%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % machine-readable Text of the mahaabhaarata % based on the poona critical edition % produced by muneo tokunaga % kyoto, japan % completed on november 14, 1991 % the first revised version(v1): september 16, 1994 % %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ====================================================================== == The files in this directory are revised versions of the == == digital files produced by Professor Muneo Tokunaga, Kyoto == == University, and copyrighted by him. I am grateful to Professor == == Tokunaga for his agreement to this use of his original files == == and for permitting the revised versions to be made publicly == == available. == ====================================================================== == Dr J. D. Smith * jds10@cam.ac.uk == == http://bombay.oriental.cam.ac.uk/index.html == ====================================================================== %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% % ITRANS conversion questions to: Avinash Chopde %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% \documentstyle[11pt,multicol,itrans]{iarticle} #include=ijag.inc #endwordvowel=.h \portraitpage \parindent=0pt % no indents \let\usedvng=\normaldvng % \Largedvng \pagestyle{headings} \begin{document} #indian \centerline{\hugedvng .. mahaabhaarata..}##\setcounter{section}{11}## ##\begin{center}## \section{shaa.ntiparva.n} ##\end{center}## ##\begin{multicols}{2}\obeylines## \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 1} vaizampaayana kR^itodakAste suhR^ida.n sarveShAM pANDunandanAH . viduro dhR^itarAShTrashcha sarvAshcha bharata striyaH .. 1..\\ tatra te sumahAtmAno nyavasankurunandanAH . shauchaM nivartayiShyanto mAsamekaM bahiH purAt .. 2..\\ kR^itodaka.n tu rAjAnaM dharmAtmAna.n yudhiShThiram . abhijagmurmahAtmAnaH siddhA brahmarShisattamAH .. 3..\\ dvaipAyano nAradashcha devalashcha mahAnR^iShiH . devasthAnashcha kaNvashcha teShA.n shiShyAshcha sattamAH .. 4..\\ anye cha veda vidvA.nsaH kR^itapraGYA dvijAtayaH . gR^ihasthAH snAtakAH sarve dadR^ishuH kurusattamam .. 5..\\ abhigamya mahAtmAnaH pUjitAshcha yathAvidhi . AsaneShu mahArheShu vivishuste maharShayaH .. 6..\\ pratigR^ihya tataH pUjA.n tatkAlasadR^ishIM tadA . paryupAsanyathAnyAyaM parivArya yudhiShThiram .. 7..\\ puNye bhAgIrathI tIre shokavyAkula chetasam . AshvAsayanto rAjAna.n viprAH shatasahasrashaH .. 8..\\ nAradastvabravItkAle dharmAtmAna.n yudhiShThiram . vichArya munibhiH sArdha.n tatkAlasadR^isha.n vachaH .. 9..\\ bhavato bAhuvIryeNa prasAdAnmAdhavasya cha . jiteyamavaniH kR^itsnA dharmeNa cha yudhiShThiraH .. 10..\\ diShTyA muktAH sma sa~NgrAmAdasmAllokabhaya~NkarAt . kShatradharmaratashchApi kachchinmodasi pANDava .. 11..\\ kachchichcha nihatAmitraH prINAsi suhR^ido nR^ipa . kachchichchhriyamimAM prApya na tvA.n shokaH prabAdhate .. 12..\\ yudhisthira vijiteyaM mahIkR^itsnA kR^iShNa bAhubalAshrayAt . brAhmaNAnAM prasAdena bhImArjunabalena cha .. 13..\\ ida.n tu me mahadduHkha.n vartate hR^idi nityadA . kR^itvA GYAtikShayamimaM mahAnta.n lobhakAritam .. 14..\\ saubhadra.n draupadeyAMshcha ghAtayitvA priyAnsutAn . jayo.ayamajayAkAro bhagavanpratibhAti me .. 15..\\ kiM nu vakShyati vArShNeyI vadhUrme madhusUdanam . dvArakAvAsinI kR^iShNamitaH pratigata.n harim .. 16..\\ draupadI hataputreya.n kR^ipaNA hatabAndhavA . asmatpriyahite yuktA bhUyo pIDayatIva mAm .. 17..\\ idamanyachcha bhagavanyattvA.n vakShyAmi nArada . mantrasa.nvaraNenAsmi kuntyA duHkhena yojitaH .. 18..\\ yo.asau nAgAyuta balo loke.apratiratho raNe . si.nhakhela gatirdhImAnghR^iNI dAnto yatavrataH .. 19..\\ Ashramo dhArtarAShTrANAM mAnI tIkShNaparAkramaH . amarShI nityasa.nrambhI kSheptAsmAka.n raNe raNe .. 20..\\ shIghrAstrashchitrayodhI cha kR^itI chAdbhutavikramaH . gUDhotpannaH sutaH kuntyA bhrAtAsmAka.n cha sodaraH .. 21..\\ toyakarmaNi ya.n kuntI kathayAmAsa sUryajam . putra.n sarvaguNopetamavakIrNa.n jale purA .. 22..\\ ya.n sUtaputraM loko.ayaM rAdheya.n chApyamanyata . sa jyeShThaputraH kuntyA vai bhrAtAsmAka.n cha mAtR^ijaH .. 23..\\ ajAnatA mayA sa~Nkhye rAjyalubdhena ghAtitaH . tanme dahati gAtrANi tUlarAshimivAnalaH .. 24..\\ na hi ta.n veda pArtho.api bhrAtaraM shvetavAhanaH . nAhaM na bhImo na yamau sa tvasmAnveda suvrataH .. 25..\\ gatA kila pR^ithA tasya sakAshamiti naH shrutam . asmAka.n shama kAmA vai tva.n cha putro mametyatha .. 26..\\ pR^ithAyA na kR^itaH kAmastena chApi mahAtmanA . ati pashchAdidaM mAtaryavochaditi naH shrutam .. 27..\\ na hi shakShyAmyaha.n tyaktuM nR^ipaM duryodhana.n raNe . anArya.n cha nR^isha.nsaM cha kR^itaghnaM cha hi me bhavet .. 28..\\ yudhiShThireNa sandhi.n chayadi kuryAM mate tava . bhIto raNe shvetavAhAditi mAM ma.nsyate janaH .. 29..\\ so.ahaM nirjitya samare vijaya.n saha keshavam . sandhAsye dharmaputreNa pashchAditi cha so.abravIt .. 30..\\ tamavochatkila pR^ithA punaH pR^ithula vakShasam . chaturNAmabhaya.n dehi kAma.n yudhyasva phalgunam .. 31..\\ so.abravInmAtara.n dhImAnvepamAnaH kR^itA~njaliH . prAptAnviShahyAMshchaturo na haniShyAmi te sutAn .. 32..\\ pa~nchaiva hi sutA mAtarbhaviShyanti hi te dhruvam . sa karNA vA hate pArthe sArjunA vA hate mayi .. 33..\\ taM putragR^iddhinI bhUyo mAtAputramathAbravIt . bhrAtR^INA.n svasti kurvIthA yeShAM svasti chikIrShasi .. 34..\\ tamevamuktvA tu pR^ithA visR^ijyopayayau gR^ihAn . so.arjunena hato vIro bhrAtA bhrAtrA sahodaraH .. 35..\\ na chaiva vivR^ito mantraH pR^ithAyAstasya vA mune . atha shUro maheShvAsaH pArthenAsau nipAtitaH .. 36..\\ aha.n tvaGYAsiShaM pashchAtsvasodaryaM dvijottama . pUrvajaM bhrAtara.n karNaM pR^ithAyA vachanAtprabho .. 37..\\ tena me dUyate.atIva hR^idayaM bhrAtR^ighAtinaH . karNArjuna sahAyo.aha.n jayeyamapi vAsavam .. 38..\\ sabhAyA.n klishyamAnasya dhArtarAShTrairdurAtmabhiH . sahasotpatitaH krodhaH karNa.n dR^iShTvA prashAmyati .. 39..\\ yadAyhyasya giro rUkShAH shR^iNomi kaTukodayAH . sabhAyA.n gadato dyUte duryodhanahitaiShiNaH .. 40..\\ tadA nashyati me krodhaH pAdau tasya nirIkShya ha . kuntyA hi sadR^ishau pAdau karNasyeti matirmama .. 41..\\ sAdR^ishya hetumanvichchhanpR^ithAyAstava chaiva ha . kAraNaM nAdhigachchhAmi katha.n chidapi chintayan .. 42..\\ kathaM nu tasya sa~NgrAme pR^ithivI chakramagrasat . katha.n cha shapto bhrAtA me tattva.n vaktumihArhasi .. 43..\\ shrotumichchhAmi bhagava.nstvattaH sarva.n yathAtatham . bhavAnhi sarvavidvidvA.Nlloke veda kR^itAkR^itam .. 44..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 2} vaizampaayana sa evamuktastu munirnArado vadatA.n varaH . kathayAmAsa tatsarva.n yathA shaptaH sasUtajaH .. 1..\\ evametanmahAbAho yathA vadasi bhArata . na karNArjunayoH ki.n chidaviShahyaM bhavedraNe .. 2..\\ guhyametattu devAnA.n kathayiShyAmi te nR^ipa . tannibodha mahArAja yathAvR^ittamidaM purA .. 3..\\ kShatra.n svarga.n kathaM gachchhechchhastra pUtamiti prabho . sa~NgharShajananastasmAtkanyA garbho vinirmitaH .. 4..\\ sa bAlastejasA yuktaH sUtaputratvamAgataH . chakArA~NgirasA.n shreShThe dhanurveda.n gurau tava .. 5..\\ sabalaM bhImasenasya phalgunasya cha lAghavam . buddhi.n cha tava rAjendra yamayorvinayaM tathA .. 6..\\ sakhya.n cha vAsudevena bAlye gANDivadhanvanaH . prajAnAmanurAga.n cha chintayAno vyadahyata .. 7..\\ sa sakhyamagamadbAlye rAGYA duryodhanena vai . yuShmAbhirnityasandviShTo daivAchchApi svabhAvataH .. 8..\\ vidyAdhikamathAlakShya dhanurvede dhana~njayam . droNa.n rahasyupAgamya karNo vachanamabravIt .. 9..\\ brahmAsta.n vettumichchhAmi sa rahasyanivartanam . arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiH .. 10..\\ samaH putreShu cha snehaH shiShyeShu cha tava dhruvam . tvatprasAdAnna mAM brUyurakR^itAstra.n vichakShaNAH .. 11..\\ droNastathoktaH karNena sApekShaH phalgunaM prati . daurAtmya.n chApi karNasya viditvA tamuvAcha ha .. 12..\\ brahmAstaM brAhmaNo vidyAdyathAvachcharitavrataH . kShatriyo vA tapasvI yo nAnyo vidyAtkatha.n chana .. 13..\\ ityukto.a~NgirasA.n shreShThamAmantrya pratipUjya cha . jagAma sahasA rAmaM mahendraM parvataM prati .. 14..\\ sa tu rAmamupAgamya shirasAbhipraNamya cha . brAhmaNo bhArgavo.asmIti gauraveNAbhyagachchhata .. 15..\\ rAmastaM pratijagrAha pR^iShTvA gotrAdi sarvashaH . uShyatA.n svAgata.n cheti prItimAMshchAbhavadbhR^isham .. 16..\\ tatra karNasya vasato mahendre parvatottame . gandharvai rAkShasairyakShairdevaishchAsItsamAgamaH .. 17..\\ sa tatreShvastramakarodbhR^igushreShThAdyathAvidhi . priyashchAbhavadatyartha.n devagandharvarakShasAm .. 18..\\ sa kadA chitsamudrAnte vicharannAshramAntike . ekaH khaDgadhanuH pANiH parichakrAma sUta jaH .. 19..\\ so.agnihotraprasaktasya kasya chidbrahmavAdinaH . jaghAnAGYAnataH pArtha homadhenu.n yadR^ichchhayA .. 20..\\ tadaGYAnakR^itaM matvA brAhmaNAya nyavedayat . karNaH prasAdayaMshchainamidamityabravIdvachaH .. 21..\\ abuddhi pUrvaM bhagavandhenureShA hatA tava . mayA tatra prasAdaM me kuruShveti punaH punaH .. 22..\\ ta.n sa vipro.abravItkruddho vAchA nirbhartsayanniva . durAchAra vadhArhastvaM phalaM prApnuhi durmate .. 23..\\ yena vispardhase nitya.n yadartha.n ghaTase.anisham . yudhyatastena te pApabhUmishchakra.n grasiShyati .. 24..\\ tatashchakre mahI graste mUrdhAna.n te vichetasaH . pAtayiShyati vikramya shatrurgachchha narAdhama .. 25..\\ yatheya.n gaurhatA mUDha pramattena tvayA mama . pramattasyaivamevAnyaH shiraste pAtayiShyati .. 26..\\ tataH prasAdayAmAsa punasta.n dvijasattamam . gobhirdhanaishcha ratnaishcha sa chainaM punarabravIt .. 27..\\ nedaM madvyAhR^ita.n kuryAtsarvaloko.api vai mR^iShA . gachchha vA tiShTha vA yadvA kArya.n te tatsamAchara .. 28..\\ ityukto brAhmaNenAtha karNo dainyAdadhomukhaH . rAmamabhyAgamadbhItastadeva manasA smaran .. 29..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 3} naarada karNasya bAhuvIryeNa prashrayeNa damena cha . tutoSha bhR^igushArdUlo gurushushrUShayA tathA .. 1..\\ tasmai sa vidhivatkR^itsnaM brahmAstra.n sa nivartanam . provAchAkhilamavyagra.n tapasvI sutapasvine .. 2..\\ viditAstrastataH karNo ramamANo.a.ashrame bhR^igoH . chakAra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaH .. 3..\\ tataH kadA chidrAmastu charannAshramamantikAt . karNena sahito dhImAnupavAsena karshitaH .. 4..\\ suShvApa jAmadagnyo vai visrambhotpanna sauhR^idaH . karNasyotsa~Nga AdhAya shiro klAntamanA guruH .. 5..\\ atha kR^imiH shleShma mayo mA.nsashoNitabhojanaH . dAruNo dAruNasparshaH karNasyAbhyAshamAgamat .. 6..\\ sa tasyorumathAsAdya bibheda rudhirAshanaH . na chainamashakatkSheptu.n hantuM vApi gurorbhayAt .. 7..\\ sandashyamAno.api tathA kR^imiNA tena bhArata . guru prabodha sha~NkI cha tamupaikShata sUta jaH .. 8..\\ karNastu vedanA.n dhairyAdasahyA.n vinigR^ihya tAm . akampannavyathaMshchaiva dhArayAmAsa bhArgavam .. 9..\\ yadA tu ridhireNA~Nge parispR^iShTo bhR^igUdvahaH . tadAbudhyata tejasvI santaptashchedamabravIt .. 10..\\ aho.asmyashuchitAM prAptaH kimida.n kriyate tvayA . kathayasva bhaya.n tyaktvA yAthAtathyamidaM mama .. 11..\\ tasya karNastadAchaShTa kR^imiNA paribhakShaNam . dadarsha rAmasta.n chApi kR^imi.n sUkara saMnibham .. 12..\\ aShTa pAda.n tIkShNadaMShTra.n sUchIbhiriva sa.nvR^itam . romabhiH saMniruddhA~NgamalarkaM nAma nAmataH .. 13..\\ sa dR^iShTamAtro rAmeNa kR^imiH prANAnavAsR^ijat . tasminnevAsR^iksa~Nklinne tadadbhutamivAbhavat .. 14..\\ tato.antarikShe dadR^ishe vishvarUpaH karAlavAn . rAkShaso lohitagrIvaH kR^iShNA~Ngo meghavAhanaH .. 15..\\ sa rAma prA~njalirbhUtvA babhAShe pUrNamAnasaH . svasti te bhR^igushArdUla gamiShyAmi yathAgatam .. 16..\\ mokShito narakAdasmi bhavatA munisattama . bhadra.n cha te.asu nandishcha priyaM me bhavatA kR^itam .. 17..\\ tamuvAchaM mahAbAhurjAmadagnyaH pratApavAn . kastva.n kasmAchcha narakaM pratipanno bravIhi tat .. 18..\\ so.abravIdahamAsaM prAggR^itso nAma mahAsuraH . purA devayuge tAta bhR^igostulyavayA iva .. 19..\\ so.ahaM bhR^igorsudayitAM bhAryAmapaharaM balAt . maharSherabhishApena kR^imibhUto.apataM bhuvi .. 20..\\ abravIttu sa mA.n krodhAttava pUrvapitAmahaH . mUtra shleShmAshanaH pApanirayaM pratipatsyase .. 21..\\ shApasyAnto bhavedbrahmannityeva.n tamathAbruvam . bhavitA bhArgave rAma iti mAmabravIdbhR^iguH .. 22..\\ so.ahametA.n gatiM prApto yathA na kushalaM tathA . tvayA sAdho samAgamya vimuktaH pApayonitaH .. 23..\\ evamuktvA namaskR^itya yayau rAmaM mahAsuraH . rAmaH karNa.n tu sa krodamida.n vachanamabravIt .. 24..\\ ati duHkhamidaM mUDha na jAtu brAhmaNaH sahet . kShatriyasyaiva te dhairya.n kAmayA satyamuchyatAm .. 25..\\ tamuvAcha tataH karNaH shApabhItaH prasAdayan . brahmakShatrAntare sUta.n jAtaM mA.n viddhi bhArgava .. 26..\\ rAdheyaH karNa iti mAM pravadanti janA bhuvi . prasAda.n kuru me brahmannastralubdhasya bhArgava .. 27..\\ pitA gururna sandeho veda vidyA pradaH prabhuH . ato bhArgava ityuktaM mayA gotra.n tavAntike .. 28..\\ tamuvAcha bhR^igushreShThaH saroShaH prahasanniva . bhUmau nipatita.n dIna.n vepamAna kR^itA~njalim .. 29..\\ yasmAnmithyopacharito astralobhAdiha tvayA . tasmAdetaddhi te mUDha brahmAstraM pratibhAsyati .. 30..\\ anyatra vadhakAlAtte sadR^ishena sameyuShaH . abrAhmaNe na hi brahma dhruva.n tiShThetkadA chana .. 31..\\ gachchhedAnIM na te sthAnamanR^itasyeha vidyate . na tvayA sadR^isho yuddhe bhavitA kshatriyo bhuvi .. 32..\\ evamuktastu rAmeNa nyAyenopajagAma saH . duryodhanamupAgamya kR^itAstro.asmIti chAbravIt .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 4} naarada karNastu samavApyaitadastraM bhArgavanandanAt . duryodhanena sahito mumude bharatarShabha .. 1..\\ tataH kadA chidrAjAnaH samAjagmuH svaya.nvare . kali~Nga viShaye rAjanrAGYashchitrA~Ngadasya cha .. 2..\\ shrImadrAjapuraM nAma nagara.n tatra bhArata . rAjAnaH shatashastatra kanyArtha.n samupAgaman .. 3..\\ shutvA duryodhanastatra sametAnsarvapArthivAn . rathena kA~nchanA~Ngena karNena sahito yayau .. 4..\\ tataH svaya.nvare tasminsampravR^itte mahotsave . samApeturnR^ipatayaH kanyArthe nR^ipasattama .. 5..\\ shishupAlo jarAsandho bhIShmako vakra eva cha . kapota romA nIlashcha rukmI cha dR^iDhavikramaH .. 6..\\ sR^igAlashcha mahArAja strI rAjyAdhipatishcha yaH . ashokaH shatadhanvA cha bhojo vIrashcha nAmataH .. 7..\\ ete chAnye cha bahavo dakShiNA.n dishamAshritAH . mlechchhAchAryAshcha rAjAnaH prAchyodIchyashcha bhArata .. 8..\\ kA~nchanA~NgadinaH sarve baddhajAmbUnada srajaH . sarve bhAsvaradehAshcha vyAghrA iva madotkaTAH .. 9..\\ tataH samupaviShTeShu teShu rAjasu bhArata . vivesha ra~Nga.n sA kanyA dhAtrI varShadharAnvitA .. 10..\\ tataH saMshrAvyamANeShu rAGYAM nAmasu bhArata . atyakrAmaddhArtarAShTra.n sA kanyA varavarNinI .. 11..\\ duryodhanastu kauravyo nAmarShayata la~Nghanam . pratyaShedhachcha tA.n kanyAmasatkR^itya narAdhipAn .. 12..\\ sa vIryamadamattatvAdbhIShmadroNAvupAshritaH . rathamAropya tA.n kanyAmAjuhAva narAdhipAn .. 13..\\ tamanvayAdrathI khaDgI bhaddha godhA~NgulitravAn . karNaH shasta bhR^itA.n shreShThaH pR^iShThataH puruSharShabha .. 14..\\ tato vimardaH sumahAnrAGYAmAsIdyudhiShThiraH . saMnahyatA.n tanutrANi rathAnyojayatAm api .. 15..\\ te.abhyadhAvanta sa~NkruddhAH karNaduryodhanAvubhau . sharavarShANi mu~nchanto meghAH parvatayoriva .. 16..\\ karNasteShAmApatatAmekaikena kShureNa ha . dhanUMShi sa sharAvApAnyapAtayata bhUtale .. 17..\\ tato vidhanuShaH kAMshchitkAMshchidudyatakArmukAn . kAMshchidudvahato bANAnrathashakti gadAstathA .. 18..\\ lAghavAdAkulI kR^ityakarNaH praharatA.n varaH . hatasUtAMshcha bhUyiShThAnavajigye narAdhipAn .. 19..\\ te svaya.n tvarayanto.ashvAnyAhi yAhIti vAdinaH . vyapeyuste raNa.n hitvA rAjAno bhagnamAnasAH .. 20..\\ duryodhanastu karNena pAlyamAno.abhyayAttadA . hR^iShTaH kanyAmupAdAya naragaM nAgasAhvayam .. 21..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 5} naarada AviShkR^itabala.n karNa.n GYAtvA rAjA tu mAgadhaH . AhvayaddvairathenAjau jarAsandho mahIpatiH .. 1..\\ tayoH samabhavadyuddha.n divyAstraviduShordvayoH . yudhi nAnApraharaNairanyonyamabhivarShatoH .. 2..\\ kShINabANau vi dhanuShau bhagnakhaDgau mahI.n gatau . bAhubhiH samasa~njetAmubhAvapi balAnvitau .. 3..\\ bAhukaNTaka yuddhena tasya karNo.atha yudhyataH . bibheda sandhi.n dehasya jarayA shleShitasya ha .. 4..\\ sa vikAra.n sharIrasya dR^iShTvA nR^ipatirAtmanaH . prIto.asmItyabravItkarNa.n vairamutsR^ijya bhArata .. 5..\\ prItyA dadau sa karNAya mAlinIM nagarIm atha . a~NgeShu narashArdUla sa rAjAsItsapatnajit .. 6..\\ pAlayAmAsa champA.n tu karNaH parabalArdanaH . duryodhanasyAnumate tavApi vidita.n tathA .. 7..\\ eva.n shastrapratApena prathitaH so.abhavatkShitau . tvaddhitArtha.n surendreNa bhikShito varma kuNDale .. 8..\\ sa divye sahaje prAdAtkuNDale paramArchite . sahaja.n kavachaM chaiva mohito deva mAyayA .. 9..\\ vimuktaH kuNDalAbhyA.n cha sahajena cha varmaNA . nihato vijayenAjau vAsudevasya pashyataH .. 10..\\ brAhmaNasyAbhishApena rAmasya cha mahAtmanaH . kuntyAshcha varadAnena mAyayA cha shatakratoH .. 11..\\ bhIShmAvamAnAtsa~NkhyAyA.n rathAnAmardhakIrtanAt . shalyAttejovadhAchchApi vAsudeva nayena cha .. 12..\\ rudrasya devarAjasya yamasya varuNasya cha . kubera droNayoshchaiva kR^ipasya cha mahAtmanaH .. 13..\\ astrANi divyAnyAdAya yudhi gANDIvadhanvanA . hato vaikartanaH karNo divAkarasamadyutiH .. 14..\\ eva.n shaptastava bhrAtA bahubhishchApi va~nchitaH . na shochyaH sa naravyAghro yuddhe hi nidhana.n gataH .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 6} vaizampaayana etAvaduktvA devarShirvirarAma sa nAradaH . yudhiShThirastu rAjarShirdadhyau shokapariplutaH .. 1..\\ ta.n dInamanasa.n vIramadho vadanamAtulam . niHshvasanta.n yathA nAgaM paryashrunayana.n tathA .. 2..\\ kuntI shokaparItA~NgI duHkhopahata chetanA . abravInmadhurAbhAShA kAle vachanamarthavat .. 3..\\ yudhiShThira mahAbAho naina.n shochitumarhasi . jahi shokaM mahAprAGYa shR^iNu cheda.n vacho mama .. 4..\\ yatitaH sa mayA pUrvaM bhrAtrya.n GYApayitu.n tava . bhAskareNa cha devena pitrA dharmabhR^itA.n vara .. 5..\\ yadvAchya.n hitakAmena suhR^idA bhUtimichchhatA . tathA divAkareNoktaH svapnAnte mama chAgrataH .. 6..\\ na chainamashakadbhAnuraha.n vA snehakAraNaiH . purA pratyanunetu.n vA netuM vApyekatA.n tvayA .. 7..\\ tataH kAlaparItaH sa vairasyoddhukShaNe rataH . pratIpa kArI yuShmAkamiti chopekShito mayA .. 8..\\ ityukto dharmarAjastu mAtrA bAShpAkulekShaNaH . uvAcha vAkya.n dharmAtmA shokavyAkula chetanaH .. 9..\\ bhavatyA gUDhamantratvAtpIDito.asmItyuvAcha tAm . shashApa cha mahAtejAH sarvalokeShu cha striyaH . na guhya.n dhArayiShyantItyatiduHkha samanvitaH .. 10..\\ sa rAjA putrapautrANA.n sambandhisuhR^idA.n tathA . smarannudvignahR^idayo babhUvAsvastha chetanaH .. 11..\\ tataH shokaparItAtmA sa dhUma iva pAvakaH . nirvedamakaroddhImAnrAjA santApapIDitaH .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 7} vaizampaayana yudhiShThirastu dharmAtmA shokavyAkula chetanaH . shushocha duHkhasantaptaH smR^itvA karNaM mahAratham .. 1..\\ AviShTo duHkhashokAbhyAM niHshvasaMshcha punaH punaH . dR^iShTvArjunamuvAcheda.n vachanaM shokakarshitaH .. 2..\\ yadbhaikShamAchariShyAma vR^iShNyandhakapure vayam . GYAtInniShpuruShAnkR^itvA nemAM prApsyAma durgatim .. 3..\\ amitrA naH samR^iddhArthA vR^ittArthAH kuravaH kila . AtmAnamAtmanA hatvA ki.n dharmaphalamApnumaH .. 4..\\ dhigastu kShAtramAchAra.n dhigastu balamaurasam . dhigastvamarSha.n yenemAmApada.n gamitA vayam .. 5..\\ sAdhu kShamA damaH shauchamavairodhyamamatsaraH . ahi.nsA satyavachanaM nityAni vanachAriNAm .. 6..\\ vaya.n tu lobhAnmohAchcha stambhaM mAnaM cha saMshritAH . imAmavasthAmApannA rAjyalesha bubhukShayA .. 7..\\ trailokyasyApi rAjyena nAsmAnkashchitpraharShayet . bAndhavAnnihatAndR^iShTvA pR^ithivyAmAmiShaiShiNaH .. 8..\\ te vayaM pR^ithivI hetoravadhyAnpR^ithivIsamAn . samparityajya jIvAmo hInArthA hatabAndhavAH .. 9..\\ AmiShe gR^idhyamAnAnAmashunAM naH shunAm iva . AmiSha.n chaiva no naShTamAmiShasya cha bhojinaH .. 10..\\ na pR^ithivyA sakalayA na suvarNasya rAshibhiH . na gavAshvena sarveNa te tyAjyA ya ime hatAH .. 11..\\ sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhAmarShasamanvitAH . mR^ityuyAna.n samAruhya gatA vaivasvatakShayam .. 12..\\ bahukalyANamichchhanta Ihante pitaraH sutAn . tapasA brahmacharyeNa vandanena titikShayA .. 13..\\ upavAsaistathejyAbhirvratakautuka ma~NgalaiH . labhante mAtaro garbhA.nstAnmAsAndasha bibhrati .. 14..\\ yadi svasti prajAyante jAtA jIvanti vA yadi . sambhAvitA jAtabalAste dadyuryadi naH sukham . iha chAmutra chaiveti kR^ipaNAH phalahetukAH .. 15..\\ tAsAmaya.n samArambho nivR^ittaH kevalo.aphalaH . yadAsAM nihatAH putrA yuvAno mR^iShTakuNDalAH .. 16..\\ abhuktvA pArthivAnbhogAnR^iNAnyanavadAya cha . pitR^ibhyo devatAbhyashcha gatA vaivasvatakShayam .. 17..\\ yadaiShAma~Ngapitarau jAtau kAmamayAviva . sa~njAtabalarUpeShu tadaiva nihatA nR^ipAH .. 18..\\ sa.nyuktAH kAmamanyubhyA.n krodhaharShAsama~njasAH . na te janma phala.n kiM chidbhoktAro jAtu karhi chit .. 19..\\ pA~nchAlAnA.n kurUNAM cha hatA eva hi ye.ahatAH . te vaya.n tvadhamA.NllokAnprapadyema svakarmabhiH .. 20..\\ vayamevAsya lokasya vinAshe kAraNa.n smR^itAH . dhR^itarAShTrasya putreNa nikR^ityA pratyapatsmahi .. 21..\\ sadaiva nikR^itipraGYo dveShTA mAyopajIvanaH . mithyavR^ittaH sa satatamasmAsvanapakAriShu .. 22..\\ aMshakAmA vaya.n te cha na chAsmAbhirna tairjitam . na tairbhukteyamavanirna nAryo gItavAditam .. 23..\\ nAmAtya samitau kathyaM na cha shrutavatA.n shrutam . na ratnAni parArdhyAni na bhUrna draviNAgamaH .. 24..\\ R^iddhimasmAsu tA.n dR^iShTvA vivarNo hariNaH kR^ishaH . dhR^itarAShTrasya nR^ipateH saubalena niveditaH .. 25..\\ taM pitA putragR^iddhitvAdanumene.anaye sthitam . anavekShyaiSha pitara.n gA~Ngeya.n viduraM tathA . asaMshaya.n dhR^itarAShTro yathaivAhaM tathAgataH .. 26..\\ aniyamyAshuchi.n lubdhaM putra.n kAmavashAnugam . patito yashaso dIptAdghAtayitvA sahodarAn .. 27..\\ imau vR^iddhau cha shokAgnau prakShipya sa suyodhanaH . asmatpradveSha sa.nyuktaH pApabuddhiH sadaiva hi .. 28..\\ ko hi bandhuH kulInaH sa.nstathA brUyAtsuhR^ijjane . yathAsAvuktavAnkShudro yuyutsurvR^iShNisaMnidhau .. 29..\\ Atmano hi vaya.n doShAdvinaShTAH shAshvatIH samAH . pradahanto dishaH sarvAstejasA bhAskarA iva .. 30..\\ so.asmAka.n vairapuruSho durmantri pragraha.n gataH . duryodhanakR^ite hyetatkulaM no vinipAtitam . avadhyAnA.n vadha.n kR^itvA loke prAptAH sma vAchyatAm .. 31..\\ kulasyAsyAnta karaNa.n durmatiM pApakAriNam . rAjA rAShTreshvara.n kR^itvA dhR^itarAShTro.adya shochati .. 32..\\ hatAH shUrAH kR^itaM pApa.n viShayaH svo vinAshitaH . hatvA no vigato manyuH shoko mA.n rundhayatyayam .. 33..\\ dhana~njaya kR^itaM pApa.n kalyANenopahanyate . tyAgavAMshcha punaH pApaM nAla.n kartumiti shrutiH .. 34..\\ tyAgavA~njanma maraNe nApnotIti shrutiryadA . prAptavarmA kR^itamatirbrahma sampadyate tadA .. 35..\\ sadhana~njaya nirdvandvo munirGYAnasamanvitaH . vanamAmantrya vaH sarvAngamiShyAmi parantapa .. 36..\\ na hi kR^itsnatamo dharmaH shakyaH prAptumiti shrutiH . parigrahavatA tanme pratyakShamarisUdana .. 37..\\ mayA nisR^iShTaM pApa.n hi parigrahamabhIpsatA . janma kShayanimitta.n cha shakyaM prAptumiti shrutiH .. 38..\\ sa parigrahamutsR^ijya kR^itsna.n rAjya.n tathaiva cha . gamiShyAmi vinirmukto vishoko vi jvarastathA .. 39..\\ prashAdhi tvamimAmurvI.n kShemAM nihatakaNTakAm . na mamArtho.asti rAjyena na bhogairvA kurUttama .. 40..\\ etAvaduktvA vachana.n dharmarAjo yudhiShThiraH . vyupAramattataH pArthaH kanIyAnpratyabhAShata .. 41..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 8} vaizampaayana athArjuna uvAchedamadhikShipta ivAkShamI . abhinItatara.n vAkya.n dR^iDhavAdaparAkramaH .. 1..\\ darshayannaindrirAtmAnamugramugraparAkramaH . smayamAno mahAtejAH sR^ikkiNI sa.nlihanmuhuH .. 2..\\ aho duHkhamaho kR^ichchhramaho vaiklavyamuttamam . yatkR^itvAmAnuSha.n karma tyajethAH shriyamuttamAm .. 3..\\ shatrUnhatvA mahI.n labdhvA svadharmeNopapAditAm . hatAmitraH katha.n sarva.n tyajethA buddhilAghavAt .. 4..\\ klIbasya hi kuto rAjya.n dIrghasUtrasya vA punaH . kimartha.n cha mahIpAlAnavadhIH krodhamUrchhitaH .. 5..\\ yo hyAjijIviShedbhaikShya.n karmaNA naiva kena chit . samArambhAnbubhUSheta hatasvastiraki~ncanaH . sarvalokeShu vikhyAto na putrapashusa.nhitaH .. 6..\\ kApAlIM nR^ipa pApiShThA.n vR^ittimAsthAya jIvataH . santyajya rAjyamR^iddha.n te loko.ayaM ki.n vadiShyati .. 7..\\ sarvArambhAnsamutsR^ijya hatasvastiraki~ncanaH . kasmAdAsha.nsase bhaikShya.n chartuM prAkR^itavatprabho .. 8..\\ asminrAjakule jAto jitvA kR^itsnA.n vasundharAm . dharmArthAvakhilau hitvA vanaM mauDhyAtpratiShThase .. 9..\\ yadImAni havIMShIha vimathiShyantyasAdhavaH . bhavatA viprahINAni prApta.n tvAmeva kilbiSham .. 10..\\ Aki~ncanyamanAshAsyamiti vai nahuSho.abravIt . kR^ityA nR^isha.nsA hyadhane dhigastvadhanatAm iha .. 11..\\ ashvastanamR^iShINA.n hi vidyate veda tadbhavAn . ya.n tvimaM dharmamityAhurdhanAdeSha pravartate .. 12..\\ dharma.n sa.nharate tasya dhanaM harati yasya yaH . hriyamANe dhane rAjanvaya.n kasya kShamemahi .. 13..\\ abhishastavatprapashyanti daridraM pArshvataH sthitam . dAridryaM pAtaka.n loke kastachchha.nsitumarhati .. 14..\\ patitaH shochyate rAjannirdhanashchApi shochyate . visheShaM nAdhigachchhAmi patitasyAdhanasya cha .. 15..\\ arthebhyo hi vivR^iddhebhyaH sambhR^itebhyastatastataH . kriyAH sarvAH pravartante parvatebhya ivApa gAH .. 16..\\ ardhAddharmashcha kAmashcha svargashchaiva narAdhipa . prANayAtrA hi lokasya vinArthaM na prasidhyati .. 17..\\ arthena hi vihInasya puruShasyAlpamedhasaH . vyuchchhidyante kriyAH sarvA grIShme ku sarito yathA .. 18..\\ yasyArthAstasya mitrANi yasyArthAstasya bAndhavAH . yasyArthAH sa pumA.Nlloke yasyArthAH sa cha paNDitaH .. 19..\\ adhanenArthakAmena nArthaH shakyo vivitsatA . arthairarthA nibadhyante gajairiva mahAgajAH .. 20..\\ dharmaH kAmashcha svargashcha harShaH krodhaH shruta.n damaH . arthAdetAni sarvANi pravartante narAdhipa .. 21..\\ dhanAtkulaM prabhavati dhanAddharmaH pravartate . nAdhanasyAstyaya.n loko na paraH puruShottama .. 22..\\ nAdhano dharmakR^ityAni yathAvadanutiShThati . dhanAddhi dharmaH sravati shailAdgirinadI yathA .. 23..\\ yaH kR^ishAshvaH kR^isha gavaH kR^isha bhR^ityaH kR^ishAtithiH . sa vai rAjankR^isho nAma na sharIrakR^ishaH kR^ishaH .. 24..\\ avekShasva yathAnyAyaM pashya devAsura.n yathA . rAjankimanyajGYAtInA.n vadhAdR^idhyanti devatAH .. 25..\\ na cheddhartavyamanyasya katha.n taddharmamArabhet . etAvAneva vedeShu nishchayaH kavibhiH kR^itaH .. 26..\\ adhyetavyA trayI vidyA bhavitavya.n vipashchitA . sarvathA dhanamAhArya.n yaShTavya.n chApi yatnataH .. 27..\\ krohAddevairavAptAni divi sthAnAni sarvashaH . iti devA vyavasitA vedavAdAshcha shAshvatAH .. 28..\\ adhIyante tapasyanti yajante yAjayanti cha . kR^itsna.n tadeva cha shreyo yadapyAdadate.anyataH .. 29..\\ na pashyAmo.anapahR^ita.n dhanaM kiM chitkva chidvayam . evameva hi rAjAno jayanti pR^ithivImimAm .. 30..\\ jitvA mamatvaM bruvate putrA iva piturdhane . rAjarShayo jitasvargA dharmo hyeShAM nigadyate .. 31..\\ yathaiva pUrNAdudadheH syandantyApo disho dasha . eva.n rAjakulAdvittaM pR^ithivIM pratitiShThati .. 32..\\ AsIdiya.n dilIpasya nR^igasya nahuShasya cha . ambarIShasya mAndhAtuH pR^ithivI sA tvayi sthitA .. 33..\\ sa tvA.n dravyamayo yaGYaH samprAptaH sarvadakShiNaH . ta.n chenna yajase rAjanprAptastvaM devakilbiSham .. 34..\\ yeShA.n rAjAshvamedhena yajate dakShiNAvatA . upetya tasyAvabhR^ithaM pUtAH sarve bhavanti te .. 35..\\ vishvarUpo mahAdevaH sarvamedhe mahAmakhe . juhAva sarvabhUtAni tathaivAtmAnamAtmanA .. 36..\\ shAshvato.ayaM bhUtipatho nAsyAntamanushushruma . mahAndAsharathaH panthA mA rAjankApatha.n gamaH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 9} yudhisthira muhUrta.n tAvadekAgro manaH shrotre.antarAtmani . dhArayitvApi te shrutvA rochatA.n vachanaM mama .. 1..\\ sArthagamyamahaM mArgaM na jAtu tvatkR^ite punaH . gachchheya.n tadgamiShyAmi hitvA grAmyasukhAnyuta .. 2..\\ kShemyashchaikAkinA gamyaH panthAH ko.astIti pR^ichchha mAm . atha vA nechchhasi praShTumapR^ichchhannapi me shR^iNu .. 3..\\ hitvA grAmyasukhAchAra.n tapyamAno mahattapaH . araNye phalamUlAshI chariShyAmi mR^igaiH saha .. 4..\\ juhvAno.agni.n yathAkAlamubhau kAlAvupaspR^ishan . kR^ishaH parimitAhArashcharma chIrajaTA dharaH .. 5..\\ shItavAtAtapa sahaH kShutpipAsAshramakShamaH . tapasA vidhidR^iShTena sharIramupashoShayan .. 6..\\ manaHkarNasukhA nitya.n shR^iNvannuchchAvachA giraH . muditAnAmaraNyeShu vasatAM mR^igapakShiNAm .. 7..\\ AjighranpeshalAngandhAnphullAnA.n vR^ikShavIrudhAm . nAnArUpAnvane pashyanramaNIyAnvanaukasaH .. 8..\\ vAna prasthajanasyApi darshana.n kulavAsinaH . nApriyANyAchariShyAmi kiM punargrAmavAsinAm .. 9..\\ ekAntashIlI vimR^ishanpakvApakvena vartayan . pitR^IndevAMshcha vanyena vAgbhiradbhish cha tarpayan .. 10..\\ evamAraNya shAstrANAmugramugratara.n vidhim . sevamAnaH pratIkShiShye dehasyAsya samApanam .. 11..\\ atha vaiko.ahamekAhamekaikasminvanaspatau . charanbhaikShyaM munirmuNDaH kShapayiShye kalevaram .. 12..\\ pA.nsubhiH samavachchhannaH shUnyAgAra pratishrayaH . vR^ikShamUlaniketo vA tyaktasarvapriyApriyaH .. 13..\\ na shochanna prahR^iShyaMshcha tulyanindAtmasa.nstutiH . nirAshIrnirmamo bhUtvA nirdvandvo niShparigrahaH .. 14..\\ AtmArAmaH prasannAtmA jaDAndhabadhirAkR^itiH . akurvANaH paraiH kA.n chitsa.nvidaM jAtu kena chit .. 15..\\ ja~NgamAja~NgamAnsarvAnna vihi.nsaMshchaturvidhAn . prajAH sarvAH svadharmasthAH samaH prANabhR^itaH prati .. 16..\\ na chApyavahasanka.n chinna kurvanbhrukuTIM kva chit . prasannavadano nitya.n sarvendriyasusa.nyataH .. 17..\\ apR^ichchhankasya chinmArga.n vrajanyenaiva kena chit . na deshaM na disha.n kAM chidgantumichchhanvisheShataH .. 18..\\ gamane nirapekShashcha pashchAdanavalokayan . R^ijuH praNihito gachchha.nstrasa sthAvaravarjakaH .. 19..\\ svabhAvastu prayAtyagre prabhavantyashanAnyapi . dvandvAni cha viruddhAni tAni sarvANyachintayan .. 20..\\ alpa.n vAsvAdu vA bhojyaM pUrvAlAbhena jAtuchit . anyeShvapi chara.NllAbhamalAbhe sapta pUrayan .. 21..\\ vi dhUme nyastamusale vya~NgAre bhuktavajjane . atItapAtra sa~ncAre kAle vigatabhikShuke .. 22..\\ ekakAla.n charanbhaikShyaM gR^ihe dve chaiva pa~ncha cha . spR^ihA pAshAnvimuchyAha.n chariShyAmi mahImimAm .. 23..\\ na jijIviShuvatki.n chinna mumUrShuvadAcharan . jIvitaM maraNa.n chaiva nAbhinandanna cha dviShan .. 24..\\ vAsyaika.n takShato bAhuM chandanenaikamukShataH . nAkalyANaM na kalyANa.n chintayannubhayostayoH .. 25..\\ yAH kAshchijjIvatA shakyAH kartumabhyudaya kriyAH . sarvAstAH samabhityajya nimeShAdi vyavasthitaH .. 26..\\ teShu nityamasaktashcha tyaktasarvendriyakriyaH . suparityakta sa~NkalpaH sunirNiktAtma kalmaShaH .. 27..\\ vimuktaH sarvasa~Ngebhyo vyatItaH sarvavAgurAH . na vashe kasya chittiShThansa dharmA mAtarishvanaH .. 28..\\ vItarAgashcharanneva.n tuShTiM prApsyAmi shAshvatIm . tR^iShNayA hi mahatpApamaGYAnAdasmi kAritaH .. 29..\\ kushalAkushalAnyeke kR^itvA karmANi mAnavAH . kAryakAraNa saMshliShTa.n svajanaM nAmabibhratI .. 30..\\ AyuSho.ante prahAyeda.n kShINaprAyaM kalevaram . pratigR^ihNAti tatpApa.n kartuH karmaphala.n hi tat .. 31..\\ eva.n sa.nsArachakre.asminvyAviddhe rathachakravat . sameti bhUtagrAmo.ayaM bhUtagrAmeNa kAryavAn .. 32..\\ janmamR^ityujarAvyAdhivedanAbhirupadrutam . asAramimamasvanta.n sa.nsAra.n tyajataH sukham .. 33..\\ divaH patatsu deveShu sthAnebhyashcha maharShiShu . ko hi nAma bhavenArthI bhavetkAraNatattvavit .. 34..\\ kR^itvA hi vividha.n karma tattadvividhalakShaNam . pArthivairnR^ipatiH svalpaiH kAraNaireva badhyate .. 35..\\ tasmAtpraGYAmR^itamida.n chirAnmAM pratyupasthitam . tatprApya prArthaye sthAnamavyaya.n shAshvata.n dhruvam .. 36..\\ etayA satata.n vR^ittyA charannevaM prakArayA . deha.n sa.nsthApayiShyAmi nirbhayaM mArgamAsthitaH .. 37..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 10} bhiima shrotriyasyeva te rAjanmandakasyAvipashchitaH . anuvAka hatA buddhirnaiShA tattvArtha darshinI .. 1..\\ Alasye kR^itachittasya rAjadharmAnasUyataH . vinAshe dhArtarAShTrANA.n kiM phalaM bharatarShabha .. 2..\\ kShamAnukampA kAruNyamAnR^isha.nsyaM na vidyate . kShAtramAcharato mArgamapi bandhostvadantare .. 3..\\ yadImAM bhavato buddhi.n vidyAma vayamIdR^ishIm . shastraM naiva grahIShyAmo na vadhiShyAma ka.n chana .. 4..\\ bhaikShyamevAchariShyAma sharIrasyA vimokShaNAt . na cheda.n dAruNa.n yuddhamabhaviShyanmahIkShitAm .. 5..\\ prANasyAnnamida.n sarvamiti vai kavayo viduH . sthAvara.n ja~NgamaM chaiva sarvaM prANasya bhojanam .. 6..\\ AdadAnasya chedrAjya.n ye ke chitparipanthinaH . hantavyAsta iti prAGYAH kShatradharmavido viduH .. 7..\\ te sa doShA hatAsmAbhI rAjyasya paripanthinaH . tAnhatvA bhu~NkShva dharmeNa yudhiShThira mahImimAm .. 8..\\ yathA hi puruShaH khAtvA kUpamaprApya chodakam . pa~Nkadigdho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 9..\\ yathAruhya mahAvR^ikShamapahR^itya tato madhu . aprAshya nidhana.n gachchhetkarmedaM nastathopamam .. 10..\\ yathA mahAntamadhvAnamAshayA puruShaH patan . sa nirAsho nivarteta karmedaM nastathopamam .. 11..\\ yathA shatrUnghAtayitvA puruShaH kurusattama . AtmAna.n ghAtayetpashchAtkarmedaM nastathAvidham .. 12..\\ yathAnna.n kShudhito labdhvA na bhu~njIta yadR^ichchhayA . kAmI cha kAminI.n labdhvA karmedaM nastathAvidham .. 13..\\ vayamevAtra garhyA hi ye vayaM mandachetasaH . tvA.n rAjannanugachchhAmo jyeShTho.ayamiti bhArata .. 14..\\ vaya.n hi bAhubalinaH kR^itavidyA manasvinaH . klIbasya vAkye tiShThAmo yathaivAshaktayastathA .. 15..\\ agatInkAgatInasmAnnaShTArthAnarthasiddhaye . katha.n vai nAnupashyeyurjanAH pashyanti yAdR^isham .. 16..\\ ApatkAle hi saMnyAsaH kartavya iti shiShyate . jarayAbhiparItena shatrubhirvya.nsitena cha .. 17..\\ tasmAdiha kR^itapraGYAstyAgaM na parichakShate . dharmavyatikrama.n chedaM manyante sUkShmadarshinaH .. 18..\\ katha.n tasmAtsamutpannastanniShThastadupAshrayaH . tadeva nindannAsIta shraddhA vAnyatra gR^ihyate .. 19..\\ shriyA vihInairadhanairnAstikaiH sampravartitam . vedavAdasya viGYAna.n satyAbhAsamivAnR^itam .. 20..\\ shakya.n tu mauNDyamAsthAya bibhratAtmAnamAtmanA . dharmachchhadma samAsthAya AsituM na tu jIvitum .. 21..\\ shakyaM punararaNyeShu sukhamekena jIvitum . abibhratA putrapautrAndevarShInatithInpitR^In .. 22..\\ neme mR^igAH svargajito na varAhA na pakShiNaH . athaitena prakAreNa puNyamAhurna tA~njanAH .. 23..\\ yadi saMnyAsataH siddhi.n rAjankashchidavApnuyAt . parvatAshcha drumAshchaiva kShipra.n siddhimavApnuyuH .. 24..\\ ete hi nityasaMnyAsA dR^ishyante nirupadravAH . aparigrahavantashcha satata.n chAtmachAriNaH .. 25..\\ atha chedAtmabhAgyeShu nAnyeShA.n siddhimashnute . tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 26..\\ audakAH sR^iShTayashchaiva jantavaH siddhimApnuyuH . yeShAmAtmaiva bhartavyo nAnyaH kash chana vidyate .. 27..\\ avekShasva yathA svaiH svaiH karmabhirvyApR^ita.n jagat . tasmAtkarmaiva kartavyaM nAsti siddhirakarmaNaH .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 11} arjuna atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . tApasaiH saha sa.nvAda.n shakrasya bharatarShabha .. 1..\\ ke chidgR^ihAnparityajya vanamabhyagamandvijAH . ajAtashmashravo mandAH kule jAtAH pravavrajuH .. 2..\\ dharmo.ayamiti manvAnA brahmacharye vyavasthitAH . tyaktvA gR^ihAnpitR^IMshchaiva tAnindro.anvakR^ipAyata .. 3..\\ tAnAbabhAShe bhagavAnpakShI bhUtvA hiranmayaH . suduShkaraM manuShyaishcha yatkR^ita.n vighasAshibhiH .. 4..\\ puNya.n cha bata karmaiShAM prashastaM chaiva jIvitam . sa.nsiddhAste gatiM mukhyAM prAptA dharmaparAyaNAH .. 5..\\ rsarah aho batAya.n shakunirvighasAshAnprasha.nsati . asmAnnUnamaya.n shAsti vaya.n cha vighasAshinaH .. 6..\\ zakuni nAha.n yuShmAnprasha.nsAmi pa~NkadigdhAnrajasvalAn . uchchhiShTa bhojino mandAnanye vai vighasAshinaH .. 7..\\ rsayah ida.n shreyo paramiti vayamevAbhyupAsmahe . shakune brUhi yachchhreyo bhR^isha.n vai shraddadhAma te .. 8..\\ zakuni yadi mAM nAbhisha~Nkadhva.n vibhAjyAtmAnamAtmanA . tato.aha.n vaH pravakShyAmi yAthA tathyaM hitaM vachaH .. 9..\\ rsayah shR^iNumaste vachastAta panthAno viditAstava . niyoge chaiva dharmAtmansthAtumichchhAmi shAdhi naH .. 10..\\ zakuni chatuShpadA.n gauH pravarA lohAnAM kA~nchana.n varam . shabdAnAM pravaro mantro brAhmaNo dvipadA.n varaH .. 11..\\ mantrAya.n jAtakarmAdi brAhmaNasya vidhIyate . jIvato yo yathAkAla.n shmashAnanidhanAditi .. 12..\\ karmANi vaidikAnyasya svargyaH panthAstvanuttamaH . atha sarvANi karmANi mantrasiddhAni chakShate .. 13..\\ AmnAyadR^iDhavAdIni tathA siddhiriheShyate . mAsArdha mAsA R^itava Aditya shashitArakam .. 14..\\ Ihante sarvabhUtAni tadR^ita.n karmasa~NginAm . siddhikShetramidaM puNyamayamevAshramo mahAn .. 15..\\ atha ye karma nindanto manuShyAH kApatha.n gatAH . mUDhAnAmarthahInAnA.n teShAm enastu vidyate .. 16..\\ deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn . santyajya mUDhA vartante tato yAntyashrutI patham .. 17..\\ etadvo.astu tapo yukta.n dadAnItyR^iShichoditam . tasmAttadadhyavasatastapasvitapa uchyate .. 18..\\ deva vaMshAnpitR^ivaMshAnbrahma vaMshAMshcha shAshvatAn . sa.nvibhajya guroshcharyA.n tadvai duShkaramuchyate .. 19..\\ devA vai duShkara.n kR^itvA vibhUtiM paramAM gatAH . tasmAdgArhasthyamudvoDhu.n duShkaraM prabravImi vaH .. 20..\\ tapo shreShThaM prajAnA.n hi mUlametanna saMshayaH . kuTumba vidhinAnena yasminsarvaM pratiShThitam .. 21..\\ etadvidustapo viprA dvandvAtItA vimatsarAH . tasmAdvanaM madhyama.n cha lokeShu tapa uchyate .. 22..\\ durAdharShaM pada.n chaiva gachchhanti vighasAshinaH . sAyamprAtarvibhajyAnna.n svakuTumbe yathAvidhi .. 23..\\ dattvAtithibhyo devaibhyaH pitR^ibhyaH svajanasya cha . avashiShTAni ye.ashnAti tAnAhurvighasAshinaH .. 24..\\ tasmAtsvadharmamAsthAya suvratAH satyavAdinaH . lokasya guravo bhUtvA te bhavantyanupaskR^itAH .. 25..\\ tridivaM prApya shakrasya svargaloke vimatsarAH . vasanti shAshvatIrvarShA janA duShkarakAriNaH .. 26..\\ tataste tadvacho shrutvA tasya dharmArthasa.nhitam . utsR^ijya nAstika gati.n gArhasthyaM dharmamAshritAH .. 27..\\ tasmAttvamapi durdharSha dhairyamAlambya shAshvatam . prashAdhi pR^ithivI.n kR^itsnA.n hatAmitrAM narottama .. 28..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 12} vaizampaayana arjunasya vacho shrutvA nakulo vAkyamabravIt . rAjAnamabhisamprekShya sarvadharmabhR^itA.n varam .. 1..\\ anurudhya mahAprAGYo bhrAtushchittamarindamaH . vyUDhoraH ko mahAbAhustAmrAsyo mita bhAShitA .. 2..\\ vishAkha yUpe devAnA.n sarveShAmagnayashchitAH . tasmAdviddhi mahArAja devAnkarma pathi sthitAn .. 3..\\ anAstikAnAstikAnAM prANadAH pitarash cha ye . te.api karmaiva kurvanti vidhiM pashyasva pArthiva . vedavAdApaviddhA.nstu tAnviddhi bhR^ishanAstikAn .. 4..\\ na hi vedoktamutsR^ijya vipraH sarveShu karmasu . deva yAnena nAkasya pR^iShThamApnoti bhArata .. 5..\\ atyAshramAnaya.n sarvAnityAhurveda nishchayAH . brAhmaNAH shrutisampannAstAnnibodha janAdhipa .. 6..\\ vittAni dharmalabdhAni kratumukhyeShvavAsR^ijan . kR^itAtmasu mahArAja sa vai tyAgI smR^ito naraH .. 7..\\ anavekShya sukhAdAna.n tathevordhvaM pratiShThitaH . AtmatyAgI mahArAja sa tyAgI tAmasaH prabho .. 8..\\ aniketaH paripatanvR^ikShamUlAshrayo muniH . apAchakaH sadA yogI sa tyAgI pArtha bhikShukaH .. 9..\\ krodhaharShAvanAdR^itya paishunya.n cha vishAM pate . vipro vedAnadhIte yaH sa tyAgI guru pUjakaH .. 10..\\ AshramA.nstulayA sarvAndhR^itAnAhurmanIShiNaH . ekataste trayo rAjangR^ihasthAshrama ekataH .. 11..\\ samIkShate tu yo.artha.n vai kAmasvarga.n cha bhArata . ayaM panthA maharShINAmiya.n lokavidA.n gatiH .. 12..\\ iti yaH kurute bhAva.n sa tyAgI bharatarShabha . na yaH parityajya gR^ihAnvanameti vimUDhavat .. 13..\\ yadA kAmAnsamIkSheta dharmavaita.nsiko.anR^ijuH . athainaM mR^ityupAshena kaNThe badhnAti mR^ityurAj .. 14..\\ abhimAna kR^ita.n karma naitatphalavaduchyate . tyAgayuktaM mahArAja sarvameva mahAphalam .. 15..\\ shamo damastapo dAna.n satyaM shauchamathArjavam . yaGYo dhR^itishcha dharmashcha nityamArSho vidhiH smR^itaH .. 16..\\ pitR^idevAtithi kR^ite samArambho.atra shasyate . atraiva hi mahArAja trivargaH kevalaM phalam .. 17..\\ etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite . tyAginaH prakR^itasyeha nochchhittirvidyate kva chit .. 18..\\ asR^ijaddhi prajA rAjanprajApatirakalmaShaH . mA.n yakShyantIti shAntAtmA yaGYairvividhadakShiNaiH .. 19..\\ vIrudhashchaiva vR^ikShAMshcha yaGYArtha.n cha tathauShadhIH . pashUMshchaiva tathA medhyAnyaGYArthAni havIMShi cha .. 20..\\ gR^ihasthAshramiNastachcha yaGYakarma virodhakam . tasmAdgArhasthyameveha duShkara.n durlabhaM tathA .. 21..\\ tatsamprApya gR^ihasthA ye pashudhAnya samanvitAH . na yajante mahArAja shAshvata.n teShu kilbiSham .. 22..\\ svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare . athApare mahAyaGYAnmanasaiva vitanvate .. 23..\\ eva.n dAnasamAdhAnaM mArgamAtiShThato nR^ipa . dvijAterbrahmabhUtasya spR^ihayanti divaukasaH .. 24..\\ sa ratnAni vichitrANi sambhR^itAni tatastataH . makheShvanabhisantyajya nAstikyamabhijalpasi . kuTumbamAsthite tyAgaM na pashyAmi narAdhipa .. 25..\\ rAjasUyAshvamedheShu sarvamedheShu vA punaH . ya chAnye kratavastAta brAhmaNairabhipUjitAH . tairyajasva mahArAja shakro devapatiryathA .. 26..\\ rAGYaH pramAdadoSheNa dasyubhiH parimuShyatAm . asharaNyaH prajAnA.n yaH sa rAjA kaliruchyate .. 27..\\ ashvAngAshchaiva dAsIshcha kareNUshcha svala.n kR^itAH . grAmA~njanapadAMshchaiva kShetrANi cha gR^ihANi cha .. 28..\\ apradAya dvijAtibhyo mAtsaryAviShTa chetasaH . vaya.n te rAjakalayo bhaviShyAmo vishAM pate .. 29..\\ adAtAro.asharaNyAshcha rAjakilbiSha bhAginaH . duHkhAnAmeva bhoktAro na sukhAnA.n kadA chana .. 30..\\ aniShTvA cha mahAyaGYairakR^itvAcha pitR^isvadhAm . tIrtheShvanabhisantyajya pravrajiShyasi chedatha .. 31..\\ chhinnAbhramiva gantAsi vilayaM mAruteritam . lokayorubhayorbhraShTo hyantarAle vyavasthitaH .. 32..\\ antarbahishcha yatki.n chinmano vyAsa~Nga kArakam . parityajya bhavettyAgI na yo hitvA pratiShThate .. 33..\\ etasminvartamAnasya vidhau vipraniShevite . brAhmaNasya mahArAja nochchhittirvidyate kva chit .. 34..\\ nihatya shatrU.nstarasA samR^iddhAn shakro yathA daitya balAni sa~Nkhye . kaH pArtha shochennirataH svadharme pUrvaiH smR^ite pArthiva shiShTajuShTe .. 35..\\ kShAtreNa dharmeNa parAkrameNa jitvA mahIM mantravidbhyaH pradAya . nAkasya pR^iShThe.asi narendra gantA na shochitavyaM bhavatAdya pArtha .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 13} sahadeva na bAhya.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati bhArata . shArIra.n dravyamutsR^ijya siddhirbhavati vA na vA .. 1..\\ bAhyadravyavimuktasya sharIreShu cha gR^idhyataH . yo dharmo yatsukha.n vA syAddviShatA.n tattathAstu naH .. 2..\\ shArIra.n dravyamutsR^ijya pR^ithivImanushAsataH . yo dharmo yatsukha.n vA syAtsuhR^idA.n tattathAstu naH .. 3..\\ dvyakSharastu bhavenmR^ityustryakSharaM brahma shAshvatam . mameti cha bhavenmR^ityurna mameti cha shAshvatam .. 4..\\ brahma mR^ityU cha tau rAjannAtmanyeva samAshritau . adR^ishyamAnau bhUtAni yodhayetAmasaMshayam .. 5..\\ avinAsho.asya sattvasya niyato yadi bhArata . bhittvA sharIraM bhUtAnAM na hi.nsA pratipatsyate .. 6..\\ athApi cha sahotpattiH sattvasya pralayastathA . naShTe sharIre naShTa.n syAdvR^ithA cha syAtkriyA pathaH .. 7..\\ tasmAdekAntamutsR^ijya pUrvaiH pUrvataraishcha yaH . panthA niShevitaH sadbhiH sa niShevyo vijAnatA .. 8..\\ labdhvApi pR^ithivI.n kR^itsnA.n sahasthAvaraja~NgamAm . na bhu~Nkte yo nR^ipaH samya~NniShphala.n tasya jIvitam .. 9..\\ atha vA vasato rAjanvane vanyena jIvataH . dravyeShu yasya mamatA mR^ityorAsye sa vartate .. 10..\\ bAhyAbhyantara bhUtAnA.n svabhAvaM pashya bhArata . ye tu pashyanti tadbhAvaM muchyante mahato bhayAt .. 11..\\ bhavAnpitA bhavAnmAtA bhavAnbhrAtA bhavAnguruH . duHkhapralApAnArtasya tasmAnme kShantumarhasi .. 12..\\ tathya.n vA yadi vAtathyaM yanmayaitatprabhAShitam . tadviddhi pR^ithivIpAla bhaktyA bharatasattama .. 13..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 14} vaizampaayana avyAharati kaunteye dharmarAje yudhiShThire . bhrAtR^INAM bruvatA.n tA.nstAnvividhAnveda nishchayAn .. 1..\\ mahAbhijana sampannA shrImatyAyatalochanA . abhyabhAShata rAjendra.n draupadI.n yoShitAM varA .. 2..\\ AsInamR^iShabha.n rAGYAM bhrAtR^ibhiH parivAritam . si.nhashArdUlasadR^ishairvAraNairiva yUthapam .. 3..\\ abhimAnavatI nitya.n visheSheNa yudhiShThire . lAlitA satata.n rAGYA dharmaGYA dharmadarshinI .. 4..\\ Amantrya vipulashroNI sAmnA paramavalgunA . bhartAramabhisamprekShya tato vachanamabravIt .. 5..\\ ime te bhrAtaraH pArtha shuShyanta stokakA iva . vAvAshyamAnAstiShThanti na chainAnabhinandase .. 6..\\ nandayaitAnmahArAja mattAniva mahAdvipAn . upapannena vAkyena satata.n duHkhabhAginaH .. 7..\\ katha.n dvaitavane rAjanpUrvamuktvA tathA vachaH . bhrAtR^InetAnsma sahitA~nshItavAtAtapArditAn .. 8..\\ vaya.n duryodhana.n hatvA mR^idhe bhokShyAma medinIm . sampUrNA.n sarvakAmAnAmAhave vijayaiShiNaH .. 9..\\ virathAshcha rathAnkR^itvA nihatya cha mahAgajAn . sa.nstIrya cha rathairbhUmi.n sa sAdibhirarindamAH .. 10..\\ yajatA.n vividhairyaGYaiH samR^iddhairAptadakShiNaiH . vanavAsa kR^ita.n duHkhaM bhaviShyati sukhAya naH .. 11..\\ ityetAnevamuktvA tva.n svaya.n dharmabhR^itAM vara . kathamadya punarvIra viniha.nsi manA.nsyuta .. 12..\\ na klIbo vasudhAM bhu~Nkte na klIbo dhanamashnute . na klIbasya gR^ihe putrA matsyAH pa~Nka ivAsate .. 13..\\ nAdaNDaH kShatriyo bhAti nAdaNDo bhUtimashnute . nAdaNDasya prajA rAjNaH sukhamedhanti bhArata .. 14..\\ mitratA sarvabhUteShu dAnamadhyayana.n tapaH . brAhmaNasyaiSha dharmaH syAnna rAGYo rAjasattama .. 15..\\ asatAM pratiShedhashcha satA.n cha paripAlayan . eSha rAGYAM paro dharmaH samare chApalAyanam .. 16..\\ yasminkShamA cha krodhashcha dAnAdAne bhayAbhaye . nigrahAnugrahau chobhau sa vai dharmaviduchyate .. 17..\\ na shrutena na dAnena na sAntvena na chejyayA . tvayeyaM pR^ithivI labdhA notkochena tathApyuta .. 18..\\ yattadbalamamitrANA.n tathA vIra samudyatam . hastyashvarathasampanna.n tribhira~Ngairmahattaram .. 19..\\ rakShita.n droNakarNAbhyAmashvatthAmnA kR^ipeNa cha . tattvayA nihata.n vIra tasmAdbhu~NkShva vasundharAm .. 20..\\ jambUdvIpo mahArAja nAnAjanapadAyutaH . tvayA puruShashArdUla daNDena mR^iditaH prabho .. 21..\\ jambUdvIpena sadR^ishaH krau~nchadvIpo narAdhipa . apareNa mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 22..\\ krau~nchadvIpena sadR^ishaH shAkadvIpo narAdhipa . pUrveNa tu mahAmerordaNDena mR^iditastvayA .. 23..\\ uttareNa mahAmeroH shAkadvIpena saMmitaH . bhadrAshvaH puruShavyAghra daNDena mR^iditastvayA .. 24..\\ dvIpAshcha sAntaradvIpA nAnAjanapadAlayAH . vigAhya sAgara.n vIra daNDena mR^iditAstvayA .. 25..\\ etAnyapratimAni tva.n kR^itvA karmANi bhArata . na prIyase mahArAja pUjyamAno dvijAtibhiH .. 26..\\ sa tvaM bhrAtR^InimAndR^iShTvA pratinandasva bhArata . R^iShabhAniva saMmattAngajendrAnUrjitAniva .. 27..\\ amara pratimAH sarve shatrusAhAH parantapAH . eko.api hi sukhAyaiShA.n kShamaH syAditi me matiH .. 28..\\ kiM punaH puruShavyAghrAH patayo me nararShabhAH . samastAnIndriyANIva sharIrasya vicheShTane .. 29..\\ anR^itaM mAbravIchchhvashrUH sarvaGYA sarvadarshinI . yudhiShThirastvAM pA~nchAli sukhe dhAsyatyanuttame .. 30..\\ hatvA rAjasahasrANi bahUnyAshu parAkramaH . tadvyartha.n samprapashyAmi mohAttava janAdhipa .. 31..\\ yeShAmunmattako jyeShThaH sarve tasyopachAriNaH . tavonmAdena rAjendra sonmAdAH sarvapANDavAH .. 32..\\ yadi hi syuranunmattA bhrAtaraste janAdhipa . baddhvA tvAM nAstikaiH sArdhaM prashAseyurvasundharAm .. 33..\\ kurute mUDhameva.n hi yaH shreyo nAdhigachchhati . dhUpaira~njana yogaish cha nasya karmabhireva cha . bheShajaiH sa chikitsyaH syAdya unmArgeNa gachchhati .. 34..\\ sAha.n sarvAdhamA loke strINAM bharatasattama . tathA vinikR^itAmitrairyAhamichchhAmi jIvitum .. 35..\\ eteShA.n yatamAnAnAmutpadyante tu sampadaH . tva.n tu sarvAM mahI.n labdhvA kuruShe svayamApadam .. 36..\\ yathAstA.n saMmatau rAGYAM pR^ithivyAM rAjasattamau . mAndhAtA chAmbarIShashcha tathA rAjanvirAjase .. 37..\\ prashAdhi pR^ithivI.n devIM prajA dharmeNa pAlayan . sa parvata vanadvIpAM mA rAjanvimanA bhava .. 38..\\ yajasva vividhairyaGYairjuhvannagnInprayachchha cha . purANi bhogAnvAsA.nsi dvijAtibhyo nR^ipottama .. 39..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 15} vaizampaayana yAGYasenyA vacho shrutvA punarevArjuno.abravIt . anumAnya mahAbAhu.n jyeShThaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\ daNDaH shAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakShati . daNDaH supteShu jAgarti daNDa.n dharma.n vidurbudhAH .. 2..\\ dharma.n sa.nrakShate daNDastathevArthaM narAdhipa . kAma.n sa.nrakShate daNDastrivargo daNDa uchyate .. 3..\\ daNDena rakShyate dhAnya.n dhanaM daNDena rakShyate . etadvidvannupAdatsva svabhAvaM pashya laukikam .. 4..\\ rAjadaNDabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate . yamadaNDabhayAdeke paralokabhayAdapi .. 5..\\ parasparabhayAdeke pApAH pApaM na kurvate . eva.n sA.nsiddhike loke sarva.n daNDe pratiShThitam .. 6..\\ daNDasyaiva bhayAdeke na khAdanti parasparam . andhe tamasi majjeyuryadi daNDo na pAlayet .. 7..\\ yasmAdadAntAndamayatyashiShTAndaNDayatyapi . damanAddaNDanAchchaiva tasmAddaNDa.n vidurbudhAH .. 8..\\ vAchi daNDo brAhmaNAnA.n kShatriyANAM bhujArpaNam . dAnadaNDaH smR^ito vaishyo nirdaNDaH shUdra uchyate .. 9..\\ asaMmohAya martyAnAmarthasa.nrakShaNAya cha . maryAdA sthApitA loke daNDasa~nj~nA vishAM pate .. 10..\\ yatra shyAmo lohitAkSho daNDashcharati sUnR^itaH . prajAstatra na muhyanti netA chetsAdhu pashyati .. 11..\\ brahma chArI gR^ihasthashcha vAnaprastho.atha bhikShukaH . daNDasyaiva bhayAdete manuShyA vartmani sthitAH .. 12..\\ nAbhIto yajate rAjannAbhIto dAtumichchhati . nAbhItaH puruShaH kashchitsamaye sthAtumichchhati .. 13..\\ nAchchhittvA paramarmANi nAkR^itvA karma dAruNam . nAhatvA matsyaghAtIva prApnoti mahatI.n shriyam .. 14..\\ nAghnataH kIrtirastIha na vittaM na punaH prajAH . indro vR^itravadhenaiva mahendraH samapadyata .. 15..\\ ya eva devA hantArastA.Nlloko.archayate bhR^isham . hantA rudrastathA skandaH shakro.agnirvaruNo yamaH .. 16..\\ hantA kAlastathA vAyurmR^ityurvaishravaNo raviH . vasavo marutaH sAdhyA vishve devAshcha bhArata .. 17..\\ etAndevAnnamasyanti pratApa praNatA janAH . na brahmANaM na dhAtAraM na pUShANa.n kathaM chana .. 18..\\ madhyasthAnsarvabhUteShu dAntA~nshama parAyaNAn . yajante mAnavAH ke chitprashAntAH sarvakarmasu .. 19..\\ na hi pashyAmi jIvanta.n loke ka.n chidahi.nsayA . sattvaiH sattvAni jIvanti durbalairbalavattarAH .. 20..\\ nakulo mUShakAnatti biDAlo nakula.n tathA . biDAlamatti shvA rAja~nshvAna.n vyAlamR^igastathA .. 21..\\ tAnatti puruShaH sarvAnpashya dharmo yathAgataH . prANasyAnnamida.n sarva.n ja~NgamaM sthAvaraM cha yat .. 22..\\ vidhAna.n deva vihitaM tatra vidvAnna muhyate . yathA sR^iShTo.asi rAjendra tathA bhavitumarhasi .. 23..\\ vinItakrodhaharShA hi mandA vanamupAshritAH . vinA vadhaM na kurvanti tApasAH prANayApanam .. 24..\\ udake bahavaH prANAH pR^ithivyA.n cha phaleShu cha . na cha kashchinna tAnhanti kimanyatprANayApanAt .. 25..\\ sUkShmayonIni bhUtAni tarka gamyAni kAni chit . pakShmaNo.api nipAtena yeShA.n syAtskandhaparyayaH .. 26..\\ grAmAnniShkramya munayo vigatakrodhamatsarAH . vane kuTumba dharmANo dR^ishyante parimohitAH .. 27..\\ bhUmiM bhittvauShadhIshchhittvA vR^ikShAdInaNDajAnpashUn . manuShyAstanvate yaGYA.nste svargaM prApnuvanti cha .. 28..\\ daNDanItyAM praNItAyA.n sarve sidhyantyupakramAH . kaunteya sarvabhUtAnA.n tatra me nAsti saMshayaH .. 29..\\ daNDashchenna bhavelloke vyanashiShyannimAH prajAH . shUle matsyAnivApakShyandurbalAnbalavattarAH .. 30..\\ satya.n chedaM brahmaNA pUrvamuktaM daNDaH prajA rakShati sAdhu nItaH . pashyAgnayashcha pratishAmyantyabhItAH santarjitA daNDabhayAjjvalanti .. 31..\\ andha.n tama iveda.n syAnna praGYAyeta kiM chana . daNDashchenna bhavelloke vibhajansAdhvasAdhunI .. 32..\\ ye.api sambhinnamaryAdA nAstikA veda nindakAH . te.api bhogAya kalpante daNDenopanipIDitAH .. 33..\\ sarvo daNDajito loko durlabho hi shuchirnaraH . daNDasya hi bhayAdbhIto bhogAyeha prakalpate .. 34..\\ chAturvarNyApramohAya sunIta nayanAya cha . daNDo vidhAtrA vihito dharmArthAvvabhirakShitum .. 35..\\ yadi daNDAnna bibhyeyurvayA.nsi shvApadAni cha . adyuH pashUnmanuShyAMshcha yaGYArthAni havIMShi cha .. 36..\\ na brahmacharyadhIyIta kalyANI gaurna duhyate . na kanyodvahana.n gachchhedyadi daNDo na pAlayet .. 37..\\ vishvalopaH pravarteta bhidyeransarvasetavaH . mamatvaM na prajAnIyuryadi daNDo na pAlayet .. 38..\\ na sa.nvatsarasatrANi tiShTheyurakutobhayAH . vidhivaddakShiNAvanti yadi daNDo na pAlayet .. 39..\\ chareyurnAshrame dharma.n yathoktaM vidhimAshritAH . na vidyAM prApnuyAtkashchidyadi daNDo na pAlayet .. 40..\\ na choShTrA na balIvardA nAshvAshvatara gardabhAH . yuktA vaheyuryAnAni yadi daNDo na pAlayet .. 41..\\ na preShyA vachana.n kuryurna bAlo jAtu karhi chit . tiShThetpitR^imate dharme yadi daNDo na pAlayet .. 42..\\ daNDe sthitAH prajAH sarvA bhaya.n daNDa.n vidurbudhAH . daNDe svargo manuShyANA.n loko.aya.n cha pratiShThitaH .. 43..\\ na tatra kUTaM pApa.n vA va~nchanA vApi dR^iShyate . yatra daNDaH suvihitashcharatyarivinAshanaH .. 44..\\ haviH shvA prapibeddhR^iShTo daNDash chennodyato bhavet . haretkAkaH puroDAsha.n yadi daNDo na pAlayet .. 45..\\ yadida.n dharmato rAjya.n vihitaM yadyadharmataH . kAryastatra na shoko vai bhu~NkShva bhogAnyajasva cha .. 46..\\ sukhena dharma.n shrImantashcharanti shuchi vAsasaH . sa.nvasantaH priyairdArairbhu~njAnAshchAnnamuttamam .. 47..\\ arthe sarve samArambhAH samAyattA na saMshayaH . sa cha daNDe samAyattaH pashya daNDasya gauravam .. 48..\\ lokayAtrArthameveha dharmapravachana.n kR^itam . ahi.nsA sAdhu hi.nseti shreyAndharmaparigrahaH .. 49..\\ nAtyanta guNavAnkashchinna chApyatyantanirguNaH . ubhaya.n sarvakAryeShu dR^ishyate sAdhvasAdhu cha .. 50..\\ pashUnA.n vR^iShaNa.n chhittvA tato bhindanti nastakAn . kR^iShanti bahavo bhArAnbadhnanti damayanti cha .. 51..\\ evaM paryAkule loke vipathe jarjarIkR^ite . taistairnyAyairmahArAja purANa.n dharmamAchara .. 52..\\ jaya dehi prajA rakSha dharma.n samanupAlaya . amitrA~njahi kaunteya mitrANi paripAlaya .. 53..\\ mA cha te nighnataH shatrUnmanyurbhavatu bhArata . na tatra kilbiSha.n kiM chitkartuM bhavati bhArata .. 54..\\ AtatAyI hi yo hanyAdAtatAyinamAgatam . na tena bhrUNahA sa syAnmanyustaM manyumR^ichchhati .. 55..\\ avadhyaH sarvabhUtAnAmantarAtmA na saMshayaH . avadhye chAtmani katha.n vadhyo bhavati kena chit .. 56..\\ yathA hi puruShaH shAlAM punaH sampravishennavAm . eva.n jIvaH sharIrANi tAni tAni prapadyate .. 57..\\ dehAnpurANAnutsR^ijya navAnsampratipadyate . evaM mR^ityumukhaM prAhurye janAstattvadarshinaH .. 58..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 16} vaizampaayana arjunasya vacho shrutvA bhImaseno.atyamarShaNaH . dhairyamAsthAya tejasvI jyeShThaM bhrAtaramabravIt .. 1..\\ rAjanviditadharmo.asi na te.astyaviditaM bhuvi . upashikShAma te vR^itta.n sadaiva na cha shaknumaH .. 2..\\ na vakShyAmi na vakShyAmItyevaM me manasi sthitam . ati duHkhAttu vakShyAmi tannibodha janAdhipa .. 3..\\ bhavatastu pramohena sarva.n saMshayita.n kR^itam . viklavatva.n cha naH prAptamabalatvaM tathaiva cha .. 4..\\ katha.n hi rAjA lokasya sarvashAstravishAradaH . mohamApadyate dainyAdyathA ku puruShastathA .. 5..\\ Agatishcha gatishchaiva lokasya viditA tava . AyatyA.n cha tadAtve cha na te.astyaviditaM prabho .. 6..\\ eva~Ngate mahArAja rAjyaM prati janAdhipa . hetumatra pravakShyAmi tadihaikamanAH shR^iNu .. 7..\\ dvididho jAyate vyAdhiH shArIro mAnasastathA . paraspara.n tayorjanma nirdvandvaM nopalabhyate .. 8..\\ shArIrAjjAyate vyAdhirmAnaso nAtra saMshayaH . mAnasAjjAyate vyAdhiH shArIra iti nishchayaH .. 9..\\ shArIra mAnase duHkhe yo.atIte anushochati . duHkhena labhate duHkha.n dvAvanarthau prapadyate .. 10..\\ shItoShNe chaiva vAyushcha trayaH shArIra jA guNAH . teShA.n guNAnA.n sAmyaM cha tadAhuH svasthalakShaNam .. 11..\\ teShAmanyatamotseke vidhAnamupadiShyate . uShNena bAdhyate shIta.n shItenoShNaM prabAdhyate .. 12..\\ sattva.n rajo tamo chaiva mAnasAH syustrayo guNAH . harSheNa bAdhyate shoko harShaH shokena bAdhyate .. 13..\\ kashchitsukhe vartamAno duHkhasya smartumichchhati . kashchidduHkhe vartamAnaH sukhasya smartumichchhati .. 14..\\ sa tvaM na duHkhI duHkhasya na sukhI cha sukhasya cha . na duHkhI sukhajAtasya na sukhI duHkhajasya vA .. 15..\\ smartumarhasi kauravya diShTa.n tu balavattaram . atha vA te svabhAvo.aya.n yena pArthiva kR^iShyase .. 16..\\ dR^iShTvA sabhA gatA.n kR^iShNAmekavastrA.n rajasvalAm . miShatAM pANDuputrANAM na tasya smartumarhasi .. 17..\\ pravrAjana.n cha nagarAdajinaishcha nivAsanam . mahAraNyanivAsash cha na tasya smartumarhasi .. 18..\\ jaTAsurAtpariklesha.n chitrasenena chAhavam . saindhavAchcha pariklesha.n katha.n vismR^itavAnasi . punaraGYAtacharyAyA.n kIchakena padA vadham .. 19..\\ yachcha te droNa bhIShmAbhyA.n yuddhamAsIdarindama . manasaikena te yuddhamida.n ghoramupasthitam .. 20..\\ yatra nAsti sharaiH kAryaM na mitrairna cha bandhubhiH . Atmanaikena yoddhavya.n tatte yuddhamupasthitam .. 21..\\ tasminnanirjite yuddhe praNAnyadi ha mokShyase . anya.n deha.n samAsthAya punastenaiva yotsyase .. 22..\\ tasmAdadyaiva gantavya.n yuddhasya bharatarShabha . etajjitvA mahArAja kR^itakR^ityo bhaviShyasi .. 23..\\ etAM buddhi.n vinishchitya bhUtAnAmAgati.n gatim . pitR^ipaitAmahe vR^itte shAdhi rAjya.n yathochitam .. 24..\\ diShTyA duryodhanaH pApo nihataH sAnugo yudhi . draupadyAH keshapakShasya diShTyA tvaM padavI.n gataH .. 25..\\ yajasva vAjimedhena vidhivaddakShiNAvatA . vaya.n te ki~NkarAH pArtha vAsudevashcha vIryavAn .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 17} yudhisthira asantoShaH pramAdashcha mado rAgo.aprashAntatA . balaM moho.abhimAnashcha udvegashchApi sarvashaH .. 1..\\ ebhiH pApmabhirAviShTo rAjya.n tvamabhikA~NkShasi . nirAmiSho vinirmuktaH prashAntaH susukhI bhava .. 2..\\ ya imAmakhilAM bhUmi.n shiShyAdeko mahIpatiH . tasyApyudaramevaika.n kimidaM tvaM prasha.nsasi .. 3..\\ nAhnA pUrayitu.n shakyA na mAsena nararShabha . apUryAM pUrayannichchhAmAyuShApi na shaknuyAt .. 4..\\ yatheddhaH prajvalatyagnirasamiddhaH prashAmyati . alpAhAratayA tvagni.n shamayaudaryamutthitam . jayodaraM pR^ithivyA te shreyo nirjitayA jitam .. 5..\\ mAnuShAnkAmabhogA.nstvamaishvarya.n cha prasha.nsasi . abhogino.abalAshchaiva yAnti sthAnamanuttamam .. 6..\\ yogakShemau cha rAShTrasya dharmAdharmau tvayi sthitau . muchyasva mahato bhArAttyAgamevAbhisaMshraya .. 7..\\ ekodara kR^ite vyAghraH karoti vighasaM bahu . tamanye.apyupajIvanti mandavega.n charA mR^igAH .. 8..\\ viShayAnpratisa.nhR^itya saMnyAsa.n kurute yatiH . na cha tuShyanti rAjAnaH pashya buddhyantara.n yathA .. 9..\\ patrAhArairashmakuTTairdantolUkhalikaistathA . abbhakShairvAyubhakShaishcha tairayaM narako jitaH .. 10..\\ yashchemA.n vasudhA.n kR^itsnAM prashAsedakhilAM nR^ipaH . tulyAshma kA~nchano yashcha sa kR^itArtho na pArthivaH .. 11..\\ sa~NkalpeShu nirArambho nirAsho nirmamo bhava . vishoka.n sthAnamAtiShTha iha chAmutra chAvyayam .. 12..\\ nirAmiShA na shochanti shochasi tva.n kimAmiSham . parityajyAmiSha.n sarvaM mR^iShAvAdAtpramokShyase .. 13..\\ panthAnau pitR^iyAnashcha deva yAnashcha vishrutau . IjAnAH pitR^iyAnena deva yAnena mokShiNaH .. 14..\\ tapasA brahmacharyeNa svAdhyAyena cha pAvitAH . vimuchya dehAnvai bhAnti mR^ityoraviShaya.n gatAH .. 15..\\ AmiShaM bandhana.n loke karmehokta.n tathAmiSham . tAbhyA.n vimuktaH pAshAbhyAM padamApnoti tatparam .. 16..\\ api gAthAmimA.n gItAM janakena vadantyuta . nirdvandvena vimuktena mokSha.n samanupashyatA .. 17..\\ anantaM bata me vitta.n yasya me nAsti ki.n chana . mithilAyAM pradIptAyAM na me dahyati ki.n chana .. 18..\\ praGYA prasAdamAruhya na shochyA~nshochato janAn . jagatIsthAnivAdristho mandabuddhInavekShate .. 19..\\ dR^ishyaM pashyati yaH pashyansa chakShuShmAnsa buddhimAn . aGYAtAnA.n cha viGYAnAtsambodhAdbuddhiruchyate .. 20..\\ yastu vAcha.n vijAnAti bahumAnamiyAtsa vai . brahma bhAvaprasUtAnA.n vaidyAnAM bhAvitAtmanAm .. 21..\\ yadA bhUtapR^ithagbhAvamekasthamanupashyati . tata eva cha vistAraM brahma sampadyate tadA .. 22..\\ te janAnA.n gati.n yAnti nAvidvA.nso.alpachetasaH . nAbuddhayo nAtapasaH sarvaM buddhau pratiShThitam .. 23..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 18} vaizampaayana tUShNImbhUta.n tu rAjAnaM punarevArjuno.abravIt . santaptaH shokaduHkhAbhyA.n rAGYo vAkshalya pIDitaH .. 1..\\ kathayanti purAvR^ittamitihAsamima.n janAH . videharAGYaH sa.nvAdaM bhAryayA saha bhArata .. 2..\\ utsR^ijya rAjyaM bhaikShArtha.n kR^itabuddhiM janeshvaram . videharAjaM mahiShI duHkhitA pratyabhAShata .. 3..\\ dhanAyapatyaM mitrANi ratnAni vividhAni cha . panthAnaM pAvana.n hitvA janako mauNDyamAsthitaH .. 4..\\ ta.n dadarsha priyA bhAryA bhaikShya vR^ittimaki~ncanam . dhAnA muShTimupAsInaM nirIha.n gatamatsaram .. 5..\\ tamuvAcha samAgamya bhartAramakutobhayam . kruddhA manasvinI bhAryA vivikte hetumadvachaH .. 6..\\ kathamutsR^ijya rAjya.n sva.n dhanadhAnya samAchitam . kApAlI.n vR^ittimAsthAya dhAnA muShTirvane.acharaH .. 7..\\ pratiGYA te.anyathA rAjanvicheShTA chAnyathA tava . yadrAjyaM mahadutsR^ijya svalpe tuShyasi pArthiva .. 8..\\ naitenAtithayo rAjandevarShipitarastathA . shakyamadya tvayA bhartuM moghaste.ayaM parishramaH .. 9..\\ devatAtithibhishchaiva pitR^ibhishchaiva pArthiva . sarvairetaiH parityaktaH parivrajasi niShkriyaH .. 10..\\ yastva.n traividya vR^iddhAnAM brAhmaNAnA.n sahasrashaH . bhartA bhUtvA cha lokasya so.adyAnyairbhR^itimichchhasi .. 11..\\ shriya.n hitvA pradIptA.n tvaM shvavatsamprati vIkShyase . aputrA jananI te.adya kausalyA chApatistvayA .. 12..\\ ashItirdharmakAmAstvA.n kShatriyAH paryupAsate . tvadAshAmabhikA~NkShantyaH kR^ipaNAH phalahetukAH .. 13..\\ tAshcha tva.n viphalAH kurvankAlM lokAnnu gamiShyasi . rAjansaMshayite mokShe paratantreShu dehiShu .. 14..\\ naiva te.asti paro loko nAparaH pApakarmaNaH . dharmyAndArAnparityajya yastvamichchhasi jIvitum .. 15..\\ srajo gandhAnala.n kArAnvAsA.nsi vividhAni cha . kimarthamabhisantyajya parivrajasi niShkriyaH .. 16..\\ nipAna.n sarvabhUtAnAM bhUtvA tvaM pAvanaM mahat . ADhyo vanaspatirbhUtvA so.adyAnyAnparyupAsase .. 17..\\ khAdanti hastinaM nyAse kravyAdA bahavo.apyuta . bahavaH kR^imayashchaiva kiM punastvAm anarthakam .. 18..\\ ya imA.n kuNDikAM bhindyAntriviShTabdhaM cha te haret . vAso chApaharettasminkatha.n te mAnasaM bhavet .. 19..\\ yastvaya.n sarvamutsR^ijya dhAnA muShTiparigrahaH . yadAnena sama.n sarva.n kimidaM mama dIyate . dhAnA muShTirihArthashchetpratiGYA te vinashyati .. 20..\\ kA vAha.n tava ko me tvaM ko.adya te mayyanugrahaH . prashAdhi pR^ithivI.n rAjanyatra te.anugraho bhavet . prAsAda.n shayanaM yAnaM vAsA.nsyAbharaNAni cha .. 21..\\ shriyA nirAshairadhanaistyaktamitrairaki~ncanaiH . saukhikaiH sambhR^itAnarthAnyaH santyajasi kiM nu tat .. 22..\\ yo.atyantaM pratigR^ihNIyAdyashcha dadyAtsadaiva hi . tayostvamantara.n viddhi shreyA.nstAbhyA.n ka uchyate .. 23..\\ sadaiva yAchamAneShu satsu dambhavivarjiShu . eteShu dakShiNA dattA dAvAgnAviva durhutam .. 24..\\ jAtavedA yathA rAjannAdagdhvaivopashAmyati . sadaiva yAchamAno vai tathA shAmyati na dvijaH .. 25..\\ satA.n cha vedA annaM cha loke.asminprakR^itirdhruvA . na cheddAtA bhaveddAtA kutaH syurmokShakA~NkShiNaH .. 26..\\ annAdgR^ihasthA loke.asminbhikShavastata eva cha . annAtprANaH prabhavati annadaH prANado bhavet .. 27..\\ gR^ihasthaibhyo.abhinirvR^ittA gR^ihasthAneva saMshritAH . prabhava.n cha pratiShThAM cha dAntA nindanta Asate .. 28..\\ tyAgAnna bhikShuka.n vidyAnna mauNDyAnna cha yAchanAt . R^ijustu yo.artha.n tyajati ta.n sukhaM viddhi bhikShukam .. 29..\\ asaktaH saktavadgachchhanniHsa~Ngo muktabandhanaH . samaH shatrau cha mitre cha sa vai mukto mahIpate .. 30..\\ parivrajanti dAnArthaM muNDAH kAShAyavAsasaH . sitA bahuvidhaiH pAshaiH sa~ncinvanto vR^ithAmiSham .. 31..\\ trayI.n cha nAma vArtAM cha tyaktvA putrA.nstyajanti ye . triviShTabdha.n cha vAso cha pratigR^ihNantyabuddhayaH .. 32..\\ aniShkaShAye kAShAyamIhArthamiti viddhi tat . dharmadhvajAnAM muNDAnA.n vR^ittyarthamiti me matiH .. 33..\\ kAShAyairajinaishchIrairnagnAnmuNDA~njaTAdharAn . bibhratsAdhUnmahArAja jaya lokA~njitendriyaH .. 34..\\ agnyAdheyAni gurvarthAnkratUnsa pashudakShiNAn . dadAtyaharahaH pUrva.n ko nu dharmatarastataH .. 35..\\ tattvaGYo janako rAjA loke.asminniti gIyate . so.apyAsInmohasampanno mA mohavashamanvagAH .. 36..\\ eva.n dharmamanukrAnta.n sadA dAnaparairnaraiH . AnR^isha.nsya guNopetaiH kAmakrodhavivarjitAH .. 37..\\ pAlayantaH prajAshchaiva dAnamuttamamAsthitAH . iShTA.NllokAnavApsyAmo brahmaNyAH satyavAdinaH .. 38..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 19} yudhisthira vedAha.n tAta shAstrANi aparANi parANi cha . ubhaya.n veda vachana.n kuru karma tyajeti cha .. 1..\\ AkulAni cha shAstrANi hetubhishchitritAni cha . nishchayashchaiva yanmAtro vedAha.n ta.n yathAvidhi .. 2..\\ tva.n tu kevalamastraGYo vIravratamanuShThitaH . shAstrArtha.n tattvato gantuM na samarthaH kathaM chana .. 3..\\ shAstrArthasUkShma darshI yo dharmanishchaya kovidaH . tenApyevaM na vAchyo.aha.n yadi dharmaM prapashyasi .. 4..\\ bhrAtR^isauhR^idamAsthAya yadukta.n vachana.n tvayA . nyAyya.n yukta.n cha kaunteya prIto.ahaM tena te.arjuna .. 5..\\ yuddhadharmeShu sarveShu kriyANAM naipuNeShu cha . na tvayA sadR^ishaH kashchittriShu lokeShu vidyate .. 6..\\ dharmasUkShma.n tu yadvAkyaM tatra duShprataraM tvayA . dhana~njaya na me buddhimabhisha~Nkitumarhasi .. 7..\\ yuddhashAstravideva tvaM na vR^iddhAH sevitAstvayA . samAsa vistara vidAM na teShA.n vetShi nishchayam .. 8..\\ tapastyAgo vidhiriti nishchayastApadhImatAm . paraM para.n jyAya eShA.n saiShA naiHshreyasI gatiH .. 9..\\ na tvetanmanyase pArtha na jyAyo.asti dhanAditi . atra te vartayiShyAmi yathA naitatpradhAnataH .. 10..\\ tapaHsvAdhyAyashIlA hi dR^ishyante dhArmikA janAH . R^iShayastapasA yuktA yeShA.n lokAH sanAtanAH .. 11..\\ ajAtashmashravo dhIrAstathAnye vanavAsinaH . anantA adhanA eva svAdhyAyena diva.n gatAH .. 12..\\ uttareNa tu panthAnamAryA viShayanigrahAt . abuddhi ja.n tamastyaktvA lokA.nstyAgavatAM gatAH .. 13..\\ dakShiNena tu panthAna.n yaM bhAsvantaM prapashyasi . ete kriyAvatA.n lokA ye shmashAnAni bhejire .. 14..\\ anirdeshyA gatiH sA tu yAM prapashyanti mokShiNaH . tasmAttyAgaH pradhAneShTaH sa tu duHkhaH praveditum .. 15..\\ anusR^itya tu shAstrANi kavayaH samavasthitAH . apIha syAdapIha syAtsArAsAra didR^iShkayA .. 16..\\ vedavAdAnatikramya shAstrANyAraNyakAni cha . vipATya kadalI skandha.n sAra.n dadR^ishire na te .. 17..\\ athaikAnta vyudAsena sharIre pa~ncha bhautike . ichchhA dveShasamAyuktamAtmAnaM prAhuri~NgitaiH .. 18..\\ agrAhyashchakShuShA so.api anirdeshya.n cha tadgirA . karmahetupuraskAraM bhUteShu parivartate .. 19..\\ kalyANa gochara.n kR^itvA manastR^iShNAM nigR^ihya cha . karma santatimutsR^ijya syAnnirAlambanaH sukhI .. 20..\\ asminneva.n sUkShmagamye mArge sadbhirniShevite . kathamarthamanarthADhyamarjuna tvaM prasha.nsasi .. 21..\\ pUrvashAstravido hyeva.n janAH pashyanti bhArata . kriyAsu niratA nitya.n dAne yaGYe cha karmaNi .. 22..\\ bhavanti sudurAvartA hetumanto.api paNDitAH . dR^iDhapUrvashrutA mUDhA naitadastIti vAdinaH .. 23..\\ amR^itasyAvamantAro vaktAro janasa.nsadi . charanti vasudhA.n kR^itsnA.n vAvadUkA bahushrutAH .. 24..\\ yAnvayaM nAbhijAnImaH kastA~nGYAtumihArhati . evaM prAGYAnsatashchApi mahataH shAstravittamAn .. 25..\\ tapasA mahadApnoti buddhyA vai vindate mahat . tyAgena sukhamApnoti sadA kaunteya dharmavit .. 26..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 20} vaizampaayana tasminvAkyAntare vaktA devasthAno mahAtapAH . abhinItatara.n vAkyamityuvAcha yudhiShThiram .. 1..\\ yadvacho phalgunenoktaM na jyAyo.asti dhanAditi . atra te vartayiShyAmi tadekAgramanAH shR^iNu .. 2..\\ ajAtashatro dharmeNa kR^itsnA te vasudhA jitA . tA.n jitvA na vR^ithA rAja.nstvaM parityaktumarhasi .. 3..\\ chatuShpadI hi niHshreNI karmaNyeShA pratiShThitA . tA.n krameNa mahAbAho yathAvajjaya pArthiva .. 4..\\ tasmAtpArtha mahAyaGYairyajasva bahu dakShiNaiH . svAdhyAyayaGYA R^iShayo GYAnayaGYAstathApare .. 5..\\ karma niShThA.nstu budhyethAstapo niShThAMshcha bhArata . vaikhAnasAnA.n rAjendra vachanaM shrUyate yathA .. 6..\\ Ihate dhanahetoryastasyAnIhA garIyasI . bhUyAndoShaH pravardheta yasta.n dhanamapAshrayet .. 7..\\ kR^ichchhrAchcha dravyasa.nhAra.n kurvanti dhanakAraNAt . dhanena tR^iShito.abuddhyA bhrUNa hatyAM na budhyate .. 8..\\ anarhate yaddadAti na dadAti yadarhate . anarhArhApariGYAnAddAnadharmo.api duShkaraH .. 9..\\ yaGYAya sR^iShTAni dhanAni dhAtrA yaShTAdiShTaH puruSho rakShitA cha . tasmAtsarva.n yaGYa evopayojyaM dhana.n tato.anantara eva kAmaH .. 10..\\ yaGYairindro vividhairannavadbhir devAnsarvAnabhyayAnmahaujAH . tenendratvaM prApya vibhrAjate.asau tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 11..\\ mahAdevaH sarvamedhe mahAtmA hutvAtmAna.n devadevo vibhUtaH . vishvA.NllokAnvyApya viShTabhya kIrtyA virochate dyutimAnkR^itti vAsAH .. 12..\\ AvikShitaH pArthivo vai maruttaH svR^iddhyA martyo yo.ayajaddevarAjam . yaGYe yasya shrIH svaya.n saMniviShTA yasminbhANDa.n kA~nchana.n sarvamAsIt .. 13..\\ harishchandraH pArthivendraH shrutaste yaGYairiShTvA puNyakR^idvItashokaH . R^iddhyA shakra.n yo.ajayanmAnuShaH sa.ns tasmAdyaGYe sarvamevopayojyam .. 14..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 21} devasthaana atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . indreNa samaye pR^iShTo yaduvAcha bR^ihaspatiH .. 1..\\ santoSho vai svargatamaH santoShaH parama.n sukham . tuShTerna ki.n chitparataH susamyakparitiShThati .. 2..\\ yadA sa.nharate kAmAnkUrmo.a~NgAnIva sarvashaH . tadAtma jyotirAtmaiva svAtmanaiva prasIdati .. 3..\\ na bibheti yadA chAya.n yadA chAsmAnna bibhyati . kAmadveShau cha jayati tadAtmAnaM prapashyati .. 4..\\ yadAsau sarvabhUtAnAM na krudhyati na duShyati . karmaNA manasA vAchA brahma sampadyate tadA .. 5..\\ eva.n kaunteya bhUtAni taM taM dharmaM tathA tathA . tadA tadA prapashyanti tasmAdbudhyasva bhArata .. 6..\\ anye shamaM prasha.nsanti vyAyAmamapare tathA . naikaM na chApara.n ke chidubhayaM cha tathApare .. 7..\\ yaGYameke prasha.nsanti saMnyAsamapare janAH . dAnameke prasha.nsanti ke chideva pratigraham . ke chitsarvaM parityajya tUShNI.n dhyAyanta Asate .. 8..\\ rAjyameke prasha.nsanti sarveShAM paripAlanam . hatvA bhittvA cha chhittvA cha ke chidekAntashIlinaH .. 9..\\ etatsarva.n samAlokya budhAnAmeSha nishchayaH . adroheNaiva bhUtAnA.n yo dharmaH sa satAM mataH .. 10..\\ adrohaH satyavachana.n sa.nvibhAgo dhR^itiH kShamA . prajanaH sveShu dAreShu mArdava.n hrIrachApalam .. 11..\\ dhana.n dharmapradhAneShTaM manuH svAyambhuvo.abravIt . tasmAdevaM prayatnena kaunteya paripAlaya .. 12..\\ yo hi rAjye sthitaH shashvadvashItulyapriyApriyaH . kShatriyo yaGYashiShTAshI rAjashAstrArtha tattvavit .. 13..\\ asAdhu nigraharataH sAdhUnAM pragrahe rataH . dharme vartmani sa.nsthApya prajA varteta dharmavit .. 14..\\ putra sa~NkrAmita shrIstu vane vanyena vartayan . vidhinA shrAmaNenaiva kuryAtkAlamatandritaH .. 15..\\ ya eva.n vartate rAjA rAjadharmavinishchitaH . tasyAya.n cha parashchaiva lokaH syAtsaphalo nR^ipa . nirvANa.n tu suduShpAraM bahuvighnaM cha me matam .. 16..\\ eva.n dharmamanukrAntAH satyadAnatapaH parAH . AnR^isha.nsya guNairyuktAH kAmakrodhavivarjitAH .. 17..\\ prajAnAM pAlane yuktA damamuttamamAsthitAH . gobrAhmaNArtha.n yuddhena samprAptA gatimuttamAm .. 18..\\ eva.n rudrAH sa vasavastathAdityAH parantapa . sAdhyA rAjarShisa~NghAshcha dharmameta.n samAshritAH . apramattAstataH svargaM prAptAH puNyaiH svakarmabhiH .. 19..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 22} vaizampaayana tasminvAkyAntare vAkyaM punarevArjuno.abravIt . viShaNNamanasa.n jyeShThamidaM bhrAtaramIshvaram .. 1..\\ kShatradharmeNa dharmaGYa prApya rAjyamanuttamam . jitvA chArInnarashreShTha tapyate kiM bhavAnbhR^isham .. 2..\\ kShatriyANAM mahArAja sa~NgrAme nidhana.n smR^itam . vishiShTaM bahubhiryaGYaiH kShatradharmamanusmara .. 3..\\ brAhmaNAnA.n tapastyAgaH pretya dharmavidhiH smR^itaH . kShatriyANA.n cha vihita.n sa~NgrAme nidhanaM vibho .. 4..\\ kShatradharmo mahAraudraH shastranitya iti smR^itaH . vadhashcha bharatashreShTha kAle shastreNa sa.nyuge .. 5..\\ brAhmaNasyApi chedrAjankShatradharmeNa tiShThataH . prashasta.n jIvita.n loke kShatraM hi brahma sa.nsthitam .. 6..\\ na tyAgo na punaryAch~nA na tapo manujeshvara . kShatriyasya vidhIyante na parasvopajIvanam .. 7..\\ sa bhavAnsarvadharmaGYaH sarvAtmA bharatarShabha . rAjA manIShI nipuNo loke dR^iShTaparAvaraH .. 8..\\ tyaktvA santApaja.n shoka.n daMshito bhava karmaNi . kShatriyasya visheSheNa hR^idaya.n vajrasa.nhatam .. 9..\\ jitvArInkShatradharmeNa prApya rAjyamakaNTakam . vijitAtmA manuShyendra yaGYadAnaparo bhava .. 10..\\ indro vai brahmaNaH putraH karmaNA kShatriyo.abhavat . GYAtInAM pApavR^ittInA.n jaghAna navatIrnava .. 11..\\ tachchAsya karma pUjya.n hi prashasya.n cha vishAM pate . tena chendratvamApede devAnAmiti naH shrutam .. 12..\\ sa tva.n yaGYairmahArAja yajasva bahu dakShiNaiH . yathaivendro manuShyendra chirAya vigatajvaraH .. 13..\\ mA tvameva~Ngate ki.n chitkShatriyarShabha shochithAH . gatAste kShatradharmeNa shastrapUtAH parA.n gatim .. 14..\\ bhavitavya.n tathA tachcha yadvR^ittaM bharatarShabha . diShTa.n hi rAjashArdUla na shakyamativartitum .. 15..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 23} vaizampaayana evamuktastu kaunteya guDAkeshena bhArata . novAcha ki.n chitkauravyastato dvaipAyano.abravIt .. 1..\\ bIbhatsorvachana.n samyaksatyametadyudhiShThira . shAstradR^iShTaH paro dharmaH smR^ito gArhasthya AshramaH .. 2..\\ svadharma.n chara dharmaGYa yathAshAstra.n yathAvidhi . na hi gArhasthyamutsR^ijya tavAraNya.n vidhIyate .. 3..\\ gR^ihastha.n hi sadA devAH pitara R^iShayastathA . bhR^ityAshchaivopajIvanti tAnbhajasva mahIpate .. 4..\\ vayA.nsi pashavashchaiva bhUtAni cha mahIpate . gR^ihasthaireva dhAryante tasmAjjyeShThAshramo gR^ihI .. 5..\\ so.aya.n chaturNAmeteShAmAshramANAM durAcharaH . ta.n charAvimanAH pArtha dushcharaM durbalendriyaiH .. 6..\\ veda GYAna.n cha te kR^itsnaM tapo cha charitaM mahat . pitR^ipaitAmahe rAjye dhuramudvoDhumarhasi .. 7..\\ tapoyaGYastathA vidyA bhaikShamindriyanigrahaH . dhyAnamekAntashIlatva.n tuShTirdAnaM cha shaktitaH .. 8..\\ brAhmaNAnAM mahArAja cheShTAH sa.nsiddhi kArikAH . kShatriyANA.n cha vakShyAmi tavApi viditaM punaH .. 9..\\ yaGYo vidyA samutthAnamasantoShaH shriyaM prati . daNDadhAraNamatyugraM prajAnAM paripAlanam .. 10..\\ veda GYAna.n tathA kR^itsnaM tapo sucharitaM tathA . draviNopArjanaM bhUri pAtreShu pratipAdanam .. 11..\\ etAni rAGYA.n karmANi sukR^itAni vishAM pate . ima.n lokamamuM lokaM sAdhayantIti naH shrutam .. 12..\\ teShA.n jyAyastu kaunteya daNDadhAraNamuchyate . bala.n hi kShatriye nityaM bale daNDaH samAhitaH .. 13..\\ etAshcheShTAH kShatriyANA.n rAjansa.nsiddhi kArikAH . api gAthAmimA.n chApi bR^ihaspatirabhAShata .. 14..\\ bhUmiretau nigirati sarpo bilashayAniva . rAjAna.n chAviroddhAraM brAhmaNaM chApravAsinam .. 15..\\ sudyumnashchApi rAjarShiH shrUyate daNDadhAraNAt . prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 16..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 24} yudhisthira bhagavankarmaNA kena sudyumno vasudhAdhipaH . sa.nsiddhiM paramAM prAptaH shrotumichchhAmi taM nR^ipam .. 1..\\ vyaasa atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . sha~Nkhashcha likhitashchAstAM bhrAtarau sa.nyata vratau .. 2..\\ tayorAvasathAvAstA.n ramaNIyau pR^ithakpR^ithak . nityapuShpaphalairvR^ikShairupetau bAhudAm anu .. 3..\\ tatastadAchillikhitaH sha~NkhasyAshramamAgamat . yadR^ichchhayApi sha~Nkho.atha niShkrAnto.abhavadAshramAt .. 4..\\ so.abhigamyAshramaM bhrAtuH sha~Nkhasya likhitastadA . phalAni shAtayAmAsa samyakpariNatAnyuta .. 5..\\ tAnyupAdAya visrabdho bhakShayAmAsa sa dvijaH . tasmiMshcha bhakShayatyeva sha~Nkho.apyAshramamAgamat .. 6..\\ bhakShayanta.n tu taM dR^iShTvA sha~Nkho bhrAtaramabravIt . kutaH phalAnyavAptAni hetunA kena khAdasi .. 7..\\ so.abravIdbhrAtara.n jyeShThamupaspR^ishyAbhivAdya cha . ita eva gR^ihItAni mayeti prahasanniva .. 8..\\ tamabravIttadA sha~NkhastIvrakopasamanvitaH . steya.n tvayA kR^itamidaM phalAnyAdadatA svayam . gachchha rAjAnamAsAdya svakarma prathayasva vai .. 9..\\ adattAdAnameveda.n kR^itaM pArthiva sattama . stenaM mA.n tva.n viditvA cha svadharmamanupAlaya . shIghra.n dhAraya chaurasya mama daNDaM narAdhipa .. 10..\\ ityuktastasya vachanAtsudyumna.n vasudhAdhipam . abhyagachchhanmahAbAho likhitaH saMshitavrataH .. 11..\\ sudyumnastvAnta pAlaibhyaH shrutvA likhitamAgatam . abhyagachchhatsahAmAtyaH padbhyAmeva nareshvaraH .. 12..\\ tamabravItsamAgatya sa rAjA brahma vittamam . kimAgamanamAchakShva bhagavankR^itameva tat .. 13..\\ evamuktaH sa viprarShiH sudyumnamidamabravIt . pratishrauShi kariShyeti shrutvA tatkartumarhasi .. 14..\\ anisR^iShTAni guruNA phalAni puruSharShabha . bhakShitAni mayA rAja.nstatra mA.n shAdhi mAchiram .. 15..\\ sudyumna pramANa.n chenmato rAjA bhavato daNDadhAraNe . anuGYAyAmapi tathA hetuH syAdbrAhmaNarShabha .. 16..\\ sa bhavAnabhyanuGYAtaH shuchi karmA mahAvrataH . brUhi kAmAnato.anyA.nstva.n kariShyAmi hi te vachaH .. 17..\\ vyaasa chhandyamAno.api brahmarShiH pArthivena mahAtmanA . nAnya.n vai varayAmAsa tasmAddaNDAdR^ite varam .. 18..\\ tataH sa pR^ithivIpAlo likhitasya mahAtmanaH . karau prachchhedayAmAsa dhR^itadaNDo jagAma saH .. 19..\\ sa gatvA bhrAtara.n sha~NkhamArtarUpo.abravIdidam . dhR^itadaNDasya durbhuddherbhagavankShantumarhasi .. 20..\\ zankha na kupye tava dharmaGYa na cha dUShayase mama . dharmo tu te vyatikrAntastataste niShkR^itiH kR^itA .. 21..\\ sa gatvA bAhudA.n shIghra.n tarpayasva yathAvidhi . devAnpitR^InR^iShIMshchaiva mA chAdharme mano kR^ithAH .. 22..\\ vyaasa tasya tadvachana.n shrutvA sha~Nkhasya likhitastadA . avagAhyApagAM puNyAmudakArdhaM prachakrame .. 23..\\ prAdurAstA.n tatastasya karau jalaja saMnibhau . tataH sa vismito bhrAturdarshayAmAsa tau karau .. 24..\\ tatastamabravIchchha~Nkhastapaseda.n kR^itaM mayA . mA cha te.atra vi sha~NkA bhUddaivameva vidhIyate .. 25..\\ lihita kiM nu nAha.n tvayA pUtaH pUrvameva mahAdyute . yasya te tapaso vIryamIdR^isha.n dvijasattama .. 26..\\ zankha evametanmayA kAryaM nAha.n daNDadharastava . sa cha pUto narapatistva.n chApi pitR^ibhiH saha .. 27..\\ vyaasa sa rAjA pANDavashreShTha shreShTho vai tena karmaNA . prAptavAnparamA.n siddhi.n dakShaH prAchetaso yathA .. 28..\\ eSha dharmaH kShatriyANAM prajAnAM paripAlanam . utpathe.asminmahArAja mA cha shoke mano kR^ithAH .. 29..\\ bhrAturasya hita.n vAkyaM shR^iNu dharmaGYa sattama . daNDa eva hi rAjendra kShatradharmo na muNDanam .. 30..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 25} vaizampaayana punareva maharShista.n kR^iShNadvaipAyano.abravIt . ajAtashatru.n kaunteyamida.n vachanamarthavat .. 1..\\ araNye vasatA.n tAta bhrAtR^INAM te tapasvinAm . manorathA mahArAja ye tatrAsanyudhiShThira .. 2..\\ tAnime bharatashreShTha prApnuvantu mahArathAH . prashAdhi pR^ithivIM pArtha yayAtiriva nAhuShaH .. 3..\\ araNye duHkhavasatiranubhUtA tapasvibhiH . duHkhasyAnte naravyAghrAH sukha.n tvanubhavantvime .. 4..\\ dharmamartha.n cha kAmaM cha bhrAtR^ibhiH saha bhArata . anubhUya tataH pashchAtprasthAtAsi vishAM pate .. 5..\\ atithInA.n cha pitR^INAM devatAnAM cha bhArata . AnR^iNya.n gachchha kaunteya tataH svargaM gamiShyasi .. 6..\\ sarvamedhAshvamedhAbhyA.n yajasva kurunandana . tataH pashchAnmahArAja gamiShyasi parA.n gatim .. 7..\\ bhrAtR^IMshcha sarvAnkratubhiH sa.nyojya bahu dakShiNaiH . samprAptaH kIrtimatulAM pANDaveya bhaviShyasi .. 8..\\ vidma te puruShavyAghra vachana.n kurunandana . shR^iNu machcha yathA kurvandharmAnna chyavate nR^ipaH .. 9..\\ AdadAnasya cha dhanaM nigraha.n cha yudhiShThira . samAna.n dharmakushalAH sthApayanti nareshvara .. 10..\\ deshakAlapratIkShe yo dasyordarshayate nR^ipaH . shAstrajAM buddhimAsthAya nainasA sa hi yujyate .. 11..\\ AdAya baliShaDbhAga.n yo rAShTraM nAbhirakShati . pratigR^ihNAti tatpApa.n chaturthAMshena pArthivaH .. 12..\\ nibodha cha yathAtiShThandharmAnna chyavate nR^ipaH . nigrahAddharmashAstrANAmanurudhyannapetabhIH . kAmakrodhAvanAdR^itya piteva samadarshanaH .. 13..\\ daivenopahate rAjA karmakAle mahAdyute . pramAdayati tatkarma na tatrAhurati kramam .. 14..\\ tarasA buddhipUrva.n vA nigrAhyA eva shatravaH . pApaiH saha na sandadhyAdrAShTraM paNyaM na kArayet .. 15..\\ shUrAshchAryAshcha satkAryA vidvA.nsashcha yudhiShThira . gomato dhaninashchaiva paripAlyA visheShataH .. 16..\\ vyavahAreShu dharmyeShu niyojyAshcha bahushrutAH . guNayukte.api naikasminvishvasyAchcha vichakShaNaH .. 17..\\ arakShitA durvinIto mAnI stabdho.abhyasUyakaH . enasA yujyate rAjA durdAnta iti chochyate .. 18..\\ ye.arakShyamANA hIyante daivenopahate nR^ipe . taskaraishchApi hanyante sarva.n tadrAjakilbiSham .. 19..\\ sumantrite sunIte cha vidhivachchopapAdite . pauruShe karmaNi kR^ite nAstyadharmo yudhiShThira .. 20..\\ vipadyante samArambhAH sidhyantyapi cha daivataH . kR^ite puruShakAre tu naino spR^ishati pArthivam .. 21..\\ atra te rAjashArdUla vartayiShye kathAmimAm . yadvR^ittaM pUrvarAjarSherhayagrIvasya pArthiva .. 22..\\ shatrUnhatvA hatasyAjau shUrasyAkliShTa karmaNaH . asahAyasya dhIrasya nirjitasya yudhiShThira .. 23..\\ yatkarma vai nigrahe shAtravANAM yogashchAgryaH pAlane mAnavAnAm . kR^itvA karma prApya kIrti.n suyuddhe vAjigrIvo modate devaloke .. 24..\\ santyaktAtmA samareShvAtatAyI shastraishchhinno dasyubhirardyamAnaH . ashvagrIvaH karma shIlo mahAtmA sa.nsiddhAtmA modate devaloke .. 25..\\ dhanuryUpo rashanA jyA sharaH sruk sruvaH kha~Ngo rudhira.n yatra chAjyam . ratho vedI kAmago yuddhamagnish chAturhotra.n chaturo vAjimukhyAH .. 26..\\ hutvA tasminyaGYavahnAvathArIn pApAnmukto rAjasi.nhastarasvI . prANAnhutvA chAvabhR^ithe raNe sa vAjigrIvo modate devaloke .. 27..\\ rAShTra.n rakShanbuddhipUrvaM nayena santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA . sarvA.NllokAnvyApya kIrtyA manasvI vAjigrIvo modate devaloke .. 28..\\ daivI.n siddhiM mAnuShI.n daNDanItiM yoganyAyaiH pAlayitvA mahI.n cha . tasmAdrAjA dharmashIlo mahAtmA hayagrIvo modate svargaloke .. 29..\\ vidvA.nstyAgI shraddadhAnaH kR^itaGYas tyaktvA lokaM mAnuSha.n karmakR^itvA . medhAvinA.n viduShAM saMmatAnAM tanutyajA.n lokamAkramya rAjA .. 30..\\ samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya samyagrAShTraM pAlayitvA mahAtmA . chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme vAjigrIvo modate devaloke .. 31..\\ jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA prajAsh cha somaM pItvA tarpayitvA dvijAgryAn . yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM yuddhe kShINo modate devaloke .. 32..\\ vR^itta.n yasya shlAghanIyaM manuShyAH santo vidvA.nsashchArhayantyarhaNIyAH . svarga.n jitvA vIralokAMshcha gatvA siddhiM prAptaH puNyakIrtirmahAtmA .. 33..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 26} vaizampaayana dvaipAyana vacho shrutvA kupite cha dhana~njaye . vyAsamAmantrya kaunteyaH pratyuvAcha yudhiShThiraH .. 1..\\ na pArthivamida.n rAjyaM na cha bhogAH pR^ithagvidhAH . prINayanti mano me.adya shoko mAM nardayatyayam .. 2..\\ shrutvA cha vIra hInAnAmaputrANA.n cha yoShitAm . paridevayamAnAnA.n shAntiM nopalabhe mune .. 3..\\ ityuktaH pratyuvAcheda.n vyAso yogavidAM varaH . yudhiShThiraM mahAprAGYa.n dharmaGYo veda pAragaH .. 4..\\ na karmaNA labhyate chintayA vA nApyasya dAtA puruShasya kash chit . paryAya yogAdvihita.n vidhAtrA kAlena sarva.n labhate manuShyaH .. 5..\\ na buddhishAstrAdhyayanena shakyaM prAptu.n visheShairmanujairakAle . mUrkho.api prApnoti kadA chidarthAn kAlo hi kAryaM prati nirvisheShaH .. 6..\\ nAbhUti kAle cha phala.n dadAti shilpaM na mantrAshcha tathauShadhAni . tAnyeva kAlena samAhitAni sidhyanti chedhyanti cha bhUtakAle .. 7..\\ kAlena shIghrAH pravivAnti vAtAH kAlena vR^iShTirjaladAnupaiti . kAlena padmotpalavajjala.n cha kAlena puShyanti nagA vaneShu .. 8..\\ kAlena kR^iShNAshcha sitAshcha rAtryaH kAlena chandraH paripUrNabimbaH . nAkAlataH puShpaphalaM nagAnAM nAkAlavegAH sarito vahanti .. 9..\\ nAkAlamattAH khaga pannagAsh cha mR^igadvipAH shailamahAgrahAsh cha . nAkAlataH strIShu bhavanti garbhA nAyAntyakAle shishiroShNa varShAH .. 10..\\ nAkAlato mriyate jAyate vA nAkAlato vyAharate cha bAlaH . nAkAlato yauvanamabhyupaiti nAkAlato rohati bIjamuptam .. 11..\\ nAkAlato bhAnurupaiti yogaM nAkAlato.asta.n girimabhyupaiti . nAkAlato vardhate hIyate cha chandraH samudrashcha mahormimAlI .. 12..\\ atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . gIta.n rAGYA senajitA duHkhArtena yudhiShThira .. 13..\\ sarvAnevaiSha paryAyo martyAnspR^ishati dustaraH . kAlena paripakvA hi mriyante sarvamAnavAH .. 14..\\ ghnanti chAnyAnnarA rAja.nstAnapyanye narAstathA . sa~nj~naiShA laukikI rAjanna hinasti na hanyate .. 15..\\ hantIti manyate kashchinna hantItyapi chApare . svabhAvatastu niyatau bhUtAnAM prabhavApyayau .. 16..\\ naShTe dhane vA dAre vA putre pitari vA mR^ite . aho kaShTamiti dhyAya~nshokasyApachiti.n charet .. 17..\\ sa ki.n shochasi mUDhaH sa~nshochyaH kimanushochasi . pashya duHkheShu duHkhAni bhayeShu cha bhayAnyapi .. 18..\\ AtmApi chAyaM na mama sarvApi pR^ithivI mama . yathA mama tathAnyeShAmiti pashyanna muhyati .. 19..\\ shokasthAna sahasrANi harShasthAna shatAni cha . divase divase mUDhamAvishanti na paNDitam .. 20..\\ evametAni kAlena priya dveShyANi bhAgashaH . jIveShu parivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 21..\\ duHkhamevAsti na sukha.n tasmAttadupalabhyate . tR^iShNArti prabhava.n duHkhaM duHkhArti prabhava.n sukham .. 22..\\ sukhasyAnantara.n duHkhaM duHkhasyAnantara.n sukham . na nitya.n labhate duHkhaM na nityaM labhate sukham .. 23..\\ sukhamante hi duHkhAnA.n duHkhamante sukhasya cha . tasmAdetaddvaya.n jahyAdya ichchhechchhAshvata.n sukham .. 24..\\ yannimittaM bhavechchhokastApo vA duHkhamUrchhitaH . Ayaso vApi yanmUlastadekA~Ngamapi tyajet .. 25..\\ sukha.n vA yadi vA duHkhaM priyaM vA yadi vApriyam . prAptaM prAptamupAsIta hR^idayenAparAjitaH .. 26..\\ IShadapya~NgadArANAM putrANA.n vA charApriyam . tato GYAsyasi kaH kasya kena vA kathameva vA .. 27..\\ ye cha mUDhatamA loke ye cha buddheH para.n gatAH . ta eva sukhamedhante madhyaH kleshena yujyate .. 28..\\ ityabravInmahAprAGYo yudhiShThira sa senajit . parAvaraGYo lokasya dharmavitsukhaduHkhavit .. 29..\\ sukhI parasya yo duHkhe na jAtu sa sukhI bhavet . duHkhAnA.n hi kShayo nAsti jAyate hyaparAtparam .. 30..\\ sukha.n cha duHkhaM cha bhavAbhavau cha lAbhAlAbhau maraNa.n jIvitaM cha . paryAyashaH sarvamiha spR^ishanti tasmAddhIro naiva hR^iShyenna kupyet .. 31..\\ dIkShA.n yaGYe pAlanaM yuddhamAhur yoga.n rAShTre daNDanItyA cha samyak . vittatyAga.n dakShiNAnAM cha yaGYe samyagGYAnaM pAvanAnIti vidyAt .. 32..\\ rakShanrAShTraM buddhipUrvaM nayena santyaktAtmA yaGYashIlo mahAtmA . sarvA.NllokAndharmamUrtyA charaMshchApy Urdhva.n dehAnmodate devaloke .. 33..\\ jitvA sa~NgrAmAnpAlayitvA cha rAShTraM somaM pItvA vardhayitvA prajAsh cha . yuktyA daNDa.n dhArayitvA prajAnAM yuddhe kShINo modate devaloke .. 34..\\ samyagvedAnprApya shAstrANyadhItya samyagrAShTraM pAlayitvA cha rAjA . chAturvarNya.n sthApayitvA svadharme pUtAtmA vai modate devaloke .. 35..\\ yasya vR^ittaM namasyanti svargasthasyApi mAnavAH . paurajAnapadAmAtyAH sa rAjA rAjasattamaH .. 36..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 27} yudhisthira abhimanyau hate bAle draupadyAstanayeShu cha . dhR^iShTadyumne virAte cha drupade cha mahIpatau .. 1..\\ vasuSheNe cha dharmaGYe dhR^iShTaketau cha pArthive . tathAnyeShu narendreShu nAnAdeshyeShu sa~Ngame .. 2..\\ na vimu~nchati mA.n shoko GYAtighAtinamAturam . rAjyakAmukamatyugra.n svavaMshochchheda kArakam .. 3..\\ yasyA~Nke krIDamAnena mayA vai parivartitam . sa mayA rAjyalubdhena gA~Ngeyo vinipAtitaH .. 4..\\ yadA hyena.n vighUrNantamapashyaM pArtha sAyakaiH . kampamAna.n yathA vajraiH prekShamANaM shikhaNDinam .. 5..\\ jIrNa.n si.nhamiva prAMshuM narasi.nhaM pitAmaham . kIryamANa.n sharaistIkShNairdR^iShTvA me vyathitaM manaH .. 6..\\ prA~Nmukha.n sIdamAna.n cha rathAdapachyutaM sharaiH . ghUrNamAna.n yathA shaila.n tadA me kashmalo.abhavat .. 7..\\ yaH sa bANadhanuShpANiryodhayAmAsa bhArgavam . bahUnyahAni kauravyaH kurukShetre mahAmR^idhe .. 8..\\ sametaM pArthiva.n kShatra.n vAraNasyAM nadI sutaH . kanyArthamAhvayadvIro rathenaikena sa.nyuge .. 9..\\ yena chogrAyudho rAjA chakravartI durAsadaH . dagdhaH shastrapratApena sa mayA yudhi ghAtitaH .. 10..\\ svayaM mR^ityu.n rakShamANaH pA~nchAlyaM yaH shikhaNDinam . na bANaiH pAtayAmAsa so.arjunena nipAtitaH .. 11..\\ yadainaM patitaM bhUmAvapashya.n rudhirokShitam . tadaivAvishadatyugro jvaro me munisattama . yena sa.nvardhitA bAlA yena sma parirakShitAH .. 12..\\ sa mayA rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA . alpakAlasya rAjyasya kR^ite mUDhena ghAtitaH .. 13..\\ AchAryashcha maheShvAsaH sarvapArthivapUjitaH . abhigamya raNe mithyA pApenoktaH sutaM prati .. 14..\\ tanme dahati gAtrANi yanmA.n gururabhAShata . satyavAkyo hi rAja.nstva.n yadi jIvati me sutaH . satyaM mA marshayanvipro mayi tatparipR^iShTavAn .. 15..\\ ku~njara.n chAntaraM kR^itvA mithyopacharitaM mayA . subhR^isha.n rAjyalubdhena pApena guru ghAtinA .. 16..\\ satyaka~nchukamAsthAya mayokto gururAhave . ashvatthAmA hata iti ku~njare vinipAtite . kAnnu lokAngamiShyAmi kR^itvA tatkarma dAruNam .. 17..\\ aghAtaya.n cha yatkarNa.n samareShvapalAyinam . jyeShThaM bhrAtaramatyugra.n ko mattaH pApakR^ittamaH .. 18..\\ abhimanyu.n cha yadbAlaM jAta.n si.nhamivAdriShu . prAveshayamaha.n lubdho vAhinI.n droNa pAlitAm .. 19..\\ tadA prabhR^iti bIbhatsuM na shaknomi nirIkShitum . kR^iShNa.n cha puNDarIkAkShaM kilbiShI bhrUNa hA yathA .. 20..\\ draupadI.n chApyaduHkhArhAM pa~ncha putra vinAkR^itAm . shochAmi pR^ithivI.n hInAM pa~nchabhiH parvatairiva .. 21..\\ so.ahamAgaH karaH pApaH pR^ithivI nAsha kArakaH . AsIna evameveda.n shoShayiShye kalevaram .. 22..\\ prAyopaviShTa.n jAnIdhvamadya mAM guru ghAtinam . jAtiShvanyAsvapi yathA na bhaveya.n kulAnta kR^it .. 23..\\ na bhokShye na cha pAnIyamupayokShye katha.n chana . shoShayiShye priyAnprANAniha stho.aha.n tapodhana .. 24..\\ yatheShTa.n gamyatAM kAmamanujAne prasAdya vaH . sarve mAmanujAnIta tyakShyAmIda.n kalevaram .. 25..\\ vaizampaayana tameva.n vAdinaM pArthaM bandhushokena vihvalam . maivamityabravIdvyAso nigR^ihya munisattamaH .. 26..\\ ati velaM mahArAja na shoka.n kartumarhasi . punaruktaM pravakShyAmi diShTametaditi prabho .. 27..\\ sa.nyogA viprayogAshcha jAtAnAM prANinA.n dhruvam . budbudA iva toyeShu bhavanti na bhavanti cha .. 28..\\ sarve kShayAntA nichayAH patanAntAH samuchchhrayAH . sa.nyogA viprayogAntA maraNAnta.n hi jIvitam .. 29..\\ sukha.n duHkhAntamAlasyaM dAkShyaM duHkha.n sukhodayam . bhUtiH shrIrhrIrdhR^itiH siddhirnAdakShe nivasantyuta .. 30..\\ nAla.n sukhAya suhR^ido nAla.n duHkhAya durhR^idaH . na cha praGYAlamarthaibhyo na sukhaibhyo.apyala.n dhanam .. 31..\\ yathA sR^iShTo.asi kaunteya dhAtrA karmasu tatkuru . ata eva hi siddhiste neshastvamAtmanA nR^ipa .. 32..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 28} vaizampaayana GYAtishokAbhitaptasya prANAnabhyutsikR^ikShataH . jyeShThasya pANDuputrasya vyAsaH shokamapAnudat .. 1..\\ vyaasa atrApyudAharantImamitihAsaM purAtanam . ashmagItaM naravyAghra tannibodha yudhiShThira .. 2..\\ ashmAnaM brAhmaNaM prAGYa.n vaideho janako nR^ipaH . saMshayaM paripaprachchha duHkhashoka pariplutaH .. 3..\\ janaka Agame yadi vApAye GYAtInA.n draviNasya cha . nareNa pratipattavya.n kalyANaM kathamichchhatA .. 4..\\ azman utpannamimamAtmAnaM narasyAnantara.n tataH . tAni tAnyabhivartante duHkhAni cha sukhAni cha .. 5..\\ teShAmanyatarApattau yadyadevopasevate . tattaddhi chetanAmasya haratyabhramivAnilaH .. 6..\\ abhijAto.asmi siddho.asmi nAsmi kevalamAnuShaH . ityeva.n hetubhistasya tribhishchittaM prasichyati .. 7..\\ sa prasikta manA bhogAnvisR^ijya pitR^isa~ncitAn . parikShINaH parasvAnAmAdAna.n sAdhu manyate .. 8..\\ tamatikrAnta maryAdamAdadAnamasAmpratam . pratiShedhanti rAjAno lubdhA mR^igamiveShubhiH .. 9..\\ ye cha viMshativarShA vA triMshadvarShAshcha mAnavAH . pareNa te varShashatAnna bhaviShyanti pArthiva .. 10..\\ teShAM paramaduHkhAnAM buddhyA bheShajamAdishet . sarvaprANabhR^itA.n vR^ittaM prekShamANastatastataH .. 11..\\ mAnasAnAM punaryonirduHkhAnA.n chittavibhramaH . aniShTopanipAto vA tR^itIyaM nopapadyate .. 12..\\ evametAni duHkhAni tAni tAnIha mAnavam . vividhAnyupavartante tathA sA.nsparshakAni cha .. 13..\\ jarAmR^ityU ha bhUtAni khAditArau vR^ikAviva . balinA.n durbalAnAM cha hrasvAnAM mahatAm api .. 14..\\ na kashchijjAtvatikrAmejjarAmR^ityU ha mAnavaH . api sAgaraparyantA.n vijityemAM vasundharAm .. 15..\\ sukha.n vA yadi vA duHkhaM bhUtAnAM paryupasthitam . prAptavyamavashaiH sarvaM parihAro na vidyate .. 16..\\ pUrve vayasi madhye vApyuttame vA narAdhipa . avarjanIyAste.arthA vai kA~NkShitAshcha tato.anyathA .. 17..\\ supriyairviprayogashcha samprayogastathApriyaiH . arthAnarthau sukha.n duHkha.n vidhAnamanuvartate .. 18..\\ prAdurbhAvashcha bhUtAnA.n dehanyAsastathaiva cha . prApti vyAyAmayogashcha sarvametatpratiShThitam .. 19..\\ gandhavarNarasasparshA nivartante svabhAvataH . tathaiva sukhaduHkhAni vidhAnamanuvartate .. 20..\\ Asana.n shayanaM yAnamutthAnaM pAnabhojanam . niyata.n sarvabhUtAnA.n kAlenaiva bhavantyuta .. 21..\\ vaidyAshchApyAturAH santi balavantaH sudurbalAH . strImantashcha tathA ShaNDhA vichitraH kAlaparyayaH .. 22..\\ kule janma tathA vIryamArogya.n dhairyameva cha . saubhagyamupabhogash cha bhavitavyena labhyate .. 23..\\ santi putrAH subahavo daridrANAmanichchhatAm . bahUnAmichchhatAM nAsti samR^iddhAnA.n vicheShTatAm .. 24..\\ vyAdhiragnirjala.n shastraM bubhukShA shvApadaM viSham . rajjvA cha maraNa.n jantoruchchAchcha patanaM tathA .. 25..\\ niryANa.n yasya yaddiShTa.n tena gachchhati hetunA . dR^ishyate nAbhyatikrAmannatikrAnto na vA punaH .. 26..\\ dR^ishyate hi yuvaiveha vinashyanvasumAnnaraH . daridrashcha parikliShTaH shatavarSho janAdhipa .. 27..\\ aki~ncanAshcha dR^ishyante puruShAshchirajIvinaH . samR^iddhe cha kule jAtA vinashyanti pata~Ngavat .. 28..\\ prAyeNa shrImatA.n loke bhoktuM shaktirna vidyate . kAShThAnyapi hi jIrvante daridrANAM narAdhipa .. 29..\\ ahametatkaromIti manyate kAlachoditaH . yadyadiShTamasantoShAddurAtmA pApamAcharan .. 30..\\ striyo.akShA mR^igayA pAnaM prasa~NgAnninditA budhaiH . dR^ishyante chApi bahavaH samprasaktA bahushrutAH .. 31..\\ iti kAlena sarvArthAnIpsitAnIpsitAni cha . spR^ishanti sarvabhUtAni nimittaM nopalabhyate .. 32..\\ vAyumAkAshamagni.n cha chandrAdityAvahaH kShape . jyotIMShi saritaH shailAnkaH karoti bibharti vA .. 33..\\ shItamuShNa.n tathA varShaM kAlena parivartate . evameva manuShyANA.n sukhaduHkhe nararShabha .. 34..\\ nauShadhAni na shAstrANi na homA na punarjapAH . trAyante mR^ityunopeta.n jarayA vApi mAnavam .. 35..\\ yathA kAShTha.n cha kAShThaM cha sameyAtAM mahodadhau . sametya cha vyatIyAtA.n tadvadbhUtasamAgamaH .. 36..\\ ye chApi puruShaiH strIbhirgItavAdyairupasthitAH . ye chAnAthAH parAnnAdAH kAlasteShu samakriyaH .. 37..\\ mAtR^ipitR^isahasrANi putradArashatAni cha . sa.nsAreShvanubhUtAni kasya te kasya vA vayam .. 38..\\ naivAsya kashchidbhavitA nAyaM bhavati kasya chit . pathi sa~Ngatameveda.n dArabandhusuhR^idgaNaiH .. 39..\\ kvAsa.n kvAsmi gamiShyAmi ko nvahaM kimihAsthitaH . kasmAtkamanushocheyamityeva.n sthApayenmanaH . anitye priya sa.nvAse sa.nsAre chakravadgatau .. 40..\\ na dR^iShTapUrvaM pratyakShaM paraloka.n vidurbudhAH . AgamA.nstvanatikramya shraddhAtavyaM bubhUShatA .. 41..\\ kurvIta pitR^idaivatya.n dharmANi cha samAcharet . yajechcha vidvAnvidhivattrivarga.n chApyanuvrajet .. 42..\\ saMnimajjajjagadida.n gambhIre kAlasAgare . jarAmR^ityumahAgrAhe na kash chidavabudhyate .. 43..\\ AyurvedamadhIyAnAH kevala.n sa parigraham . dR^ishyante bahavo vaidyA vyAdhibhiH samabhiplutAH .. 44..\\ te pibantaH kaShAyAMshcha sarpIMShi vividhAni cha . na mR^ityumativartante velAmiva mahodadhiH .. 45..\\ rasAyana vidashchaiva suprayukta rasAyanAH . dR^ishyante jarayA bhagnA nagA nAgairivottamaiH .. 46..\\ tathaiva tapasopetAH svAdhyAyAbhyasane ratAH . dAtAro yaGYashIlAshcha na taranti jarAntakau .. 47..\\ na hyahAni nivartante na mAsA na punaH samAH . jAtAnA.n sarvabhUtAnAM na pakShA na punaH kShapAH .. 48..\\ so.aya.n vipulamadhvAna.n kAlena dhruvamadhruvaH . naro.avashaH samabhyeti sarvabhUtaniShevitam .. 49..\\ deho vA jIvato.abhyeti jIvo vAbhyeti dehataH . pathi sa~Ngatameveda.n dArairanyaishcha bandhubhiH .. 50..\\ nAyamatyantasa.nvAso labhyate jAtu kena chit . api svena sharIreNa kimutAnyena kena chit .. 51..\\ kva nu te.adya pitA rAjankva nu te.adya pitAmahaH . na tvaM pashyasi tAnadya na tvAM pashyanti te.api cha .. 52..\\ na hyeva puruSho draShTA svargasya narakasya vA . Agamastu satA.n chakShurnR^ipate tamihAchara .. 53..\\ charitabrahma charyo hi prajAyeta yajeta cha . pitR^ideva maharShINAmAnR^iNyAyAnasUyakaH .. 54..\\ sa yaGYashIlaH prajane niviShTaH prAgbrahma chArI pravibhakta pakShaH . ArAdhayansvargamima.n cha lokaM para.n cha muktvA hR^idayavyalIkam .. 55..\\ samyagghi dharma.n charato nR^ipasya dravyANi chApyAharato yathAvat . pravR^itta chakrasya yasho.abhivardhate sarveShu lokeShu charAchareShu .. 56..\\ vyaasa ityevamAGYAya videharAjo vAkya.n samagraM paripUrNahetuH . ashmAnamAmantrya vishuddhabuddhir yayau gR^iha.n svaM prati shAntashokaH .. 57..\\ tathA tvamapyachyuta mu~ncha shokam uttiShTha shakropama harShamehi . kShAtreNa dharmeNa mahI jitA te tAM bhu~NkShva kuntIsuta mA viShAdIH .. 58..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 29} vaizampaayana avyAharati kaunteye dharmaputre yudhiShThire . guDAkesho hR^iShIkeshamabhyabhAShata pANDavaH .. 1..\\ GYAtishokAbhisantapto dharmarAjaH parantapaH . eSha shokArNave magnastamAshvAsaya mAdhava .. 2..\\ sarve sma te saMshayitAH punareva janArdana . asya shokaM mahAbAho praNAshayitumarhasi .. 3..\\ evamuktastu govindo vijayena mahAtmanA . paryavartata rAjAnaM puNDarIkekShaNo.achyutaH .. 4..\\ anatikramaNIyo hi dharmarAjasya keshavaH . bAlyAtprabhR^iti govindaH prItyA chAbhyadhiko.arjunAt .. 5..\\ sampragR^ihya mahAbAhurbhuja.n chandanabhUShitam . shailastambhopama.n shauriruvAchAbhivinodayan .. 6..\\ shushubhe vadana.n tasya sudaMShTraM chArulochanam . vyAkoshamiva vispaShTaM padma.n sUryavibodhitam .. 7..\\ mA kR^ithAH puruShavyAghra shoka.n tvaM gAtrashoShaNam . na hi te sulabhA bhUyo ye hatAsminraNAjire .. 8..\\ svapnalabdhA yathA lAbhA vi tathAH pratibodhane . eva.n te kShatriyA rAjanye vyatItA mahAraNe .. 9..\\ sarve hyabhimukhAH shUrA vigatA raNashobhinaH . naiShA.n kashchitpR^iShThato vA palAyanvApi pAtitaH .. 10..\\ sarve tyaktvAtmanaH prANAnyuddhvA vIrA mahAhave . shastrapUtA divaM prAptA na tA~nshochitumarhasi .. 11..\\ atraivodAharantImamitihAsaM purAtanam . sR^i~njayaM putrashokArta.n yathAyaM prAha nAradaH .. 12..\\ sukhaduHkhairaha.n tvaM cha prajAH sarvAshcha sR^i~njaya . avimukta.n chariShyAmastatra kA paridevanA .. 13..\\ mahAbhAgyaM para.n rAGYA.n kIrtyamAnaM mayA shR^iNu . gachchhAvadhAnaM nR^ipate tato duHkhaM prahAsyasi .. 14..\\ mR^itAnmahAnubhAvA.nstva.n shrutvaiva tu mahIpatIn . shrutvApanaya santApa.n shR^iNu vistarashash cha me .. 15..\\ AvikShitaM maruttaM me mR^ita.n sR^i~njaya shushruhi . yasya sendrAH sa varuNA bR^ihaspatipurogamAH . devA vishvasR^ijo rAGYo yaGYamIyurmahAtmanaH .. 16..\\ yaH spardhAmanayachchhakra.n devarAja.n shatakratum . shakra priyaiShI ya.n vidvAnpratyAchaShTa bR^ihaspatiH . sa.nvarto yAjayAmAsa yaM pIDArthaM bR^ihaspateH .. 17..\\ yasminprashAsati satAM nR^ipatau nR^ipasattama . akR^iShTapachyA pR^ithivI vibabhau chaityamAlinI .. 18..\\ AvikShitasya vai satre vishve devAH sabhA sadaH . marutaH pariveShTAraH sAdhyAshchAsanmahAtmanaH .. 19..\\ marudgaNA maruttasya yatsomamapibanta te . devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 20..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 21..\\ suhotra.n chedvaitithinaM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma . yasmai hiraNya.n vavR^iShe magahvAnparivatsaram .. 22..\\ satyanAmA vasumatI yaM prApyAsIjjanAdhipa . hiraNyamavahannadyastasmi~njanapadeshvare .. 23..\\ kUrmAnkarkaTakAnnakrAnmakarA~nshiMshukAnapi . nadIShvapAtayadrAjanmaghavA lokapUjitaH .. 24..\\ hairaNyAnpatitAndR^iShTvA matsyAnmakarakachchhapAn . sahasrasho.atha shatashastato.asmayata vaitithiH .. 25..\\ taddhiraNyamaparyantamAvR^itta.n kurujA~Ngale . IjAno vitate yaGYe brAhmaNebhyaH samAhitaH .. 26..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH . adakShiNamayajvAna.n shvaitya saMshAmya mA shuchaH .. 27..\\ a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaH sahasra.n sahasrANAM shvetAnashvAnavAsR^ijat .. 28..\\ sahasra.n cha sahasrANAM kanyA hemavibhUShitAH . IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 29..\\ shata.n shatasahasrANAM vR^iShANAM hemamAlinAm . gavA.n sahasrAnuchara.n dakShiNAmatyakAlayat .. 30..\\ a~Ngasya yajamAnasya tadA viShNupade girau . amAdyadindraH somena dakShiNAbhirdvijAtayaH .. 31..\\ yasya yaGYeShu rAjendra shatasa~NkhyeShu vai punaH . devAnmanuShyAngandharvAnatyarichyanta dakShiNAH .. 32..\\ na jAto janitA chAnyaH pumAnyastatpradAsyati . yada~NgaH pradadau vitta.n somasa.nsthAsu saptasu .. 33..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 34..\\ shibimaushInara.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . ya imAM pR^ithivI.n kR^itsnAM charmavatsamaveShTayat .. 35..\\ mahatA rathaghoSheNa pR^ithivImanunAdayan . ekachhatrAM mahI.n chakre jaitreNaika rathena yaH .. 36..\\ yAvadadya gavAshva.n syAdAraNyaiH pashubhiH saha . tAvatIH pradadau gAH sa shibiraushInaro.adhvare .. 37..\\ nodyantAra.n dhuraM tasya kaM chinmene prajApatiH . na bhUtaM na bhaviShyanta.n sarvarAjasu bhArata . anyatraushInarAchchhaibyAdrAjarSherindra vikramAt .. 38..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH . adakShiNamayajvAna.n ta.n vai saMshAmya mA shuchaH .. 39..\\ bharata.n chaiva dauHShantiM mR^ita.n sR^i~njaya shushruma . shAkuntaliM maheShvAsaM bhUri draviNa tejasam .. 40..\\ yo baddhvA triMshato hyashvAndevaibhyo yamunAm anu . sarasvatI.n viMshati.n cha ga~NgAmanu chaturdasha .. 41..\\ ashvamedha sahasreNa rAjasUya shatena cha . iShTavAnsa mahAtejA dauHShantirbharataH purA .. 42..\\ bharatasya mahatkarma sarvarAjasu pArthivAH . khaM martyA iva bAhubhyAM nAnugantumashaknuvan .. 43..\\ para.n sahasrAdyo baddhvA hayAnvedIM vichitya cha . sahasra.n yatra padmAnA.n kaNvAya bharato dadau .. 44..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 45..\\ rAma.n dAsharathiM chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yo.anvakampata vai nityaM prajAH putrAnivaurasAn .. 46..\\ vidhavA yasya viShaye nAnAthAH kAshchanAbhavan . sarvasyAsItpitR^isamo rAmo rAjya.n yadAnvashAt .. 47..\\ kAlavarShAshcha parjanyAH sasyAni rasavanti cha . nitya.n subhikShamevAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 48..\\ prANino nApsu majjanti nAnarthe pAvako.adahat . na vyAlajaM bhaya.n chAsIdrAme rAjyaM prashAsati .. 49..\\ AsanvarShasahasrANi tathA putrasahasrikAH . arogAH sarvasiddhArthAH prajA rAme prashAsati .. 50..\\ nAnyonyena vivAdo.abhUtstrINAmapi kuto nR^iNAm . dharmanityAH prajAshchAsanrAme rAjyaM prashAsati .. 51..\\ nityapuShpaphalAshchaiva pAdapA nirupadravAH . sarvA droNa dughA gAvo rAme rAjyaM prashAsati .. 52..\\ sa chaturdasha varShANi vane proShya mahAtapAH . dashAshvamedhA~njArUthyAnAjahAra nirargalAn .. 53..\\ shyAmo yuvA lohitAkSho mattavAraNavikramaH . dashavarShasahasrANi rAmo rAjyamakArayat .. 54..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 55..\\ bhagIratha.n cha rAjAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasyednro vitate yaGYe somaM pItvA madotkaTaH .. 56..\\ asurANA.n sahasrANi bahUni surasattamaH . ajayadbAhuvIryeNa bhagavAnpAkashAsanaH .. 57..\\ yaH sahasra.n sahasrANA.n kanyA hemavibhUShitAH . IjAno vitate yaGYe dakShiNAmatyakAlayat .. 58..\\ sarvA rathagatAH kanyA rathAH sarve chaturyujaH . rathe rathe shataM nAgAH padmino hemamAlinaH .. 59..\\ sahasramashvA ekaika.n hastinaM pR^iShThato.anvayuH . gavA.n sahasramashve.ashve sahasra.n gavyajAvikam .. 60..\\ upahvare nivasato yasyA~Nke niShasAda ha . ga~NgA bhAgIrathI tasmAdurvashI hyabhavatpurA .. 61..\\ bhUridakShiNamikShvAku.n yajamAnaM bhagIratham . trilokapatha gA ga~NgA duhitR^itvamupeyiShI .. 62..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 63..\\ dilIpa.n chaivailavilaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasya karmANi bhUrINi kathayanti dvijAtayaH .. 64..\\ imA.n vai vasu sampannAM vasudhAM vasudhAdhipaH . dadau tasminmahAyaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 65..\\ tasyeha yajamAnasya yaGYe yaGYe purohitaH . sahasra.n vAraNAnhaimAndakShiNAmatyakAlayat .. 66..\\ yasya yaGYe mahAnAsIdyUpaH shrImAnhiraNmayaH . ta.n devAH karma kurvANAH shakra jyeShThA upAshrayan .. 67..\\ chaShAlo yasya sauvarNastasminyUpe hiraNmaye . nanR^iturdevagandharvAH ShaTsahasrANi saptadhA .. 68..\\ avAdayattatra vINAM madhye vishvAvasuH svayam . sarvabhUtAnyamanyanta mama vAdayatItyayam .. 69..\\ etadrAGYo dilIpasya rAjAno nAnuchakrire . yatstriyo hemasampannAH pathi mattAH sma sherate .. 70..\\ rAjAnamugradhanvAna.n dilIpa.n satyavAdinam . ye.apashyansumahAtmAna.n te.api svargajito narAH .. 71..\\ trayaH shabdA na jIryante dilIpasya niveshane . svAdhyAyaghoSho jyAghoSho dIyatAm iti chaiva hi .. 72..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 73..\\ mAndhAtAra.n yauvanAshvaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya . ya.n devA maruto garbhaM pituH pArshvAdapAharan .. 74..\\ sa.nvR^iddho yuvanAshvasya jaThare yo mahAtmanaH . pR^iShadAjyodbhavaH shrImA.nstrilokavijayI nR^ipaH .. 75..\\ ya.n dR^iShTvA piturutsa~Nge shayAnaM devarUpiNam . anyonyamabruvandevAH kamaya.n dhAsyatIti vai .. 76..\\ mAmeva dhAsyatItyevamindro abhyavapadyata . mAndhAteti tatastasya nAma chakre shatakratuH .. 77..\\ tatastu payaso dhArAM puShTi hetormahAtmanaH . tasyAsye yauvanAshvasya pANirindrasya chAsravat .. 78..\\ taM pibanpANimindrasya samAmahnA vyavardhata . sa AsIddvAdasha samo dvAdashAhena pArthiva .. 79..\\ tamiyaM pR^ithivI sarvA ekAhnA samapadyata . dharmAtmAnaM mahAtmAna.n shUramindrasamaM yudhi .. 80..\\ ya A~NgAra.n hi nR^ipatiM maruttamasita.n gayam . a~NgaM bR^ihadratha.n chaiva mAndhAtA samare.ajayat .. 81..\\ yauvanAshvo yadA~NgAra.n samare samayodhayat . visphArairdhanuSho devA dyaurabhedIti menire .. 82..\\ yataH sUrya udeti sma yatra cha pratitiShThati . sarva.n tadyauvanAshvasya mAndhAtuH kShetramuchyate .. 83..\\ ashvamedha shateneShTvA rAjasUya shatena cha . adadAdrohitAnmatsyAnbrAhmaNaibhyo mahIpatiH .. 84..\\ hairaNyAnyojanotsedhAnAyatAndashayojanam . atiriktAndvijAtibhyo vyabhajannitare janAH .. 85..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 86..\\ yayAtiM nAhuSha.n chaiva mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . ya imAM pR^ithivI.n sarvAM vijitya saha sAgarAm .. 87..\\ shamyA pAtenAbhyatIyAdvedIbhishchitrayannR^ipa . IjAnaH kratubhiH puNyaiH paryagachchhadvasundharAm .. 88..\\ iShTvA kratusahasreNa vAjimedhashatena cha . tarpayAmAsa devendra.n tribhiH kA~nchanaparvataiH .. 89..\\ vyUDhe devAsure yuddhe hatvA daiteya dAnavAn . vyabhajatpR^ithivI.n kR^itsnA.n yayAtirnahuShAtmajaH .. 90..\\ anteShu putrAnnikShipya yadudruhyu purogamAn . pUru.n rAjye.abhiShichya sve sadAraH prasthito vanam .. 91..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 92..\\ ambarISha.n cha nAbhAgaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaM prajA vavrire puNya.n goptAraM nR^ipasattama .. 93..\\ yaH sahasra.n sahasrANAM rAGYAmayuta yAjinAm . IjAno vitate yaGYe brAhmaNaibhyaH samAhitaH .. 94..\\ naitatpUrve janAshchakrurna kariShyanti chApare . ityambarIShaM nAbhAgamanvamodanta dakShiNAH .. 95..\\ shata.n rAjasahasrANi shataM rAjashatAni cha . sarve.ashvamedhairIjAnAste.abhyayurdakShiNAyanam .. 96..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadra tarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 97..\\ shashabindu.n chaitrarathaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yasya bhAryA sahasrANA.n shatamAsInmahAtmanaH .. 98..\\ sahasra.n tu sahasrANA.n yasyAsa~nshAsha bindavaH . hiraNyakavachAH sarve sarve chottamadhanvinaH .. 99..\\ shata.n kanyA rAjaputramekaikaM pR^iShThato.anvayuH . kanyA.n kanyA.n shataM nAgA nAgaM nAgaM shataM rathAH .. 100..\\ ratha.n rathaM shata.n chAshvA deshajA hemamAlinaH . ashvamashva.n shata.n gAvo gAM gAM tadvadajAvikam .. 101..\\ etaddhanamaparyantamashvamedhe mahAmakhe . shashabindurmahArAja brAhmaNaibhyaH samAdishat .. 102..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 103..\\ gayamAmUrtarayasaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . yaH sa varShashata.n rAjA hutashiShTAshano.abhavat .. 104..\\ yasmai vahnirvarAnprAdAttato vavre varAngayaH . dadato me.akShayA chAstu dharme shraddhA cha vardhatAm .. 105..\\ mano me ramatA.n satye tvatprasAdAddhutAshana . lebhe cha kAmA.nstAnsarvAnpAvakAditi naH shrutam .. 106..\\ darshena paurNamAsena chAturmAsyaiH punaH punaH . ayajatsa mahAtejAH sahasraM parivatsarAn .. 107..\\ shata.n gavA.n sahasrANi shatamashvashatAni cha . utthAyotthAya vai prAdAtsahasraM parivatsarAn .. 108..\\ tarpayAmAsa somena devAnvittairdvijAnapi . pitR^InsvadhAbhiH kAmaishcha striyaH svAH puruSharShabha .. 109..\\ sauvarNAM pR^ithivI.n kR^itvA dashavyAmAM dvirAyatAm . dakShimAmadadadrAjA vAjimedhamahAmakhe .. 110..\\ yAvatyaH sikatA rAjanga~NgAyAH puruSharShabha . tAvatIreva gAH prAdAdAmUrtarayaso gayaH .. 111..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 112..\\ ranti deva.n cha sA~NkR^ityaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . samyagArAdhya yaH shakra.n varaM lebhe mahAyashAH .. 113..\\ anna.n cha no bahu bhavedatithIMsh cha labhemahi . shraddhA cha no mA vyagamanmA cha yAchiShma ka.n chana .. 114..\\ upAtiShThanta pashavaH svaya.n ta.n saMshitavratam . grAmyAraNyA mahAtmAna.n ranti devaM yashasvinam .. 115..\\ mahAnadI charma rAsherutkledAtsusruve yataH . tatashcharmaNvatItyeva.n vikhyAtA sA mahAnadI .. 116..\\ brAhmaNaibhyo dadau niShkAnsadasi pratate nR^ipaH . tubhya.n tubhyaM niShkamiti yatrAkroshanti vai dvijAH . sahasra.n tubhyamityuktvA brAhmaNAnsma prapadyate .. 117..\\ anvAhAryopakaraNa.n dravyopakaraNaM cha yat . ghaTAH sthAlyaH kaTAhAshcha pAtryashcha piTharA api . na tatki.n chidasauvarNa.n ranti devasya dhImataH .. 118..\\ sA~NkR^ite ranti devasya yA.n rAtrimavasadgR^ihe . Alabhyanta shata.n gAvaH sahasrANi cha viMshatiH .. 119..\\ tatra sma sUdAH kroshanti sumR^iShTamaNikuNDalAH . sUpabhUyiShThamashnIdhvaM nAdya mA.nsa.n yathA purA .. 120..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 121..\\ sagara.n cha mahAtmAnaM mR^ita.n shushruma sR^i~njaya . aikShvAkaM puruShavyAghramati mAnuShavikramam .. 122..\\ ShaShTiH putrasahasrANi ya.n yAntaM pR^iShThato.anvayuH . nakShatrarAja.n varShAnte vyabhre jyotirgaNA iva .. 123..\\ ekachhatrA mahI yasya praNatA hyabhavatpurA . yo.ashvamedha sahasreNa tarpayAmAsa devatAH .. 124..\\ yaH prAdAtkA~nchanastambhaM prAsAda.n sarvakA~nchanam . pUrNaM padmadalAkShINA.n strINAM shayanasa~Nkulam .. 125..\\ dvijAtibhyo.anurUpaibhyaH kAmAnuchchAvachA.nstathA . yasyAdeshena tadvitta.n vyabhajanta dvijAtayaH .. 126..\\ khAnayAmAsa yaH kopAtpR^ithivI.n sAgarA~NkitAm . yasya nAmnA samudrashcha sAgaratvamupAgataH .. 127..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 128..\\ rAjAna.n cha pR^ithu.n vainyaM mR^itaM shushruma sR^i~njaya . yamabhyaShi~nchansambhUya mahAraNye maharShayaH .. 129..\\ prathayiShyati vai lokAnpR^ithurityeva shabditaH . kShatAchcha nastrAyatIti sa tasmAtkShatriyaH smR^itaH .. 130..\\ pR^ithu.n vainyaM prajA dR^iShTvA raktAH smeti yadabruvan . tato rAjeti nAmAsya anurAgAdajAyata .. 131..\\ akR^iShTapachyA pR^ithivI puTake puTake madhu . sarvA droNa dughA gAvo vainyasyAsanprashAsataH .. 132..\\ arogAH sarvasiddhArthA manuShyA akutobhayAH . yathAbhikAmamavasankShetreShu cha gR^iheShu cha .. 133..\\ ApaH sa.nstambhire yasya samudrasya yiyAsataH . saritashchAnudIryanta dhvajasa~Ngashcha nAbhavat .. 134..\\ hairaNyA.nstrinalotsedhAnparvatAnekaviMshatim . brAhmaNaibhyo dadau rAjA yo.ashvamedhe mahAmakhe .. 135..\\ sa chenmamAra sR^i~njaya chaturbhadratarastvayA . putrAtpuNyatarashchaiva mA putramanutapyathAH .. 136..\\ ki.n vai tUShNI.n dhyAyasi sR^i~njaya tvaM na me rAjanvAchamimA.n shR^iNoShi . na chenmogha.n vipralaptaM mayedaM pathyaM mumUrShoriva samyaguktam .. 137..\\ srnjaya shR^iNomi te nArada vAchametAM vichitrArthA.n srajamiva puNyagandhAm . rAjarShINAM puNyakR^itAM mahAtmanAM kIrtyA yuktA.n shokanirNAshanArtham .. 138..\\ na te mogha.n vipralaptaM maharShe dR^iShTvaiva tvAM nAradAha.n vi shokaH . shushrUShe te vachanaM brahmavAdin na te tR^ipyAmyamR^itasyeva pAnAt .. 139..\\ amoghadarshinmama chetprasAdaM sutAgha dagdhasya vibho prakuryAH . mR^itasya sa~njIvanamadya me syAt tava prasAdAtsuta sa~Ngamash cha .. 140..\\ naarada yaste putro dayito.aya.n viyAtaH svarNaShThIvI yamadAtparvataste . punaste taM putramaha.n dadAmi hiraNyanAbha.n varShasahasriNa.n cha .. 141..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 30} yudhisthira sa katha.n kA~nchanaShThIvI sR^i~njayasya suto.abhavat . parvatena kimartha.n cha dattaH kena mamAra cha .. 1..\\ yadA varShasahasrAyustadA bhavati mAnavaH . kathamaprAptakaumAraH sR^i~njayasya suto mR^itaH .. 2..\\ utAho nAmamAtra.n vai suvarNaShThIvino.abhavat . tathya.n vA kA~nchanaShThIvItyetadichchhAmi veditum .. 3..\\ vaasudeva atra te kathayiShyAmi yathAvR^itta.n janeshvara . nAradaH parvatashchaiva prAgR^iShI lokapUjitau .. 4..\\ mAtulo bhAgineyashcha devalokAdihAgatau . vihartu kAmau samprItyA mAnuShyeShu purA prabhU .. 5..\\ haviH pavitrabhojyena deva bhojyena chaiva ha . nArado mAtulashchaiva bhAgineyashcha parvataH .. 6..\\ tAvubhau tapasopetAvavanI talachAriNau . bhu~njAnau mAnuShAnbhogAnyathAvatparyadhAvatAm .. 7..\\ prItimantau mudA yuktau samaya.n tatra chakratuH . yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH . anyonyasya sa Akhyeyo mR^iShA shApo.anyathA bhavet .. 8..\\ tau tatheti pratiGYAya maharShI lokapUjitau . sR^i~njaya.n shvaityamabhyetya rAjAnamidamUchatuH .. 9..\\ AvAM bhavati vatsyAvaH ka.n chitkAla.n hitAya te . yathAvatpR^ithivIpAlAvayoH praguNI bhava . tatheti kR^itvA tau rAjA satkR^ityopachachAra ha .. 10..\\ tataH kadA chittau rAjA mahAtmAnau tathAgatau . abravItparamaprItaH suteya.n varavarNinI .. 11..\\ ekaiva mama kanyaiShA yuvAM parichariShyati . darshanIyAnavadyA~NgI shIlavR^ittasamanvitA . sukumArI kumArI cha padmaki~njalka saMnibhA .. 12..\\ parama.n saumya ityuktastAbhyAM rAjA shashAsa tAm . kanye viprAvupachara devavatpitR^ivachcha ha .. 13..\\ sA tu kanyA tathetyuktvA pitara.n dharmachAriNI . yathAnidesha.n rAGYastau satkR^ityopachachAra ha .. 14..\\ tasyAstathopachAreNa rUpeNApratimena cha . nArada.n hR^ichchhayastUrNaM sahasaivAnvapadyata .. 15..\\ vavR^idhe cha tatastasya hR^idi kAmo mahAtmanaH . yathA shuklasya pakShasya pravR^ittAvuDurATshanaiH .. 16..\\ na cha taM bhAgineyAya parvatAya mahAtmane . shasha.nsa manmatha.n tIvra.n vrIDamAnaH sa dharmavit .. 17..\\ tapasA che~NgitenAtha parvato.atha bubodha tat . kAmArtaM nArada.n kruddhaH shashApainaM tato bhR^isham .. 18..\\ kR^itvA samayamavyagro bhavAnvai sahito mayA . yo bhaveddhR^idi sa~NkalpaH shubho vA yadi vAshubhaH .. 19..\\ anyonyasya sa Akhyeya iti tadvai mR^iShA kR^itam . bhavatA vachanaM brahma.nstasmAdetadvadAmyaham .. 20..\\ na hi kAmaM pravartantaM bhavAnAchaShTa me purA . sukumAryA.n kumAryAM te tasmAdeSha shapAmyaham .. 21..\\ brahmavAdI gururyasmAttapasvI brahmaNash cha san . akArShIH samayabhraMshamAvAbhyA.n yaH kR^ito mithaH .. 22..\\ shapsye tasmAtsusa~Nkruddho bhavanta.n taM nibodha me . sukumArI cha te bhAryA bhaviShyati na saMshayaH .. 23..\\ vAnara.n chaiva kanyA tvA.n vivAhAtprabhR^iti prabho . sandrakShyanti narAshchAnye svarUpeNa vinAkR^itam .. 24..\\ sa tadvAkya.n tu viGYAya nAradaH parvatAttadA . ashapattamapi krodhAdbhAgineya.n sa mAtulaH .. 25..\\ tapasA brahmacharyeNa satyena cha damena cha . yukto.api dharmanityashcha na svargavAsamApsyasi .. 26..\\ tau tu shaptvA bhR^isha.n kruddhau parasparamamarShaNau . pratijagmaturanyonya.n kruddhA iva gajottamau .. 27..\\ parvataH pR^ithivI.n kR^itsnA.n vichachAra mahAmuniH . pUjyamAno yathAnyAya.n tejasA svena bhArata .. 28..\\ atha tAmalabhatkanyAM nAradaH sR^i~njayAtma jAm . dharmeNa dharmapravaraH sukumArImaninditAm .. 29..\\ sA tu kanyA yathA shApaM nArada.n taM dadarsha ha . pANigrahaNa mantrANAM prayogAdeva vAnaram .. 30..\\ sukumArI cha devarShi.n vAnarapratimAnanam . naivAvamanyata tadA prItimatyeva chAbhavat .. 31..\\ upatasthe cha bhartAraM na chAnyaM manasApyagAt . devaM muni.n vA yakShaM vA patitve pativatsalA .. 32..\\ tataH kadA chidbhagavAnparvato.anusasAra ha . vana.n virahita.n kiM chittatrApashyatsa nAradam .. 33..\\ tato.abhivAdya provAcha nAradaM parvatastadA . bhavAnprasAda.n kurutA.n svargA deshAya me prabho .. 34..\\ tamuvAcha tato dR^iShTvA parvataM nAradastadA . kR^itA~njalimupAsIna.n dInaM dInataraH svayam .. 35..\\ tvayAhaM prathama.n shapto vAnaro tvaM bhaviShyasi . ityuktena mayA pashchAchchhaptastvamapi matsarAt . adya prabhR^iti vai vAsa.n svarge nAvApsyasIti ha .. 36..\\ tava naitaddhi sadR^ishaM putra sthAne hi me bhavAn . nivartayetA.n tau shApamanyo.anyena tadA munI .. 37..\\ shrIsamR^iddha.n tadA dR^iShTvA nAradaM devarUpiNam . sukumArI pradudrAva parapatyabhisha~NkayA .. 38..\\ tAM parvatastato dR^iShTvA pradravantImaninditAm . abravIttava bhartaiSha nAtra kAryA vichAraNA .. 39..\\ R^iShiH paramadharmAtmA nArado bhagavAnprabhuH . tavaivAbhedya hR^idayo mA te bhUdatra saMshayaH .. 40..\\ sAnunItA bahuvidhaM parvatena mahAtmanA . shApadoSha.n cha taM bhartuH shrutvA svAM prakR^itiM gatA . parvato.atha yayau svargaM nArado.atha yayau gR^ihAn .. 41..\\ pratyakShakarmA sarvasya nArado.ayaM mahAnR^iShiH . eSha vakShyati vai pR^iShTo yathAvR^ittaM narottama .. 42..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 31} vaizampaayana tato rAjA pANDusuto nAradaM pratyabhAShata . bhagava~nshrotumichchhAmi suvarNaShThIvi sambhavam .. 1..\\ evamuktaH sa cha munirdharmarAjena nAradaH . AchachakShe yathAvR^itta.n suvarNaShThIvinaM prati .. 2..\\ evametanmahArAja yathAya.n keshavo.abravIt . kAryasyAsya tu yachchheSha.n tatte vakShyAmi pR^ichchhataH .. 3..\\ aha.n cha parvatashchaiva svasrIyo me mahAmuniH . vastu kAmAvabhigatau sR^i~njaya.n jayatA.n varam .. 4..\\ tatra sampUjitau tena vidhidR^iShTena karmaNA . sarvakAmaiH suvihitau nivasAvo.asya veshmani .. 5..\\ vyatikrAntAsu varShAsu samaye gamanasya cha . parvato mAmuvAcheda.n kAle vachanamarthavat .. 6..\\ AvAmasya narendrasya gR^ihe paramapUjitau . uShitau samaye brahmaMshchintyatAmatra sAmpratam .. 7..\\ tato.ahamabruva.n rAjanparvataM shubhadarshanam . sarvametattvayi vibho bhAgineyopapadyate .. 8..\\ vareNa chhandyatA.n rAjA labhatAM yadyadichchhati . AvayostapasA siddhiM prApnotu yadi manyase .. 9..\\ tata AhUya rAjAna.n sR^i~njayaM shubhadarshanam . parvato.anumata.n vAkyamuvAcha munipu~NgavaH .. 10..\\ prItau svo nR^ipa satkAraistava hyArjavasambhR^itaiH . AvAbhyAmabhyanuGYAto varaM nR^ivara chintaya .. 11..\\ devAnAmavihi.nsAyA.n yadbhavenmAnuShakShamam . tadgR^ihANa mahArAja pUjArho nau mato bhavAn .. 12..\\ srnjaya prItau bhavantau yadi me kR^itametAvatA mama . eSha eva paro lAbho nirvR^itto me mahAphalaH .. 13..\\ naarada tameva.n vAdinaM bhUyaH parvataH pratyabhAShata . vR^iNIShva rAjansa~Nkalpo yaste hR^idi chira.n sthitaH .. 14..\\ srnjaya abhIpsAmi suta.n vIraM vIryavanta.n dR^iDhavratam . AyuShmantaM mahAbhAga.n devarAjasamadyutim .. 15..\\ parvata bhaviShyatyeSha te kAmo na tvAyuShmAnbhaviShyati . devarAjAbhibhUtyartha.n sa~Nkalpo hyeSha te hR^idi .. 16..\\ suvarNaShThIvanAchchaiva svarNaShThIvI bhaviShyati . rakShyashcha devarAjAtsa devarAjasamadyutiH .. 17..\\ naarada tachchhrutvA sR^i~njayo vAkyaM parvatasya mahAtmanaH . prasAdayAmAsa tadA naitadevaM bhavediti .. 18..\\ AyuShmAnme bhavetputro bhavatastapasA mune . na cha taM parvataH ki.n chiduvAchendra vyapekShayA .. 19..\\ tamahaM nR^ipati.n dInamabruvaM punareva tu . smartavyo.ahaM mahArAja darshayiShyAmi te smR^itaH .. 20..\\ aha.n te dayitaM putraM pretarAjavashaM gatam . punardAsyAmi tadrUpaM mA shuchaH pR^ithivIpate .. 21..\\ evamuktvA tu nR^ipatiM prayAtau svo yathepsitam . sR^i~njayashcha yathAkAmaM pravivesha svamandiram .. 22..\\ sR^i~njayasyAtha rAjarSheH kasmiMshchitkAlaparyaye . jaGYe putro mahAvIryastejasA prajvalanniva .. 23..\\ vavR^idhe sa yathAkAla.n sarasIva mahotpalam . babhUva kA~nchanaShThIvI yathArthaM nAma tasya tat .. 24..\\ tadadbhutatama.n loke paprathe kurusattama . bubudhe tachcha devendro varadAnaM mahAtmanoH .. 25..\\ tatastvabhibhavAdbhIto bR^ihaspatimate sthitaH . kumArasyAntara prekShI babhUva balavR^itra hA .. 26..\\ chodayAmAsa vajra.n sa divyAstraM mUrti sa.nsthitam . vyAghro bhUtvA jahIma.n tva.n rAjaputramiti prabho .. 27..\\ vivR^iddhaH kila vIryeNa mAmeSho.abhibhaviShyati . sR^i~njayasya suto vajrayathainaM parvato dadau .. 28..\\ evamuktastu shakreNa varjo bara pura~njayaH . kumArasyAntara prekShI nityamevAnvapadyata .. 29..\\ sR^i~njayo.api sutaM prApya devarAjasamadyutim . hR^iShTaH sAntaHpuro rAjA vananityo.abhavattadA .. 30..\\ tato bhAgIrathI tIre kadA chidvananirjhare . dhAtrI dvitIyo bAlaH sa krIDArthaM paryadhAvata .. 31..\\ pa~nchavarShaka deshIyo bAlo nAgendra vikramaH . sahasotpatita.n vyAghramAsasAda mahAbalaH .. 32..\\ tena chaiva viniShpiShTo vepamAno nR^ipAtma jaH . vyasuH papAta medinyA.n tato dhAtrI vichukrushe .. 33..\\ hatvA tu rAjaputra.n sa tatraivAntaradhIyata . shArdUlo devarAjasya mAyayAntarhitastadA .. 34..\\ dhAtryAstu ninada.n shrutvA rudatyAH paramArtavat . abhyadhAvata ta.n desha.n svayameva mahIpatiH .. 35..\\ sa dadarsha gatAsu.n ta.n shayAnaM pItashoNitam . kumAra.n vigatAnandaM nishAkaramiva chyutam .. 36..\\ sa tamutsa~NgamAropya paripIDita vakShasam . putra.n rudhirasa.nsiktaM paryadevayadAturaH .. 37..\\ tatastA mAtarastasya rudantyaH shokakarshitAH . abhyadhAvanta ta.n desha.n yatra rAjA sa sR^i~njayaH .. 38..\\ tataH sa rAjA sasmAra mAmantargatamAnasaH . tachchAha.n chintita.n GYAtvA gatavA.nstasya darshanam .. 39..\\ sa mayaitAni vAkyAni shrAvitaH shokalAlasaH . yAni te yaduvIreNa kathitAni mahIpate .. 40..\\ sa~njIvitashchApi mayA vAsavAnumate tadA . bhavitavya.n tathA tachcha na tachchhakyamato.anyathA .. 41..\\ ata Urdhva.n kumAraH sasvarNa ShThIvI mahAyashAH . chittaM prasAdayAmAsa piturmAtushcha vIryavAn .. 42..\\ kArayAmAsa rAjya.n sa pitari svargate vibhuH . varShANAmekashatavatsahasraM bhImavikramaH .. 43..\\ tata iShTvA mahAyaGYairbahubhirbhUridakShiNaiH . tarpayAmAsa devAMshcha pitR^IMshchaiva mahAdyutiH .. 44..\\ utpAdya cha bahUnputrAnkulasantAna kAriNaH . kAlena mahatA rAjankAladharmamupeyivAn .. 45..\\ sa tva.n rAjendra sa~njAtaM shokametannivartaya . yathA tvA.n keshavaH prAha vyAsashcha sumahAtapAH .. 46..\\ pitR^ipaitAmaha.n rAjyamAsthAya duramudvaha . iShTvA puNyairmahAyaGYairiShTA.NllokAnavApsyasi .. 47..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 32} vaizampaayana tUShNImbhUta.n tu rAjAna.n shochamAnaM yudhiShThiram . tapasvI dharmatattvaGYaH kR^iShNadvaipAyano.abravIt .. 1..\\ prajAnAM pAlana.n dharmo rAGYA.n rAjIvalochana . dharmaH pramANa.n lokasya nitya.n dharmAnuvartanam .. 2..\\ anutiShThasva vai rAjanpitR^ipaitAmahaM padam . brAhmaNeShu cha yo dharmaH sa nityo veda nishchitaH .. 3..\\ tatpramANaM pramANAnA.n shAshvataM bharatarShabha . tasya dharmasya kR^itsnasya kShatriyaH parirakShitA .. 4..\\ tathA yaH pratihantyasya shAsana.n viShaye naraH . sa bAhubhyA.n vinigrAhyo lokayAtrA vighAtakaH .. 5..\\ pramANamapramANa.n yaH kuryAnmohavasha.n gataH . bhR^ityo va yadi vA putrastapasvI vApi kash chana . pApAnsarvairupAyaistAnniyachchhedghAtayeta vA .. 6..\\ ato.anyathA vartamAno rAjA prApnoti kilbiSham . dharma.n vinashyamAnaM hi yo na rakShetsa dharmahA .. 7..\\ te tvayA dharmahantAro nihatAH sapadAnugAH . svadharme vartamAnastva.n kiM nu shochasi pANDava . rAjA hi hanyAddadyAchcha prajA rakShechcha dharmataH .. 8..\\ yudhisthira na te.abhisha~Nke vachana.n yadbravIShi tapodhana . aparokSho hi tedharmaH sarvadharmabhR^itA.n vara .. 9..\\ mayA hyavadhyA bahavo ghAtitA rAjyakAraNAt . tAnyakAryANi me brahmandananti cha tapanti cha .. 10..\\ vyaasa Ishvaro vA bhavetkartA puruSho vApi bhArata . haTho vA vartate loke karma ja.n vA phalaM smR^itam .. 11..\\ IshvareNa niyuktA hi sAdhvasAdhu cha pArthiva . kurvanti puruShAH karmaphalamIshvara gAmi tat .. 12..\\ yathA hi puruShashchhindyAdvR^ikShaM parashunA vane . chhettureva bhavetpApaM parashorna katha.n chana .. 13..\\ atha vA tadupAdAnAtprApnuyuH karmaNaH phalam . daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 14..\\ na chaitadiShTa.n kaunteya yadanyena phalaM kR^itam . prApnuyAditi tasmAchcha Ishvare tanniveshaya .. 15..\\ atha vA puruShaH kartA karmaNoH shubhapApayoH . na para.n vidyate tasmAdevamanyachchhubha.n kuru .. 16..\\ na hi kashchitkva chidrAjandiShTAtpratinivartate . daNDashastrakR^itaM pApaM puruShe tanna vidyate .. 17..\\ yadi vA manyase rAjanhaThe lokaM pratiShThitam . evamapyashubha.n karma na bhUtaM na bhaviShyati .. 18..\\ athAbhipattirlokasya kartavyA shubhapApayoH . abhipannatama.n loke rAGYAmudyatadaNDanam .. 19..\\ athApi loke karmANi samAvartanta bhArata . shubhAshubhaphala.n cheme prApnuvantIti me matiH .. 20..\\ eva.n satyaM shubhAdesha.n karmaNastatphalaM dhruvam . tyaja tadrAjashArdUla maiva.n shoke mano kR^ithAH .. 21..\\ svadharme vartamAnasya sApavAde.api bhArata . evamAtmaparityAgastava rAjanna shobhanaH .. 22..\\ vihitAnIha kaunteya prAyashchittAni karmiNAm . sharIravA.nstAni kuryAdasharIraH parAbhavet .. 23..\\ tadrAja~njIvamAnastvaM prAyashchitta.n chariShyasi . prAyashchittamakR^itvA tu pretya taptAsi bhArata .. 24..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 33} yudhisthira hatAH putrAshcha pautrAshcha bhrAtaraH pitarastathA . shvashurA guravashchaiva mAtulAH sapitAmahAH .. 1..\\ kShatriyAshcha mahAtmAnaH sambandhisuhR^idastathA . vayasyA GYAtayashchaiva bhrAtarashcha pitAmaha .. 2..\\ bahavashcha manuShyendrA nAnAdeshasamAgatAH . ghAtitA rAjyalubdhena mayaikena pitAmaha .. 3..\\ tA.nstAdR^ishAnaha.n hatvA dharmanityAnmahIkShitaH . asakR^itsomapAnvIrAnkiM prApsyAmi tapodhana .. 4..\\ dahyAmyanishamadyAha.n chintayAnaH punaH punaH . hInAM pArthiva si.nhaistaiH shrImadbhiH pR^ithivImimAm .. 5..\\ dR^iShTvA GYAtivadha.n ghora.n hatAMshcha shatashaH parAn . koTishashcha narAnanyAnparitapye pitAmaha .. 6..\\ kA nu tAsA.n varastrINAmavasthAdya bhaviShyati . vihInAnA.n svatanayaiH patibhirbhrAtR^ibhistathA .. 7..\\ asmAnantakarAnghorAnpANDavAnvR^iShNisa.nhitAn . AkroshantyaH kR^ishA dInA nipatantyashcha bhUtale .. 8..\\ apashyantyaH pitR^InbhrAtR^InpatInputrAMshcha yoShitaH . tyaktvA prANAnpriyAnsarvA gamiShyanti yamakShayam .. 9..\\ vatsalatvAddvijashreShTha tatra me nAsti saMshayaH . vyakta.n saukShmyAchcha dharmasya prApsyAmaH strIvadhaM vayam .. 10..\\ te vaya.n suhR^ido hatvA kR^itvA pApamanantakam . narake nipatiShyAmo hyadhaHshirasa eva cha .. 11..\\ sharIrANi vimokShyAmastapasogreNa sattama . AshramAMshcha visheShA.nstvaM mamAchakShva pitAmaha .. 12..\\ \medskip\hrule\medskip\centerline{\Largedvng 34} vaizampaayana yudhiShThirasya tadvAkya.n shrutvA dvaipAyanastadA . samIkShya nipuNaM buddhyA R^iShiH provAcha pANDavam .. 1..\\ mA viShAda.n kR^ithA rAjankShatradharmamanusmara . svadharmeNa hatA hyete kShatriyAH kShatriyarShabha .. 2..\\ kA~NkShamANAH shriya.n kR^itsnAM pR^ithivyAM cha mahadyashaH . kR^itAntavidhisa.nyuktAH kAlena nidhana.n gatAH .. 3..\\ na tva.n hantA na bhImo.api nArjuno na yamAvapi . kAlaH paryAya dharmeNa prANAnAdatta dehinAm .. 4..\\ na yasya mAtA pitarau nAnugrAhyo.asti kash chana . karma sAkShI prajAnA.n yastena kAlena sa.nhR^itAH .. 5..\\ hetumAtramida.n tasya kAlasya puruSharShabha . yaddhanti bhUtairbhUtAni tadasmai rUpamaishvaram .. 6..\\ karma mUrtyAtmaka.n viddhi sAkShiNaM shubha