nIchena hi samprayogaM vigarhayanti sthirabuddhayo ye .. 18..\\ R^iddho dashArdhena hi tADayedvA sa pA.nsubhirvApakirettuShairvA . vivR^itya dantAshcha vibhIShayedvA siddha.n hi mUrkhe kupite nR^isha.nse .. 19..\\ vigarhaNAM paramadurAtmanA kR^itAM saheta yaH sa.nsadi durjanAnnaraH . paThedida.n chApi nidarshana.n sadA na vAnmaya.n sa labhati ki.n chidapriyam .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 116} y pitAmaha mahAprAGYa saMshayo me mahAnayan . sachchhettavyastvayA rAjanbhavAnkulakaro hi naH .. 1..\\ puruShANAmaya.n tAta durvR^ittAnAM durAtmanAm . kathito vAkyasa~ncArastato viGYApayAmi te .. 2..\\ yaddhita.n rAjyatantrasya kulasya cha sukhodayam . AyatyA.n cha tadAtve cha kShemavR^iddhi karaM cha yat .. 3..\\ putrapautrAbhirAma.n cha rAShTravR^iddhi karaM cha yat . annapAne sharIre cha hita.n yattadbravIhi me .. 4..\\ abhiShikto hi yo rAjA rAjyastho mitra sa.nvR^itaH . asuhR^itsamupeto vA sa katha.n ra~njayetprajAH .. 5..\\ yo hyasatpragraha ratiH sneharAgabalAtkR^itaH . indriyANAmanIshatvAdasajjanabubhUShakaH .. 6..\\ tasya bhR^ityA viguNatA.n yAnti sarve kulodgatAH . na cha bhR^ityaphalairarthaiH sa rAjA samprayujyate .. 7..\\ etAnme saMshayasthasya rAjadharmAnsudurlabhAn . bR^ihaspatisamo budhyA bhavA~nsha.nsitumarhati .. 8..\\ sha.nsitA puruShavyAghra tvaM naH kulahite rataH . kShattA chaiva paTu praGYo yo naH sha.nsati sarvadA .. 9..\\ tvattaH kulahita.n vAkyaM shrutvA rAjyahitodayam . amR^itasyAvyayasyeva tR^iptaH svapsyAmyaha.n sukham .. 10..\\ kIdR^iShAH saMnikarShasthA bhR^ityAH syurvA guNAnvitAH . kIdR^ishaiH ki.n kulInairvA saha yAtrA vidhIyate .. 11..\\ na hyeko bhR^ityarahito rAjA bhavati rakShitA . rAjya.n chedaM janaH sarvastatkulIno.abhisha.nsati .. 12..\\ na hi prashAstu.n rAjyaM hi shakyamekena bhArata . asahAyavatA tAta naivArthAH ke chidapyuta . labdhu.n labdhvA chApi sadA rakShituM bharatarShabha .. 13..\\ bh yasya bhR^ityajanaH sarvo GYAnaviGYAnakovidaH . hitaiShI kulajaH snigdhaH sa rAjyaphalamashnute .. 14..\\ mantriNo yasya kulajA asa.nhAryAH sahoShitAH . nR^ipatermatidAH santi sambandha GYAnakovidAH .. 15..\\ anAgatavidhAtAraH kAlaGYAnavishAradAH . atikrAntamashochantaH sa rAjyaphalamashnute .. 16..\\ samaduHkhasukhA yasya sahAyAH satyakAriNaH . arthachintAparA yasya sa rAjyaphalamashnute .. 17..\\ yasya nArto janapadaH saMnikarSha gataH sadA . akShudraH satpathAlambI sa rAjyaphalabhAgbhavet .. 18..\\ koshAkSha paTala.n yasya koshavR^iddhi karairjanaiH . AptaistuShTaishcha satata.n dhAryate sa nR^ipottamaH .. 19..\\ koShThAgAramasa.nhAryairAptaiH sa~ncayatatparaiH . pAtrabhUtairalubdhaishcha pAlyamAna.n guNI bhavet .. 20..\\ vyavahArashcha nagare yasya karmaphalodayaH . dR^ishyate sha~NkhalikhitaH sa dharmaphalabhAgbhavet .. 21..\\ sa~NgR^ihItamanuShyashcha yo rAjA rAjadharmavit . ShaDvargaM pratigR^ihNansa dharmAtphalamupAshnute .. 22..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 117} bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . nidarshana kara.n loke sajjanAcharitaM sadA .. 1..\\ asyaivArthasya sadR^isha.n yachchhrutaM me tapovane . jAmadagnyasya rAmasya yaduktamR^iShisattamaiH .. 2..\\ vane mahati kasmiMshchidamanuShyaniShevite . R^iShirmUlaphalAhAro niyato niyatendriyaH .. 3..\\ dIkShA damaparaH shAntaH svAdhyAyaparamaH shuchiH . upavAsavishuddhAtmA satata.n satpathe sthitaH .. 4..\\ tasya sandR^ishya sadbhAvamupaviShTasya dhImataH . sarvasattvAH samIpasthA bhavanti vanachAriNaH .. 5..\\ si.nhavyAghrAH sa sharabhA mattAshchaiva mahAgajAH . dvIpinaH kha~Nga bhallUkA ye chAnye bhImadarshanAH .. 6..\\ te sukhaprashnadAH sarve bhavanti kShatajAshanAH . tasyarShershiShyavachchaiva nyagbhUtAH priyakAriNaH .. 7..\\ dattvA cha te sukhaprashna.n sarve yAnti yathAgatam . grAmyastvekaH pashustatra nAjahAchchhvA mahAmunim .. 8..\\ bhakto.anuraktaH satatamupavAsakR^isho.abalaH . phalamUlotkarAhAraH shAntaH shiShTAkR^itiryathA .. 9..\\ tasyarSherupaviShTasya pAdamUle mahAmuneH . manuShyavadgato bhAvaH snehabaddho.abhavadbhR^isham .. 10..\\ tato.abhyayAnmahAvIryo dvIpI kShatajabhojanaH . shvArthamatyantasanduShTaH krUraH kAla ivAntakaH .. 11..\\ lelihyamAnastR^iShitaH puchchhAsphoTana tatparaH . vyAditAsyaH kShudhA bhagnaH prArthayAnastadAmiSham .. 12..\\ ta.n dR^iShTvA krUramAyAntaM jIvitArthI narAdhipaH . provAcha shvA muni.n tatra yattachchhR^iNu mahAmate .. 13..\\ shvashatrurbhagavannatra dvIpI mA.n hantumichchhati . tvatprasAdAdbhayaM na syAttasmAnmama mahAmune .. 14..\\ muni na bhaya.n dvIpinaH kAryaM mR^ityutaste kathaM chana . eSha shvarUparahito dvIpI bhavasi putraka .. 15..\\ bh tataH shvA dvIpitAM nIto jAmbUnadanibhAkR^itiH . chitrA~Ngo visphuranhR^iShTo vane vasati nirbhayaH .. 16..\\ tato.abhyayAnmahAraudro vyAditAsyaH kShudhAnvitaH . dvIpina.n lelihadvaktro vyAghro rudhiralAlasaH .. 17..\\ vyAghra.n dR^iShTvA kShudhA bhagnaM daMShTriNa.n vanagocharam . dvIpI jIvitarakShArthamR^iShi.n sharaNameyivAn .. 18..\\ tataH sa.nvAsaja.n snehamR^iShiNA kurvatA sadA . sa dvIpI vyAghratAM nIto ripubhirbalavattaraH . tato dR^iShTvA sa shArdUlo nAbhyaha.nsta.n vishAM pate .. 19..\\ sa tu shvA vyAghratAM prApya balavAnpishitAshanaH . na mUlaphalabhogeShu spR^ihAmapyakarottadA .. 20..\\ yathA mR^igapatirnityaM prakA~NkShati vanaukasaH . tathaiva sa mahArAja vyAghraH samabhavattadA .. 21..\\ vyAghrastUTaja mUlasthastR^iptaH supto hatairmR^igaiH . nAgashchAgAttamuddeshaM matto megha ivotthitaH .. 22..\\ prabhinnakaraTaH prAMshuH padmI vitatamastakaH . suviShANo mahAkAyo meghagambhIra nisvanaH .. 23..\\ ta.n dR^iShTvA ku~njaraM mattamAyAntaM madagarvitam . vyAghro hastibhayAttrastastamR^iShi.n sharaNaM yayau .. 24..\\ tato.anayatku~njaratA.n ta.n vyAghramR^iShisattamaH . mahAmeghopama.n dR^iShTvA ta.n sa bhIto.abhavadgajaH .. 25..\\ tataH kamalaShaNDAni shallakI gahanAni cha . vyacharatsa mudA yuktaH padmareNu vibhUShitaH .. 26..\\ kadA chidramamANasya hastinaH sumukha.n tadA . R^iShestasyoTajasthasya kAlo.agachchhannnishA nisham .. 27..\\ athAjagAma ta.n deshaM keSharI keSharAruNaH . girikandarajo bhImaH si.nho nAgakulAntakaH .. 28..\\ ta.n dR^iShTvA si.nhamAyAntaM nAgaH si.nhabhayAkulaH . R^iShi.n sharaNamApede vepamAno bhayAturaH .. 29..\\ tataH sa si.nhatAM nIto nAgendro muninA tadA . vanyaM nAgaNayatsi.nha.n tulyajAtisamanvayAt .. 30..\\ dR^iShTvA cha so.anashatsi.nho vanyo bhI sannavAgbalaH . sa chAshrame.avasatsi.nhastasminneva vane sukhI .. 31..\\ na tvanye kShudrapashavastapovananivAsinaH . vyadR^ishyanta bhayatrastA jIvitAkA~NkShiNaH sadA .. 32..\\ kadA chitkAlayogena sarvaprANi vihi.nsakaH . balavAnkShatajAhAro nAnA sattvabhaya~NkaraH .. 33..\\ aShTa pAdUrdhvacharaNaH sharabho vanagocharaH . ta.n si.nhaM hantumAgachchhanmunestasya niveshanam .. 34..\\ taM muniH sharabha.n chakre balotkaTamarindama . tataH sa sharabho vanyo muneH sharabhamagrataH . dR^iShTvA balinamatyugra.n druta.n samprAdravadbhayAt .. 35..\\ sa eva.n sharabhasthAne nyasto vai muninA tadA . muneH pArshvagato nitya.n shArabhyaM sukhamAptavAn .. 36..\\ tataH sharabhasantrastAH sarve mR^igagaNA vanAt . dishaH samprAdravanrAjanbhayAjjIvitakA~NkShiNaH .. 37..\\ sharabho.apyatisanduShTo nityaM prANivadhe rataH . phalamUlAshana.n shAntaM naichchhatsa pishitAshanaH .. 38..\\ tato rudhiratarSheNa balinA sharabho.anvitaH . iyeSha taM muni.n hantumakR^itaGYaH shvayonijaH .. 39..\\ tatastena tapaH shaktyA vidito GYAnachakShuShA . viGYAya cha mahAprAGYo muniH shvAna.n tamuktavAn .. 40..\\ shvA tva.n dvIpitvamApanno dvIpI vyAghratvamAgataH . vyAghro nAgo madapaTurnAgaH si.nhatvamAptavAn .. 41..\\ si.nho.atibalasa.nyukto bhUyaH sharabhatA.n gataH . mayA snehaparItena na vimR^iShTaH kulAnvayaH .. 42..\\ yasmAdevamapApaM mAM pApahi.nsitumichhasi . tasmAtsvayonimApannaH shvaiva tva.n hi bhaviShyasi .. 43..\\ tato munijanadveShAdduShTAtmA shvA kR^ito.abudhaH . R^iShiNA sharabhaH shaptaH sva.n rUpaM punarAptavAn .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 118} bh sa shvA prakR^itimApannaH para.n dainyamupAgamat . R^iShiNA hu~NkR^itaH pApastapovanabahiShkR^itaH .. 1..\\ eva.n rAGYA matimatA viditvA shIlashauchatAm . ArjavaM prakR^iti.n sattva.n kulaM vR^ittaM shrutaM damam .. 2..\\ anukroshaM bala.n vIryaM bhAvaM samprashama.n kShamAm . bhR^ityA ye yatra yogyAH syustatra sthApyAH sushikShitAH .. 3..\\ nAparIkShya mahIpAlaH prakartuM bhR^ityamarhati . akulIna narAkIrNo na rAjA sukhamedhate .. 4..\\ kulajaH prakR^ito rAGYA tatkulInatayA sadA . na pApe kurute buddhiM nindyamAno.apyanAgasi .. 5..\\ akulInastu puruShaH prakR^itaH sAdhu sa~NkShayAt . durlabhaishvaryatAM prApto ninditaH shatrutA.n vrajet .. 6..\\ kulIna.n shikShitaM prAGYaM GYAnaviGYAnakovidam . sarvashAstrArtha tattvaGYa.n sahiShNu.n deshajaM tathA .. 7..\\ kR^itaGYaM balavanta.n cha kShAntaM dAntaM jitendriyam . alubdha.n labdhasantuShTaM svAmimitra bubhUShakam .. 8..\\ sachiva.n deshakAlaGYa.n sarvasa~NgrahaNe ratam . satkR^ita.n yuktamanasaM hitaiShiNamatandritam .. 9..\\ yuktAchAra.n svaviShaye sandhivigrahakovidam . rAGYastrivargavettAraM paurajAnapada priyam .. 10..\\ khAtaka vyUha tattvaGYaM balaharShaNa kovidam . i~NgitAkAra tattvaGYa.n yAtrA yAnavishAradam .. 11..\\ hastishikShAsu tattvaGYamaha.n kAravivarjitam . pragalbha.n dakShiNaM dAntaM balina.n yuktakAriNam .. 12..\\ chokSha.n chokSha janAkIrNa.n suveShaM sukhadarshanam . nAyakaM nItikushala.n guNaShaShTyA samanvitam .. 13..\\ astabdhaM prashrita.n shaktaM mR^idu vAdinameva cha . dhIra.n shlakShNaM maharddhi.n cha deshakAlopapAdakam .. 14..\\ sachiva.n yaH prakurute na chainamavamanyate . tasya vistIryate rAjya.n jyotsnA grahapateriva .. 15..\\ etaireva guNairyukto rAjA shAstravishAradaH . eShTavyo dharmaparamaH prajApAlanatatparaH .. 16..\\ dhIro marShI shuchiH shIghraH kAle puruShakAravit . shushrUShuH shrutavA~nshrotA UhApoha vishAradaH .. 17..\\ medhAvI dhAraNA yukto yathAnyAyopapAdakaH . dAntaH sadA priyAbhAShI kShamAvAMsh cha viparyaye .. 18..\\ dAnAchchhede svaya.n kArI sudvAraH sukhadarshanaH . Artahastaprado nityamAptaM manyo naye rataH .. 19..\\ nAha.n vAdI na nirdvandvo na yatki.n chana kArakaH . kR^ite karmaNyamoghAnA.n kartA bhR^ityajanapriyaH .. 20..\\ sa~NgR^ihItajano.astabdhaH prasannavadanaH sadA . dAtA bhR^ityajanAvekShI na krodhI sumahAmanAH .. 21..\\ yuktadaNDo na nirdaNDo dharmakAryAnushAsakaH . chAranetraH parAvekShI dharmArthakushalaH sadA .. 22..\\ rAjA guNashatAkIrNa eShTavyastAdR^isho bhavet . yodhAshchaiva manuShyendra sarvairguNaguNairvR^itAH .. 23..\\ anveShTavyAH supuruShAH sahAyA rAjyadhAraNAH . na vimAnayitavyAshcha rAGYA vR^iddhimabhIpsatA .. 24..\\ yodhAH samarashauTIrAH kR^itaGYA astrakovidAH . dharmashAstrasamAyuktAH padAtijanasa.nyutAH .. 25..\\ arthamAnavivR^iddhAshcha rathacharyA vishAradAH . iShvastrakushalA yasya tasyeyaM nR^ipatermahI .. 26..\\ sarvasa~NgrahaNe yukto nR^ipo bhavati yaH sadA . utthAna shIlo mitrADhyaH sa rAjA rAjasattamaH .. 27..\\ shakyA ashvasahasreNa vIrAroheNa bhArata . sa~NgR^ihItamanuShyeNa kR^itsnA jetu.n vasundharA .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 119} bh eva.n shunA samAnbhR^ityAnsvasthAne yo narAdhipaH . niyojayati kR^ityeShu sa rAjyaphalamashnute .. 1..\\ na shvA svasthAnamutkramya pramANamabhi satkR^itaH . AropyaH shvA svakAtsthAnAdutkramyAnyatprapadyate .. 2..\\ svajAtikulasampannAH sveShu karmasvava sthitAH . prakartavyA budhA bhR^ityA nAsthAne prakriyA kShamA .. 3..\\ anurUpANi karmANi bhR^ityebhyo yaH prayachchhati . sa bhR^ityaguNasampanna.n rAjA phalamupAshnute .. 4..\\ sharabhaH sharabhasthAne si.nhaH si.nha ivorjitaH . vyAghro vyAghra iva sthApyo dvIpI dvIpI yathAtathA .. 5..\\ karmasvihAnurUpeShu nyasyA bhR^ityA yathAvidhi . pratilomaM na bhR^ityAste sthApyAH karmaphalaiShiNA .. 6..\\ yaH pramANamatikramya pratilomaM narAdhipaH . bhR^ityAnsthApayate.abuddhirna sa ra~njayate prajAH .. 7..\\ na bAlishA na cha kShudrA na chApratimitendriyAH . nAkulInA narAH pArshve sthApyA rAGYA hitaiShiNA .. 8..\\ sAdhavaH kushalAH shUrA GYAnavanto.anasUyakAH . akShudrAH shuchayo dakShA narAH syuH pAripArshvakAH .. 9..\\ nyagbhUtAstatparAH kShAntAshchaukShAH prakR^itijAH shubhAH . sve sve sthAne.aparikruShTAste syU rAGYo bahishcharAH .. 10..\\ si.nhasya satataM pArshve si.nha eva jano bhavet . asi.nhaH si.nhasahitaH si.nhavallabhate phalam .. 11..\\ yastu si.nhaH shvabhiH kIrNaH si.nhakarmaphale rataH . na sa si.nhaphalaM bhoktu.n shaktaH shvabhirupAsitaH .. 12..\\ evametairmanuShyendra shUraiH prAGYairbahushrutaiH . kulInaiH saha shakyeta kR^itsnA.n jetu.n vasundharAm .. 13..\\ nAvaidyo nAnR^ijuH pArshve nAvidyo nAmahA dhanaH . sa~NgrAhyo vasudhA pAlairbhR^ityo bhR^ityavatA.n vara .. 14..\\ bANavadvisR^itA yAnti svAmikAryaparA janAH . ye bhR^ityAH pArthiva hitAsteShA.n sAntvaM prayojayet .. 15..\\ koshashcha satata.n rakShyo yatnamAsthAya rAjabhiH . koshamUlA hi rAjAnaH koshamUlakaro bhava .. 16..\\ koShThAgAra.n cha te nitya.n sphItaM dhAnyaiH susa~ncitam . sadAstu satsu saMnyasta.n dhanadhAnya paro bhava .. 17..\\ nityayuktAshcha te bhR^ityA bhavantu raNakovidAH . vAjinA.n cha prayogeShu vaishAradyamiheShyate .. 18..\\ GYAtibandhujanAvekShI mitra sambandhisa.nvR^itaH . paurakAryahitAnveShI bhava kauravanandana .. 19..\\ eShA te naiShThikI buddhiH praGYA chAbhihitA mayA . shvA te nidarshana.n tAta kiM bhUyaH shrotumichchhasi .. 20..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 120} y rAjavR^ittAnyanekAni tvayA proktAni bhArata . pUrvaiH pUrvaniyuktAni rAjadharmArthavedibhiH .. 1..\\ tadeva vistareNoktaM pUrvairdR^iShTa.n satAM matam . praNaya.n rAjadharmANAM prabrUhi bharatarShabha .. 2..\\ bh rakShaNa.n sarvabhUtAnAmiti kShatre paraM matam . tadyathA rakShaNa.n kuryAttathA shR^iNu mahIpate .. 3..\\ yathA barhANi chitrANi bibharti bhujagAshanaH . tathA bahuvidha.n rAjA rUpa.n kurvIta dharmavit .. 4..\\ taikShNya.n jihmatvamAdAntya.n satyamArjavameva cha . madhyasthaH sattvamAtiShTha.nstathA vai sukhamR^ichchhati .. 5..\\ yasminnarthe hita.n yatsyAttadvarNaM rUpamAvishet . bahurUpasya rAGYo hi sUkShmo.apyartho na sIdati .. 6..\\ nitya.n rakShita mantraH syAdyathA mUkaH sharachchhikhI . shlakShNAkShara tanuH shrImAnbhavechchhAstra vishAradaH .. 7..\\ ApaddvAreShu yattaH syAjjalaprasravaNeShviva . shailavarShodakAnIva dvijAnsiddhAnsamAshrayet .. 8..\\ arthakAmaH shikhA.n rAjA kuryAddharmadhvajopamAm . nityamudyatadaNDaH syAdAcharechchApramAdataH . loke chAya vyayau dR^iShTvA vR^ikShAdvR^ikShamivAplavan .. 9..\\ mR^ijAvAnsyAtsvayUthyeShu bhAvAni charaNaiH kShipet . jAtapakShaH parispandedrakShedvaikalyamAtmanaH .. 10..\\ doShAnvivR^iNuyAchchhatroH parapakShAnvidhUnayet . kAnaneShviva puShpANi barhIvArthAnsamAcharet .. 11..\\ uchchhritAnAshrayetsphItAnnarendrAnachalopamAn . shrayechchhAyAmaviGYAtA.n gupta.n sharaNamAshrayet .. 12..\\ prAvR^iShIvAsita grIvo majjeta nishi nirjane . mAyUreNa guNenaiva strIbhishchAlakShitash charet . na jahyAchcha tanutrANa.n rakShedAtmAnamAtmanA .. 13..\\ chArabhUmiShvabhigamAnpAshAMsh cha parivarjayet . pIDayechchApi tAM bhUmiM praNashyedgahane punaH .. 14..\\ hanyAtkruddhAnativiShAnye jihmagatayo.ahitAn . nAshrayedbAla barhANi sannivAsAni vAsayet .. 15..\\ sadA barhi nibhaH kAmaM prasakti kR^itamAcharet . sarvatashchAdadetpraGYAM pata~NgAngahaneShviva . evaM mayUravadrAjA svarAShTraM paripAlayet .. 16..\\ AtmavR^iddhi karIM nIti.n vidadhIta vichakShaNaH . Atmasa.nyamanaM buddhyA parabuddhyAvatAraNam . buddhyA chAtmaguNaprAptiretachchhAstra nidarshanam .. 17..\\ para.n chAshvAsayetsAmnA svashaktiM chopalakShayet . AtmanaH parimarshena buddhiM buddhyA vichArayet . sAntvayogamatiH prAGYaH kAryAkAryavichArakaH .. 18..\\ nigUDha buddhirdhIraH syAdvaktavye vakShyate tathA . saMnikR^iShTA.n kathAM prAGYo yadi buddhyA bR^ihaspatiH . svabhAvameShyate tapta.n kR^iShNAyasamivodake .. 19..\\ anuyu~njIta kR^ityAni sarvANyeva mahIpatiH . AgamairupadiShTAni svasya chaiva parasya cha .. 20..\\ kShudra.n krUraM tathA prAGYa.n shUraM chArthavishAradam . svakarmaNi niyu~njIta ye chAnye vachanAdhikAH .. 21..\\ apyadR^iShTvA niyuktAni anurUpeShu karmasu . sarvA.nstAnanuvarteta svarA.nstantrIrivAyatA .. 22..\\ dharmANAmavirodhena sarveShAM priyamAcharet . mamAyamiti rAjA yaH sa parvata ivAchalaH .. 23..\\ vyavasAya.n samAdhAya sUryo rashmimivAyatAm . dharmamevAbhirakSheta kR^itvA tulye priyApriye .. 24..\\ kulaprakR^itideshAnA.n dharmaGYAnmR^idubhAShiNaH . madhye vayasi nirdoShAnhite yuktA~njitendriyAn .. 25..\\ alubhA~nshikShitAndAntAndharmeShu pariniShThitAn . sthApayetsarvakAryeShu rAjA dharmArtharakShiNaH .. 26..\\ etenaivaprakAreNa kR^ityAnAmAgati.n gatim . yuktaH samanutiShTheta tuShTashchArairupaskR^itaH .. 27..\\ amoghakrodhaharShasya svaya.n kR^ityAnvavekShiNaH . Atmapratyaya koshasya vasudhaiva vasundharA .. 28..\\ vyaktashchAnugraho yasya yathArthashchApi nigrahaH . guptAtmA guptarAShTrashcha sa rAjA rAjadharmavit .. 29..\\ nitya.n rAShTramavekSheta gobhiH sUrya ivotpatan . chArAMshcha na charAnvidyAttathA buddhyA na sa~njvaret .. 30..\\ kAlaprAptamupAdadyAnnArtha.n rAjA prasUchayet . ahanyahani sanduhyAnmahI.n gAmiva buddhimAn .. 31..\\ yathAkrameNa puShpebhyashchinoti madhu ShaTpadaH . tathA dravyamupAdAya rAjA kurvIta sa~ncayam .. 32..\\ yaddhi guptAvashiShTa.n syAttaddhita.n dharmakAmayoH . sa~ncayAnuvisargI syAdrAjA shAstravidAtmavAn .. 33..\\ nAlpamarthaM paribhavennAvamanyeta shAtravAn . buddhyAvabudhyedAtmAnaM na chAbuddhiShu vishvaset .. 34..\\ dhR^itirdAkShya.n sa.nyamo buddhiragryA dhairya.n shaurya.n deshakAlo.apramAdaH . svalpasya vA mahato vApi vR^iddhau dhanasyaitAnyaShTa samindhanAni .. 35..\\ agnistoko vardhate hyAjyasikto bIja.n chaikaM bahusAhasrameti . kShayodayau vipulau saMnishAmya tasmAdalpaM nAvamanyeta vidvAn .. 36..\\ bAlo.abAlaH sthaviro vA ripur yaH sadA pramattaM puruShaM nihanyAt . kAlenAnyastasya mUla.n hareta kAlaGYAtA pArthivAnA.n variShThaH .. 37..\\ haretkIrti.n dharmamasyoparundhyAd arthe dIrgha.n vIryamasyopahanyAt . ripurdveShTA durbalo vA balI vA tasmAchchhatrau naiva heDedyatAtmA .. 38..\\ kShaya.n shatroH sa~ncayaM pAlana.n chApy ubhau chArthau sahitau dharmakAmau . atashchAnyanmatimAnsandadhIta tasmAdrAjA buddhimanta.n shrayeta .. 39..\\ buddhirdIptA balavanta.n hinasti balaM buddhyA vardhate pAlyamAnam . shatrurbuddhyA sIdate vardhamAno buddheH pashchAtkarma yattatprashastam .. 40..\\ sarvAnkAmAnkAmayAno hi dhIraH sattvenAlpenAplute hInadehaH . yathAtmAnaM prArthayate.arthamAnaiH shreyaH pAtraM pUrayate hyanalpam .. 41..\\ tasmAdrAjA pragR^ihItaH pareShu mUla.n lakShmyAH sarvato.abhyAdadIta . dIrgha.n kAlamapi sampIDyamAno vidyutsampAtamiva mAnorjitaH syAt .. 42..\\ vidyA tapo vA vipula.n dhana.n vA sarvametadvyavasAyena shakyam . brahma yattaM nivasati dehavatsu tasmAdvidyAdvyavasAyaM prabhUtam .. 43..\\ yatrAsate matimanto manasvinaH shakro viShNuryatra sarasvatI cha . vasanti bhUtAni cha yatra nityaM tasmAdvidvAnnAvamanyeta deham .. 44..\\ lubdha.n hanyAtsampradAnena nityaM lubdhastR^iptiM paravittasya naiti . sarvo lubdhaH karma guNopabhoge yo.arthairhIno dharmakAmau jahAti .. 45..\\ dhanaM bhojyaM putradAra.n samR^iddhiM sarvo lubdhaH prArthayate pareShAm . lubdhe doShAH sambhavantIha sarve tasmAdrAjA na pragR^ihNIta lubdhAn .. 46..\\ sandarshane satpuruSha.n jaghanyamapi chodayet . ArambhAndviShatAM prAGYaH sarvAnarthA.nstu sUdayet .. 47..\\ dharmAnviteShu viGYAto mantrI guptashcha pANDava . Apto rAjankulInashcha paryApto rAjyasa~Ngrahe .. 48..\\ vidhipravR^ittAnnaradeva dharmAn uktAnsamAsena nibodha buddhyA . imAnvidadhyAdvyanusR^itya yo vai rAjA mahIM pAlayitu.n sa shaktaH .. 49..\\ anItija.n yadyavidhAnajaM sukhaM haTha praNIta.n vividhaM pradR^ishyate . na vidyate tasya gatirmahIpater na vidyate rAShTrajamuttama.n sukham .. 50..\\ dhanairvishiShTAnmatishIlapUjitAn guNopapannAnyudhi dR^iShTavikramAn . guNeShu dR^iShTAnachirAdihAtmavAn sato.abhisandhAya nihanti shAtravAn .. 51..\\ pashyedupAyAnvividhaiH kriyApathair na chAnupAyena matiM niveshayet . shriya.n vishiShTAM vipulaM yasho dhanaM na doShadarshI puruShaH samashnute .. 52..\\ prItipravR^ittau vinivartane tathA suhR^itsu viGYAya nivR^itya chobhayoH . yadeva mitra.n guru bharamAvahet tadeva susnigdhamudAharedbudhaH .. 53..\\ etAnmayoktA.nstava rAjadharmAn nR^iNA.n cha guptau matimAdadhatsva . avApsyase puNyaphala.n sukhena sarvo hi lokottama dharmamUlaH .. 54..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 121} y ayaM pitAmahenokto rAjadharmaH sanAtanaH . Ishvarashcha mahAdaNDo daNDe sarvaM pratiShThitam .. 1..\\ devatAnAmR^iShINA.n cha pitR^INAM cha mahAtmanAm . yakSharakShaHpishAchAnAM martyAnA.n cha visheShataH .. 2..\\ sarveShAM prANinA.n loke tiryakShvapi nivAsinAm . sarvavyApI mahAtejA daNDaH shreyAniti prabho .. 3..\\ ityetaduktaM bhavatA sarva.n daNDyaM charAcharam . dR^ishyate lokamAsakta.n sa surAsuramAnuSham .. 4..\\ etadichchhAmyaha.n GYAtu.n tattvena bharatarShabha . ko daNDaH kIdR^isho daNDaH ki.n rUpaH kiM parAyaNaH .. 5..\\ kimAtmakaH kathaM bhUtaH kati mUrtiH kathaM prabhuH . jAgarti sa katha.n daNDaH prajAsvavahitAtmakaH .. 6..\\ kashcha pUrvAparamida.n jAgarti paripAlayan . kashcha viGYAyate pUrva.n ko.aparo daNDasa~nj~nitaH . ki.n sa.nsthashcha bhaveddaNDaH kA chAsya gatiriShyate .. 7..\\ bh shR^iNu kauravya yo daNDo vyavahAryo yathA cha saH . yasminhi sarvamAyatta.n sa daNDa iha kevalaH .. 8..\\ dharmasyAkhyA mahArAja vyavahAra itIShyate . tasya lopaH kathaM na syAllokeShvavahitAtmanaH . ityartha.n vyavahArasya vyavahAratvamiShyate .. 9..\\ api chaitatpurA rAjanmanunA proktamAditaH . supraNItena daNDena priyApriya samAtmanA . prajA rakShati yaH samyagdharma eva sa kevalaH .. 10..\\ athoktametadvachanaM prAgeva manunA purA . janma chokta.n vasiShThena brahmaNo vachanaM mahat .. 11..\\ prAgida.n vachanaM proktamataH prAgvachanaM viduH . vyavahArasya chAkhyAnAdvyavahAra ihochyate .. 12..\\ daNDAttrivargaH satata.n supraNItAtpravartate . daiva.n hi paramo daNDdo rUpato.agnirivochchhikhaH .. 13..\\ nIlotpaladala shyAmashchaturdaMShTrashchaturbhujaH . aShTa pAnnaikanayanaH sha~NkukarNordhva romavAn .. 14..\\ jaTI dvijihvastAmrAsyo mR^igarAjatanuchchhadaH . etadrUpaM bibhartyugra.n daNDo nityaM durAvaraH .. 15..\\ asirgadA dhanuH shaktistrishUlaM mudgaraH sharaH . musalaM parashushchakraM prAso daNDarShTi tomarAH .. 16..\\ sarvapraharaNIyAni santi yAnIha kAni chit . daNDa eva hi sarvAtmA loke charati mUrtimAn .. 17..\\ bhindaMshchhindanrujankR^intandArayanpATaya.nstathA . ghAtayannabhidhAvaMshcha daNDa eva charatyuta .. 18..\\ asirvishasano dharmastIkShNavartmA durAsadaH . shrIgarbho vijayaH shAstA vyavahAraH prajAgaraH .. 19..\\ shAstraM brAhmaNamantrashcha shAstA prAgvachana.n gataH . dharmapAlo.akSharo devaH satyago nityago grahaH .. 20..\\ asa~Ngo rudra tanayo manujyeShThaH shiva.n karaH . nAmAnyetAni daNDasya kIrtitAni yudhiShThira .. 21..\\ daNDo hi bhagavAnviShNuryaGYo nArAyaNaH prabhuH . shashvadrUpaM mahadbibhranmahApuruSha uchyate .. 22..\\ yathoktA brahma kanyeti lakShmIrnItiH sarasvatI . daNDanItirjagaddhAtrI daNDo hi bahu vigrahaH .. 23..\\ arthAnarthau sukha.n duHkhaM dharmAdharmau balAbale . daurbhAgyaM bhAgadheya.n cha puNyApuNye guNAguNau .. 24..\\ kAmAkAmAvR^iturmAsaH sharvarI divasaH kShaNaH . aprasAdaH prasAdashcha harShaH krodhaH shamo damaH .. 25..\\ daivaM puruShakArashcha mokShAmokShau bhayAbhaye . hi.nsAhi.nse tapoyaGYaH sa.nyamo.atha viShAviSham .. 26..\\ antashchAdishcha madhya.n cha kR^ityAnAM cha prapa~nchanam . madaH pramAdo darpashcha dambho dhairyaM nayAnayau .. 27..\\ ashaktiH shaktirityeva mAnastambhau vyayAvyayau . vinayashcha visargashcha kAlAkAlau cha bhArata .. 28..\\ anR^ita.n GYAGYatA satyaM shraddhAshraddhe tathaiva cha . klIbatA vyavasAyashcha lAbhAlAbhau jayAjayau .. 29..\\ tIkShNatA mR^idutA mR^ityurAgamAnAgamau tathA . virAddhishchaiva rAdhishcha kAryAkArye balAbale .. 30..\\ asUyA chAnasUyA cha dharmAdharmau tathaiva cha . apatrapAnapatrape hrIshcha sampadvipachcha ha .. 31..\\ tejaH karmaNi pANDitya.n vAkshaktistattvabuddhitA . eva.n daNDasya kauravya loke.asminbahurUpatA .. 32..\\ na syAdyadIha daNDo vai pramatheyuH parasparam . bhayAddaNDasya chAnyonya.n ghnanti naiva yudhiShThira .. 33..\\ daNDena rakShyamANA hi rAjannaharahaH prajAH . rAjAna.n vardhayantIha tasmAddaNDaH parAyaNam .. 34..\\ vyavasthApayati kShipramima.n lokaM nareshvara . satye vyavasthito dharmo brAhmaNeShvavatiShThate .. 35..\\ dharmayuktA dvijAH shreShThA veda yuktA bhavanti cha . babhUva yaGYo vedebhyo yaGYaH prINAti devatAH .. 36..\\ prItAshcha devatA nityamindre paridadatyuta . anna.n dadAti shakrashchApyanugR^ihNannimAH prajAH .. 37..\\ prANAshcha sarvabhUtAnAM nityamanne pratiShThitAH . tasmAtprajAH pratiShThante daNDo jAgarti tAsu cha .. 38..\\ evaM prayojanashchaiva daNDaH kShatriyatA.n gataH . rakShanprajAH prajAgarti nitya.n suvihito.akSharaH .. 39..\\ IshvaraH puruShaH prANaH sattva.n vittaM prajApatiH . bhUtAtmA jIva ityeva nAmabhiH prochyate.aShTabhiH .. 40..\\ adadaddaNDa evAsmai dhruvamaishvaryameva cha . bale nayashcha sa.nyuktaH sadA pa~ncha vidhAtmakaH .. 41..\\ kulabAhudhanAmAtyAH praGYA choktA balAni cha . AhArya.n chAShTakairdravyairbalamanyadyudhiShThira .. 42..\\ hastino.ashvA rathAH pattirnAvo viShTistathaiva cha . daishikAshchArakAshchaiva tadaShTA~NgaM bala.n smR^itam .. 43..\\ aShTA~Ngasya tu yuktasya hastino hastiyAyinaH . ashvArohAH padAtAshcha mantriNo rasadAsh cha ye .. 44..\\ bhikShukAH prADvivAkAshcha mauhUrtA daivachintakAH . kosho mitrANi dhAnya.n cha sarvopakaraNAni cha .. 45..\\ sapta prakR^itichAShTA~Nga.n sharIramiha yadviduH . rAjyasya daNDa evA~Nga.n daNDaH prabhava eva cha .. 46..\\ IshvareNa prayatnena dhAraNe kShatriyasya hi . daNDo dattaH samAnAtmA daNDo hIda.n sanAtanam . rAGYAM pUjyatamo nAnyo yathA dharmapradarshanaH .. 47..\\ brahmaNA lokarakShArtha.n svadharmasthApanAya cha . bhartR^ipratyaya utpanno vyavahArastathAparaH . tasmAdyaH sahito dR^iShTo bhartR^ipratyaya lakShaNaH .. 48..\\ vyavahArastu vedAtmA veda pratyaya uchyate . maulashcha narashArdUla shAstroktashcha tathAparaH .. 49..\\ ukto yashchApi daNDo.asau bhartR^ipratyaya lakShaNaH . GYeyo na sa narendrastho daNDapratyaya eva cha .. 50..\\ daNDapratyaya dR^iShTo.api vyavahArAtmakaH smR^itaH . vyavahAraH smR^ito yashcha sa veda viShayAtmakaH .. 51..\\ yashcha veda prasUtAtmA sa dharmo guNadarshakaH . dharmapratyaya utpanno yathAdharmaH kR^itAtmabhiH .. 52..\\ vyavahAraH prajA goptA brahma diShTo yudhiShThira . trIndhArayati lokAnvai satyAtmA bhUtivardhanaH .. 53..\\ yashcha daNDaH sa dR^iShTo no vyavahAraH sanAtanaH . vyavahArashcha yo dR^iShTaH sa dharma iti naH shrutaH . yashcha vedaH sa vai dharmo yashcha dharmaH sa satpathaH .. 54..\\ brahmA prajApatiH pUrvaM babhUvAtha pitAmahaH . lokAnA.n sa hi sarveShAM sa surAsurarakShasAm . sa manuShyoragavatA.n kartA chaiva sa bhUtakR^it .. 55..\\ tato no vyavahAro.ayaM bhartR^ipratyaya lakShaNaH . tasmAdidamavochAma vyavahAra nidarshanam .. 56..\\ mAtA pitA cha bhrAtA cha bhAryA chAtha purohitaH . nAdaNDyo vidyate rAGYA.n yaH svadharme na tiShThati .. 57..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 122} bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . a~NgeShu rAjA dyutimAnvasu homa iti shrutaH .. 1..\\ sa rAjA dharmanityaH sansaha patnyA mahAtapAH . mu~nja pR^iShTha.n jagAmAtha devarShigaNapUjitam .. 2..\\ tatra shR^i~Nge himavato merau kanakaparvate . yatra mu~njavaTe rAmo jaTA haraNamAdishat .. 3..\\ tadA prabhR^iti rAjendra R^iShibhiH saMshitavrataiH . mu~nja pR^iShTha iti proktaH sa desho rudra sevitaH .. 4..\\ sa tatra bahubhiryuktaH sadA shrutimayairguNaiH . brAhmaNAnAmanumato devarShisadR^isho.abhavat .. 5..\\ ta.n kadA chidadInAtmA sakhA shakrasya mAnitaH . abhyAgachchhanmahIpAlo mAndhAtA shatrukarshanaH .. 6..\\ so.abhisR^itya tu mAndhAtA vasu homaM narAdhipam . dR^iShTvA prakR^iShTa.n tapasA vinayenAbhyatiShThata .. 7..\\ vasu homo.api rAGYo vai gAmarghya.n cha nyavedayat . aShTA~Ngasya cha rAjyasya paprachchha kushala.n tadA .. 8..\\ sadbhirAcharitaM pUrva.n yathAvadanuyAyinam . apR^ichchhadvasu homasta.n rAjanki.n karavANi te .. 9..\\ so.abravItparamaprIto mAndhAtA rAjasattamam . vasu homaM mahAprAGYamAsIna.n kurunandana .. 10..\\ bR^ihaspatermata.n rAjannadhItaM sakala.n tvayA . tathaivaushanasa.n shAstraM viGYAta.n te narAdhipa .. 11..\\ tadaha.n shrotumichchhAmi daNDa utpadyate katham . ki.n vApi pUrva.n jAgarti kiM vA paramamuchyate .. 12..\\ katha.n kShatriya sa.nsthashcha daNDaH sampratyavasthitaH . brUhi me sumahAprAGYa dadAmyAchArya vetanam .. 13..\\ vasuhoma shR^iNu rAjanyathA daNDaH sambhUto lokasa~NgrahaH . prajA vinayarakShArtha.n dharmasyAtmA sanAtanaH .. 14..\\ brahmA yiyakShurbhagavAnsarvalokapitAmahaH . R^itvijaM nAtmanA tulya.n dadarsheti hi naH shrutam .. 15..\\ sa garbha.n shirasA devo varShapUgAnadhArayat . pUrNe varShasahasre tu sa garbhaH kShuvato.apatat .. 16..\\ sa kShupo nAma sambhUtaH prajApatirarindama . R^itvigAsIttadA rAjanyaGYe tasya mahAtmanaH .. 17..\\ tasminpravR^itte satre tu brahmaNaH pArthivarShabha . hR^iShTarUpaprachAratvAddaNDaH so.antarhito.abhavat .. 18..\\ tasminnantarhite chAtha prajAnA.n sa~Nkaro.abhavat . naiva kAryaM na chAkAryaM bhojyAbhojyaM na vidyate .. 19..\\ peyApeya.n kutaH siddhirhisanti cha parasparam . gamyAgamya.n tadA nAsItparasva.n svaM cha vai samam .. 20..\\ paraspara.n vilumpante sArameyA ivAmiSham . abalaM balino jaghnurnirmaryAdamavartata .. 21..\\ tataH pitAmaho viShNuM bhagavanta.n sanAtanam . sampUjya varada.n devaM mahAdevamathAbravIt .. 22..\\ atra sAdhvanukampA.n vai kartumarhasi kevalam . sa~Nkaro na bhavedatra yathA vai tadvidhIyatAm .. 23..\\ tataH sa bhagavAndhyAtvA chira.n shUlajaTA dharaH . AtmAnamAtmanA daNDamasR^ijaddevasattamaH .. 24..\\ tasmAchcha dharmacharaNAM nIti.n devI.n sarasvatIm . asR^ijaddaNDanItiH sA triShu lokeShu vishrutA .. 25..\\ bhUyaH sa bhagavAndhyAtvA chira.n shUlavarAyudhaH . tasya tasya nikAyasya chakAraikaikamIsharam .. 26..\\ devAnAmIshvara.n chakre devaM dashashatekShaNam . yama.n vaivasvata.n chApi pitR^INAm akarotpatim .. 27..\\ dhanAnA.n rakShasA.n chApi kuberamapi cheshvaram . parvatAnAM patiM meru.n saritA.n cha mahodadhim .. 28..\\ apA.n rAjye surANA.n cha vidadhe varuNaM prabhum . mR^ityuM prANeshvaramatho tejasA.n cha hutAshanam .. 29..\\ rudrANAmapi cheshAna.n goptAra.n vidadhe prabhuH . mahAtmAnaM mahAdeva.n vishAlAkShaM sanAtanam .. 30..\\ vasiShThamIsha.n viprANAM vasUnA.n jAtavedasam . tejasAM bhAskara.n chakre nakShatrANAM nishAkaram .. 31..\\ vIrudhAmaMshumanta.n cha bhUtAnAM cha prabhu.n varam . kumAra.n dvAdasha bhuja.n skandaM rAjAnamAdishat .. 32..\\ kAla.n sarveshamakarotsa.nhAra vinayAtmakam . mR^ityoshchaturvibhAgasya duHkhasya cha sukhasya cha .. 33..\\ IshvaraH sarvadehastu rAjarAjo dhanAdhipaH . sarveShAmeva rudrANA.n shUlapANiriti shrutiH .. 34..\\ tamekaM brahmaNaH putramanujAta.n kShupaM dadau . prajAnAmadhipa.n shreShThaM sarvadharmabhR^itAm api .. 35..\\ mahAdevastatastasminvR^itte yaGYe yathAvidhi . daNDa.n dharmasya goptAra.n viShNave satkR^itaM dadau .. 36..\\ viShNura~Ngirase prAdAda~NgirA munisattamaH . prAdAdindra marIchibhyAM marIchirbhR^igave dadau .. 37..\\ bhR^igurdadAvR^iShibhyastu ta.n daNDaM dharmasa.nhitam . R^iShayo lokapAlebhyo lokapAlAH kShupAya cha .. 38..\\ kShupastu manave prAdAdAdityatanayAya cha . putrebhyaH shrAddhadevastu sUkShmadharmArthakAraNAt . ta.n dadau sUryaputrastu manurvai rakShaNAtmakam .. 39..\\ vibhajya daNDaH kartavyo dharmeNa na yadR^ichchhayA . durvAchA nigraho bandho hiraNyaM bAhyataH kriyA .. 40..\\ vya~Ngatva.n cha sharIrasya vadho vA nAlpakAraNAt . sharIrapIDAstAstAstu dehatyAgo vivAsanam .. 41..\\ AnupUrvyA cha daNDo.asau prajA jAgarti pAlayan . indro jAgarti bhagavAnindrAdagnirvibhAvasuH .. 42..\\ agnerjAgarti varuNo varuNAchcha prajApatiH . prajApatestato dharmo jAgarti vinayAtmakaH .. 43..\\ dharmAchcha brahmaNaH putro vyavasAyaH sanAtanaH . vyavasAyAttatastejo jAgarti paripAlayan .. 44..\\ oShadhyastejasastasmAdoShadhibhyashcha parvatAH . parvatebhyashcha jAgarti raso rasaguNAttathA .. 45..\\ jAgarti nirR^itirdevI jyotIMShi nirR^iterapi . vedAH pratiShThA jyotirbhyastato hayashirAH prabhuH .. 46..\\ brahmA pitAmahastasmAjjAgarti prabhuravyayaH . pitAmahAnmahAdevo jAgarti bhagavA~nshivaH .. 47..\\ vishve devAH shivAchchApi vishvebhyashcha tatharShayaH . R^iShibhyo bhagavAnsomaH somAddevAH sanAtanAH .. 48..\\ devebhyo brAhmaNA loke jAgratItyupadhAraya . brAhmaNebhyashcha rAjanyA lokAnrakShanti dharmataH . sthAvara.n ja~NgamaM chaiva kShatriyebhyaH sanAtanam .. 49..\\ prajA jAgrati loke.asmindaNDo jAgarti tAsu cha . sarvasa~NkShepako daNDaH pitAmahasamaH prabhuH .. 50..\\ jAgarti kAlaH pUrva.n cha madhye chAnte cha bhArata . IshvaraH sarvalokasya mahAdevaH prajApatiH .. 51..\\ devadevaH shivaH sharvo jAgarti satataM prabhuH . kapardI sha~Nkaro rudro bhavaH sthANurumApatiH .. 52..\\ ityeSha daNDo vikhyAta Adau madhye tathAvare . bhUmipAlo yathAnyAya.n vartetAnena dharmavit .. 53..\\ bh itIda.n vasu homasya shR^iNuyAdyo mataM naraH . shrutvA cha samyagvarteta sa kAmAnApnuyAnnR^ipaH .. 54..\\ iti te sarvamAkhyAta.n yo daNDo manujarShabha . niyantA sarvalokasya dharmAkrAntasya bhArata .. 55..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 123} y tAta dharmArthakAmAnA.n shrotumichchhAmi nishchayam . lokayAtrA hi kArtsnyena triShveteShu pratiShThitA .. 1..\\ dharmArthakAmAH kiM mUlAstrayANAM prabhavashcha kaH . anyonya.n chAnuShajjante vartante cha pR^ithakpR^ithak .. 2..\\ bh yadA te syuH sumanaso lokasa.nsthArtha nishchaye . kAlaprabhava sa.nsthAsu sajjante cha trayastadA .. 3..\\ dharmamUlastu deho.arthaH kAmo.arthaphalamuchyate . sa~NkalpamUlAste sarve sa~Nkalpo viShayAtmakaH .. 4..\\ viShayAshchaiva kArtsnyena sarva AhArasiddhaye . mUlametattrivargasya nivR^ittirmokSha uchyate .. 5..\\ dharmaH sharIrasa~NguptirdharmArtha.n chArtha iShyate . kAmo ratiphalashchAtra sarve chaite rajasvalAH .. 6..\\ saMnikR^iShTAMshcharedenAnna chainAnmanasA tyajet . vimuktastamasA sarvAndharmAdInkAmanaiShThikAn .. 7..\\ shreShTha buddhistrivargasya yadayaM prApnuyAtkShaNAt . buddhyA budhyedihArthe na tadahnA tu nikR^iShTayA .. 8..\\ apadhyAna malo dharmo malo.arthasya nigUhanam . sampramoda malaH kAmo bhUyaH svaguNavartitaH .. 9..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . kAmandasya cha sa.nvAdama~NgAriShThasya chobhayoH .. 10..\\ kAmandamR^iShimAsInamabhivAdya narAdhipaH . a~NgAriShTho.atha paprachchha kR^itvA samayaparyayam .. 11..\\ yaH pApa.n kurute rAjA kAmamohabalAtkR^itaH . pratyAsannasya tasyarShe ki.n syAtpApapraNAshanam .. 12..\\ adharmo dharma iti hi yo.aGYAnAdAcharediha . ta.n chApi prathita.n loke kathaM rAjA nivartayet .. 13..\\ k yo dharmArthau samutsR^ijya kAmamevAnuvartate . sa dharmArthaparityAgAtpraGYA nAshamihArchhati .. 14..\\ praGYA praNAshako mohastathA dharmArthanAshakaH . tasmAnnAstikatA chaiva durAchArashcha jAyate .. 15..\\ durAchArAnyadA rAjA praduShTAnna niyachchhati . tasmAdudvijate lokaH sarpAdveshma gatAdiva .. 16..\\ taM prajA nAnuvartante brAhmaNA na cha sAdhavaH . tataH sa~NkShayamApnoti tathA vadhyatvameti cha .. 17..\\ apadhvastastvavamato duHkha.n jIvati jIvitam . jIvechcha yadapadhvastastachchhuddhaM maraNaM bhavet .. 18..\\ atraitadAhurAchAryAH pApasya cha nibarhaNam . sevitavyA trayI vidyA satkAro brAhmaNeShu cha .. 19..\\ mahAmanA bhaveddharme vivahechcha mahAkule . brAhmaNAMshchApi seveta kShamA yuktAnmanasvinaH .. 20..\\ japedudakashIlaH syAtsumukho nAnyadAsthitaH . dharmAnvitAnsampravishedbahiH kR^itvaiva duShkR^itIn .. 21..\\ prasAdayenmadhuraya vAchApyatha cha karmaNA . ityasmIti vadennityaM pareShA.n kIrtayanguNAn .. 22..\\ apApo hyevamAchAraH kShipraM bahumato bhavet . pApAnyapi cha kR^ichchhrANi shamayennAtra saMshayaH .. 23..\\ guravo.api para.n dharma.n yadbrUyustattathA kuru . gurUNA.n hi prasAdAddhi shreyaH paramavApsyasi .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 124} y ime janA narashreShTha prasha.nsanti sadA bhuvi . dharmasya shIlamevAdau tato me saMshayo mahAn .. 1..\\ yadi tachchhakyamasmAbhirGYAtu.n dharmabhR^itA.n vara . shrotumichchhAmi tatsarva.n yathaitadupalabhyate .. 2..\\ kathaM nu prApyate shIla.n shrotumichchhAmi bhArata . ki.n lakShaNa.n cha tatproktaM brUhi me vadatAM vara .. 3..\\ bh purA duryodhaneneha dhR^itarAShTrAya mAnada . AkhyAta.n tapyamAnena shriyaM dR^iShTvA tathAgatAm .. 4..\\ indraprasthe mahArAja tava sa bhrAtR^ikasya ha . sabhAyA.n chAvahasanaM tatsarva.n shR^iNu bhArata .. 5..\\ bhavatastA.n sabhA.n dR^iShTvA samR^iddhiM chApyanuttamAm . duryodhanastadAsInaH sarvaM pitre nyavedayat .. 6..\\ shrutvA cha dhR^itarAShTro.api duryodhana vachastadA . abravItkarNa sahita.n duryodhanamida.n vachaH .. 7..\\ kimartha.n tapyase putra shrotumichchhAmi tattvataH . shrutvA tvAmanuneShyAmi yadi samyagbhaviShyasi .. 8..\\ yathA tvaM mahadaishvaryaM prAptaH parapura~njaya . ki~NkarA bhrAtaraH sarve mitrAH sambandhinastathA .. 9..\\ AchchhAdayasi prAvArAnashnAsi pishitaudanam . AjAneyA vahanti tvA.n kasmAchchhochasi putraka .. 10..\\ d dasha tAni sahasrANi snAtakAnAM mahAtmanAm . bhu~njate rukmapAtrIShu yudhiShThira niveshane .. 11..\\ dR^iShTvA cha tA.n sabhA.n divyAM divyapuShpaphalAnvitAm . ashvA.nstittira kalmAShAnratnAni vividhAni cha .. 12..\\ dR^iShTvA tAM pANDaveyAnAmR^iddhimindropamA.n shubhAm . amitrANA.n sumahatImanushochAmi mAnada .. 13..\\ dh yadIchchhasi shriya.n tAta yAdR^ishIM tA.n yudhiShThire . vishiShTA.n vA naravyAghra shIlavAnbhava putraka .. 14..\\ shIlena hi trayo lokAH shakyA jetuM na saMshayaH . na hi ki.n chidasAdhya.n vai loke shIlavatAM bhavet .. 15..\\ ekarAtreNa mAndhAtA tryaheNa janamejayaH . saptarAtreNa nAbhAgaH pR^ithivIM pratipedivAn .. 16..\\ ete hi pArthivAH sarve shIlavanto damAnvitAH . atasteShA.n guNakrItA vasudhA svayamAgamat .. 17..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . nAradena purA prokta.n shIlamAshritya bhArata .. 18..\\ prahrAdena hR^ita.n rAjyaM mahendrasya mahAtmanaH . shIlamAshritya daityena trailokya.n cha vashIkR^itam .. 19..\\ tato bR^ihaspati.n shakraH prA~njaliH samupasthitaH . uvAcha cha mahAprAGYaH shreya ichchhAmi veditum .. 20..\\ tato bR^ihaspatistasmai GYAnaM naiHshreyasaM param . kathayAmAsa bhagavAndevendrAya kurUdvaha .. 21..\\ etAvachchhreya ityeva bR^ihaspatirabhAShata . indrastu bhUyaH paprachchha kva visheSho bhavediti .. 22..\\ b visheSho.asti mahA.nstAta bhArgavasya mahAtmanaH . tatrAgamaya bhadra.n te bhUya eva purandara .. 23..\\ dh Atmanastu tataH shreyo bhArgavAtsumahAyashAH . GYAnamAgamayatprItyA punaH sa paramadyutiH .. 24..\\ tenApi samanuGYAto bhAgaveNa mahAtmanA . shreyo.astIti punarbhUyaH shukramAha shatakratuH .. 25..\\ bhArgavastvAha dharmaGYaH prahrAdasya mahAtmanaH . GYAnamasti visheSheNa tato hR^iShTash cha so.abhavat .. 26..\\ sa tato brAhmaNo bhUtvA prahrAdaM pAkashAsanaH . sR^itvA provAcha medhAvI shreya ichchhAmi veditum .. 27..\\ prahrAdastvabravIdvipra.n kShaNo nAsti dvijarShabha . trailokyarAjye saktasya tato nopadishAmi te .. 28..\\ brAhmaNastvabravIdvAkya.n kasminkAle kShaNo bhavet . tatopadiShTamichchhAmi yadyatkAryAntaraM bhavet .. 29..\\ tataH prIto.abhavadrAjA prahrAdo brahmavAdine . tathetyuktvA shubhe kAle GYAnatattva.n dadau tadA .. 30..\\ brAhmaNo.api yathAnyAya.n guruvR^ittimanuttamAm . chakAra sarvabhAvena yadvatsa manasechchhati .. 31..\\ pR^iShThashcha tena bahushaH prApta.n kathamarindama . trailokyarAjya.n dharmaGYa kAraNaM tadbravIhi me .. 32..\\ p nAsUyAmi dvijashreShTha rAjAsmIti kadA chana . kavyAni vadatA.n tAta sa.nyachchhAmi vahAmi cha .. 33..\\ te visrabdhAH prabhAShante sa.nyachchhanti cha mA.n sadA . te mA kavya pade sakta.n shushrUShumanasUyakam .. 34..\\ dharmAtmAna.n jitakrodha.n sa.nyataM sa.nyatendriyam . samAchinvanti shAstAraH kShaudraM madhviva makShikAH .. 35..\\ so.aha.n vAgagrapiShTAnAM rasAnAmavalehitA . svajAtyAnadhitiShThAmi nakShatrANIva chandramAH .. 36..\\ etatpR^ithivyAmamR^itametachchakShuranuttamam . yadbrAhmaNa mukhe kavyametachchhrutvA pravartate .. 37..\\ dh etAvachchhreya ityAha prahrAdo brahmavAdinam . shushrUShitastena tadA daityendro vAkyamabravIt .. 38..\\ yathAvadguruvR^ittyA te prIto.asmi dvijasattama . vara.n vR^iNIShva bhadra.n te pradAtAsmi na saMshayaH .. 39..\\ kR^itamityeva daityendramuvAcha sa cha vai dvijaH . prahrAdastvabravItprIto gR^ihyatA.n vara ityuta .. 40..\\ br yadi rAjanprasannastvaM mama chechchhasi cheddhitam . bhavataH shIlamichchhAmi prAptumeSha varo mama .. 41..\\ dh tataH prItashcha daityendro bhaya.n chAsyAbhavanmahat . vare pradiShTe vipreNa nAlpatejAyamityuta .. 42..\\ evamastviti taM prAha prahrAdo vismitastadA . upAkR^itya tu viprAya vara.n duHkhAnvito.abhavat .. 43..\\ datte vare gate vipre chintAsInmahatI tataH . prahrAdasya mahArAja nishchayaM na cha jagmivAn .. 44..\\ tasya chintayatastAta chhAyA bhUtaM mahAdyute . tejo vigrahavattAta sharIramajahAttadA .. 45..\\ tamapR^ichchhanmahAkAyaM prahrAdaH ko bhavAniti . pratyAha nanu shIlo.asmi tyakto gachchhAmyaha.n tvayA .. 46..\\ tasmindvija vare rAjanvatsyAmyahamaninditam . yo.asau shiShyatvamAgamya tvayi nitya.n samAhitaH . ityuktvAntarhita.n tadvai shakraM chAnvavishatprabho .. 47..\\ tasmi.nstejasi yAte tu tAdR^igrUpastato.aparaH . sharIrAnniHsR^itastasya ko bhavAniti chAbravIt .. 48..\\ dharmaM prahrAda mA.n viddhi yatrAsau dvijasattamaH . tatra yAsyAmi daityendra yataH shIla.n tato hyaham .. 49..\\ tato.aparo mahArAja prajvajanniva tejasA . sharIrAnniHsR^itastasya prahrAdasya mahAtmanaH .. 50..\\ ko bhavAniti pR^iShTashcha tamAha sa mahAdyutiH . satyamasmyasurendrAgrya yAsye.aha.n dharmamanviha .. 51..\\ tasminnanugate dharmaM puruShe puruSho.aparaH . nishchakrAma tatastasmAtpR^iShThashchAha mahAtmanA . vR^ittaM prahrAda mA.n viddhi yataH satya.n tato hyaham .. 52..\\ tasmingate mahAshvetaH sharIrAttasya niryayau . pR^iShTashchAha bala.n viddhi yato vR^ittamaha.n tataH . ityuktvA cha yayau tatra yato vR^ittaM narAdhipa .. 53..\\ tataH prabhAmayI devI sharIrAttasya niryayau . tAmapR^ichchhatsa daityendraH sA shrIrityevamabravIt .. 54..\\ uShitAsmi sukha.n vIra tvayi satyaparAkrame . tvayA tyaktA gamiShyAmi bala.n yatra tato hyaham .. 55..\\ tato bhayaM prAdurAsItprahrAdasya mahAtmanaH . apR^ichchhata cha tAM bhUyaH kva yAsi kamalAlaye .. 56..\\ tva.n hi satyavratA devI lokasya parameshvarI . kashchAsau brAhmaNashreShThastattvamichchhAmi veditum .. 57..\\ zrii sa shakro brahma chArI cha yastvayA chopashikShitaH . trailokye te yadaishvarya.n tattenApahR^itaM prabho .. 58..\\ shIlena hi tvayA lokAH sarve dharmaGYa nirjitAH . tadviGYAya mahendreNa tava shIla.n hR^itaM prabho .. 59..\\ dharmaH satya.n tathA vR^ittaM balaM chaiva tathA hyaham . shIlamUlA mahAprAGYa sadA nAstyatra saMshayaH .. 60..\\ bh evamuktvA gatA tu shrIste cha sarve yudhiShThira . duryodhanastu pitaraM bhUya evAbravIdidam .. 61..\\ shIlasya tattvamichchhAmi vettu.n kauravanandana . prApyate cha yathA shIla.n tamupAya.n vadasva me .. 62..\\ dh sopAyaM pUrvamuddiShTaM prahrAdena mahAtmanA . sa~NkShepatastu shIlasya shR^iNu prAptiM narAdhipa .. 63..\\ adrohaH sarvabhUteShu karmaNA manasA girA . anugrahashcha dAna.n cha shIlametatprashasyate .. 64..\\ yadanyeShA.n hitaM na syAdAtmanaH karma pauruSham . apatrapeta vA yena na tatkuryAtkatha.n chana .. 65..\\ tattu karma tathA kuryAdyena shlAgheta sa.nsadi . etachchhIla.n samAsena kathita.n kurusattama .. 66..\\ yadyapyashIlA nR^ipate prApnuvanti kva chichchhriyam . na bhu~njate chira.n tAta sa mUlAsh cha patanti te .. 67..\\ etadviditvA tattvena shIlavAnbhava putraka . yadIchchhasi shriya.n tAta suvishiShTA.n yudhiShThirAt .. 68..\\ bh etatkathitavAnputre dhR^itarAShTro narAdhipa . etatkuruShva kaunteya tataH prApsyasi tatphalam .. 69..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 125} y shIlaM pradhAnaM puruShe kathita.n te pitAmaha . kathamAshA samutpannA yA cha sA tadvadasva me .. 1..\\ saMshayo me mahAneSha samutpannaH pitAmaha . chhettA cha tasya nAnyo.asti tvattaH parapura~njaya .. 2..\\ pitAmahAshA mahatI mamAsIddhi suyodhane . prApte yuddhe tu yadyukta.n tatkartAyamiti prabho .. 3..\\ sarvasyAshA sumahatI puruShasyopajAyate . tasyA.n vihanyamAnAyA.n duHkho mR^ityurasaMshayam .. 4..\\ so.aha.n hatAsho durbuddhiH kR^itastena durAtmanA . dhArtarAShTreNa rAjendra pashya mandAtmatAM mama .. 5..\\ AshAM mahattarAM manye parvatAdapi sa drumAt . AkAshAdapi vA rAjannaprameyaiva vA punaH .. 6..\\ eShA chaiva kurushreShTha durvichintyA sudurlabhA . durlabhatvAchcha pashyAmi kimanyaddurlabha.n tataH .. 7..\\ bh atra te vartayiShyAmi yudhiShThira nibodha tat . itihAsa.n sumitrasya nirvR^ittamR^iShabhasya cha .. 8..\\ sumitro nAma rAjarShirhaihayo mR^igayA.n gataH . sasAra sa mR^iga.n viddhvA bANena nataparvaNA .. 9..\\ sa mR^igo bANamAdAya yayAvamitavikramaH . sa cha rAjA balI tUrNa.n sasAra mR^igamantikAt .. 10..\\ tato nimna.n sthala.n chaiva sa mR^igo.adravadAshugaH . muhUrtameva rAjendra samena sa pathAgamat .. 11..\\ tataH sa rAjA tAruNyAdaurasena balena cha . sasAra bANAsanabhR^itsakhaDgo ha.nsavattadA .. 12..\\ tIrtvA nadAnnadIMshchaiva palvalAni vanAni cha . atikramyAbhyatikramya sasAraiva vanecharan .. 13..\\ sa tu kAmAnmR^igo rAjannAsAdyAsAdya taM nR^ipam . punarabhyeti javano javena mahatA tataH .. 14..\\ sa tasya bANairbahubhiH samabhyasto vanecharaH . prakrIDanniva rAjendra punarabhyeti chAntikam .. 15..\\ punashcha javamAsthAya javano mR^igayUthapaH . atItyAtItya rAjendra punarabhyeti chAntikam .. 16..\\ tasya marmachchhida.n ghora.n sumitro.amitrakarshanaH . samAdAya sharashreShTha.n kArmukAnniravAsR^ijat .. 17..\\ tato gavyUti mAtreNa mR^igayUthapa yUthapaH . tasya bAna patha.n tyaktvA tasthivAnprahasanniva .. 18..\\ tasminnipatite bANe bhUmau prajalite tataH . pravivesha mahAraNyaM mR^igo rAjApyathAdravat .. 19..\\ pravishya tu mahAraNya.n tApasAnAmathAshramam . AsasAda tato rAjA shrAntashchopAvishatpunaH .. 20..\\ ta.n kArmukadharaM dR^iShTvA shramArtaM kShudhitaM tadA . sametya R^iShayastasminpUjA.n chakruryathAvidhi .. 21..\\ R^iShayo rAjashArdUlamapR^ichchhansvaM prayojanam . kena bhadra mukhArthena samprApto.asi tapovanam .. 22..\\ padAtirbaddhanistriMsho dhanvI bANI nareshvara . etadichchhAma viGYAtu.n kutaH prApto.asi mAnada . kasminkule hi jAtastva.n kiMnAmAsi bravIhi naH .. 23..\\ tataH sa rAjA sarvebhyo dvijebhyaH puruSharShabha . Achakhyau tadyathAnyAyaM paricharyA.n cha bhArata .. 24..\\ haihayAnA.n kule jAtaH sumitro mitranandanaH . charAmi mR^igayUthAni nighnanbANaiH sahasrashaH . balena mahatA guptaH sAmAtyaH sAvarodhanaH .. 25..\\ mR^igastu viddho bANena mayA sarati shalyavAn . ta.n dravantamanu prApto vanametadyadR^ichchhayA . bhavatsakAshe naShTashrIrhatAshaH shramakarshitaH .. 26..\\ kiM nu duHkhamato.anyadvai yadaha.n shramakarshitaH . bhavatAmAshramaM prApto hatAsho naShTalakShaNaH .. 27..\\ na rAjyalakShaNatyAgo na purasya tapodhanAH . duHkha.n karoti tattIvra.n yathAshA vihatA mama .. 28..\\ himavAnvA mahAshailaH samudro vA mahodadhiH . mahattvAnnAnvapadyetA.n rodasyorantaraM yathA . AshAyAstapasi shreShThAstathA nAntamaha.n gataH .. 29..\\ bhavatA.n viditaM sarvaM sarvaGYA hi tapodhanAH . bhavantaH sumahAbhAgAstasmAtprakShyAmi saMshayam .. 30..\\ AshAvAnpuruSho yaH syAdantarikShamathApi vA . kiM nu jyAyastara.n loke mahattvAtpratibhAti vaH . etadichchhAmi tattvena shrotu.n kimiha durlabham .. 31..\\ yadi guhya.n taponityA na vo brUteha mAchiram . na hi guhyamataH shrotumichchhAmi dvijapu~NgavAH .. 32..\\ bhavattapo vighAto vA yena syAdvirame tataH . yadi vAsti kathA yogo yo.ayaM prashno mayeritaH .. 33..\\ etatkAraNasAmagrya.n shrotumichchhAmi tattvataH . bhavanto hi taponityA brUyuretatsamAhitAH .. 34..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 126} bh tatasteShA.n samastAnAmR^iShINAmR^iShisattamaH . R^iShabho nAma viprarShiH smayanniva tato.abravIt .. 1..\\ purAha.n rAjashArdUla tIrthAnyanucharanprabho . samAsAditavAndivyaM naranArAyaNAshramam .. 2..\\ yatra sA badarI ramyA hrado vaihAyasastathA . yatra chAshvashirA rAjanvedAnpaThati shAshvatAn .. 3..\\ tasminsarasi kR^itvAha.n vidhivattarpaNaM purA . pitR^INA.n devatAnAM cha tato.a.ashramamiyAM tadA .. 4..\\ remAte yatra tau nityaM naranArAyaNAvR^iShI . adUrAdAshrama.n kaM chidvAsArthamagamaM tataH .. 5..\\ tatashchIrAjinadhara.n kR^ishamuchchamatIva cha . adrAkShamR^iShimAyAnta.n tanuM nAma tapo nidhim .. 6..\\ anyairnarairmahAbAho vapuShAShTa guNAnvitam . kR^ishatA chApi rAjarShe na dR^iShTA tAdR^ishI kva chit .. 7..\\ sharIramapi rAjendra tasya kAniShThikA samam . grIvA bAhU tathA pAdau keshAshchAdbhutadarshanAH .. 8..\\ shiraH kAyAnurUpa.n cha karNau nete tathaiva cha . tasya vAkchaiva cheShTA cha sAmAnye rAjasattama .. 9..\\ dR^iShTvAha.n taM kR^isha.n vipraM bhItaH paramadurmanAH . pAdau tasyAbhivAdyAtha sthitaH prA~njaliragrataH .. 10..\\ nivedya nAmagotra.n cha pitaraM cha nararShabha . pradiShTe chAsane tena shanairahamupAvisham .. 11..\\ tataH sa kathayAmAsa kathA dharmArthasa.nhitAH . R^iShimadhye mahArAja tatra dharmabhR^itA.n varaH .. 12..\\ tasmi.nstu kathayatyeva rAjA rAjIvalochanaH . upAyAjjavanairashvaiH sabalaH sAvarodhanaH .. 13..\\ smaranputramaraNye vai naShTaM paramadurmanAH . bhUridyumna pitA dhImAnraghushreShTho mahAyashAH .. 14..\\ iha drakShyAmi taM putra.n drakShyAmIheti pArthivaH . evamAshAkR^ito rAjaMshcharanvanamidaM purA .. 15..\\ durlabhaH sa mayA draShTuM nUnaM paramadhArmikaH . ekaH putro mahAraNye naShTa ityasakR^ittadA .. 16..\\ durlabhaH sa mayA draShTumAshA cha mahatI mama . tayA parItagAtro.ahaM mumUrShurnAtra saMshayaH .. 17..\\ etachchhrutvA sa bhagavA.nstanurmunivarottamaH . avAkshirA dhyAnaparo muhUrtamiva tasthivAn .. 18..\\ tamanudhyAntamAlakShya rAjA paramadurmanAH . uvAcha vAkya.n dInAtmA mandaM mandamivAsakR^it .. 19..\\ durlabha.n kiM nu viprarShe AshAyAshchaiva kiM bhavet . bravItu bhagavAnetadyadi guhyaM na tanmayi .. 20..\\ maharShirbhagavA.nstena pUrvamAsIdvimAnitaH . bAlishAM buddhimAsthAya mandabhAgyatayAtmanaH .. 21..\\ arthayankalasha.n rAjankA~nchanaM valkalAni cha . nirviNNaH sa tu viprarShirnirAshaH samapadyata .. 22..\\ evamuktvAbhivAdyAtha tamR^iShi.n lokapUjitam . shrAnto nyaShIdaddharmAtmA yathA tvaM narasattama .. 23..\\ arghya.n tataH samAnIya pAdyaM chaiva mahAnR^iShiH . AraNyakena vidhinA rAGYe sarvaM nyavedayat .. 24..\\ tataste munayaH sarve parivArya nararShabham . upAvishanpuraskR^itya saptarShaya iva dhruvam .. 25..\\ apR^ichchhaMshchaiva te tatra rAjAnamaparAjitam . prayojanamida.n sarvamAshramasya praveshanam .. 26..\\ raajaa vIra dyumna iti khyAto rAjAha.n dikShu vishrutaH . bhUri dyumna.n sutaM naShTamanveShTuM vanamAgataH .. 27..\\ ekaputraH sa viprAgrya bAla eva cha so.anagha . na dR^ishyate vane chAsmi.nstamanveShTu.n charAmyaham .. 28..\\ rsabha evamukte tu vachane rAGYA muniradhomukhaH . tUShNImevAbhavattatra na cha pratyuktavAnnR^ipam .. 29..\\ sa hi tena purA vipro rAGYA nAtyartha mAnitaH . AshA kR^isha.n cha rAjendra tapo dIrgha.n samAsthitaH .. 30..\\ pratigrahamaha.n rAGYAM na kariShye katha.n chana . anyeShA.n chaiva varNAnAmiti kR^itvA dhiyaM tadA .. 31..\\ AshA hi puruShaM bAla.n lAlApayati tasthuShI . tAmaha.n vyapaneShyAmi iti kR^itvA vyavasthitaH .. 32..\\ r AshAyAH ki.n kR^ishatvaM cha kiM cheha bhuvi durlabham . bravItu bhagavAnetattva.n hi dharmArthadarshivAn .. 33..\\ rsabha tataH sa.nsmR^itya tatsarva.n smArayiShyannivAbravIt . rAjAnaM bhagavAnviprastataH kR^isha tanustanuH .. 34..\\ kR^ishatve na sama.n rAjannAshAyA vidyate nR^ipa . tasyA vai durlabhatvAttu prArthitAH pArthivA mayA .. 35..\\ r kR^ishAkR^ishe mayA brahmangR^ihIte vachanAttava . durlabhatva.n cha tasyaiva veda vAkyamiva dvija .. 36..\\ saMshayastu mahAprAGYa sa~njAto hR^idaye mama . tanme sattama tattvena vaktumarhasi pR^ichchhataH .. 37..\\ tvattaH kR^ishatara.n kiM nu bravItu bhagavAnidam . yadi guhyaM na te vipra loke.asminkiM nu durlabham .. 38..\\ krzaatanu durlabho.apyatha vA nAsti yo.arthI dhR^itimivApnuyAt . sudurlabhatarastAta yo.arthinaM nAvamanyate .. 39..\\ saMshrutya nopakriyate para.n shaktyA yathArhataH . saktA yA sarvabhUteShu sAshA kR^ishatarI mayA .. 40..\\ ekaputraH pitA putre naShTe vA proShite tathA . pravR^itti.n yo na jAnAti sAshA kR^ishatarI mayA .. 41..\\ prasave chaiva nArINA.n vR^iddhAnAM putra kAritA . tathA narendra dhaninAmAshA kR^ishatarI mayA .. 42..\\ rsabha etachchhrutvA tato rAjansa rAjA sAvarodhanaH . sa.nspR^ishya pAdau shirasA nipapAta dvijarShabhe .. 43..\\ raajaa prasAdaye tvA bhagavanputreNechchhAmi sa~Ngatim . vR^iNIShva cha vara.n vipra yamichchhasi yathAvidhi .. 44..\\ rsabha abravIchcha hi ta.n vAkyaM rAjA rAjIvalochanaH . satyametadyathA vipra tvayoktaM nAstyato mR^iShA .. 45..\\ tataH prahasya bhagavA.nstanurdharmabhR^itA.n varaH . putramasyAnayatkShipra.n tapasA cha shrutena cha .. 46..\\ ta.n samAnAyya putra.n tu tadopAlabhya pArthivam . AtmAna.n darshayAmAsa dharmaM dharmabhR^itA.n varaH .. 47..\\ sandarshayitvA chAtmAna.n divyamadbhutadarshanam . vipApmA vigatakrodhashchachAra vanamantikAt .. 48..\\ etaddR^iShTaM mayA rAja.nstatashcha vachana.n shrutam . AshAmapanayasvAshu tataH kR^ishatarImimAm .. 49..\\ bh sa tatrokto mahArAja R^iShabheNa mahAtmanA . sumitro.apanayatkShipramAshA.n kR^ishatarIM tadA .. 50..\\ eva.n tvamapi kaunteya shrutvA vANImimAM mama . sthiro bhava yathA rAjanhimavAnachalottamaH .. 51..\\ tva.n hi draShTA cha shrotA cha kR^ichchhreShvarthakR^iteShviha . shrutvA mama mahArAja na santaptumihArhasi .. 52..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 127} y nAmR^itasyeva paryAptirmamAsti bruvati tvayi . tasmAtkathaya bhUyastva.n dharmameva pitAmaha .. 1..\\ bh atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . gautamasya cha sa.nvAda.n yamasya cha mahAtmanaH .. 2..\\ pAriyAtra giriM prApya gautamasyAshramo mahAn . uvAsa gautamo yatra kAla.n tadapi me shR^iNu .. 3..\\ ShaShTi.n varShasahasrANi so.atapyadgautamastapaH . tamugratapasa.n yukta.n tapasA bhAvitaM munim .. 4..\\ upayAto naravyAghra lokapAlo yamastadA . tamapashyatsutapasamR^iShi.n vai gautamaM munim .. 5..\\ sa ta.n viditvA brahmarShiryamamAgatamojasA . prA~njaliH prayato bhUtvA upasR^iptastapodhanaH .. 6..\\ ta.n dharmarAjo dR^iShTvaiva namaskR^itya nararShabham . nyamantrayata dharmeNa kriyatA.n kimiti bruvan .. 7..\\ g mAtA pitR^ibhyAmAnR^iNya.n kiM kR^itvA samavApnuyAt . katha.n cha lokAnashnAti puruSho durlabhA~nshubhAn .. 8..\\ y tapaH shauchavatA nitya.n satyadharmaratena cha . mAtApitroraharahaH pUjana.n kAryama~njasA .. 9..\\ ashvamedhaishcha yaShTavyaM bahubhiH svAptadakShiNaiH . tena lokAnupAshnAti puruSho.adbhutadarshanAn .. 10..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 128} y mitraiH prahIyamANasya bahvamitrasya kA gatiH . rAGYaH sa~NkShINa koshasya balahInasya bhArata .. 1..\\ duShTAmatya sahAyasya sruta mantrasya sarvataH . rAjyAtprachyavamAnasya gatimanyAmapashyataH .. 2..\\ parachakrAbhiyAtasya durlabhasya balIyasA . asa.nvihita rAShTrasya deshakAlAvajAnataH .. 3..\\ aprApya.n cha bhavetsAntvaM bhedo vApyatipIDanAt . jIvita.n chArthahetorvA tatra ki.n sukR^itaM bhavet .. 4..\\ bh guhyaM mA dharmamaprAkShIratIva bharatarShabha . apR^iShTo notsahe vaktu.n dharmamena.n yudhiShThira .. 5..\\ dharmo hyaNIyAnvachanAdbuddheshcha bharatarShabha . shrutvopAsya sadAchAraiH sAdhurbhavati sa kva chit .. 6..\\ karmaNA buddhipUrveNa bhavatyADhyo na vA punaH . tAdR^isho.ayamanuprashnaH sa vyavasyastvayA dhiyA .. 7..\\ upAya.n dharmabahula.n yAtrArthaM shR^iNu bhArata . nAhametAdR^isha.n dharmaM bubhUShe dharmakAraNAt . duHkhAdAna ihADhyeShu syAttu pashchAtkShamo mataH .. 8..\\ anugamya gatInA.n cha sarvAsAmeva nishchayam . yathA yathA hi puruSho nitya.n shAstramavekShate . tathA tathA vijAnAti viGYAna.n chAsya rochate .. 9..\\ aviGYAnAdayogashcha puruShasyopajAyate . aviGYAnAdayogo hi yogo bhUtikaraH punaH .. 10..\\ asha~NkamAno vachanamanasUyurida.n shR^iNu . rAGYaH koshakShayAdeva jAyate balasa~NkShayaH .. 11..\\ kosha.n sa~njanayedrAjA nirjalebhyo yathA jalam . kAlaM prApyAnugR^ihNIyAdeSha dharmo.atra sAmpratam .. 12..\\ upAyadharmaM prApyainaM pUrvairAcharita.n janaiH . anyo dharmaH samarthAnAmApatsvanyashcha bhArata .. 13..\\ prAkkoshaH prochyate dharmo buddhirdharmAdgarIyasI . dharmaM prApya nyAyavR^ittimabalIyAnna vindati .. 14..\\ yasmAddhanasyopapattirekAntena na vidyate . tasmAdApadyadharmo.api shrUyate dharmalakShaNaH .. 15..\\ adharmo jAyate yasminniti vai kavayo viduH . anantaraH kShatriyasya iti vai vichikitsase .. 16..\\ yathAsya dharmo na glAyenneyAchchhatruvasha.n yathA . tatkartavyamihetyAhurnAtmAnamavasAdayet .. 17..\\ sannAtmA naiva dharmasya na parasya na chAtmanaH . sarvopAyairujjihIrShedAtmAnamiti nishchayaH .. 18..\\ tatra dharmavidA.n tAta nishchayo dharmanaupuNe . udyamo jIvana.n kShatre bAhuvIryAditi shrutiH .. 19..\\ kShatriyo vR^itti sa.nrodhe kasya nAdAtumarhati . anyatra tApasa svAchcha brAhmaNa svAchcha bhArata .. 20..\\ yathA vai brAhmaNaH sIdannayAjyamapi yAjayet . abhojyAnnAni chAshnIyAttathedaM nAtra saMshayaH .. 21..\\ pIDitasya kimadvAramutpatho nidhR^itasya vA . advArataH pradravati yadA bhavati pIDitaH .. 22..\\ tasya koshabalajyAnyA sarvalokaparAbhavaH . bhaikSha charyA na vihitA na cha viTshUdra jIvikA .. 23..\\ svadharmAnantarA vR^ittiryAnyAnanupajIvataH . vahataH prathama.n kalpamanukalpena jIvanam .. 24..\\ Apadgatena dharmANAmanyAyenopajIvanam . api hyetadbrAhmaNeShu dR^iShTa.n vR^itti parikShaye .. 25..\\ kShatriye saMshayaH kaH syAdityetannishchita.n sadA . AdadIta vishiShTebhyo nAvasIdetkatha.n chana .. 26..\\ hantAra.n rakShitAra.n cha prajAnAM kShatriyaM viduH . tasmAtsa.nrakShatA kAryamAdAna.n kShatrabandhunA .. 27..\\ anyatra rAjanhi.nsAyA vR^ittirnehAsti kasya chit . apyaraNyasamutthasya ekasya charato muneH .. 28..\\ na sha~NkhalikhitA.n vR^ittiM shakyamAsthAya jIvitum . visheShataH kurushreShTha prajApAlanamIpsatA .. 29..\\ parasparAbhisa.nrakShA rAGYA rAShTreNa chApadi . nityameveha kartavyA eSha dharmaH sanAtanaH .. 30..\\ rAjA rAShTra.n yathApatsu dravyaughaiH parirakShati . rAShTreNa rAjA vyasane parirakShyastathA bhavet .. 31..\\ kosha.n daNDaM balaM mitra.n yadanyadapi sa~ncitam . na kurvItAntara.n rAShTre rAjA parigate kShudhA .. 32..\\ bIjaM bhaktena sampAdyamiti dharmavido viduH . atraitachchhambarasyAhurmahAmAyasya darshanam .. 33..\\ dhiktasya jIvita.n rAGYo rAShTre yasyAvasIdati . avR^ittyAntya manuShyo.api yo vai veda shibervachaH .. 34..\\ rAGYaH koshabalaM mUla.n koshamUlaM punarbalam . tanmUla.n sarvadharmANA.n dharmamUlAH punaH prajAH .. 35..\\ nAnyAnapIDayitveha koshaH shakyaH kuto balam . tadarthaM pIDayitvA cha doShaM na